Hermeneutyka - Notatki - Wstęp do literaturoznawstwa, Notatki'z Literatura. University of Warsaw
Poznan_K
Poznan_K1 March 2013

Hermeneutyka - Notatki - Wstęp do literaturoznawstwa, Notatki'z Literatura. University of Warsaw

PDF (335 KB)
6 strona
6Liczba pobrań
1000+Liczba odwiedzin
Opis
Notatki dotyczące hermeneutyki, dyscypliny zajmującej się rozumeniem oraz interpretacji wypowiedzi i przekazów znaczących.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 6
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 6 pages
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 6 pages
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 6 pages
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 6 pages
Pobierz dokument
Hermeneutyka

1

Hermeneutyka

-dyscyplina zajmująca się rozumeniem oraz interpretacją wypowiedzi i przekazów

znaczących 1) w znaczeniu tradycyjnym - dyscyplina naukowa o charakterze filologicznym (filologia) zajmująca

się badaniem, objaśnianiem i interpretacją źródeł pisanych, po to by ustalić ich poprawny tekst i

właściwy sens. Pełni rolę pomocniczą w stosunku do nauk historycznych posługujących się różnego

rodzaju dokumentami (np.: historii literatury i filozofii, religioznawstwa, historii jako takiej).

2) w znaczeniu obecnie najpowszechniejszym - sztuka rozumiejącej interpretacji (rozumienie jest

centralną kategoria tak pojetej hermeneutyki) różnych przejawów aktywności ludzkiej, zwłaszcza o

charakterze kulturowym, zmierzająca do odkrycia ich głębokiego sensu i umieszczenia ich w szerszym

kontekście historycznym, społecznym, światopoglądowym itp. Znaczenia słowa hermeneutyka:

1. Hermeneutike techne = umiejętność wykładni boskiego objawienia. Hermentutyka jako

sposób objaśniania tekstów = hermeneutyka techniczna, bliska filologii. Na początku służyła

objaśnianiu świętych tekstów i znaków zesłanych przez bogów. Wyjaśnianiem i

przekazywaniem świętych tradycji zajmował się hermeneuta – spadkobierca Hermesa

posłańca bogów.

2. Hermeneia – sposób wyrażania myśli mową – dzieło Peri hermanaias Arystotelesa.

(gr. Hermeneus = tłumacz z innego języka). Hermeneutyka najpierw zaczęła komentować

teksty święte, w końcu – wszelkie teksty kultury.

Dzieje hermeneutyki:

W czasach śreniowiecznych i nowożytnych hermeneutyka służyła do egzegezy Pisma Św.

filologia hermeneutyczna była zarazem hermeneutyką teologiczną. Stawiała sobie pytanie o

prawdziwy sens tekstu. W zależności od odpowiedzi można wyróżnić dwa nurty w jej

obrębie:

1) hermeneutyka literacka – prawdziwy sens tekstu jest sensem dosłownym

2. hermeneutyka figuralna - prawdziwy sens tekstu jest sensem przenośnym, znaczenie tekstu

jest znakiem odsyłającym do innego znaczenia

Dzieje hermeneutyki technicznej – spór literalistów z figuralistami:

a) szkoła aleksandryjska (Klemens, Orygenes, III/IV) egzegeza duchowa contra szkoła

antiocheńska (Diodor z Tarsu, Jan Chryzostom, IV/V ) – egzegeza dosłowna

b) Alegoreza i typologia patrystyczna a żydowski liberalizm

ALEGORIA – hermeneutyczne użycie alegorii – Filon z Aleksandrii – (I w. n.e.) zastosował

do egzegezy Biblii greckie metody wykładni alegorycznej – hypnoia – używane do

wyjaśniania zagadkowych miejsc w poematach Homera i Hezjoda oraz w mitach greckich,

gdzie poszczególnym postaciom przypisywano prawdy psychologiczne lub filologiczne

c) luterańska sola scriptura a Tradycja rzymska – wykład Pisma uzależniony od magisterium

Kościoła

Różnica między hermeutyką a filologią:

- filologia – opracowuje teksty krytycznie, w bada w ramach tradycji, ustala autentyczność,

porównuje z inymi tekstami;

- hermeutyka – problem rozumienia, który wykracza poza reguły opisu, sprzeczność między

wiarą w dogmat, a a historią powstania tekstu.

Hermeneutyka związana z egzegezą utożsamiana z wyspecjalizowanymi metodami

interpretacji Pisma św., a jako filologia - składnik kultury humanistycznej.

Hermeneutyka rozwija się w czasie sporów religijnych doby Reformacji, laicyzacja, zaczyna

się zajmować tekstami indywidualnymi, rozumienie przestaje być formą egzegezy dogmatu

czy wyrazem wiary lecz kwestią obcowania twórcy i interpretatora – poszukiwanie śladów

konkretnej egzystencji zamiast śladów transcendencji.

II. Hermeneutyka filozoficzna

docsity.com

2

Romantyzm - pytanie o zasadność interpretacji. W polu badań wszelkie teksty, pytanie – jak

w ogóle możliwe jest rozumienie?

Przedstawiciele:

Friedrich Schleiermacher (1783-1834)- niem. teolog protestancki, filozof romantyczny, także kaznodzieja. Pozostawał pod wpływem Kanta. W swej "religii serca" kładł nacisk na poznanie

intuicyjne i kontemplację. Stworzył podwaliny hermenutyki jako metody filozoficznego rozumienia

sensu różnych dzieł literackich, uważając ją za podstawową metodę humanistyki. Hermeutik und

Kritik – interpretacja powinna bazować na wiedzy gramatycznej, ale jej celem powinno być

„poznanie ze znaków językowych duchowego tworzenia.

KOŁO HERMENEUTYCZNE – figura wprowadzona przez Schleiermachera – nie można

zrozumieć części tekstu bez odniesienia do całości i na odwrót nie można zrozumieć całości

bez odniesienia do części.

Wilhelm Dilthey (1833-1911), kontynuator Schleiermachera, filozof niemiecki, prof. uniwersytetów w Bazylei, Kilonii, Wrocławiu i Berlinie. Zajmował się głównie metodologią nauk

humanistycznych i teorią kultury.Stworzył pojecie nauk o duchu (Geisteswissenschaften). Wysunął

tezę o ich odrębności od przyrodoznawstwa, wskazując, że decydują o niej m.in.

:1) przedmiot badań, który stanowi rzeczywistość dziejowo-społeczna i świat wartości,

2) metoda - hermeneutyka jako nauka o rozumieniu podstawą nauk humanistycznych, nauki

przyrodnicze oparte na wyjaśnianiu. Rozumienie – odnosi się do tekstów i komunikacji,

polega na odczytywaniu i współokreślaniu pojawiających się w nich znaczeń. Wyjaśnianie-

czyność ściśle poznawcza i naukowa, ustalanie, opis i analiza faktów, wykrywanie

prawidłowości

– „rozumienie jest zawsze względne i nie może się nigdy zakończyć“ bo „indywiduum jest

niewyrażalne“

„ostatecznym celem postępowania hermeneutycznego jest lepiej zrozumieć autora niż on

siebie rozumie”. Dilthey stawia pytanie – jak możliwa jest interpretacja tego, co określa się

jako indywidualna ekspresję życia i jak możliwe jest uprawomocnienie interpretacji?

=>hermeneutyka jako dziedzina ogólnej teorii poznania

Friedrich Nietzsche (1844-1900) filozof, ale z wykształcenia filolog klasyczny – przez 10 lat

prof. Katedry filologii w Bazylei.

– krytyka epistemologicznego rozumienia hermeneutyki. Twórca relatywistycznej teorii

poznania. Auslegung = filozoficzna interpretacja tekstu – „ ten sam tekst umożliwia

nieskończoną ilość wykładni, nie istnieje żadna poprawna wykładnia”, „ nie da się oddzielić

świata od jego wykładni” – interpretacyjny charakter rzeczywistości. Umysł ludzki nie ujmuje

wiernie rzeczywistości, ale zawsze ją fałszuje.

Hermeneutyka XX wieczna

Zakres hermeneutyki: życie codzienne, techniki egzegezy, metodologii nauk, filozofii

egzystencji, poszerzenie pierwotnego zakresu – od Biblii do wszystkiego, co ma charakter

językowy

Martin Heidegger (1889-1976), filozof niem. Aktywny członek NSDAP. Jego myśl

filozoficzna jest uznawana za jedną z najważniejszych w filozofii XX wieku.

Nadaje hermeneutyce nie tylko wymiar epistemologiczny, ale też ontologiczny.

Problemy związane z hemeneutyką porusza w jednym z najważniejszych swych dzieł - Bycie

i czas, w którym zajmuje się, fundamentalnym pytaniem o sens bycia analizą ontologiczną

ludzkiego bycia (jestestwa, Dasein). Rozumienie nie jest sposobem poznania, ale sposobem

istnienia, gdyż człowiek (Dasein, jestestwo) zanim przekształci się w podmiot teoretyczny

egzystuje w świecie, który wymaga od niego rozumienia.

- rozumienie związane z zanurzeniem człowieka w świecie – „bycie-w –świecie”

docsity.com

3

- rozumienie nie jest częścią wiedzy teoretycznej, ale praktycznej, dzięki której przedmioty

mojego rozumienia są mi bliskie, Rozumiemy świat, bo jest on bam bliski i na odwrót,

dlatego że rozumiemy świat, okazuje on nam przychylność.

Ver-stehen – pierwotna, rozumiejąca przynależność do świata

Bycie – jako warunek istnienia tego, co jest

Dasein(tubycie) – egzystująca w świecie jednostka, rozumienie jest sposobem egzystencji

Dasein

Sein - Bycie – odróżnione od Bytu (Seiende)

- o Bycie można mówić, że jest, ale nie można stosować języka orzekającego.

- dyskurs apofatyczny w stosunku do Bycia – można mówić czym Bycie nie jest, ale nie

można mówić, czym jest.

W późnej fazie swej filozofii Heidegger mówi o 4 własnościach Bycia:

jedyność, nieprzedstawialność, osobliwość, ukrywanie się

Poezja to jedyny język, w którym można dokonać refleksji nad Byciem. Filozof i komentator

tradycyjny uprzedmiotawiają prawdziwy sens płynący ze sfery samego Bycia. Interpretator

nie powinien zatem zagłuszać czystego istnienia wiersza własną mową.

JĘZYK – w filozofii hermeneutycznej pierwotny żywioł ludzkiej egzystencji. Heidegger –

człowiek istnieje, bo istnieje w mowie.

Relacja między mową a poezją – wg. Heideggera – poezja nie korzysta z mowy, lecz ją

umożliwia. Mowa z życia codziennego jest zdegenerowaną formą (gadulstwem) źródłowego

powiadana. Poezja poprzedza mowę, bo mowa odnosi się do tego, co jest, wchodzi w

wymianę z rzeczami, a poezja jest „:stwarzaniem Bytu” odsyła do tego, co warunkuje każdy

byt, lecz samo bytem nie jest. Źródłowe powiadanie – poezja – warunek zjawiania się świata.

Poeta to ten, kto czuwa nad Byciem, a interpretator asystuje temu zjawianiu się świata,

zacierając własną subiektywność. Zamieszkiwanie w mowie poetyckiej pozwala

interpretatorowi powtórzyć gest samego arycpoety, który zamieszkał w pobliżu bogów.

=> hermeneutyka filozoficzna zmienia się w filozofię hermeneutyczną- zajmuje się

rozumiejącą egzystencją człowieka

– każde rozumienie musi być poprzedzone przez „przed-rozumienie” – interpretator posiada

własne rozumienie świata i poglądy na to, co ma interpretować. Rozumienie nie zaczyna się

od zera, jest uwikłane w światopogląd interpretatora.

PRZESĄDY – Vorurteile – w sensie filozoficznym zinterioryzowane przeświadczenia,

jakimi kieruje się podmiot w procesie rozumienia. Rozumienie jest zakorzenione w tzw.

przed-rozumieniu. Przesądy określają pozycję podmiotu w kole hermeneutycznym. 3

struktury wstępne rozumienia wg. Heideggera. Przesądy, ideologie, emocje stanowią

integralny składnik bycia, nie dają się oddzielić od przedmiotu poznania.

DZIEJOWOŚĆ – termin wprowadzony przez Diltheya, używany przez Heideggera na

określenie sposobów istnienia Dasein

- określa sposób bycia człowieka wskazujący na jego zanurzenie w historii a także na

konieczność interpretacji. Historia oddziałuje na człowieka, człowiek istnieje w

nieusuwalnym horyzoncie tradycji

Hans Georg Gadamer (1900-2002),filozof, humanista, historyk filozofii, filolog,

współtwórca XX-wiecznej hermeneutyki filozoficznej, uznawany za jednego z

najważniejszych współczesnych filozofów niemieckich.

Główne dzieło - Prawda i metoda: zarys hermeneutyki filozoficznej– bytem, który ma być

rozumiany jest język.

Interpretacja nie jest działaniem, polegającym na opisywaniu sensu, lecz praktyką

egzystencjalną, zmieniającą życie człowieka

docsity.com

4

OD LITERY DO DUCHA. Hermeneutyka Gadamera- przezwyciężenie obcości świata.

Nacisk na rozmowę między bliskimi sobie duchami. Interpretator tekstu pisanego powinien

usuwać obcość i umożliwiać bezpośrednią recepcję tekstu. Czytanie jako słuchanie, lektura

oparta na uważnym wsłuchiwaniu się w uobecniającą się mowę poety, który zaprasza do

rozmowy. Rozmowa jako metafora lektury. Interpretator musi wejść w rozmowę z wierszem

Pierwszeństwo interpretowanego tekstu – zniknięcie głosu interpretatora – trafna interpretacja

wiersza to interpretacja, która może zniknąć bez śladu.

Pismo – to coś obce i martwe w tekście, martwy ślad sensu – przechowuje w sobie moc

ducha.Dzieło sztuki, przechodząc z przeszłości lub z obcej kultury, gdy jest rozumiane staje

przed nami „twarzą w twarz”.Przywrócenie pełni sensu – żywego Logosu – możliwe dzięki

rozumieniu – hermeneutyka – „przyswaja obcość obcego ducha”, czyni własnym to, co

odmienne.

FUZJA HORYZONTÓW – pojęcie wprowadzone przez Gadamera – elementarny warunek

rozumienia przeszłości. Rozumienie – zniwelować dystans między tym, co przeszłe, a tym, co

teraźniejsze

Hermeneutyka Gadamera po stronie nieograniczoności sensu i wolności interpretacji – w

stronę dekonstrukcji:

1) „nieprzejrzystość świadomości” - podmiot interpretujący żyje w świecie już

zinterpretowanym i od tego świata interpretacji „przed-sądów” nie da się uwolnić

2)sprzeciw wobec strukturalizmu – wobec tezy, że podmiot badań jest obiektywny, ż ejest

struktura znakową dającą się opisać za pomoca ogólnych reguł.

Paul Ricouer (1913-2005), filozof fr. jeden z największych myślicieli francuskich II połowy

XX wieku, działacz socjalistyczny i chrześcijański (protestancki). Autorem dzieł

filozoficznych dotyczących wielu dziedzin: polityki, psychoanalizy, egzegezy biblijnej,

poetyki, teorii literatury. Twórca nowoczesnej syntezy narratologii. Dokonał współczesnej

egzegezy Starego Testamentu.

Zadanie współczesnego hermeneuty – połączyć drobiazgową analizę tekstu, opartą na

osiągnięciach semiologii, psychoanalizy z rozumiejącą interpretacją.

Ujawnienie indywidualności tekstu zależy od woli, emocji i potencji odbiorcy.

Badacz powinien nie tylko wykazać się empatią, ale też uwzględnić historyczne uwikłanie

tworów kultury.

Podmiot musi pamiętać, że nie jest czystym kartezjańskim ego cogito, ale podelga

uwarunkowaniom historycznym, opisanym przez krytykę ideologii, psychoanalize i filozofię

Nietzschego.

W procesie konstrukcji fabuły realizuje się artystyczny wysiłek, na który odpowiedzią jest

lektura hermeneutyczna.

ODZYSKIWANIE UTRACONYCH SYMBOLI. Pierwotną wartością dla hermeneutyki

ricouerowskiej – teksty kultury jako morze symboli. W czasach współczesnych zdaniem

Ricouera zapomniane zostały żywe pokłady mowy symbolicznej i bogactwo sensu. Postulat

hermeneutyki wsłuchującej się w mowę symboli i poszukującej „powtórnej naiwności”

Założenia:

1. sens, który jest refleksem objawionej mowy świętej nie jest dany wprost, lecz przez

symbole (teksty), świadectwa Logosu.

2. symbole (teksty) trzeba objaśniać za pomocą dostępnych technik egzegetycznych

3. egzegeza symboli (tekstów) jest niezbędna na drodze ukonstytuowania się podmiotu

Wyjaśnienie – wg. Diltheya – postępowanie typowe dla nauk przyrodniczych, wg. Ricouera

– wstępny etap procesu hermeneutycznego dążącego do rozumienia. W dialektyce

wyjaśniania i rozumienia rolę wyjaśniania powinny odgrywać obiektywne metody analizy

strukturalnej.

docsity.com

5

Interpretacja symboli jako sytuacja egzystencjalno- teologiczna. Interpretator musi korzystać

z różnych technik egzegetycznych by zrekonstruować struktury znaczące symboli – analizy

strukturalnej.

TOŻSAMOŚĆ NARRACYJNA- termin stworzony przez Ricouera - opowiadanie jest

konieczne w procesie tworzenia własnej tożsamości. Hermeneutyczna lektura tekstów

literackich – punktem dojścia interpretacji – przyswoić sens, doświadczenie projektowane

przez tekst, które odnosiłoby się do życia czytelnika. Czytelnik czytając tekst stara się

zrozumieć nie tylko świat, który otwiera się przed nim, ale i siebie w tym świecie

projektowanym przez tekst. To samo rozumienie polega wg. Ricouera także na tym, że

potrafimy opowiedzieć własne życie, które ma sens, o ile jest zapośredniczone za pomocą

symboli i tekstów kultury.

Człowiek jest zwierzęciem opowiadającym (homo narrans) – opowieść jako podstawowe

narzędzie budowy własnej tożsamości

Problemy współczesnej hermeneutyki

Współczesność zmusza do interpretowania, ale wielość interpretacji powoduje rozdarcie.

Egzystencjalne pęknięcie – gdyż nie istnieje hermeneutyka ogólna, są przeciwstawne sobie

teorie, jedyne, co łączy te hermenutyki – antykartezjanizm

ŚWIADOMOŚĆ I JĘZYK

2 tradycje w filozofii nowożytnej i nowoczesnej:

1) t. kartezjańska – mowa utrudnia osiągnięcie doskonałego, czystego samooglądu,

stanowiącego podstawę wszelkiej wiedzy- stąd wyrasta fenomenologiczna koncepcja

świadomości – świat da się zrozumieć, o ile jest przedmiotem całkowicie dla siebie

przezroczystej świadomości. Jeśli nie da się zrozumieć świata, to dlatego, że nie daje się

wyraźnie przedstawić przez świadomość, istnieje jego trwałe zaciemnienie w mowie

2) t. hermeneutyczna – myślenie dokonuje się w żywiole mowy, doświadczenie świata z

pomocą języka, świadomość nie jest dana bezpośrednio, lecz mediacyjnie, nie jest doskonale

wobec siebie przejrzysta

Język jako podstawa doświadczenia – nie ma podziału na język i obiektywną rzeczywistość,

rzeczywistość jest zawsze rzeczywistością opowiedzianą

Szerokie ujęcie hermeneutyki – nie jest ani sztuką wykładania sensu tekstów ani teorią

rozumienia, lecz postawą filozoficzną, dla której poznanie niezapośredniczone przez język

jest mitem

Hermeneutyka w dyskursie antyfundamentalistycznym – odejście od teorii poznania jako

nadrzędnej dyscypliny filozoficznej. Sens w hermeneutyce nie istnieje niezależnie od

interpretacji, nie ma metody jego uprawomocnienia

Nieostrość granic między hermeneutyką a semantyką lingwistyczną, tekstologią, filologią,

stylistyką, poetyką odbioru, teorią kultury. Hermeneutyka – pytanie o znaczenie, sens i treść

Pole badań hermeneutyki:

1) tekst – jako „znacząca całość”, w odróżnieniu od tekstologii intersującej się miejscami

niejasnymi i wersją poprawną ze względu na wolę autora

2)dzieje tekstu w odbiorze – akty rozumienia tekstu i jego interpretacji – zasady kierujące

odtwarzaniem, współtworzeniem i komunikiwoaniem się przez czytelników w odróżnieniu od

teorii kultury, estetyki recepcji i poetyki odbioru

3) problematyka rozumienia przeciwstawiona naukowemu wyjaśnianiu

Założenia hermeutyki

- akt osobowego zetknięcia się z dziełami kultury wyprzedza opisy i egzegezy

Dyscyplina podejrzana z punktu widzenia nauki pozytywistycznej

PODSUMOWANIE

Hermeneutyka – ogólnie – sztuka i teoria interpretacji. 3 znaczenia h.

docsity.com

6

1. sztuka interpretacji tekstów – pytanie o znaczenie tekstu, jak objaśniać lub skonstruować –

2 szkoły:

a) odtwórcza (esencjaliści)- trzeba wypracować techniki egzegetyczne by odtworzyć sens

pierwotny tekstu – przekonani o istnieniu wiernej i prawidłowej wykładni tekstu zgodnej z

jego źródłową intencją ulokowaną bądź w autorze (intentio auctoris) bądź w tekście (intentio

operis)

b) twórcza (pragmatyści) – sens rodzi się w każdym kolejnym akcie interpretacji, interpretator

narzuca tekstowi sens zgodny z własną postawą i sytuacją

2. Teoria interpretacji – pytanie jak możliwa jest interpretacja

3. Egzystencjalny wymiar hermeneutyki – interpretacja jako forma życia – jak w ogóle można

żyć w świecie i jak mogę istnieć wśród znaków wytworzonych przez innych

=> 3 podstawowe wymiary hermeneutyki – egzegetyczny, epistemologiczny i egzystencjalny

Hermenutyka związana z literaturą:

1) literaturoznawcza- bada cele poznawcze i analizuje znaczenia w literaturze i nauce o

literaturze

2) literacka – zajmuje się całością problemu znaczeń w literaturze. Uprawiana przez pisarzy,

krytyków, czytelników

3)filologiczna – zajmuje się wszelkimi tekstami, także pozaliterackimi – prawniczymi,

religijnymi, dyplomatycznymi

docsity.com

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 6 pages
Pobierz dokument