Dłuższa deklinacja liczebników - Notatki - Gramatyka opisowa - Część 2, Notatki'z Gramatyka opisowa. University of Warsaw
Warsawa
Warsawa1 March 2013

Dłuższa deklinacja liczebników - Notatki - Gramatyka opisowa - Część 2, Notatki'z Gramatyka opisowa. University of Warsaw

PDF (382.6 KB)
12 strona
1000+Liczba odwiedzin
Opis
W notatkach zostaje ściślej opisane kształtowanie się deklinacji liczebnika w języku polskim
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 12
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.

tekstach dawnych spotykamy m.in. takie formy: jednejnaćcie

kopy, ze dwunaście członków, od lat czterechnaćcie.

W XVI wieku nastąpiła zmiana. Zanikło poczucie złożonej

struktury tych wyrażeń, człon pierwszy pozostał nieodmienny,

drugi zaczął przybierać końcówki charakterystyczne dla

liczebnika. Ponadto wpływ kategorii mos., stąd:

rodz. nmos. rodz. mos

M. i B. jedenaście kobiet, stołów, jedenastu

mężczyzn

D., C., Msc. jedenastu

N. jedenastu // jedenastoma kobietami,

stołami, mężczyznami

W dziejach języka polskiego najwięcej różnych form obocznych

było w odmianie licz. 12. Ich rywalizację przedstawia poniższa

tabela.

Tabela: Rywalizacja wariantów w dopełniaczu liczebnika

12 (na podstawie Słownika polszczyzny XVI wieku i Kartoteki

Słownika polszczyzny XVII i I poł. XVIII wieku).

Typ dopełniacza Forma XVI XVII/XVIII

Procent Procent

Typ z 1 członem nieodmiennym (= dwanaście / (dwanaści) 13,1% -

docsity.com

M. w całości lub na -i w 2. członie)

Typ z odm. 1. członem (na -u) i

nieodmiennym członem 2

dwunaście / (dwiunaście) 72,4%

-

Typ z odmiennymi obu członami

(na -i lub -a w 2 członie)

dwunaści /

dwunaścia

4,1%

5,6%

Typ z odmiennymi obu członami

(na -u w obu członach)

dwunastu / (dwunaściu) 10,4%

94,5%

Ukształtowanie się odmiany liczebników od 20 do 90.

Z dawnych zestawień wywodzą się także dzisiejsze liczebniki,

typu: dwadzieścia, trzydzieści, pięćdziesiąt itp.

psł. stp. > śrpol.

> nwpol.

20 = *dъva desętě (licz. 2 + M.lpd. licz. 10) −> dwa dziesięcie

−> dwa dziesięcia −> dwadzieścia

30 = *tri desęti (licz. 3 + M.lmn. licz. 10) −> trzy dziesięci −>

trzydzieści

50 = *pętь desętь (licz. 5 + D.lmn. licz. 10) −> pięć dziesiąt

−> pięćdziesiąt

Odmiana:

Licz. 20 – dziś odmienne oba człony;

Licz. 30 – 90 – dziś odmienny tylko człon drugi (pierwotnie

docsity.com

natomiast odmienny tylko człon pierwszy, por. np. pięcidziesiąt,

piąciądziesiąt).

Ukształtowanie się odmiany liczebnika 100 i liczebników

od 200 do 900.

Dzisiejszy liczebnik 100 pierwotnie był rzeczownikiem rodzaju

nijakiego, który miał regularną odmianę w liczbie pojedynczej,

mnogiej i dualnej (odmieniał się podobnie jak rzeczownik lato)

Psł. > stpol. > śrpol.

Dziś

l.p. l.mn.

l.pdw.

M., B. *sъto > sto *sъta > sta *sъtě

>ście stu mos., sto nmos.

D. *sъta > sta *sъtъ > set *sъtu >

stu stu

C. *sъtu > stu *sъtomъ > stom *sъtoma

> stoma stu

N. *sъtu > stem *sъty > sty // stami *sъtoma

> stoma stu / stoma

Msc. *sъtě >ście *sъtěxъ >ściech // stach *sъtu >

stu stu

docsity.com

Zanikły formy lmn. i lpd. Nowa odmiana licz. 100 ukształtowała

się na wzór licz. niższych rzędów (por. –u, -oma, oraz formy

mos. i nmos.).

Liczebniki 200-900 (z formą licz. 100)

Liczebnik dwieście to dawne zestawienie w formie dualnej:

*dъvě sъtě > dwie ście > dwieście.

Liczebniki trzy i cztery tworzyły związki zgody, dlatego

zestawienia z tymi liczebnikami miały postać *tri sta (licz. 3 +

M.lmn.) trzy sta (dziś pisane łącznie).

Liczebniki typu 500 - 900 to zestawienia: licz. 5-9 + D. lmn.

licz. 100, tj. psł. *pętь sъtъ > pięć set > pięćset.

Niekiedy o wcześniejszej przynależności do grupy liczebników

złożonych świadczy nietypowy akcent lub odmiana. Liczebniki

siedemset, osiemset, dziewięćset niegdyś były zestawieniami, a

więc liczebnikami złożonymi. Liczebniki siedem, osiem czy

dziewięć wchodzące w skład zestawień z cząstką set miały swój

własny akcent na drugiej sylabie od końca. Zachowały one swój

pierwotny akcent także wtedy, gdy w świadomości

użytkowników języka zatarło się poczucie złożonej struktury

tych liczebników. W ten sposób w liczebnikach siedemset,

osiemset, dziewięćset wykształcił się nietypowy dla polskich

wyrazów akcent padający na trzecią sylabę od końca.

Nietypowa jest również ich odmiana. W regularnych formach

podczas deklinacji zmieniają się końcówki, których szukamy

docsity.com

zwykle na końcu wyrazu. Natomiast w grupie liczebników, które

stosunkowo długo zachowały złożoną strukturę wciąż odmienia

się historyczny człon pierwszy, np.: siedemset kobiet, ale

siedmiuset mężczyzn, nie ma siedmiuset kobiet itp.

Podsumowanie ewolucji form fleksyjnych liczebników

głównych

W odniesieniu do liczebników głównych, można stwierdzić,

że zmiany związane z upowszechnianiem się końcówki -u

doprowadziły ostatecznie do ukształtowania się odrębnej

deklinacji oraz normy dotyczącej tych liczebników. Procesy te

odnosiły się w poszczególnych stuleciach do określonych grup

wyrazów:

- wiek XV– początki procesów w leksemach dwa, oba, obadwa

oraz trzy, cztery,

- wiek XVI – niepełna normalizacja odmiany liczebników dwa,

oba, obadwa i trzy, cztery,

- wiek XVII – pełna normalizacja deklinacji liczebników dwa,

oba, obadwa i trzy, cztery oraz początki procesów

analogicznych w liczebnikach5-10, 11-19, 20-40,

- wiek XVIII – pełna normalizacja deklinacji liczebników5-10,

11-19, 20-40 oraz początki procesów analogicznych w

liczebnikach 50-90, 100-400, 500-900,

- wiek XIX – pełna normalizacja deklinacji liczebników50-90 i

100, niepełna normalizacja w odmianie liczebników50-90,

200-900,

- wiek XX – pełna normalizacja deklinacji liczebników50-90,

200-900.

docsity.com

Widać zatem, że tempo rozwoju form fleksyjnych

poszczególnych typów liczebników głównych jest zróżnicowane,

szybsze w liczebnikach niższego rzędu, wolniejsze w

liczebnikach wyższego rzędu. Zestawienie powyższe pozwala na

stwierdzenie, iż za etap końcowy w kształtowaniu się deklinacji

liczebników głównych 2-4 należy uznać wiek XVII, natomiast

dla liczebników wyższego rzędu okres przełomowy to wiek

XVIII, w którym ustala się aktualna do dziś odmiana

liczebników 5-40 oraz rozpoczynają się procesy analogiczne w

liczebnikach 50-900.

Etapy rozwoju deklinacji liczebników

zbiorowych w języku polskim

Warto wspomnieć o tym, że w języku staropolskim znacznie

częściej niż obecnie były używane liczebniki zbiorowe. Oto kilka

przykładów: oboj ten żywot, dwoje rozkazania, dwoje

królestwo, ksiąg dziewięcioro, dziesięcioro przykazań.

Współcześnie liczebniki zbiorowe ograniczają swój zakres,

używamy ich w utartych wyrażeniach, takich jak: doktor obojga

praw, dziesięcioro przykazań (tu też zastępowane licz.

głównym: dziesięć przykazań), na dwoje babka wróżyła itp.

Ponadto stosujemy je tylko w określonych połączeniach. Częste

błędy świadczą, że liczebniki zbiorowe są klasą ginącą.

Ewolucja form fleksyjnych liczebników zbiorowych

docsity.com

Rozwój nowego typu odmiany liczebników zbiorowych był

procesem złożonym i wieloetapowym. Dzisiejszy typ odmiany

liczebników zbiorowych ukształtował się dużo wcześniej (bo już

na przełomie XVI i XVII wieku) niż deklinacja liczebników

głównych. Jednak ich nieustabilizowana pozycja w systemie

języka polskiego i problemy z ich stosowaniem spowodowały,

że już od XVI wieku można obserwować tendencję do usuwania

liczebników zbiorowych na rzecz liczebników głównych oraz do

braku ich odmiany.

Liczebniki zbiorowe to:

I. Pierwotne zaimki:

psł. *dъvoj (r.m.), *dъvoja (r. ż), *dъvoje (r. nij.), *trojь

(r.m.), *troja (r. ż), *troje (r. nij.) ― odmieniał się jak zaimek

mój, moja, moje

II. Pierwotne przymiotniki:

psł. *četverъ // čьtverъ, -a, -o, *pęterъ, -a, -o, *šesterъ, -a, -

o, *sedmerъ, -a, -o, *osmerъ, -a, -o, *devęterъ, -a, -o,

*desęterъ, -a, -o ― odmieniały się jak przymiotniki w odmianie

prostej (rzeczownikowej), także w liczbie mnogiej.

Współczesna odmiana liczebników zbiorowych

ukształtowała się prawdopodobnie na skutek skrzyżowania tych

dwóch typów odmiany.

docsity.com

M. dwój (r. m.) dwoje (r. n.) czwór (< cztwior) r. m.,

czworo (r. n.)

D. dwojego (r. m. i n.) czwora (r. m. i n.)

dwojga (<dwojega), czworga

Temat rozszerzony o –g- upowszechnił się w pozostałych

przypadkach, a w M. pozostała tylko dawna forma rodzaju

nijakiego, która stała się wspólnorodzajowa. Zanikła natomiast

odmiana zaimkowa.

Stosunek starych i nowych wspólnorodzajowych wariantów

w XVI wieku na podstawie danych frekwencyjnych z SXVI

przedstawia poniższa tabela.

Tabela: Rywalizacja starszych i nowszych form mianownika licz.

zbiorowych o wartości 2 w XVI w..

Nowy typ M. (wspólnorodzajowy) Procent Stary typ M. (zaimkowy) Procent

dwoje 9,5% dwoj, -ja, -je (w lmn. dwoi) 90,5%

oboje 75,6% oboj, -ja, -je (w lmn. oboi) 24,4%

Razem nowy typ 46,6% Razem stary typ 53,4%

Formy liczebników zbiorowych wyższego rzędu, typu 11-

99-oro powstały później i są rzadkie. Formy 11-19-oro powstały

analogicznie do licz. głównych 11-19, a więc dwoje + naście,

troje + naście, ośmioro + naście. Początkowo odmieniał się

pierwszy człon, por. trojenaście – trojganaście. Dopiero w XVIII

w. powstały analogiczne dwanaścioro, dziewiętnaścioro.

docsity.com

W ewolucji form fleksyjnych liczebników można wyróżnić

następujące przedziały czasowe:

- XV wiek – początki procesów w leksemach dwoje, oboje,

troje, czworo – dziesięcioro,

- XVI wiek – współwystępowanie dawnych zaimkowych (dwój,

dwoja, dwoje, odmiana: dwojego itd. oraz czwór, czwora,

czworo, odmiana czwora itd.) oraz nowych skróconych form

powstałych w wyniku kontaminacji (dwoje, dwojga i czwór,

czworga), początki procesów w leksemach typu dwojenaście,

w których w r. m. utrzymuje się dawny typ odmiany

(dwoimnaście), a w r. n. pojawiają się formy nowej

deklinacji (dwojganaście),

- XVII wiek – wstępna normalizacja deklinacji liczebników

dwoje, oboje, troje, czworo – dziesięcioro,dwojenaście -

dziewięcioronaście,

- XVIII wiek – niepełna normalizacja odmiany liczebników

dwoje, oboje, troje, czworo – dziesięcioro oraz powstanie

analogicznych dwanaścioro - dziewiętnaścioro,

- XIX wiek – pełna normalizacja deklinacji liczebników dwoje,

oboje, troje, czworo – dziesięcioro,dwanaścioro –

dziewiętnaścioro, powstanie analogicznych form typu

dwadzieścioro.

Wnioski

1. Ustalanie się normy w zakresie liczebników polskich było

procesem skomplikowanym i długotrwałym. Kodyfikacja

docsity.com

normatywna była ściśle związana ze zmianami zachodzącymi

we fleksji polskich liczebników głównych i zbiorowych.

Zaliczyć do nich należy przede wszystkim wykształcenie

własnego systemu deklinacyjnego i kategorii rodzaju

(wprowadzenie kategorii męskoosobowości i

niemęskoosobowości) oraz redukcję kategorii liczby.

Powstanie kategorii gramatycznej, jaką jest liczebnik, w

języku polskim dokonywało się w wyniku gruntownych zmian

w systemie polskiej fleksji, zakończonych ostatecznie w XIX,

a w niektórych przypadkach nawet dopiero w XX wieku.

2. W przedziale czasowym od XVI do XIX wieku doszło do

znacznego ograniczenia ilościowego mianownikowych form

poszczególnych liczebników. Liczebniki mające jeszcze w XVI

stuleciu po kilka wariantywnych postaci w M. obecnie

posiadają tylko jedną formę (np. formy piącinaście,

piętnaście, pięcinaście, pięciunaście, piętnastu funkcjonowały

w D. w XVI wieku, dwojga, dwojego, dwojega w D. w XVI

wieku). Warianty liczebnikowe utrzymywały się w

polszczyźnie długo, bo w wypadku liczebników głównych aż

do przełomu XVII i XVIII wieku. Od XIX wieku następuje

wyraźne ograniczenie formobocznych.

3. Zmiany morfologiczne prowadzące do ukształtowania się

odrębnej deklinacji liczebnikowej zachodziły najwcześniej w

liczebnikach niższego rzędu (dwa, oba, trzy oraz dwoje,

oboje, troje), obejmując następnie liczebniki 5-10 oraz

liczebniki będące niegdyś złożeniami zawierającymi liczebnik

dwa (np.: dwanaście, dwadzieścia, dwanaścioro), a

docsity.com

ostatecznie rozszerzając się na wszystkie liczebniki wyższych

rzędów (np. pięćdziesiąt, sześćset).

Relikty niektórych dziś nieużywanych liczebników

(innych niż główne i zbiorowe)

Liczebniki, które całkowicie zanikły, np. z cząstką samo, mające

znaczenie ‘jeden z...’, np. samowtór , np. czynić coś samowtór

(‘jako jeden z dwóch’), z pół-, np. półtrzecia ‘dwa i pół’,

półszósta ‘pięć i pół’ (zachowało się tylko półtora ‘jeden i pół’.

Ćwiczenia:

1. Podziel podane formy liczebnikowe na: a) kontynuanty form

psł.; b) innowacje polskie. Oto przykłady: dwie, dwóch,

dwiema, dwoma, trzy, czterej, pięć, pięciu.

2. Jak objaśnisz następujące formy staro- i średniopolskie

liczebników: pod postacią trzy męży; nie więcey tylko nas trzy

skoczyło; stanęli do walki cztery królowie, przeciw piąci; I

spłodził Noe trzy syny; Liczbę dwunaście apostołów pilnie

opisali ewanielistowie; Ołtarz z dwiemanaście napisów;

niechcecie dać tych Piącinaściu groszy; było Senatorow

dwadzieścia; niechciał odpuścić piąciudziesiąt talentów.

3. Jakie zmiany w odmianie liczebników spowodowała kategoria

męskoosobowości?

4. Wskaż te liczebniki, które w rozwoju języka polskiego

przeszły z grupy liczebników złożonych do grupy liczebników

prostych: siedem, siedemnastu, sto, dwadzieścia, sto dwa,

pięciu, osiemset?

docsity.com

5. Określ akcent liczebników: trzynaście, dwadzieścia,

pięćdziesiąt, siedemset, dziewięćset. Które mają akcent

nietypowy i o czym to świadczy?

6. Jaką genezę mają liczebniki: siedemnaście, czterdzieści,

osiemdziesiąt, sześćset?

7. Co to znaczy samotrzeć, samopięt?

8. Obcokrajowcy uczący się języka polskiego często pytają,

dlaczego w polszczyźnie mówimy bardzo niekonsekwentnie, np.

mam dwie, trzy, cztery siostry, ale pięć, sześć sióstr. Czy

potrafiłbyś wyjaśnić, skąd się wzięły te niekonsekwencje?

9. Jak wyjaśnisz formy stp. i śrpol. liczebników zbiorowych:

Jeszczesz nie rozumiecie, ani pamiętaćie onego pięćiorga

chleba; Egipcyanie z czwora rodzaju ziemi dwój tylko sprawili.

docsity.com

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome