Rozwój czasów - Notatki - Gramatyka historyczna - Część 1, Notatki'z Gramatyka historyczna. University of Warsaw
Warsawa
Warsawa1 March 2013

Rozwój czasów - Notatki - Gramatyka historyczna - Część 1, Notatki'z Gramatyka historyczna. University of Warsaw

PDF (281.9 KB)
8 strona
2Liczba pobrań
909Liczba odwiedzin
Opis
Notatki dotyczące ewolucji czasów w języku polskim.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 8
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.

CZASY – EWOLUCJA W JĘZYKU POLSKIM

CZAS TERAŹNIEJSZY

Podstawa psł.

Lp. Lmn. Lpdw.

1. nes-ǫ (<*nes-o-m) nes-e-mъ nes-e-vě

2. nes-e-šь nes-e-te nes-e-ta

3. nes-e-tь nes-ǫ-tь (<*nes-o-nti) nes-e-te

Zmiany na gruncie polskim:

 w 3 os. lp. i lmn. (zanik końc. -tь, jest końc. zerowa -ø);

 końc. 1 os. lmn. –m, prawdopodobnie pod wpływem zaimka 1 osoby przybiera postać –my

(końc. –m częsta jeszcze w dobie nwpol., w XIX w., por. przejdziem Wisłę, przejdziem

Wartę, będziem Polakami); do dziś końc. –m częsta w gwarach;

 zanik form dualnych

docsity.com

 końcówki kontynuowane (1 os. lp.: krótka nosówka *-ǫ > pol. –ę (o tym, że pierwotnie

musiała tu być sam. nosowa tylna, świadczy fakt, iż spółgłoska przed –ę jest twarda, por.

nios-ę, piek-ę, spółgł. stwardniała, czyli historycznie miękka występuje natomiast na

skutek jotacyzacji, por. płacz-ę < *plakjǫ) ; 2 os. lp.: *-šь > pol. -sz; 2 os. lmn. *–te >

pol. –cie, tu spółgł. ć jako wynik palatalizacji polskich).

Ukształtowanie się nowej odmiany czasownika być w czasie ter.

Liczba pojedyncza

Psł. > stp. > śrpol. i nwpol.

1. jesmь jeśm jest-em

2. jesi jeś jest-eś

3. jestь jest / jeść /je jest

Liczba mnoga

Psł. > stp. > śrpol. i nwpol.

1. jesmъ jesmy jest-eśmy

2. jeste jeście jest-eście

docsity.com

3. søtъ są są

Supletywizm w odmianie czas. być – odziedziczony.

Chronologia – ukształtowanie się nowej odmiany czas. być w czasie ter. – XVI w.

Nowa odmiana – na wzór form czasu przesz. złożonego, podstawą forma 3 os. lp. jest +

końcówki -em, -eś itd.

ROZWÓJ CZASÓW PRZESZŁYCH

I. Podstawa prasłowiańska

Język polski odziedziczył z języka psł. rozbudowany system czasów przeszłych:

1) czasy przeszłe proste: imperfectum (czas przeszły niedokonany), aoryst (czas przeszły

dokonany) – tylko jeden z rodzajów psł. aorystu, tzw. sygmatyczny od tematów

samogłoskowych; czasy proste zaginęły już w okresie staropolskim;

2) czasy złożone: czas przeszły złożony (perfectum), czas zaprzeszły (plusquamperfectum).

docsity.com

Imperfectum

Czas ten wyrażał czynność niedokonaną (trwającą), powtarzającą się w przeszłości (duratywną).

Tworzony od tematu II czasowników niedokonanych sufiksami –ax- (w tematach zakończonych na

–a lub –ě) i -ěax- (w tematach pozostałych, zakończonych na spółgłoskę lub sam. –i), np.

Psł. > stp. Psł. > stp.

Lp. Lmn.

děla-ax-ъ *działach děla-ax-omъ *działachom

děla-aš-e *działasze děla-aš-ete *działaszecie / działaście

děla-aš-e *działasze děla-ěax-ǫ *działachą

Psł. > stp. Psł. > stp.

Lp. Lmn.

docsity.com

nes-ěax-ъ niesiech nes-ěax-omъ niesiechom

nes-ěaš-e niesiesze nes-ěaš-e te *niesieszecie / niesieście

nes-ěaš-e niesiesze nes-ěax-ǫ niesiechą

Na gruncie polskim – kontrakcja (ściągnięcie) grup –aax-ъ > -ach, ěax-ъ > -ech. Przedstawione

wyżej formy w części są hipotetyczne (oczekiwane), ponieważ w zabytkach stp. poświadczono

bardzo mało tych form.

Aoryst

Oznaczał czynność jednokrotną, dokonaną w przeszłości.

W języku psł. kilka rodzajów aorystu. W stp. zachował się tylko jeden typ i to reliktowo (tzw.

sygmatyczny od tematów samogłoskowych).

Tworzony od tematu II czasowników za pomocą zakończeń: -xъ, -ø , -ø, -xomъ, -ste, -šę, np.

docsity.com

Psł. > stp. Psł. > stp.

Lp. Lmn.

děla-xъ *działach děla-xomъ *działachom

děla- *działa děla-ste * działaście

děla- *działa děla-šę *działachą

Na gruncie polskim:

1) zakończenie 3 os. lmn. –šę zostało zastąpione przez –chą, analogicznie do imperfectum, stąd

tożsamość tych form (3 os. lp. aorystu i imperfectum);

2) czasowniki o temacie II zakończonym na spółgłoskę przybierały w stp. zakończenia: 1 os. lp.

-ech (niesiech), 2. os. lp. -e (niesie), 3 os. lp. -e (niesie), 1 os. lmn. -echom (niesiechom), 2

os. lmn. -eście (*niesieście), 3 os. lmn. -echą (niesiechą), stąd zbieżność form 1 os. lp.

aorystu i 1 os. lp. imperfectum oraz 3 os. lp. aorystu i 3 os. lp. czasu ter.

docsity.com

imperfectum 1 os.lp. děla-axъ

děla-ti stp. działa-ch

aoryst 1 os. lp. děla-xъ

Tylko w czasownikach, których temat II kończył się na –i zachowała się różnica w 1 os. lp.

między formą aorystu i imperfectum, por.

imperfectum 1 os.lp. robi-ěaxъ robjaaxъ stp. robiach

robi-ti

aoryst 1 os. lp. robi-xъ stp. robich

Utożsamiły się też ze sobą formy 3 os. lp. aorystu i czasu ter. (na skutek zaniku –tь w 3 os. lp. w

okresie stp., psł. *nes-e-tь >stp. niesie):

docsity.com

3 os. lp. aorystu

robi, czyta, niesie, działa

3 os. lp. czasu ter.

Stąd nieraz trudności z określeniem, z jakim czasem mamy do czynienia w zabytkach stp.

Imperfectum i aoryst zanikły już we wczesnym okresie stp. Odnotowano zaledwie w zabytkach

stp. dwadzieścia kilka form aorystu i imperfectum (26), przede wszystkim w 2 zabytkach, por. w

Kazaniach świętokrzyskich – 8, w Psałterzu floriańskim – 13, np. widziech, idziechą, pośpieszychą

się, siedziesze, mołwiasze.

Przyczyny zaniku:

1) niejednoznaczność tych form (homonimiczność);

2) odrębne czasy wyrażające dokonaność lub niedokonaność niekonieczne, bo wyraża to aspekt

(dokonany, niedokonany).

docsity.com

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome