Wydatki publiczne - Notatki  - Finanse Publiczne - Część 1, Notatki'z Finanse publiczne. University of Zielona Góra
Abraxas88
Abraxas8827 February 2013

Wydatki publiczne - Notatki - Finanse Publiczne - Część 1, Notatki'z Finanse publiczne. University of Zielona Góra

PDF (374.4 KB)
9 strona
581Liczba odwiedzin
Opis
Ogólne charakterystyka budżetu państwa.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 9
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.

WYDATKI PUBLICZNE

1. Ogólne charakterystyka budżetu państwa .......................................................... 2

2. Wydatki publiczne ........................................................................................... 3

3. Problematyka racjonalizacji w gospodarce budżetowej ......................................... 8

4. Wydatki budżetu w roku 2002 .........................................................................14

docsity.com

1. Ogólne charakterystyka budżetu państwa

Pojęcie budżetu określić można w zależności, od tego, na co bardziej

kładziemy nacisk.1 W ustawie o finansach publicznych art. 61 definiuje budżet państwa

zaś art. 109 budżet jednostek samorządu terytorialnego. Bez względu jednak, jakiego

podmiotu dotyczy budżet ma kilka cech wspólnych:

 jest zestawieniem przewidywanych dochodów i wydatków,

 uchwalany jest w formie ustawy/uchwały budżetowej,

 uchwalany na okres jednego roku kalendarzowego,

 odpowiada określonym zasadom budżetowym,

 pełni funkcję: redystrybucyjną, sygnalizacyjno-kontrolną2,

Ogólną definicję przedstawić można jako: „Budżet jest podstawowym planem

finansowym, uchwalanym przez organy przedstawicielskie, w którym ustala się w sposób

dyrektywny zadania polegające na bezzwrotnym gromadzeniu i rozdziale

scentralizowanych zasobów pieniężnych, stosownie do planowanych zadań publicznych3.

Podstawowymi funkcjami, jakie realizuje się zarówno na szczeblu budżetu centralnego

jak i budżetów lokalnych są4:

1) funkcja fiskalna - polegającą na gromadzeniu dochodów poprzez różne formy

świadczeń na rzecz państwa (podatki, opłaty itp.) oraz finansowaniu rożnych ogniw

aparatu państwowego i określonych zadań podejmowanych przez państwo,

2) funkcja redystrybucyjna - oznaczającą wtórny podział dochodu narodowego W

tej funkcji państwo ściąga do swej dyspozycji część dochodu narodowego i

przekazuje go w różnej postaci określonym grupom społecznym (np. świadczenia na

rzecz bezrobotnych, finansowanie świadczeń emerytalnych, zasiłków chorobowych

itp.),

3) funkcja stymulacyjna - polegającą na oddziaływaniu na koniunkturę i wzrost

gospodarczy W tej funkcji występuje oddziaływanie zarówno systemu dochodów,

jaki wydatków budżetowych np. wysokie opodatkowanie zysków może wpływać

hamująco na inwestycje, ogólne zaś obniżenie stopy opodatkowania dochodów

działa stymulujące na popyt społeczny i pobudza koniunkturę Wzrost wydatków

państwa na cele inwestycyjne oraz na finansowanie zamówień publicznych

przyczynia się do ożywienia w różnych dziedzinach gospodarki narodowe)

1 Por. Gaudemet, j. Molinier, Finanse publiczne, Rozdział 3.1.1. Ewolucja pojęcia budżetu I ustawy budżetowej, Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2000, str. 165 2 Głuchowski J., Wstęp do skarbowości, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Bankowej, Poznań 1997, str. 24 3 Ibidem, str. 19 4 Grabowski Tadeusz, Podstawowe teorie ekonomii, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 1999, str. 275-276

docsity.com

Stopień realizacji powyższych funkcji na każdym z tych poziomów (centralnym czy

lokalnym) zależy w znacznej mierze od znaczenia, jakie w systemie administracji

publicznej posiada władza centralna a jakie władze lokalne. Najczęściej w gestii budżetów

lokalnych znajdują się takie działy jak gospodarka komunalne, mieszkaniowa, oświata,

ochrona zdrowia, kultura, utrzymanie porządku publicznego, infrastruktura lokalna.

Władze lokalne realizują zadania własne, a także przekazywane im przez szczebel

centralny. Finansują je z własnych dochodów a także z subwencji przekazywanych przez

budżet centralny. Istnienie tego rodzaju subwencji jest koniecznością wobec dużego

zróżnicowania stopnia dochodowości władz lokalnych, będącego z kolei rezultatem

różnego poziomu rozwoju gospodarczego poszczególnych rejonów administracji kraju.

Tendencją we współczesnych państwach jest wzrost zakresu zadań realizowanych przez

władze lokalne, a więc także wzrost roli budżetów terenowych w finansowaniu tych

zadań. Jest to tendencja społecznie postępowa, sprzyja, bowiem wyzwalaniu lokalnych

inicjatyw w rozwiązywaniu zadań, istotnych dla państwa jako całości jak i dla

społeczności lokalnej.

2. Wydatki publiczne

Wydatki są głównym instrumentem realizacji alokacyjnej funkcji finansów

publicznych. Wielkość wydatków i ich struktura jest uwarunkowana historycznie, jak i

zdeterminowana realizowaną przez władze publiczne doktryną społeczno-gospodarczą.

Zależą wiec one głównie od:

 zakresu finansowania przez państwo zadań publicznych,

 zakresu finansowania przez państwo usług społecznych,

 skali ingerencji państwa w procesy gospodarcze,

 wydajności fiskalnej państwa mierzonej stopniem redystrybucji dochodów.

docsity.com

W teorii i w praktyce występuje wiele klasyfikacji wydatków publicznych. Do klasycznych

podziałów należy wyodrębnienie wydatków ze względu na ich przeznaczenie na cele

bieżące lub średnio- i długookresowe. Rozróżnia się więc wydatki:

 bieżące,

 kapitałowe (majątkowe).

Udział tych drugich w wydatkach ogółem jest o tyle ważny, że państwo za ich

pośrednictwem może oddziaływać na rozwój regionów, ograniczanie bezrobocia czy też

procesy restrukturyzacji poszczególnych branż.

Analiza danych zawartych w tabeli poniżej wskazuje na systematyczny wzrost wydatków

w wartościach nominalnych. W 2000 r. wzrosły one w porównaniu z 1991 r.

ośmiokrotnie. Przy czym, wydatki kapitałowe utrzymują się ciągle na bardzo niskim

poziomie, przy tendencji spadkowej w latach 1999-2000 i stanowią zaledwie 7%

wydatków całego sektora finansów publicznych.

Wysokość i udział wydatków sektora finansów publicznych w PKB w latach 1991-2000

Wyszczególnienie 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 (w mld zł)

Wydatki ogółem 1. Wydatki bieżące 2. Wydatki kapitałowe

36,6 33,7 2,9

57,5 53,6 3,9

77,8 72,7 5,1

106, 2 99,8 6,4

142, 1 133, 4 8,7

178, 7 166, 3 12,4

213, 6 196, 8 16,8

241, 6 221, 6 20,0

272, 8 253, 5 19,3

297, 6 276, 8 20,8

(w % PKB) Wydatki ogółem 1. Wydatki bieżące 2. Wydatki kapitałowe

45,2 41,6 3,6

50,1 46,7 3,4

50,0 46,7 3,3

47,4 44,5 2,9

46,4 43,5 2,9

46,4 43,2 3,2

45,5 41,9 3,6

44,0 40,4 3,6

44,8 41,6 3,2

44,0 40,9 3,1

Źródło: Wydatki publiczne Teoria i zastosowanie Wyd. Wyższej Szkoły Bankowej 2000

str. 145

Kolejny, najczęściej stosowany podział oparty jest na kryterium szczebla władzy

wydatkującej środki publiczne. Rozróżnia się wydatki:

 rządowe,

 samorządowe.

Czasami stosuje się według tego samego kryterium podział na wydatki: centralne,

regionalne, lokalne.

Rozróżnienie to jest o tyle istotne, że pozwala na analizę stopnia faktycznej

decentralizacji władzy w państwie. Powszechnie przyjmuje się, że władze samorządowe

(ponieważ są bliżej obywateli) lepiej znają potrzeby zbiorowości lokalnych i regionalnych,

łatwiej także poddają się one kontroli. W praktyce stwarza to szansę na efektywniejsze

wydatkowanie środków publicznych przez samorządy niż przez władze centralne.

docsity.com

Udział wydatków budżetowych w PKB według kryterium szczebla władzy wiatach 1991-

2000 (w %)

Wyszczególnienie 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000

Wydatki rządowe Wydatki

samorządowe

39,6

5,6

44,4

5,7

43,8

6,2

40,7

6,7

39,9

6,5

38,2

8,2

36,9

8,6

35,4

8,6

34,1

10,7

32,8

11,2

Źródło: Wydatki publiczne Teoria i zastosowanie Wyd. Wyższej Szkoły Bankowej 2000

str. 145

Wydatki publiczne często dzieli się także na:

 finalne (określane też jako realne lub bezpośrednie),

 transferowe (zwane też redystrybucyjnymi lub pośrednimi).

Podstawą ich wyodrębnienia jest związek poszczególnych rodzajów wydatków z

ostatecznym wykorzystaniem produktu krajowego brutto.

Tylko te pierwsze, które obejmują oprócz wydatków na zakup dóbr i usług materialnych,

również wydatki osobowe wypłacane pracownikom sektora publicznego, wyrażają

faktyczny udział sektora publicznego w produkcie społecznym. W przypadku transferów

decyzje o wykorzystaniu produktu społecznego podejmowane są przez odbiorców

transferów. W odniesieniu do tej grupy wydatków rola sektora publicznego sprowadza się

do redystrybucji siły nabywczej w ramach sektora prywatnego.

Według przyjętej powszechnie klasyfikacji wydatki finalne konsumpcyjne obejmują

najczęściej środki na: obronę narodową, bezpieczeństwo publiczne, oświatę i ochronę

zdrowia. Warto jednak zauważyć, że wydatki na szeroko pojętą oświatę nie są wydatkami

konsumpcyjnymi, lecz powinny być traktowane jako inwestycje w człowieka. Głównymi

składnikami wydatków redystrybucyjnych są natomiast: transfery socjalne, subsydia oraz

odsetki od długu publicznego.

Inny istotny podział wydatków publicznych obejmuje wydatki:

 stałe,

 zmienne.

Podział wydatków na stałe i zmienne nie jest w sposób jednoznaczny zdefiniowany.

Czasami za wydatki stałe uznaje się wydatki zdeterminowane historycznie, to jest

wydatki występujące w roku ubiegłym. Częściej jednak przyjmuje się, że stałymi są te

wydatki, które nakładają na państwo ustawowe zobowiązania wobec obywateli oraz

wydatki związane z obsługą długu publicznego. Te ostatnie bywają także określane jako

wydatki sztywne. Niezrealizowanie jednych i drugich rodzi negatywne konsekwencje w

postaci braku zaufania do władz publicznych danego państwa.

docsity.com

Analiza udziału wydatków zmiennych pozwala z kolei ocenić, jaka jest faktyczna swoboda

wyboru władz publicznych w odniesieniu do kształtowania wydatków planowanych na

dany rok budżetowy. Zaliczając do wydatków stałych wydatki na ubezpieczenia i opiekę

społeczną, koszty obsługi długu publicznego oraz subwencje ogólne dla gmin stwierdzić

można, że w latach 1995-1998 średni ich udział w wydatkach publicznych sięgał 60%. W

ten sposób wyznaczony obszar wyboru, w zakresie polityki budżetowej, w odniesieniu do

danego roku kalendarzowego dotyczy 40% wydatków.

Z punktu widzenia możliwości oceny stopnia realizacji przyjętej przez rząd doktryny

ekonomiczno-społecznej, istotna jest także analiza wydatków według ich funkcji.

Wielkość środków wydatkowanych na edukację, ochronę zdrowia, opiekę społeczną itd.

pozwala określić faktyczną alokację środków pieniężnych na konkretny dział, bez względu

na to kto jest ich dysponentem. W praktyce bowiem na finansowanie określonego działu

gospodarki narodowej mogą być kierowane środki pochodzące z różnych części sektora

finansów publicznych.

Ze względu na brak danych dotyczących struktury wydatków całego sektora finansów

publicznych od początku procesu transformacji, porównaniem objęto jedynie lata 1995-

1998. Analizę zmian w ich strukturze oparto na skonsolidowanych wydatkach instytucji

rządowych i samorządowych, ujętych zgodnie z metodologią Międzynarodowego

Funduszu Walutowego.

Struktura wydatków publicznych według kryterium ich funkcji w latach 1995-1998 (w %)

Wyszczególnienie 1995 1996 1997 1998

Wydatki ogółem 100,0 100,0 100,0 100,0

w tym:

- działalność ogólnopaństwowa 5,3 5,3 5,3 5,5

- obrona narodowa 3,9 3,4 3,5 3,5

- bezpieczeństwo i porządek publiczny 3,8 4,0 4,1 4,1

- edukacja 11,5 12,3 12,8 13,0

- ochrona zdrowia 10,1 10,9 10,1 10,0

- ubezpieczenia społeczne i opieka społeczna 46,1 46,3 46,6 45,8

Źródło: Wydatki publiczne Teoria i zastosowanie Wyd. Wyższej Szkoły Bankowej 2000

str. 146

Analiza danych wskazuje, że w omawianym okresie powoli wzrasta udział wydatków na

edukację, bezpieczeństwo i porządek publiczny oraz działalność ogólnopaństwowa.

Najniższą dynamikę wzrostu odnotowano w zakresie wydatków na obronę narodową i

ochronę zdrowia. Przy czym, największą część środków - bo prawie 46% - przeznacza się

na ubezpieczenia i opiekę społeczną.

docsity.com

Warto również zaznaczyć, że rola wydatków publicznych jako krótkookresowego

regulatora prywatnego popytu konsumpcyjnego w ramach polityki fiskalnej jest

ograniczona. Większość wydatków charakteryzuje się dużą sztywnością i nie może być

zmieniona w zależności od wymogów sytuacji koniunkturalnej. W warunkach recesji

wzrost takich wydatków, jak na przykład emerytury, zasiłki itp., mógłby być łatwo

osiągnięty. Jednak ich późniejsze obniżenie w sytuacji poprawy koniunktury jest nie tylko

w praktyce bardzo trudne, ale i rzadko kiedy realne. Dlatego też wykorzystywanie

transferów pieniężnych do regulowania popytu, ogranicza się jedynie do odpowiedniego

rozłożenia w czasie podwyżek świadczeń.

Instrumentem o istotnym znaczeniu dla prowadzonej gospodarki finansami publicznymi

są wydatki na inwestycje publiczne. Wykazują one taką elastyczność, która pozwala na

ich kumulację w okresach osłabienia koniunktury i obniżenie w okresach ożywienia. Nie

jest ona jednak nieograniczona. Moment rozpoczęcia inwestycji może być odkładany w

czasie, później jednak wstrzymywanie prac wiąże się ze stratami. Z tego punktu widzenia

rozpoczęte inwestycje powinny być kontynuowane niezależnie od koniunktury. Dlatego

też w celu ułatwienia zmian w poziomie tych wydatków i ograniczenia pochopnych decyzji

powszechnie stosuje się wieloletnie programy inwestycyjne.

Klasyfikacja wydatków budżetowych może być więc dokonywana według różnych

kryteriów. Zgodnie z art. 69 ust. l ustawy o finansach publicznych wydatki budżetu

państwa dzielą się na:

1) wydatki bieżące,

2) wydatki na obsługę długu Skarbu Państwa,

3) wydatki majątkowe.

Wydatki bieżące. Wydatki bieżące obejmują:

1) subwencje ogólne dla jednostek samorządu terytorialnego,

2) dotacje,

3) wynagrodzenia i uposażenia oraz składki od nich naliczane,

4) inne świadczenia na rzecz osób fizycznych,

5) zakupy towarów i usług,

6) inne wydatki związane z funkcjonowaniem jednostek budżetowych lub realizacją ich

statutowych zadań.

docsity.com

3. Problematyka racjonalizacji w gospodarce budżetowej

Sposób gromadzenia środków publicznych z poszczególnych tytułów

określają odrębne ustawy. Sprostanie rozlicznym potrzebom społecznym przy

ograniczonych zasobach zmusza do przestrzegania zasady gospodarności5 i efektywności

w odniesieniu do środków publicznych.6

Różnice między racjonalnością7 społeczno - gospodarczą a racjonalnością

prywatno-gospodarczą określił O. Lange8. Stwierdza on, że racjonalność społeczno-

gospodarcza generuje hierarchiczną strukturę celów zadań publicznych. Rozróżnia on

racjonalność rzeczową oraz racjonalność metodologiczną, wskazując jednocześnie, iż

proces gospodarowania łączy się jedynie z tą ostatnią. W tym kontekście postulat

racjonalności można realizować bądź w postaci zasady największego efektu bądź

najmniejszego nakładu środków. Posługiwanie się tymi zasadami zakłada, że cele oraz

środki będą skwantyfikowane.

Podstawową jednak zasadą gospodarowania jest to, że środki publiczne, poza kilkoma

wyjątkami nie powinny być przeznaczane na wyodrębnione imiennie wydatki. Zasada

taka nazywana jest uniwersalizmem gospodarowała środkami publicznymi. Praktyka

międzynarodowa pozwala na następujące wyjątki od tej zasady:

 kredyty udzielone przez międzynarodowe instytucje finansowe mogą być

wykorzystywane zgodnie z umową kredytową,

 środki z bezzwrotnej pomocy zagranicznej powinny być wydatkowane zgodnie z

wolą dawcy,

 niektóre przychody lub dochody finansów publicznych mogą być wydatkowane na

określone cele, np. składki emerytalne,

 należące do sektora finansów publicznych jednostki prowadzące działalność

gospodarczą mogą część swoich dochodów przeznaczać na finansowanie

wydatków związanych z tą działalnością.

5 Pod pojęciem gospodarności rozumie się umiejętność oszczędnego wykorzystania czynników produkcji pozostających w dyspozycji jednostki, stanowi ona wyraz wewnętrznej efektywności jej działania, por. np. A. Melich, Efektywność gospodarowania. Istota, metody, warunki, Warszawa 1980, str. 18 6 Hellich Ewa, Rachunkowość jednostek samorządowych, Wydawnictwo Difin, Warszawa 2000, str.25-26 7 W literaturze przedmiotu zasada racjonalności działania nazywana jest również zasadą gospodarności lub oszczędności. por. A. Jarugowa, Rachunek kosztów w zarządzaniu przedsiębiorstwem, Warszawa 1986, str. 11-12 8 Lange O., Ekonomia polityczna, tom I, Wydawnictwo PWN, Warszawa 1959, rozdz. 5. zasada racjonalnego gospodarowania. Ekonomia a prakseologia.

docsity.com

Drugą zasadą gospodarowania środkami publicznymi jestanaliza celowości. Przed

przystąpieniem do realizowania zadania lub poniesienia wydatku dysponent powinien

zbadać, czy faktycznie niezbędne jest finansowanie przedsięwzięcia ze środków

publicznych.

Gospodarność to również terminowość regulowania zobowiązań z tytułu umów W tym

celu ustawa przewiduje obowiązek opracowywania harmonogramów realizacji wydatków.

Należy pamiętać, iż ujęte w budżetach jednostek sektora finansów publicznych:

1) dochody - stanowią prognozy ich wielkości,

2) wydatki i rozchody - stanowią nieprzekraczalny limit.

Problem efektywności wydatków publicznych jest tym trudniejszy, że dziedziny, na które

ponosi się wydatki, na ogół nie są podatne na stosowanie precyzyjnych narzędzi pomiaru

skutków tych wydatków.9 Przykładem takiego resortu sektora publicznego może być

obrona narodowa. Oceniając jej efektywność należy zwrócić uwagę na efekty

bezpośrednie, które można ustalić tylko w wyjątkowych sytuacjach (np. wojna) oraz

pośrednie np. postęp techniczny.10 Problem mierzenia efektywności wydatków

publicznych dotyczy nie tylko obrony narodowej, ale także dyscyplin, w których głównym

uczestnikiem jest konkretny człowiek, czyli usługobiorca np. w przypadku ochrony

zdrowia czy edukacji. Można na przykład mierzyć skutki wydatków na ochronę zdrowia

przez liczbę porad lekarskich czy liczbę zabiegów, ale w pomiarze efektywności wydatków

publicznych chodzi o ustalenie związku między poziomem i strukturą wydatków

publicznych a rzeczywistymi korzyściami, jakie odniesie społeczeństwo i gospodarka w

wyniku tych wydatków. Ustalenie tego związku, dlatego jest takie trudne, że w pomiarze

efektywności napotykamy się na bariery związane z jakością osiąganych rezultatów.

Trudno skwantyfikować związek między nakładami na profilaktykę a stanem zdrowia

społeczeństwa. Jeszcze trudniej określić wpływ wydatków publicznych na naukę, na

rozwój gospodarki czy rozwój społeczny. Zależność pomiędzy nakładami ponoszonymi na

realizację określonych zadań jest niezwykle trudna do zmierzenia, także, dlatego że

efekty pojawiają się niekiedy ze znacznym opóźnieniem.

9 Kwantyfikacja efektów jest problemem analizy nakładów i efektów w sferze dóbr publicznych. Coraz częściej pojawiają się opracowania na temat analizy kosztów i korzyści w odniesieniu do dóbr publicznych, por. P. A. Samuelson, W. D. Nordhaus, ekonomia, t. II, Warszawa 1996, str. 219-236,M. Janoś-Kresło, Organizacje non-profit w sferze usług społecznych, V Sympozjum naukowe Kolegium zarządzania i Finansów SGH, Warszawa 1998, str. 217-227 10 Owsiak S., Finanse publiczne, Teoria i praktyka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1997, str. 182

docsity.com

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.