Podstawowe nurty myśli polityczno-prawnej - Notatki - Podstawy prawa - Część 2, Notatki'z Podstawy prawa. University of Warsaw
Lady_Pank
Lady_Pank4 March 2013

Podstawowe nurty myśli polityczno-prawnej - Notatki - Podstawy prawa - Część 2, Notatki'z Podstawy prawa. University of Warsaw

PDF (887.8 KB)
20 strona
872Liczba odwiedzin
Opis
Notatki omawiające podstawowe nurty myśli polityczno-prawnej: utylitaryzm Benthama i Milla, pozytywizm prawniczy Austina, pozytywizm prawniczy Iheringa, pozytywizm prawniczy Jellinka, itd.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 20
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.

- 21 -

30. Utylitaryzm Benthama i Milla.  Jeremy Bentham (1748-1832):

Uważał on, że angielski system prawa jest wadliwy. Rozpoczął więc działalność publicystyczną i

społeczną dążąc do reformy prawa. Po wydaniu dzieła Wprowadzenie do zasad moralności i

prawoznawstwa stał się autorytetem.

Prawnik i filozof Jeremy Bentham zaliczany jest do przedstawicieli radykalnej filozofii, do

radykalnych liberałów. W jego doktrynie w całej pełni wyraża się doktryna utylitaryzmu, polegająca na

przekonaniu, że celem każdego działania powinno być osiągnięcie maksimum satysfakcji (przyjemności).

Miarą zaś oceny każdego działania musi być jednostkowe szczęście człowieka, a nie szczęście

jakichkolwiek grup społecznych. Inny rodzaj szczęścia poza szczęściem jednostki nie istnieje.

- Bentham odrzucał poglądy szkoły prawa natury. - Uważał, iż motywem każdego ludzkiego działania jest dążenie człowieka do osiągnięcia

maksimum tego, co dlań pożyteczne i unikanie przykrości.

- Głosił, iż nie ma czegoś takiego jak interes społeczny. Interes społeczeństwa jest niczym innym jak tylko sumą interesów jednostek składających się na społeczeństwo.

- Prawodawca winien mieć jeden cel. Jest nim powiększanie szczęścia jednostki. Prawodawca tak powinien kierować postępowaniem jednostki, by ów cel mogła ona osiągnąć. Musi jednak

pamiętać, że tylko przykrość lub przyjemność mogą skłonić człowieka do określonego

zachowania się. Bentham uważał, że istnieją 4 źródła, z których wypływa przyjemność bądź

przykrość. Nadają one siłę przepisom prawa, są ich sankcją. Należą do nich źródła: fizyczne,

polityczne, moralne i religijne.

- Szczególną rolę pełnią przyjemności dobrobytu wynikające ze świadomości posiadania rzeczy. Własność jest więc niezbędna, by człowiek mógł osiągnąć poczucie szczęścia. Celem państwa

jest więc głównie ochrona własności.

- Bentham dostrzega różnicę między prawem i moralnością, jest jednak przekonany iż mają ten sam cel.

- Podkreśla on, iż jeśli podejść do prawa w sposób abstrakcyjny, to jest ono terminem oderwanym, oznaczającym sumę wszystkich norm obowiązujących. Prawo występuje w

postaci przymusu, a sformułowane może być bądź w postaci nakazu zachowania, lub jest jego

odwołaniem, jest regułą postępowania, stąd prawa deklatoryjne nie są w istocie prawem.

Prawem jest tylko to, co jest stanowione bądź usankcjonowane wolą suwerena.

- Nieodłącznym elementem prawa jest sankcja. - Gwarancją szczęścia jednostki jest wolność. Był zwolennikiem demokracji politycznej,

zapewniającej równość interesów rządzących i rządzonych, i zarazem przeciwnikiem

monarchii.

- Państwo powinno być ograniczone w swoich funkcjach. W szczególności należy unikać jego aktywności w gospodarce.

- Społeczeństwo tak długo jest posłuszne suwerenowi, jak długo uważa, że uciążliwości podporządkowania władzy mają mniejszy wymiar, niż spodziewane korzyści z jej obalenia.

Trwałość władzy jest zdeterminowana przez rachunek korzyści i strat jednostek.

Doktryna Benthama to klasyczna myśl liberalna, głosząca prymat jednostki nad społeczeństwem,

świeckość państwa, ograniczanie jego funkcji, formalno-dogmatyczne rozumienie istoty prawa i

sprawiedliwości. Wielkie zasługi położył w ugruntowaniu postawy praworządności, szczególnie w teorii

dowodów i zapewnieniu stronie oskarżonej należytych możliwości i narzędzi obrony.

 John Stuart Mill (1806-1873): Był on angielskim filozofem, logikiem i ekonomistą. Do najważniejszych dzieł Milla zalicza się:

Utylitaryzm, O wolności, O rządzie reprezentacyjnym, Zasady ekonomii politycznej, System logiki.

Podstawową kategorią w doktrynie Milla jest wolność. Interesuje go zasadniczo tzw. wolność

obywatelska, społeczna, w istocie zjawisko konkretne, a nie tylko abstrakcyjne rozważania nad wolnością.

- Tak zwana wola narodu to faktycznie wola większości, pozwalającej akceptować dominację jednej grupy społeczeństwa nad innymi. Z natury społeczeństwo i jego władza dążą do

stłamszenia wszelkiej indywidualności i uczynienia z jednostek jedynie części większego

organizmu społecznego.

- Mill odmawia społeczeństwu prawa do działania przymusowego w stosunku do jednostki nawet, jeśli miałoby to ostatecznie przynieść jej korzyść. Jedynym powodem uprawniającym

do zastosowania przymusu w stosunku do jednostki jest powstrzymanie jej od szkodzenia

innym, zarówno przez czynienie jak i nieczynienie.

- Wolność człowieka obejmuje: wewnętrzną wolność jednostki (wolność sumienia, myśli i uczuć, opinii we wszystkich kwestiach), wolność zewnętrzną, przejawiającą (wolność wyboru

docsity.com

- 22 -

działania zgodnie z własnym charakterem), wolność stowarzyszania się w celach wspólnych.

Gwarancją wolności jest przede wszystkim wolność myślenia i mówienia. Ani dobry, ani zły

rząd nie ma prawa do kwestionowania tego prawa.

- Różnorodność opinii i stanowisk we wszelkich kwestiach naukowych, moralnych, teologicznych jest zdaniem Milla źródłem postępu.

- Dokonuje on krytyki moralności chrześcijańskiej. Stwierdzał, że w znaczącej części jest ona zaledwie protestem przeciwko pogaństwu.

- Wolność myślenia i wyrażania swoich opinii jest przesłanką wszelkiej indywidualności. Jest to wartość najcenniejsza, którą zniszczyć może jedynie władza despotyczna. Właśnie taka

władza, niezależnie, czy jest świecka, czy duchowna, z założenia dąży do zaprowadzenia

panowania przeciętności.

- Obowiązki jednostki wobec społeczeństwa nie wynikają z jakiegoś kontraktu socjalnego, lecz z faktu, że żyje ona w społeczeństwie. Stąd musi się poddać pewnym regułom społecznym.

Treść ich powinna uwzględniać następujące zasady: 1) nit nie może krzywdzić drugiego w

zastrzeżonych dlań sferach interesów; 2) każdy ma obowiązek stosownego uczestniczenia w

działaniach skierowanych na ochronę społeczeństwa i jednostek przed krzywdami. Jedynie

przy naruszeniu tych zasad społeczeństwo może narzucać swoją wolę jednostce.

- Mill propaguje sądy przysięgłych, wolną administrację lokalną, rozwój dobroczynności i filantropii poprzez stowarzyszenia.

- Wzrost wpływu państwa jest szkodliwy, ponieważ mnożenie jego zadań rozbudowuje biurokrację, która prowadzi do osłabienia aktywności i innowacyjności ludzi na rzecz ich

lojalności w stosunku do partii i rządów. Skutkiem jest utrata przez nich wolności.

- Władza centralna ma obowiązek gromadzić doświadczenia i inne informacje i następnie udostępniać je wszystkim. Urzędnicy mają badać legalność poszczególnych władz sami będąc

odpowiedzialni przed prawem.

- Dla istnienia i funkcjonowania jakiejś formy rządu konieczne są następujące warunki: 1) lud powinien zgodzić się na przyjęcie jakiejś formy rządu lub też przynajmniej nie sprzeciwiać się

jej; 2) lud powinien mieć zdolność i wolność czynienia tego, co jest dla zachowania tej formy

konieczne; 3) lud powinien mieć zdolność i wolę spełniania tego, co z danej formy rządów

wynika, zarówno poprzez czynienie jak i nieczynienie. Te trzy warunki określają trwałość

formy rządów.

- Rząd despotyczny zawsze prowadzi do zniszczenia ludzkiej inicjatywy, do utrwalania się postawy bierności. Bezwładność, bierność i brak wszelkiej inicjatywy są gorsze od nietrafnej

aktywności.

- Mill odrzucał doktrynę komunistyczną. Uważał on, że najlepszą formą rządu jest jedna z odmian tzw. rządu reprezentacyjnego. Dopuszcza on jednak rozmaitość reżimów

politycznych. Generalnie odrzuca wszelką władzę despotyczną, choć uważa zarazem, że

pewne społeczeństwa, na pewnym stopniu rozwoju, muszą przejść przez taką formę i w takich

przypadkach spełnia ona nawet pozytywne funkcje. Przez rząd reprezentacyjny Mill rozumie

taką sytuację, gdy cały naród lub jego część wykonuje za pośrednictwem deputowanych,

okresowo wybieralnych, władzę najwyższej kontroli. W kontroli wyraża się supremacja

narodu w państwie. Jest on zwolennikiem podziału władzy. Władza wykonawcza musi

pozostawać w rękach hierarchicznie zorganizowanych specjalistów. Parlament nie powinien

mieć wpływu na dobór urzędników, choć może ich kontrolować i powodować usunięcie.

Powinien się ograniczać do mianowania premiera, a następnie kontrolować rząd. Tworzenie

prawa powinno być powierzone wyłącznie komisji legislacyjnej. Ma ona składać się z wąskiej

grupy specjalistów.

31. Pozytywizm prawniczy Austina. *Pozytywizm prawniczy jest swoistą antyfilozofią prawa, programowo odrzucającą rozważania nad

funkcjami prawa, celem prawa itp. Jest on ukonstytuowaniem się w system coraz częściej przejawiającego

się w dziejach myśli nad prawem przekonania, iż prawo jest wyłącznie wyrazem woli suwerena.

Pozytywizm neguje zarówno prawnonaturalne ujęcie prawa, jak też podejście szkoły historycznej.

Pozytywizm prawniczy rozwijał się w dwóch nurtach: angielskim i kontynentalnym.

Dziełem, które przedstawia koncepcję prawa Johna Austina (1790-1859), jest The Province of

Jurisprudence Determined. Na jego podstawie po śmierci autora wydano Lectures on Jurisprudence or the

Philosophy on Positive Law. Na jego idee wywarł wpływ utylitaryzmu Benthama. Odnaleźć można w jego

doktrynie także wpływy teorii Hobbesa i idei oświeceniowych, zwłaszcza francuskich. Uważał on, że

przedmiotem prawoznawstwa winno być wyłącznie prawo pozytywne.

docsity.com

- 23 -

Według Austina w prawie wyróżniamy 3 cechy konstytutywne: rozkaz suwerena, sankcję, oraz

obowiązek zachowania podwładnego.

Wśród wielu wypowiedzi dyrektywalnych, zwanych powszechnie prawem, proponuje wyróżnić Austin

prawa „właściwe” i prawa „niewłaściwe”. Razem składają się one na system: praw bożych, praw

pozytywnych, pozytywną moralność, prawa metaforyczne. Jedynie „prawa pozytywne” mogą być

przedmiotem prawoznawstwa. Są to prawa ustanowione przez człowieka dla człowieka. Natomiast pojęcie

„prawa natury” jako mylące i dwuznaczne, Austin odrzuca. Jego zdaniem lepszym określeniem dla norm

ustanowionych przez Boga dla człowieka jest określenie „prawo Boga”. Nie jest ono jednak przedmiotem

jurysprudencji.

Prawem pozytywnym jest więc takie, które powstało na skutek ustanowienia przez politycznego

suwerena. Wiąże ono osobę lub grupę osób, przy czym prawo w ścisłym rozumieniu musi wiązać jakąś

większą grupę adresatów, ma więc cechę generalności.

Austin odrzuca koncepcje praw podmiotowych sprowadzanych wyłącznie do uprawnienia. Z prawem wiąże

się nieodłącznie jego dwustronny uprawniająco-zobowiązujący charakter. Mimo że istotę prawa

pozytywnego łączy z aktem legislacyjnym, uważa, że także prawo zwyczajowe i precedensowe mają

prawny charakter, bowiem zostają one usankcjonowane przez suwerena.

Suwerenność Austin wiąże z konkretnym podmiotem władzy. Odrzuca ideę suwerenności prawa. W

praktyce politycznej występuje albo monarchia, wówczas suweren jest jedną osobą, bądź arystokracja, gdy

suweren składa się z grupy ludzi. Czysta monarchia właściwie nie istnieje, zaś monarchia ograniczona jest

w rzeczywistości formą arystokracji. Ciało suwerenne może też podlegać wyborowi. Suwerena nie można

ograniczać w żaden sposób, nawet prawnie. Może on zawsze swobodnie ustanowić bądź znieść prawo.

Suweren ograniczony w jakikolwiek sposób przestaje być suwerenem.

Austin wyróżniał następujące formy rządów: monarchię, arystokrację, demokrację. Tę ostatnią oceniał

negatywnie. Jest ona zawsze reżimem despotycznym.

Wolność jednostki jest zapewniona wówczas, gdy różne rodzaje władzy wzajemnie się hamują. Na jej

straży stoi parlament, system prawa, konstytucja. Obowiązkiem tych, którzy podporządkowani są

suwerenowi, jest bezwzględne przestrzeganie prawa. Także państwo, gdy już stworzy jakąś normę, musi jej

przestrzegać, w tym sensie ma być ono państwem prawnym, praworządnym.

32. Pozytywizm prawniczy Iheringa. Podstawowe dzieła Rodolfa Iheringa to: Der Zweck im Recht, Der Kampf ums Recht, Prawo rzymskie

na różnych etapach swego rozwoju, Żart i powaga w jurysprudencji. Rodolf Ihering należał do

przeciwników szkoły prawa natury jak również szkoły historycznej.

Wprowadza on nową metodę w prawoznawstwie – metodę teleologiczną, inaczej celowościową.

Metoda ta pozwala na przyjęcie teorii wykładni celowościowej. Jest to oryginalna metoda prawnicza. Jej

uzasadnienie wypływa z faktu, że prawo jest nie tylko zwykłą suma aktów prawnych, ale są to również

normy wyprowadzone z już istniejących, które nie są dane bezpośrednio przez ustawodawcę. Ponadto

prawo rozumie Ihering, jako zbiór norm, które ochraniają interesy jednostki.

Prawo jest dynamiczne, tak jak dynamiczne jest życie, ujawniające stale pojawianie się nowych

interesów. Odrzucał Ihering ideę niezmienności prawa i ideę jego bezkonfliktowego powstawania i

narastania. W tworzeniu prawa widzieć należy uświadomiony przez człowieka cel. Państwo poprzez prawo

zabezpiecza życie jednostki i społeczeństwa, i to zarówno w sferze fizycznej, jak i psychicznej. Zadania

państwa to cele społeczeństwa wyrażone przez rządzących, którzy zarazem posiadają wystarczające środki

do rządzenia. Celem praw jest pokój.

Ihering wyróżniał prawo w znaczeniu podmiotowym i przedmiotowym. W sensie podmiotowym

prawo to konkretyzacja zasad prawnych do sytuacji jednostki. W rozumieniu przedmiotowym to całość

porządku prawnego, składającego się na porządek społeczny. Gdy chodzi o formę prawa, to Ihering nie był

zwolennikiem poglądu o wyższości prawa zwyczajowego. Wręcz odwrotnie – to ustawodawstwo jest

wyrazem rozwoju kultury. Jest to prawo niesprzeczne, o wyraźnym zakresie obowiązywania, jednolite. Są

to walory przesądzające o wyższości prawa stanowionego. Cechą prawa jest formalizm.

33. Pozytywizm prawniczy Jellinka. Jerzy Jellinek (1851-1911) urodził się w Lipsku. Jego ważniejsze prace to m.in.: Ogólna nauka o

państwie, Deklaracja praw człowieka i obywatela, Prawo mniejszości.

Jerzy Jellinek przyjmuje oryginalną koncepcję metodologiczną w dociekaniach nad państwem i prawem.

Uważał, że nauka o państwie dzieli się na ogólną i szczególną.

Państwo nie jest jakimś bytem samym w sobie, wyrazem naturalnych prawidłowości, lecz wyrazem

stosunków woli. Stąd państwo można rozumieć jako pewien zakres stosunków woli. Składają się nań ci,

którzy wydają rozkazy, i ci, którzy się im podporządkowują.

docsity.com

- 24 -

Cecha jedności państwa wiąże się z jednością jego celów. W państwie następuje korelacja celów

indywidualnych z celami całości. Jedność państwa można więc określić jako „jedność związkową”. Tylko w

państwie człowiek realizuje się zarazem jako jednostka i jako członek owej jedności związkowej. Władzę

państwową określa taki rodzaj władzy, który nie dopuszcza wobec niej jakiegokolwiek sprzeciwu. Państwo

jest organizacją przymusową, co oznacza, że przynależność do niego jest obowiązkowa. To państwo

określa ewentualne warunki utraty obywatelstwa. Wola strony tu nie wystarcza. Jednostka zostaje poddana

wszelkim obowiązkom określonym przez państwo i przymusowi w celu ich realizacji. Jellinek podkreśla, że

panowanie jest tym kryterium, które pozwala odróżnić władzę państwową od innych rodzajów władz.

Łącznie 3 elementy składają się na państwo: ludność (przynależni do państwa ludzie), suwerenna

władza i terytorium. Jellinek traktuje suwerenność jak istotną cechę państwa. Wyróżnia on państwa

suwerenne i niesuwerenne. Cechą władzy państwowej jest jej zdolność do samodzielnej organizacji i

samodzielnego panowania. Panowanie realizuje poprzez organy państwowe. To właśnie one oraz podział

między nie kompetencji odróżniają państwo od związku niepaństwowego. Władza państwowa jest

niepodzielna.

Określając rolę państwa w stosunku do społeczeństwa i jednostki Jellinek dostrzega konieczne granice jego

ingerencji. W znacznym stopniu zbliża się więc do postawy liberalnej. Podkreśla, że państwo nie może

działać w tych sferach, które dotyczą wewnętrznego życia człowieka. Cele państwa mieszczą się w tych

rodzajach działalności, która może być osiągana za pomocą ludzkiej, solidarnej, zewnętrznie uchwytnej

działalności. Ponieważ interesy solidarne rozbudowują się, wzrasta zatem rola państwa. Ten wzrost

solidarności wywołuje wzrost kultury. Stopień rozwoju kultury jest więc wyrazem rozwoju solidarności.

Solidarność ma zmierzać przede wszystkim do rozwoju indywidualności, a nie jej stłumienia.

Funkcje państwa:

 Funkcja zewnętrzna – ochrona przed atakiem z zewnątrz.  Funkcja wewnętrzna – utrzymanie wewnętrznego porządku i wzmocnienie samego państwa.

Również wyłącznie do funkcji państwa należy świadome tworzenie, rozwijanie i utrzymywanie porządku

prawnego. Rozwój prawodawstwa polega na wypieraniu wszelkich innych form powstawania prawa niż

stanowienie.

Jellinek wyróżniał następujące typy państwa: starowschodni, grecki, rzymski, średniowieczny i

współczesny, z których ten ostatni pozostaje w historycznym związku z pozostałymi. Współczesny

(nowożytny) typ państwa charakteryzuje się przełamaniem dualizmu pomiędzy władzą króla i ludem,

władzą świecką i duchowną. W ten sposób powstaje państwo jednolite oparte na porządku konstytucyjnym.

Generalnie Jellinek uznaje tylko 2 formy państwa: monarchię i republikę.

Istotę prawa wiąże J. Jellinek z państwem. Zdaje sobie sprawę z wielości norm społecznych.

Funkcjonują bowiem w społeczeństwie normy religijne, moralne, obyczajowe. Do norm prawnych zalicza

wyłącznie te, które:

 dotyczą zachowania uchwytnego zewnętrznie,  są heteronomiczne (zewnętrzne) i ustalone przez autorytet,  przestrzeganie ich jest zagwarantowane przez władzę, czyli czynnik zewnętrzny.

Jellinek przyjmuje psychologiczną koncepcję obowiązywania prawa. Norma prawna obowiązuje, co

oznacza, iż jest zdolna do oddziaływania na wolę człowieka jako bodziec.

We współczesnym państwie prawem jest wszystko to, co zostało ustanowione bądź usankcjonowane

przez państwo. Tak ustanowione prawo wiąże obywateli i państwo.

34. Ideologia anarchizmu. *Określenie anarchizm wywodzi się od greckiego słowa anarchos – bezrząd. Najbardziej

charakterystyczny i uniwersalny jest niechętny, a czasem nawet zdecydowanie wrogi stosunek do państwa

jako formy organizacji życia społecznego i jednostkowego. Anarchizm zatem zasadniczo odrzuca

instytucje państwa i uznaje, że wolność indywidualna jest najwyższym dobrem. Idee anarchistyczne

pojawiają się już u Maxa Stirnera (1806-1856), ale za prekursora anarchizmu uznaje się Wiliama Godwina

(1756-1836). Są oni twórcami intelektualnej podstawy anarchizmu. Jednak za czołowego przedstawiciela

anarchizmu uważany jest Proudhon. Doktrynę tę najpełniej rozwinęli Kropotkin i Bakunin. W literaturze

przyjmuje się, iż w anarchizmie wyróżnić można nurty: indywidualistyczny, kolektywistyczny,

komunistyczny i syndykalistyczny.

 Piotr Józef Proudhon (1809-1865, Francja): Do najważniejszych jego prac należą: Co to jest własność?, Teoria własności. Postuluje on zniesienie

własności prywatnej i władzy państwowej. Proudhon nie był jednak zwolennikiem zniesienia własności w

ogóle. Uważa, że brak własności jest czymś gorszym niż jej istnienie. Brak własności prowadzi bowiem do

docsity.com

- 25 -

podważenia indywidualności człowieka i wchłonięcia go przez wspólnotę. Proudhon był z jednej strony

krytykiem liberalnego egoizmu, z drugiej wszelkiego kolektywizmu.

Kapitalizm opiera się na dwóch formach własności, próżniaczej i bezprawnej, w istocie opartej na kradzieży

i własności uzyskiwanej wyłącznie poprzez własną pracę. Własność jako skutek dziedziczenia, jako

uzyskiwana renta gruntowa, zysk w handlu i produkcji, dywidenda, oprocentowanie kapitału i w

konsekwencji prawo do nieograniczonego dysponowania własnością – określa Proudhon jako „kradzież”.

Tylko własność uzyskana własną pracą może być podstawą sprawiedliwego społeczeństwa.

Własność musi być traktowana jako równe prawo każdego człowieka. Gwarantuje ją swoista umowa

społeczna. Nie jest to jednak akt natury politycznej, lecz uporządkowanie ekonomicznego chaosu poprzez

instytucję darmowego kredytu zapewniającą jednakowe warunki wszystkim ludziom.

Znamienną cechą doktryny Proudhona jest pojmowanie społeczeństwa jako federacji wolnych

jednostek. Nie głosi on jednak skrajnego egoizmu, gdyż uważa, że granicą wolności określonej jednostki

jest wolność innej.

 Michał Bakunin (1814-1876, Rosja): Powołał on pierwszą organizację anarchistyczną w 1864 we Włoszech. Później z jego inicjatywy, w

Szwajcarii powstaje międzynarodowa organizacja anarchistyczna Alliance. Do pism Bakunina należą m.in.

Państwowość a anarchia, Reakcja w Niemczech.

Centralną kategorią w doktrynie Bakunina jest wolność. Wolność jest totalna i niepodzielna. Ma ona

pozwalać człowiekowi na postępowanie zgodne z jego przekonaniami. Inaczej niż w liberalizmie czy też

później u Kropotkina, wolność jednostki nie może być ograniczona wolnością innych ludzi. Niewola choćby

jednego człowieka jest zarazem końcem wolności wszystkich. Wolność nierozerwalnie związana jest z

równością, w tym społeczną i ekonomiczną. Równość jest warunkiem wolności, sprawiedliwości, godności

ludzkiej, moralności i dobrobytu.

Człowiek jest istotą społeczną i nie może żyć poza społeczeństwem. Stąd człowiek świadomość i

realizację swojego człowieczeństwa może osiągnąć tylko w społeczeństwie i poprzez społeczeństwo.

Społeczeństwo różnorodnie oddziaływuje na jednostkę, ale nad nią nie dominuje. Zupełnie inaczej niż

społeczeństwo działa państwo. Jest zawsze formalne, oficjalne i narzuca sztuczne reguły zachowania.

Stanowi antytezę wolności. Państwo jest źródłem przymusu. Bakunin uważał, że należy zlikwidować

państwo,kościół, prawa, armię, policję, banki, uniwersytety, są bowiem wyrazem braku równości, a

zatem znakiem uprzywilejowania niektórych grup i zaprzeczeniem wolności. Państwo powinno być

zniesione całkowicie i wszędzie. Ma je obalić totalna rewolucja anarchistyczna. Proces rewolucyjny ma być

spontaniczny i doprowadzić do destrukcji starych stosunków opartych na władzy państwowej i prawie.

Rewolucja ma być dziełem uzbrojonego proletariatu, a właściwie lumpenproletariatu.

Rewolucja manie tylko cele destrukcyjne. Po obaleniu państwa i innych instytucji ma spontanicznie

powstać nowe społeczeństwo anarchistyczne. Jednostki będą dobrowolnie jednoczyć się w autonomicznych

organizacjach, które mogą sfederować się. Proces ten nie będzie jednak narzuconą odgórnie centralizacją,

lecz przebiegać będzie samorzutnie od dołu do góry.

Ustrój anarchistyczny opierać się ma na własności kolektywnej, również spółdzielczej i braku

własności prywatnej.

 Piotr Aleksiejewicz Kropotkin (1842-1921, Rosja): Podstawowe prace Kropotkina to: Nauka współczesna i anarchizm, Państwo i jego rola historyczna,

Zdobycie chleba.

Rozpatrując relację pomiędzy społeczeństwem i jednostką, nie dostrzega tu Kropotkin

charakterystycznego dla wielu anarchistów konfliktu. Społeczeństwo jest wieczne, tj. istniało zawsze

towarzysząc ludzkiemu gatunkowi. Wprawdzie jednostka ludzka jest dlań kategorią centralną, to jednak

realnie funkcjonować może ona tylko w społeczeństwie. Uważa on, że napędową siłą historii jest

towarzyskość i samorealizacja jednostki. One tworzą cywilizację. Równość ludzi jest wpisana w ludzką

świadomość.

Społeczeństwo wytworzyło wiele sztucznych instytucji, które ewidentnie ograniczają ludzką wolność.

Wolność to możność działania bez presji przymusu i strachu.

Organizacja państwowa niszczy wspólnoty lokalne, także jednostkową osobowość ludzi. Zabija wolność

i inicjatywę. Państwo jest z natury hierarchiczne i autorytarne, stąd nie jest wspólnotą ludzi, lecz związkiem

poddanych. Stałą tendencją jest i będzie coraz bardziej totalitarny charakter państwa, rozrost pasożytniczej

biurokracji państwowej. Podobnie negatywną rolę pełni prawo, z natury unifikujące ludzkie zachowania i

odrzucające spontaniczność działania. Kropotkin wyraźnie skłania się ku rewolucji. Rewolucja jest czymś

naturalnym, towarzyszącym rozwojowi. Jest niejako naturalna koniecznością. Warunkiem wybuchu

rewolucji jest równoczesne zaistnienie czynnika ideowego (ideologii rewolucyjnej) i ruchu politycznego

zdolnego tę ideę wcielić w życie. Musi ona być totalna. Zniszczyć ma wszystko, co sprzeciwia się

docsity.com

- 26 -

postępowi. Jest zmianą jakościową. Celem rewolucji ma być zniesienie państwa, własności prywatnej

oraz pracy najemnej. Zaistnieć muszą wszystkie te elementy, by mógł ustać wyzysk. W miejsce własności

prywatnej Kropotkin proponuje wprowadzenie własności wspólnej, komunistycznej. Nową forma

organizacji społeczeństwa ma być dobrowolne zrzeszenie wytwórców oparte na spontanicznych kontaktach

między nimi. Praca w nowym społeczeństwie ma być wewnętrzną potrzebą człowieka, który wyzwolony

zostanie z wszelkich uciążliwości związanych z jej wykonywaniem.

35. Socjalizm utopijny. Przedstawiciele socjalizmu utopijnego są przeciwnikami rewolucji. Doktryny te odrzucają akcję

polityczną na rzecz pokojowych eksperymentów reformatorskich. Idee te odpowiadają pierwszym dążeniom

proletariatu do ogólnego przekształcenia społeczeństwa, wówczas gdy proletariat jest zaledwie klasą w

sobie. Oznacza to, że nie ma on jeszcze wykształconej świadomości klasowej.

 Claude Henrie de Saint-Simon (1760-1825, Francja): Uważał on, że społeczeństwo nie jest tylko federacją jednostek. Jest to swoisty organizm

odpowiadający konstrukcją mechanizmowi ludzkiego ciała. Saint-Simon odrzucał przekonanie części

zwolenników prawa natury, iż złoty okres ludzkości znajduje się na początku jej cywilizacji. Uważał, że

epoka ta dopiero czeka ludzi, a jej źródłem ma być praca, a w jej następstwie produkcja, która zaspokoi

wszechstronne potrzeby społeczne. Przyszłość społeczeństwa to epoka industrii. Industria jako siła

wytwórcza wymaga zrekonstruowania całego systemu społecznego w taki sposób, by mogła efektywnie się

rozwijać. Wszelkie instytucje i urządzenia społeczne mają być weryfikowane pod kątem sprzyjania bądź

przeszkadzania industrii.

Okres przejściowy to wyłanianie się jedynej wartościowej klasy społecznej, klasy industrialnej. Tworzą

ją ludzie, którzy zajmują się wszelką działalnością wytwórczą. Są to zarazem wszyscy uczestnicy

wytwarzania, zarówno robotnicy jak i właściciele, rolnicy i kupcy, również uczeni, artyści i administratorzy.

Ma to być eksploatacja rzeczy, a nie ludzi. Proces ten wymaga innej organizacji społeczeństwa. Dotychczas

oparte ono było na władzy wykorzystującej ludzką niewiedzę. W nowym społeczeństwie władzę ma

zastąpić racjonalne administrowanie. Będzie się ono opierało na nauce.

Społeczeństwo zwarte i scentralizowane ma być u niego, tak jak u Platona, zhierarchizowane.

Społeczna drabina ma rozwijać się od masy pracowników fizycznych ku elicie składającej się z uczonych,

administratorów, przemysłowców. Nie akceptował liberalnego indywidualizmu.

Saint-Simon w odróżnieniu od większości teorii utopijnych nie postuluje zniesienia własności czy też

pełnego egalitaryzmu. Był on zwolennikiem ustroju parlamentarnego. Uważał, że wprowadzenie go we

wszystkich krajach Europy, a przynajmniej w ich większości, prowadzić może do utworzenia parlamentu

europejskiego.

 Charles Fourier (1772-1837, Francja): Fourier dokonuje ostrej krytyki współczesnego mu społeczeństwa, cywilizacje uważając za głównego

sprawcę ludzkich nieszczęść. Krytyka ta odnosi się zarówno do stosunków gospodarczych, jak i panującej

moralności oraz instytucji politycznych.

Historia ludzkości interpretowana jest przez Fouriera poprzez działanie „prawa wibracji”. Wyróżnia

wibrację „wschodzącą”, „zachodzącą” oraz okres graniczny między nimi. Cywilizacja obecna nieuchronnie

odejdzie, a w jej miejsce powstanie doskonały ustrój. Poprzedza go przejściowy okres zwany

„gwarantyzmem”. Początkuje on epokę wzrastania. Przyniesie ona likwidację nędzy poprzez utworzenie

kooperatyw wiejskich i miejskich, opartych na powszechnym akcjonariacie pracowniczym. Nastąpi

likwidacja handlu na rzecz wymiany dóbr pomiędzy miastem i wsią co pozwoli na zracjonalizowanie

produkcji i taki jej wzrost, że wszystkie potrzeby będą mogły być zaspokojone.

W miejsce instytucji państwa Fourier proponuje powołanie systemu falang. Falanga miała liczyć ok.

1800-2000 ludzi zamieszkałych na 2000 ha gruntu, w budynkach stanowiących ich własność jako

akcjonariuszy. Centrum stanowić miał falanster zawierający wszystko, co potrzebne społeczności do

mieszkania, żywienia, odpoczynku, pracy naukowej i zabawy oraz rekreacji. Taki system tworzyć miał

gwarancję równości między ludźmi. Fourier był przeciwnikiem skrajnego formalnego egalitaryzmu. Praca

jest podstawą funkcjonowania falangi, przy czym jej funkcja polega nie tylko na wytwarzaniu, ale staje się

sama w sobie wartością i ludzka potrzebą. Zasadą jest, iż ludzie powinni wykonywać tylko tę pracę, która

sprawia im satysfakcję. Nauka stałaby się przyjemnością zaspokajającą naturalną ciekawość. Najwyższą

instytucją wychowawczą miało być „Ciało Sybilli”. Natomiast ciałem kierowniczym całej falangi miał być

Areopag. Fourier przewidywał, iż ziemię pokryje 600 000 falansterów, które będą tworzyć Imperium

Globu. Miała to być monarchia z siedzibą w Konstantynopolu. Imperium tworzyły cezaraty, te zaś dzieliły

się na regiony, a regiony na kantony. Fourier wykluczał zwierzchnictwo i centralizm między nimi. Miała to

docsity.com

- 27 -

być swoista federacja, w której podstawą stosunków wzajemnych miała być siła przekonywania, a nie

przemoc.

36. Podstawowe tezy marksizmu. Karl Heinrich Marks (1818-1883, Niemcy): Manifest komunistyczny, Walki klasowe we Francji,

Kapitał, Przyczynek do krytyki ekonomii politycznej.

Celem marksizmu jest zbudowanie "społeczeństwa bezklasowego". Warunkiem tego jest obalenie

politycznej władzy kapitalistów przez proletariat ("dyktatura proletariatu"). Drogą zaś osiągnięcia go jest

rewolucja, która powinna objąć cały świat. Wprawdzie proletariat jest jedyną rewolucyjną i uświadomioną

klasą, która może ją przeprowadzić, powinien jednak wykorzystać inne, żyjące w nędzy klasy społeczne jak

drobnomieszczaństwo i chłopstwo, ale z inspiracji i pod przywództwem komunistów.

Walka klas jest motorem postępu społecznego, ekonomicznego, kulturowego, politycznego, państwo –

wyrazem przeciwieństw klasowych pomiędzy klasami właścicieli środków produkcji i klasami

wyzyskiwanymi, eksploatowanymi. Istotą państwa jest ucisk klasowy, narzędzie znajdujące się w rękach

klasy władającej środkami produkcji. Jest więc państwo tworem historycznym.

- Odrzucenie poglądu o wiecznym charakterze państwa; jest ono produktem społeczeństwa klasowego.

- W zależności jaka klasa panuje wyróżnić można typ państwa niewolniczego, feudalnego i kapitalistycznego; kolejnym typem będzie wyższa i niższa faza socjalizmu.

- Pewne jest, że klasa robotnicza musi usunąć stary aparat ucisku, ale jednocześnie zabezpieczyć się przed własnymi posłami i urzędnikami.

- Rozwiązaniem miałby być ustrój komuny. - Engels podkreślał, że przejęcie w imieniu społeczeństwa środków produkcji jest ostatnim

aktem państwa jako narzędzia ucisku klasowego. W miejsce rządzenia osobami przychodzi

rządzenie rzeczami.

- Prawo jest to wola klasy panującej podniesiona do rangi ustawy.

37. Ideologia rewizjonizmu.  Karol Kautski (1854-1938, Niemcy):

Był on niemieckim działaczem ruchu robotniczego, znanym pisarzem i publicystą, uważany za jednego

z ideowych przywódców niemieckiej socjaldemokracji oraz II Międzynarodówki. Jego najważniejszymi

dziełami są m.in. Materialistyczne pojmowanie dziejów, Nazajutrz po rewolucji socjalnej, Rewolucja

socjalna, Od demokracji do niewolnictwa państwowego.

Powstanie nowoczesnego państwa wiązał Karol Kautsky z pojawieniem się absolutystycznej formy

rządów w feudalizmie. Oderwano wówczas sprawowanie funkcji administracyjnych i sądowych od

feudalnego posiadania ziemi. Ponieważ odziedziczony po absolutyzmie aparat urzędniczy jest

konserwatywny, potrafi hamować samorządność społeczeństwa. Biurokracja rozrasta się, bowiem przed

państwem pojawia się coraz więcej zadań. Szczególne znaczenie przyznaje Kautsky parlamentowi. Jest to

jedyny skuteczny środek pozwalający ludowi na kontrolowanie władzy.

Kautsky w swej koncepcji rewolucji przeczy marksistowskiej tezie o konieczności rozbicia

dotychczasowej maszyny państwowej. Uważał on, że w okresie przejściowym, po zdobyciu władzy przez

proletariat, państwo stanie się republiką demokratyczną. Był przeciwnikiem koncepcji republiki rad.

W polemice z Leninem kwestionował przede wszystkim jego koncepcję rad jako organów państwa.

Także ostro sprzeciwiał się idei wstępnego zburzenia całego zastanego aparatu państwowego. Według

Kautskiego proletariat powinien ograniczyć się do usunięcia pozostałości monarchii i zniesienia

przywilejów biurokracji oraz wojska. Kautsky odrzucał wszelki dogmatyzm i na kwestię organizacji władz

patrzył w klasyczny marksistowski sposób, wiążąc ją z całokształtem warunków ekonomiczno-społecznych,

w których ma zaistnieć.

Przykładał on szczególną wagę do wzrostu świadomości klasy robotniczej i poziomu jej kultury

politycznej, w tym głównie upatrując prawidłowość funkcjonowania państwa proletariackiego okresu

przejściowego. Nie rozwiązania strukturalne, lecz gwarancje kulturowe mają zapewnić realność

funkcjonowania republiki parlamentarnej. Kautsky krytykował więc leninowski katalog gwarancji władzy

proletariatu w postaci sprawowania służby publicznej za zwykłą płacę robotniczą, odwoływalność posłów,

połączenie władzy ustawodawczej i wykonawczej w jednym organie (prowadzi to do utraty przez lud

kontroli nad nimi). Kautsky uważał, że rewolucja lutowa w Rosji faktycznie przyniosła klasie robotniczej

pełną demokrację. Natomiast rewolucja październikowa unicestwiła wolność ludzi, ich prawo do zrzeszania

się.

Kautsky był zwolennikiem gospodarki planowej. Sądził, że ma ona niewątpliwą wyższość nad

rynkową. Gospodarka socjalistyczna jest możliwa tylko przy uspołecznieniu środków produkcji. Jednak

uspołecznienie nie może oznaczać upaństwowienia. Prowadzona gospodarka planowa ma być celem, do

docsity.com

- 28 -

którego stopniowo się dochodzi. Uspołecznienie powinno być naturalnie rozłożonym w czasie procesem,

bowiem nie wszystkie gałęzie produkcji i nie wszystkie zakłady pracy są jednakowo dojrzałe do tego.

Socjalizm stopniowo wyłania się z kapitalizmu. Tworzyć go należy w oparciu o doświadczenia

organizacji gospodarczych, które już pojawiły się w epoce kapitalizmu. Związki zawodowe, spółdzielnie i

inne organizacje gospodarcze mają być tu wzorem.

38. Ideologia faszyzmu i nazizmu. A) Faszyzm.

Nazwą „faszyzm” posługiwano się dla określenia programu i ideologii ruchu politycznego, założonego

w 1919 we Włoszech przez Benito Mussoliniego (1883-1945, autor Doktryny faszyzmu z 1932 r). Po

zdobyciu przez Mussoliniego władzy w 1929 roku termin „faszyzm” używany był też do oznaczenia ustroju

politycznego Włoch. Jednakże nazwę „faszyzm” zaczęto stosować również do innych, podobnych do ruchu

włoskiego, partii politycznych i ich ideologii, a także ustrojów i reżimów politycznych, wprowadzonych pod

rządami tych partii (np. w czasie wojny: Chorwacja, Rumunia, Węgry, Słowacja, Niemcy w latach 1933-

1945).

Specyfika ideologii faszystowskiej tkwiła w stosunku faszystów do samej ideologii. Przede wszystkim

faszyści podkreślali, że dysponują w gruncie rzeczy nie tylko programem politycznym, ale pewną filozofią

życia, jedynym prawdziwym i całościowym światopoglądem. Dlatego też z równą powagą faszyści

wypowiadali się w sprawach modelu gospodarki, jak i w sprawach kanonów estetycznych. Cechą

charakterystyczną faszystowskiej ideologii była niechęć do ujmowania jej w teoretyczne zasady i do

racjonalnego stosowania tych zasad. Jedynie wódz ostatecznie miał określać, co stanowi podstawy

ideologiczne ruchu, a co nie. Dlatego trudno z samej istoty rzeczy traktować ideologię faszystowską jako

spójną całość.

Punktem wyjścia ideologii faszyzmu jest odrzucenie tych zasad, które stały u źródeł liberalizmu

(przedstawiono go jako egoizm indywidualny), a więc – indywidualizmu, racjonalizmu, wreszcie zasady

równości ludzi i liberalizmu gospodarczego. Z drugiej strony, było to odrzucenie i totalna krytyka

marksizmu (Mussolini pisał, że marksizm sprowadza ludzi do stanu zwierząt, myślących tylko o tym, by

się wypaść i utuczyć, dla których nie istnieją żadne wyższe wartości), komunizmu, socjalizmu. Ideologie

faszystowskie krytykowały egalitaryzm, jako niezgodny z gatunkiem ludzkim. Głosiły pochwałę elit, przy

czym miernikiem ich wyróżniania nie miało być ani urodzenie, ani bogactwo, ale zasługi dla państwa czy

narodu. Faszyści uznawali bowiem, że życie społeczne jest życiem naturalnym, toczy się w nim walka o byt,

silniejszy zjada słabszego. Ostrej krytyce poddawano także idee humanizmu i pacyfizmu, wyśmiewając je i

uznając za wyraz słabości. Demokracje uważali faszyści za wynalazek rewolucji francuskiej. Głosili, że

demokracja jest niezgodna z naturą, podobnie jak parlamentaryzm. Krytyka systemu parlamentarnego ze

strony faszystów była jawna i bezwzględna, otwarcie zapowiadali likwidację tego systemu rządów w

przyszłości. Krytyce poddano także tradycje religii chrześcijańskiej: takie jej zasady, jak zasada miłości

bliźniego, współczucia etc. Były często wyśmiewane albo dostosowywane do ideologii faszystowskiej.

O ile element negacji był widoczny i jednoznaczny, o tyle własne propozycje programowe ruchów

faszystowskich różniły się nie tylko między sobą, ale także zależały od sytuacji danego ruchu – od tego, czy

był w opozycji, czy sprawował władzę, od tego, czy i z kim zawierał sojusze polityczne.

Wspólnym elementem ideologii faszystowskich jest nacjonalizm, a więc ideologia głosząca, iż własny

naród i jego dobro są podstawowymi miernikami wartości. W przypadku faszyzmu był to nacjonalizm

przybierający skrajną, szowinistyczną formę: połączony był z ksenofobią, nienawiścią do obcych, a

jednocześnie z dążeniem do hegemonii nad innymi narodami. Nacjonalizm faszystów często łączył się z

rasizmem i antysemityzmem.

B) Nazizm (narodowy socjalizm, hitleryzm). Ruch polityczny (od 1919), ideologia, od przejęcia władzy przez A. Hitlera 1933 reżim państwowy

w Niemczech (tzw. III Rzesza). O istotę nazizmu toczą się spory: jest on traktowany jako niemiecki wariant

faszyzmu lub jako jeden z podmiotów totalitaryzmu w Europie. Nazizm pojawił się i rozwinął jako protest

przeciw klęsce Niemiec w I wojnie światowej, kładącej kres ekspansjonizmowi cesarstwa, przeciw

systemowi wersalskiemu oraz kryzysowi pierwszych lat powojennych. Nazizm był ruchem politycznym

kierowanym przez Hitlera i jego partię NSDAP, od początku zmierzającym do obalenia Rep. Weimarskiej

i ustanowienia „wielkogermańskiej Rzeszy”, mającej „wieńczyć” dzieje Niemiec. Program ruchu,

opracowany 1920 przez G. Federa, rozwinęli Hitler w Mein Kampf (1925) i A. Rosenberg w Der Mythos des

20. Jahrhunderts (1930).

Nazizm jako ideologia pokonanych, rozczarowanych i spragnionych odwetu był przepełnionym

nienawiścią programem negacji powojennego ładu. Zwracał się przeciw liberalizmowi, systemowi

wielopartyjnemu i parlamentaryzmowi, komunizmowi, pacyfizmowi, itd. (podstawowe założenia

faszyzmu), które uznawał za inspirowane i wspierane przez Żydów. Występował przeciwko chrześcijaństwu

docsity.com

- 29 -

i Kościołom, próbując stworzyć własną „religię germańską”. Nawiązując do idei romantyzmu i rasizmu

głosił skrajny nacjonalizm, uważając naród za wspólnotę krwi, zdeterminowaną biologicznie i rasowo.

Opierając się na darwinizmie społecznym uznawał siłę i walkę za podstawowe prawo społeczne.

Nacjonalizm w nazizmie znajdował wyraz w ideologii wroga, którego należy bezwzględnie zwalczać;

wrogiem był Żyd, komunista, liberał, socjaldemokrata. Wyrazem nacjonalizmu były teorie „krwi i ziemi”,

braku „przestrzeni życiowej” i pochwała wojny. Nazizm demagogicznie łączył ideę nacjonalizmu

z elementami socjalizmu, stojąc na stanowisku, że każdy naród ma prawo do własnej wersji socjalizmu.

Nacjonalistyczne i socjalistyczne hasła przyciągnęły do nazizmu przeważającą część niemieckiego

społeczeństwa, które w decydującym momencie udzieliło poparcia polityce Hitlera.

Syntezą ideologii nazizmu była zasada charyzmatycznej władzy wodza, którego uosabiał Hitler. Zasada

wodzostwa (inspirowana poglądami F. Nietzschego) znalazła instytucjonalny wyraz w dyktaturze Hitlera,

będącego najwyższym podmiotem władzy w III Rzeszy. W 1933–45 nazizm był w Niemczech ideologią

państwową oraz czynnikiem integrującym społeczeństwo wokół hitlerowskiej polityki. Umożliwił

ugruntowanie się totalitarnej dyktatury, podniósł bezprawie i terror — nie tylko wobec przeciwników

politycznych — do rangi jednego z głównych działań państwa, uzasadnił wywołanie przez Niemcy II wojny

światowej, stworzył teoretyczną i pseudonaukową podstawę dla wszystkich dokonanych przez hitlerowskie

Niemcy zbrodni. Klęska Niemiec 1945 położyła kres panowaniu nazizmu. Ukarano głównych zbrodniarzy

hitlerowskich oraz podjęto decyzję o denazyfikacji, która jednak nie była pełna i została przeprowadzona

niekonsekwentnie. Okresowo odradzający się w Niemczech skrajnie nacjonalistyczny ruch, nawiązujący do

nazizmu, zw. jest neonazizmem.

39. Solidaryzm Duguita. Leon Duguit (1859-1928, Francja) reprezentuje solidaryzm prawniczy. Był to jeden z głównych

kierunków nauki prawa w końcu wieku XIX i fragment ogólnego nurtu solidaryzmu społecznego, który

funkcjonował w tym czasie. Prekursorami solidaryzmu byli E. Durkheim i L. Bourgeois. Właśnie od

Durkheima przejął Duguit koncepcję solidaryzmu społecznego. 2 podstawowe założenia leżą u podstaw

jego doktryny:

1) człowiek jest istotą społeczną i nie może żyć bez społeczeństwa,

2) człowiek jest istotą świadomą swej odrębności mimo przynależności do grupy Rodzaje solidarności:

mechaniczna – ludzie współpracują ze sobą poprzez wspólną pomoc ludzi mających podobne uzdolnienia, a różne potrzeby; jest ona charakterystyczna dla społeczeństw

pierwotnych;

organiczna – ludzie zaspokajają swoje potrzeby poprzez podział pracy; jest ona charakterystyczna dla społeczności rozwiniętych

Normy społeczne powstają spontanicznie, są one odkrywane przez prawodawcę i sankcjonowane. Stąd

uważał Duguit, że prawo zwyczajowe wyprzedza państwo. Najlepsza organizacja państwowa opiera się na

założeniu, że związki realizowałyby funkcje publiczne. Rządzący mają realizować zasadę solidarności.

Duguit był przeciwnikiem idei suwerenności państwa, m.in. odrzucał idee Bodina, zastępując je pojęciem

służby publicznej.

Celem państwa jest uzbrajanie w sankcję norm społecznych. Ustawodawca nie tworzy więc prawa, lecz

formalizuje normy społeczne, które spontanicznie powstają w społeczeństwie. W istocie prawo tworzone

jest wówczas, gdy większość społeczeństwa dojdzie do wniosku, że jakieś czyny nie są obojętne na zasadę

solidarności. Był on przeciwnikiem idei praw podmiotowych. W odpowiedzi własność nie jest prawem

podmiotowym, a funkcją społeczną. Z tego punktu widzenia krytykował wszelkie formy kolektywizmu.

Zarówno właściciele, jak i robotnicy pełnią określone funkcje społeczne, składające się na społeczeństwo

solidarne. Teza o walce klasowej jest więc jego zdaniem całkowicie błędna.

40. Nauczanie społeczne Kościoła Katolickiego. Leon XIII (1878-1903) rozpoczyna nową epokę w relacji kościoła i świata świeckiego. Ogłosił on w

sumie 60 encyklik, ale najważniejsza to Rerum novarum (1891).

Leon XIII zachowując tradycyjne spojrzenie na rolę kościoła w życiu jednostki dostrzegał jednak

potrzebę zabrania głosu także w sprawach o wymiarze społecznym. Tutaj bowiem pojawiała się największa

rozbieżność pomiędzy światem nowożytnym a tradycyjnym kościołem. Szczególną uwagę papież poświęcił

klasie robotniczej, jej warunkom życia, miejsca w społeczeństwie i drogom poprawy jej losu. Jego

nauczanie odnosi się również do problemów istoty i sposobów sprawowania władzy.

Leon XIII odrzuca dotychczasową, dominującą teorię państwa, wiążącą istotę władzy politycznej z ideą

suwerenności ludu, który swoją wolą umocowuje rządzących. Papież przypomina, że władza zwierzchnia

nie wywodzi się od ludu, lecz w swej istocie jest pochodzenia boskiego. Odrzucał ideę prawa natury.

Kościół może akceptować każdą formę władzy, także z nadania ludu, byle by była ona sprawiedliwa.

docsity.com

- 30 -

Chodzi o to, by ustrój państwa i jego rząd sprzyjały dobru powszechnemu i dobru jednostki. Tam gdzie nie

ma sprawiedliwości, tam nie ma władzy. Władza nie powstaje wyłącznie dla panujących. Ich rządy winny

służyć dobru poddanych, a nie tylko rządzących. Powinni oni wzorować się na Bogu, postępować

sprawiedliwie, a surowość niech łagodzą ojcowską miłością. Za to, co czynią rządzący, odpowiedzą przed

bogiem.

Wyzwolenie klasy robotniczej możliwe jest poprzez upowszechnienie własności oraz solidarność

robotniczą opartą na związkach zawodowych. Uważa również za niezbędny pewien zakres interwencji

państwa w stosunki społeczno-gospodarcze, co sprzyjać ma poprawie położenia robotników. W programie

interwencji państwa Leon XIII proponował:

1) skrócenie czasu zbyt długiej lub zbyt uciążliwej pracy, gdyż powoduje to jej porzucanie; 2) państwo winno otaczać opieką różne interesy robotnika, głównie zaś dbać o jego potrzeby

duchowe;

3) gdy chodzi o dobra doczesne, państwo ma bronić robotników od niewolniczej pracy u chciwych pracodawców;

4) praca kobiet i małoletnich powinna być specjalnie chroniona; 5) prawo do wypoczynku winno znaleźć się w każdej umowie o pracę.

Najistotniejsze zagadnienie to ustanowienie stosunku pracy na podstawie wolnej umowy. Leon XIII

ograniczał jednak socjalną interwencje państwa, uważając, że nadmierne skrócenie pracy i wzrost poziomu

życia prowadzą do poddawania się zgubnym doktrynom, a w ich następstwie do zepsucia obyczajów i

odrzucenia boga. Nadmierne wyzwolenie robotników obraca się niekorzystnie przeciwko im samym.

Własność prywatna, w tym zwłaszcza własność środków wytwarzania są dlań naturalną podstawą

porządku społecznego. Jest ona także podstawą ustroju rodziny.

To nie walka klasowa, ale współpraca pomiędzy właścicielami i robotnikami ma być podstawą nowego

porządku społecznego. Praca i kapitał wzajemnie się warunkują.

41. Doktryna państwa dobrobytu. Państwo opiekuńcze, państwo socjalne, państwo dobrobytu (z angielskiego welfare state), to

koncepcja państwa i społeczeństwa głoszona zwłaszcza po II wojnie światowej (szczególnie 1970 – 80)

w wysoko uprzemysłowionych krajach zachodnich.

Według encyklopedii welfare state przekłada się na państwo dobrobytu, które to jest koncepcją państwa

i społeczeństwa powstałą pod wpływem ekonomii dobrobytu, w pełni ukształtowana po drugiej wojnie

światowej. Zakłada ingerencję państwa w życie gospodarcze w celu zapobiegania negatywnym zjawiskom

społecznym (np. bezrobocie) oraz rozszerzanie systemu świadczeń i usług socjalnych przy demokracji jako

systemie politycznym. Realizacja tych założeń ma umożliwić osiągnięcie powszechnego dobrobytu. Idee

państwa dobrobytu mogą być zrealizowane tylko w krajach o wysokim poziomie rozwoju gospodarczego.

W encyklopedycznej definicji mamy więc podkreślenie dobrobytu jako celu.

Koncepcja państwa opiekuńczego, czy też państwa dobrobytu, jest zbiorem poglądów, pomysłów i

postulatów zaczerpniętych z różnych kierunków teoretycznych. Odwołuje się m.in. do koncepcji takich

przedstawicieli myśli społecznej i ekonomicznej, jak: W. Beveridge, J. Rawls, A.C. Pigou, J.M. Keynes, A.

Lewrner i J.K. Galbraith, a w sferze praktyki społecznej do takich polityków, jak: Otto von Bismark

(Niemcy), W.E. Gladstone, B. Disraeli i H. McMillan (Anglia) oraz F.D. Roosevelt i J.F. Kennedy (Stany

Zjednoczone). W sumie koncepcja państwa dobrobytu nie jest ani częścią jednej zwartej teorii, ani

wymysłem jednej opcji ideologicznej. Nie jest też produktem kilku ostatnich dziesięcioleci. Korzenie tej

koncepcji są bardzo złożone i sięgają daleko wstecz.

Praktyka państwa opiekuńczego kształtowała się stopniowo, na podstawie doświadczeń wielu krajów,

m.in. Wielkiej Brytanii (np. ustawa o pomocy ubogim z 1601 r., czy ustawa o bezrobociu z 1934 r.), USA,

Szwecja pod rządami socjaldemokracji (reformy socjalne w latach 1932-1939), Australia (już w XIX wieku

wprowadzono emerytury, zasiłki dla bezrobotnych i urzędy pracy).

Zadaniem państwa jest:

1) w sferze życia społecznego zapewnienie ochrony socjalnej (np. ubezpieczenia na wypadek choroby, kalectwa, bezrobocia), zagwarantowanie wszystkim obywatelom dochodów minimalnych

i równych praw w dostępie do usług socjalnych (np. mieszkania, wykształcenia, opieki zdrowotnej);

2) w sferze ekonomicznej ingerencję państwa w życie gospodarcze polegającą na podejmowaniu działań zmierzających do regulowania rynku w celu zapobiegania negatywnym zjawiskom

społecznym (np. bezrobociu);

3) w sferze ustroju politycznego demokrację, wyrażającą się w idei równości, wolności i likwidacji politycznej dyskryminacji (np. kobiet, mniejszości etnicznych).

Realizacja tych założeń miała umożliwić stworzenie sprawiedliwego społeczeństwa i osiągnięcie

powszechnego dobrobytu przy zachowaniu podstaw systemu kapitalistycznego.

docsity.com

- 31 -

Inne główne czynniki wpływające na dobrobyt to:

a) ogólna efektywność systemu społeczno-gospodarczego w danym kraju (wielkość i struktura dostarczanej produkcji oraz usług, stopień wykorzystania czynników produkcji i skala

marnotrawstwa, wysokość rozporządzalnych dochodów osobistych ludności i ogólny poziom

cen produktów i usług, jakość życia, w tym czas pracy i czas wolny, warunki pracy i

wypoczynku, stopień zanieczyszczenia środowiska naturalnego itd.)

b) efektywność rynku pracy (wielkość bezrobocia i sprawny system informacji o miejscach pracy, zróżnicowanie zarobków, świadczenia dostarczane pracownikom przez pracodawców w

przypadku choroby, wypadku, przejścia na emeryturę itp.).

c) prywatne ubezpieczenia oraz zasoby majątkowe i oszczędności d) dobrowolna działalność dobroczynna osób prywatnych i instytucji (pomagających innym

ludziom bezpośrednio lub pośrednio – przez wspieranie instytucji dobroczynnych).

42. Ideologia neoliberalizmu. Neoliberalizm to odrodzona po II wojnie światowej, nowoczesna postać doktryny liberalizmu.

Neoliberalizm stanowił reakcję na rozwijający się interwencjonizm państwowy, przy czym przedmiotem

krytyki neoliberałów były wszelkie doktryny i ideologie, które ograniczały wolność jednostki w

jakiejkolwiek mierze. Najwybitniejszymi przedstawicielami XX – wiecznej myśli liberalnej byli: Walter

Lippman, Friedrich August von Hayek i Wilhelm Röpke.

W 1938 zorganizowano w Paryżu dyskusję (dotyczyła książki Lippmana Dobre społeczeństwo), na

której powołano Międzynarodowe Centrum Badań dla Odnowienia Liberalizmu, a nieco później powstało

stowarzyszenie Mont Pèlerin, określane jako „naukowa międzynarodówka liberałów”. Uczestnicy

sympozjum zgadzali się w zasadzie co do jednego: że największym nieszczęściem może być wzrastający

interwencjonizm gospodarczy państw, że oznacza on po prostu triumf kolektywizmu nad indywiduum, że

należy przypomnieć i ożywić filozofię liberalną. Ich wystąpienia w obronie indywidualizmu podyktowane

były też troską z powodu całkowitego lekceważenia wolności jednostki w tych ideologiach politycznych,

które operowały hasłami dobra narodu, rasy, państwa. Liberałowie ci zarazem kwestionowali filozofię

liberalizmu socjalnego, dlatego że głosiła ona możliwość wpływu na organizowanie przez ludzi

harmonijnego i racjonalnego społeczeństwa. Liberalizm, ich zdaniem, dlatego optuje za wolnością, że prawa

ekonomiczne działają niezmiennie jak prawa przyrody i jest nonsensem próbować podejmować ich korektę

w jakimkolwiek stopniu. Społeczeństwo jest wtedy dobre, kiedy jest wolne. Lippman przeciwstawiał się

takim pojęciom jak planowanie życia społecznego. Protestował on też przeciw tezie, iż demokracja mogłaby

mieć wpływ na zakres wolności – nie może być tak, by wolność jednostki zależała od woli większości, są

bowiem prawa, które obowiązują z samej natury człowieka. Takim prawem jest przede wszystkim prawo do

własnej inicjatywy i do podejmowania odpowiedzialności za swój los.

43. Teoria sprawiedliwości Rawlsa. John Rawls (ur. 1921) jest znanym filozofem amerykańskim. Swoją teorię sprawiedliwości rozwijał od

dawna: w 1957 roku opublikował rozprawę Justice as Fairness, następnie rozwijał swoją koncepcję w

licznych artykułach. W 1971 r. ukazało się wielkie dzieło A Theory of Justice, które przyniosło mu rozgłos i

doczekało się licznych omówień. W 1985 Rawls opublikował bardzo istotny dla jego doktryny artykuł:

Sprawiedliwość jako uczciwość wzajemna: polityczna, nie metafizyczna.

Idea Rawlsa była następująca: współpraca i współżycie ludzi (we wszystkich strukturach) wymagają

ustalenia zasady sprawiedliwości takiej, która godziłaby ludzkie dążenie do wolności i równości.

Pierwsza zasada sprawiedliwości społecznej: „Każda osoba ma mieć równe prawo do jak najszerszej

podstawowej wolności możliwej do pogodzenia z podobną wolnością dla innych”. Wymieniając te wolności

Rawls pozostaje w kręgu tradycyjnego liberalizmu. Nowością jest podkreślenie równej wolności. Idea

równości leży też u źródeł dalszego twierdzenia, że „wszelkie pierwotne dobra społeczne – wolność i

szanse, dochód i bogactwo, a także to, co stanowi podstawy poczucia własnej wartości – mają być

rozdzielane równo, chyba że nierówna dystrybucja któregokolwiek z tych dóbr bądź wszystkich jest z

korzyścią dla najmniej uprzywilejowanych”.

Zasada druga jest pewną modyfikacją tradycji liberalizmu czystego, który zazwyczaj koncentrował się

na wolności i równej wolności. Zasada druga bowiem nie dopuszcza do usprawiedliwienia każdej

nierówności.

Sformułowania Rawlsa, przy wszystkich niejasnościach, nie pozostawiają wątpliwości, że nierówność

społeczna nie jest stanem pożądanym ani dopuszczanym bez uzasadnienia, wymaga co najmniej

usprawiedliwienia przez wskazanie, że przynosi ona korzyści innym osobom, będącym w najgorszej

docsity.com

- 32 -

sytuacji. Rawls podkreślał nienaruszalność zasady pierwszej, choć uważał, że zasady pierwsza i druga są

niesprzeczne. Wszystkie instytucje w ramach których odbywa się współżycie i współpraca ludzi, przede

wszystkim instytucje polityczne, winny być zorganizowane zgodnie z tym zasadami.

Obiektywnie teoria Rawlsa wspiera i uzasadnia przede wszystkim demokratyczne procedury

podejmowania decyzji, osłabia wszelkie teorie autokracji i technokracji, a także ideę nieograniczonej

konkurencji jako zasadę funkcjonowania społeczeństwa.

II. STAROŻYTNA TEORIA USTROJU MIESZANEGO

*Teoria ustroju mieszanego – opiera się na postulacie połączenia trzech form rządu: monarchii,

arystokracji i demokracji; w połączeniu tym, celem zachowania społeczno-politycznej równowagi, władza

państwowa zostaje podzielona pomiędzy monarchę, możnych (szlachtę) i lud, a poszczególne organy

państwa wzajemnie uczestniczą w realizacji swych prawnych sfer działania.

44. Ideologiczne źródła teorii ustroju mieszanego. Nie ma jednego twórcy teorii ustroju mieszanego. Należy wskazywać na prekursorów czy

propagatorów. Teoria ustroju mieszanego wynika ze źródeł instytucjonalnych i intelektualnych. Aby mogło

dojść do jej powstania musiały pojawić się trzy kroki:

a) nazwanie form rządu (nie wiadomo, kto je nazwał natomiast znajdziemy je u Herodota w Dyskusji

Ustrojowej – opisie powstania monarchii perskiej po rządach magów; w czasie popowstaniowego zebrania

kolejni mówcy przedstawiali swoje racje dokonując apologii demokracji, oligarchii oraz monarchii).

b) ustalenie, które formy są dobre a które złe, zdrowe i patologiczne (dokonał tego Sokrates, który nie

różnicując demokracji i ją potępiając dostrzega jednak możliwość pojawienia się dwóch sytuacji: rządów

nielicznych lub jednowładztwa).

Rządy nielicznych Jedynowładztwo

Arystokracja (rządy

najlepszych)

Oligarchia (plutokracja,

rządy bogatych nieuków)

Monarchia sprawiedliwa Tyrania, zła i

niesprawiedliwa

c) zmieszanie form rządu (czego dokonał Platon, wychodząc z założenia, że wszelkie proste formy rządu są

nie do utrzymania, wprowadził pierwszą triadę, uznał iż należy zmieszać pewne formy rządu by powstało

„państwo drugiego rzędu”, „ustrój słuszny”).

45. Instytucjonalne źródła teorii ustroju mieszanego. Do instytucjonalnych źródeł teorii ustroju mieszanego można zaliczyć:

1) Ustrój Sparty – rozdział władzy monarchicznej pomiędzy dwóch królów, dodanie równorzędnej władzy geruzji, czyli rady złożonej z 28 starców, obok nich istniała także instytucja 5 eforów i

apella (zgromadzenie ludowe).

2) Instytucje wprowadzone w Atenach przez reformy Solona (592-591) – podział obywateli na 4 klasy podatkowe, urzędy archontów i skarbnika, rada (boule), zgromadzenie ludowe (eklezja);

reformy Solona były w konsekwencji połączeniem elementów oligarchicznych z

demokratycznymi, czyli wprowadzały ustrój pośredni między demokracja i oligarchią, a więc

ustrój mieszany.

3) Ustrój Krety; 4) Instytucje i ustrój republikańskiego Rzymu.

docsity.com

- 33 -

46. Klasyfikacje form rządu – podwójna triada.

PLATON ARYSTOTELES POLIBIUSZ I

CYCERON

Dobre złe dobre złe dobre złe

- monarchia

-

arystokracja

-

demokracja

praworządna

- tyrania

- oligarchia

- demokracja

niepraworządna

- monarchia

-

arystokracja

- politea

(forma

pośrednia

między

demokracją,

a

arystokracją)

- tyrania

- oligarchia

-

demokracja

- królestwo

-

arystokracja

-

demokracja

- tyrania

- oligarchia

-

ochlokracja

(rządy

motłochu)

47. Cztery aksjomaty Platona. Wizja „ustroju słusznego” została skonstruowana wokół czterech aksjomatów:

1) Niektóre formy rządu należy ze sobą połączyć. Liczba komponentów wspomnianego ustroju była Platonowi właściwie obojętna, czasem wymieniał

bowiem dwie formy rządu, czasem trzy, a niekiedy nawet cztery. Uważał, że podstawowe

znaczenie mają tylko demokracja i monarchia, natomiast pozostałe formy tworzą tylko ich

wypadkowe, znajdując się siłą rzeczy pomiędzy tymi dwoma ekstremami. Bez połączenia

elementów monarchii i demokracji nie da się należycie zorganizować żadnego państwa.

2) Sprawowanie nieograniczonej władzy deprawuje rządzących. „Nie należy ustanawiać prawem władz wielkich ani władz nie złożonych z różnych składników z

uwagi na to, że państwo powinno być wolne i rozsądne”.

3) Skoro państw rządzonych przez mędrców w rzeczywistości nie ma, to rządzący hipotetycznie nie są zdolni do zdobycia dogłębnej wiedzy. Należy zatem wprowadzić określone prawa i ich

przestrzegać. Albowiem prawo jako produkt ludzkiego doświadczenia jest odzwierciedleniem

mądrości. Stosując je, rządzący mogą przynajmniej zbliżyć się do rozumu mędrców, którego nigdy

nie będzie im dane uzyskać. Dzięki temu państwo może stać się przybliżeniem ideału.

Funkcjonariusze państwowi powinni być wybierani w drodze losowania, i to na roczną kadencję, po

której upływie ich działalność powinna zostać poddana ocenie, a gdyby naruszyli prawa, powinni

ponieść karę. Platon wyliczył zatem formalne gwarancje praworządności.

4) Przekonanie, że w związku z koniecznością uchronienia się od zgubnych skutków nadużywania władzy dobrze jest ją podzielić. Platon przytoczył tu przykład Sparty.

48. Platońska rada i „nocne zebrania”. Platon (427-347 p.n.e.) pod koniec swojego życia nakreślił inny model ustrojowy, wprawdzie mniej

doskonały, lecz za to łatwiejszy w realizacji.

 Organem rządzącym miała być tam rada (boule) złożona z 360 członków. Byliby oni podzieleni na 4 równe części odpowiadające czterem klasom społecznym, wyodrębnionym na podstawie wysokości

płaconych podatków. Członkowie rady powinni być losowani spośród kandydatów wybranych

uprzednio przez ogół pełnoprawnych obywateli w obrębie poszczególnych klas. Charakterystyczne, że

udział w wyborach kandydatów na członków rady byłby obowiązkowy dla przedstawicieli dwóch

wyższych klas. Poza tym do pełnoprawnych obywateli należałyby wyłącznie osoby o określonym

minimum własności; proletariat do nich się nie zalicza. Rada stanowiłaby prawa, dokonywałaby wyboru

urzędników i sprawowała wymiar sprawiedliwości. Urzędowałaby bez przerwy w zmieniających się

grupach.

 Sprawami administracyjnymi i wymiarem sprawiedliwości zajmowałoby się 37 urzędników nazywanych „stróżami praw”.

 Sprawozdania i rachunki od ustępujących urzędników przyjmowałyby specjalne sądy (eutynie).  Najważniejsze decyzje podejmowałyby „nocne zebrania” – ich uczestnikami mieli być ludzie

wyróżniający się doświadczeniem, wiedzą i cnotą. Wskazywałyby one obywatelom drogę cnoty i

zgodnie z jej nakazami fachowo kierowałyby wszystkimi organami państwa. Winny one czuwać nad

dobrem państwa i należytym kierunkiem jego działania („kotwica państwa”).

docsity.com

- 34 -

49. Arystotelesowska koncepcja politei. Arystoteles (384-322 p.n.e.) recypuje wzór Platona w klasyfikacji prostych form rządu. Wprowadza

jednak jedną zmianę. Zamiast demokracji praworządnej pojawia się pojęcie politei. Zasadnicza różnica

polega na tym, że klasyfikacja Arystotelesa dzieli formy jeszcze na podtypy. Za formy podstawowe

Arystoteles uznaje oligarchię i demokrację.

Arystoteles porzucił dowolne spekulowanie na temat państwa i za podstawę rozważań przyjął analizę

faktów, nie rezygnując jednak z przedstawienia własnego obrazu optymalnego ustroju.

Termin politea występuje u Arystotelesa najczęściej jako ustrój mieszany oligarchiczno-demokratyczny,

lecz także jako państwo w ogóle, jako odmiana demokracji, w której obywatele sprawują władzę w imię

dobra ogółu, oraz jako zbiór podstawowych reguł ustrojowych, czyli coś w rodzaju konstytucji. Istotę politei

jako kombinacji oligarchii i demokracji można sprowadzić do wyboru drogi pośredniej pomiędzy

instytucjami typowymi dla jednej i drugiej formy rządu. Jako jej przykład istniejący realnie Arystoteles

podawał Spartę, a jako ustrój doń zbliżony Kretę i Kartaginę.

Ustrój jest należycie „zmieszany” wtedy, kiedy wszystkie stany społeczne są zainteresowane jego

umocnieniem.

50. Społeczny podział władzy u Arystotelesa. Fundament politei stanowią społeczny podział władzy i liczny stan średni. Arystoteles pisze, że we

wszystkich państwach są 3 grupy obywateli: bardzo bogaci, bardzo biedni i trzecia klasa pośrednia między

nimi. Dobry ustrój to taki, który umożliwia obywatelom prowadzenie najlepszego ich zdaniem trybu życia,

tzn. umożliwia realizację i rozwój ich zdolności i zalet, w dalszej zaś kolejności zachowanie zgody

narodowej, a jako jej elementów – zachowanie jedności, przyjaźni i wspólnych zapatrywań, czyli po prostu

harmonii społecznej.

Skoro „panuje zgoda co do tego, że umiarkowanie i środek są najlepsze, to oczywiście i w zakresie

posiadania średnia własność będzie bezwzględnie najlepsza. Jej posiadacze są w optymalnej sytuacji „bo ani

sami nie pożądają, jak biedni, dóbr obcych, ani też drudzy nie pożądają ich mienia, jak to robią ubodzy w

stosunku do bogatych”. Państwu zależy na możliwie równych i podobnych obywatelach, a takiej

charakterystyce najbardziej odpowiada stan średni. Ludziom bogatym, jak i biednym z trudem przychodzi

„iść za głosem rozumu”. Ci pierwsi są przecież nie nawykli do posłuszeństwa i dlatego nie umieją słuchać

żadnej władzy, rządzić zaś potrafią wyłącznie w sposób despotyczny. Ci drudzy natomiast wykazują nazbyt

służalczą uległość, skutkiem czego nie umieją władać, lecz tylko w „służalczy sposób słuchać”. Toteż

jedynie takie państwo może mieć dobry ustrój, w którym istnieje liczny stan średni, silniejszy bezwzględnie

od obu pozostałych lub jeśli nie, to chociaż od jednego z nich. Nie ma tu bowiem najmniejszej obawy, aby

zamożni połączyli się kiedyś z ubogimi przeciwko stanowi średniemu. Nigdy również bogaci nie zgodzą się

na to, aby rządzić na przemian z ubogimi, ze względu na wzajemną nieufność. Rozjemca natomiast

wszędzie cieszy się największym zaufaniem, a takim rozjemcą jest stan średni.

Autor Polityki silnie uwypuklił konieczność zachowania proporcji między poszczególnymi stanami.

Główna przyczyna przewrotów to brak równości, czyli równowagi ustrojowej. W związku z tym ta część

obywateli, która życzy sobie utrzymania politei, musi być większa od tej, która pragnęłaby jej upadku.

51. „Czynniki ustrojowe” Arystotelesa. Według Arystotelesa wszystkie ustroje państwowe mają trzy części składowe, a są nimi:

czynnik obradujący nad sprawami państwowymi – zgromadzenie ludowe (eklezja), należy do niego rozstrzyganie o wojnie, pokoju i sojuszach, uchwalanie praw, orzekanie

kary śmierci, wygnania i konfiskaty mienia, jak również wybór urzędników i sprawowanie

nad nimi kontroli,

czynnik rządzący,  czynnik sądzący – Stagiryta wyróżnił aż 8 rodzajów sądów, powierzył im wykonywanie

jurysdykcji karnej, cywilnej i administracyjnej, ale i przyjmowanie urzędniczych

sprawozdań.

Wydaje się, iż było jego intencją, żeby wszystkie te czynniki ustrojowe rekrutowały się ze wszystkich

stanów społecznych. Punkt ciężkości natomiast powinien spoczywać na czynniku obradującym, który

uważał za najwyższy. Przy konstruowaniu mechanizmu ustrojowego politei Arystoteles udzielił 3 zaleceń

dotyczących sądownictwa, prawa uczestnictwa w zgromadzeniach ludowych i sprawowania urzędów:

1) W oligarchii bogaci uchylający się od obowiązków sędziowskich podlegają karze grzywny, natomiast pełniący je ubodzy nie otrzymują żadnego wynagrodzenia. W demokracji natomiast ubodzy otrzymują

je, a bogaci za owo uchylanie się nie są karani. Należy więc wprowadzić rozwiązanie pośrednie.

2) Podczas gdy w oligarchii uzależnia się udział w zgromadzeniach ludowych od wysokiego cenzusu majątkowego, to w demokracji cenzus ten albo jest niski, albo w ogóle nie istnieje. Trzeba zatem ustalić

wysokość pośrednią.

docsity.com

- 35 -

3) W oligarchii urzędy obsadzane są poprzez wybory, w których stosuje się cenzus majątkowy. W demokracji zaś obsada urzędów następuje w drodze losowania i nie obowiązuje żaden cenzus. Wariant

kompromisowy powinien zatem polegać na utrzymaniu wyboru urzędników przy zniesieniu cenzusu

wyborczego.

52. Cykl ustrojowy Polibiusza. Jeśli rozpatrywać instytucje państwa pod kątem zachodzącej w nim ewolucji ustrojowej, to według

Polibiusza (200-118 p.n.e., Dzieje) pierwszą formą rządu było dziedziczne królestwo. Ludzie bowiem doszli

do wniosku, że następcy sprawiedliwego władcy również będą sprawiedliwymi władcami. Ci wszak po

pewnym czasie zaczęli uważać, że władza prawnie im się należy i że powinna służyć zaspokajaniu ich

kaprysów. W rezultacie królestwo stało się tyranią. Kiedy ta stała się już nie do zniesienia, najbardziej

wartościowi obywatele zaczęli przeciwko niej konspirować i po uzyskaniu poparcia ludu obalili tyrana. W

nagrodę lud wybrał najbardziej zasłużonych na przywódców i w ten sposób zrodziła się arystokracja. Ich

władza stała się dziedziczna. Jednak z upływem czasu ich potomkowie, zapomniawszy o chlubnych

tradycjach przodków, zaczęli nadużywać swych kompetencji. Tą droga arystokracja przerodziła się w

oligarchię. Gdy z kolei i ta stała się nie do wytrzymania, wybuchła rewolucja, w następstwie której powstała

demokracja. Doszło do walki o władzę i wpływy między poszczególnymi jednostkami i grupami, czyli do

wytworzenia się ochlokracji bądź wręcz cheirokracji (pięściokracji). Gdy ostatecznie rządy demagogów

skończyły się całkowitą anarchią i upadkiem, lud przywrócił królestwo, gdyż ktoś musiał zaprowadzić

prawo i porządek. W ten sposób cykl się zamyka i zarazem rozpoczyna od nowa. (królestwo tyrania

arystokracja oligarchia demokracja ochlokracja królestwo).

Krótko mówiąc 3 dobre formy rządu nieodwołalnie wyradzają się w 3 złe. Można zatem przyjąć, że

zasadniczym powodem ich degeneracji była krótka pamięć zbiorowa następnych pokoleń, a zwłaszcza

potomków rządzących. Cykl ustrojowy Polibiusza jest sztywny, co kłóciło się już z ówczesnymi faktami.

Dopiero w podeszłym wieku Polibiusz uznał, że nie ma ustrojów wiecznych, a zatem również ustrój

mieszany może podlegać temu cyklowi, tyle że krzywa jego rozwoju i upadku jest znacznie dłuższa.

53. Spartański model ustrojowy wg Polibiusza. Według opinii Polibiusza jedyną szansą wyrwania się z tego cyklu było wypracowanie odpowiednio

wyważonej kombinacji 3 dobrych form rządu, czyli ustanowienie należycie pomyślanego ustroju

mieszanego. Jego zasadą jest służba społeczeństwu, podczas gdy zasadę arystokracji stanowi honor,

oligarchii – pieniądze, a demokracji – wolność polegająca na czynieniu wszystkiego, co się komu podoba.

Największa zaleta ustroju mieszanego polega na tym, że w czasach pomyślnych żaden element nie jest w

stanie zdominować żadnego innego elementu, gdyż jest przezeń hamowany. Natomiast w czasach

niepomyślnych ustrój ten umożliwia wszystkim elementom współpracę i wzajemne wspieranie się dla

wspólnego dobra. Inne jego walory to większa stabilność państwa, uczynienie go silniejszym od

pozostałych, co umożliwia ekspansję na arenie międzynarodowej, oraz zagwarantowanie wolności jego

obywateli.

Pierwszym, który zdał sobie z tego sprawę, był władca Sparty Likurg (VIII w p.n.e.). Opracował on

system rządów, w którym władza dwóch królów była równoważona przez zgromadzenie ludowe (apella), a

rada starszych (geruzja) miała strzec, by żaden z tych organów nie zdołał zdominować drugiego. W tym

celu każdy z nich został wyposażony w hamulce ustrojowe:

 królowie byli dziedziczni, ale jeśli z jakichś powodów sukcesja była sporna, to problem rozstrzygała apella; mogli oni zostać postawieni przed sądem i skazani na karę grzywny, wygnania lub

śmierci;

geruzja złożona z wybranych dożywotnio gerontów rozważała propozycje ustawodawcze i decydowała o ich przedłożeniu apelli, sprawując jednocześnie ważne kompetencje sądownicze;

apella podejmowała decyzje o wypowiedzeniu wojny, bądź zawarciu pokoju, uchwalała prawa i decydowała ostatecznie o winie królów i urzędników państwowych;

 z czasem wykształciła się także instytucja eforów w liczbie 5; mieli oni prawo wydawać obywatelom polecenia, aresztować ich i karać; mogli też rozkazywać królom, stawiać ich w stan

oskarżenia i zawieszać w urzędowaniu, jak również karać lecz za zgodą apelli; byli wybierani na roczną

kadencję, po czym musieli złożyć sprawozdanie ze swej działalności, a za nadużycie władzy mogli

zostać pociągnięci do odpowiedzialności sądowej.

Likurg dokonał ponadto równomiernego podziału majątku oraz wprowadził wymóg prowadzenia

skromnego i rygorystycznego trybu życia.

Polibiuszowska wizja ustroju mieszanego na przykładzie Sparty nie jest spójna. W królach widział on

element monarchiczny, a w apelli demokratyczny. W rzeczywistości jednak wszystkie elementy tego ustroju

wywodziły się z jednego stanu społecznego, jaki tworzyli wszyscy Spartiaci. To oni, pełnoprawni

obywatele, składali się na lud. Resztę, a była to przeważająca część ludności stanowili ograniczeni w

docsity.com

- 36 -

prawach periojkowie i pozbawieni wszelkich praw heloci. W rzeczywistości zatem w Sparcie utrzymywała

się arystokratyczna forma rządu, nie zaś ustrój mieszany. Wątpliwe jest też, żeby spartański model rządów

był dziełem jednego aktu. Najprawdopodobniej był efektem długotrwałego procesu, na co wskazuje

chociażby instytucja eforów, która pojawiła się później.

54. Rzymski model ustrojowy wg Polibiusza. W ogólnych zarysach model ten jest zbliżony do spartańskiego; różnice dotyczą przede wszystkim

systemu hamulców.

 Władza wykonawcza – dwóch konsulów wybieranych na rok; wykonują uchwały Senatu i komicji, pełnią władzę w sprawach wojskowych, wydatkują fundusze ze skarbca publicznego, wydają

zarządzenia wszystkim organom, z wyjątkiem trybunów ludowych; dzięki nim Rzym przypomina

królestwo;

Senat – zarządza skarbem, wyjąwszy wydatki poczynione przez konsulów, przeprowadza śledztwa i sądzi przestępców, ustala reguły rozstrzygania konfliktów między interesem publicznym a

interesami prywatnymi, a także przyjmuje poselstwa z innych krajów i wysyła własne; tym sposobem

Rzym przypomina arystokrację;

Zgromadzenia ludowe (komicja) – dokonują wyboru na urzędy i zatwierdzają lub odrzucają prawa; poza tym decydują o wojnie i pokoju, ratyfikują traktaty, zawierają i wypowiadają sojusze oraz

sprawują niektóre kompetencje sądownicze (wyłącznie one mogą wymierzać karę śmierci, wyjąwszy

żołnierzy w polu podlegającym jurysdykcji konsulów, jak również rozpoznawać sprawy, w których ta

kara grozi); tym samym Rzym przypomina demokrację.

Antagonizmy pomiędzy poszczególnymi organami państwa, wypływające z faktu reprezentowania

przez nie interesów różnych stanów społecznych, mogą istnieć jedynie wtedy, gdy ujęte są w ramy

hamulców ustrojowych. I tak:

- Do konsulów należy pełnia władzy nad sprawami wojskowymi, jeśli jednak Senat zastosuje taktykę obstrukcji, to legioniści nie otrzymają żołdu. Organ ten decyduje ponadto, czy konsul –

mimo upływu swej kadencji – może zatrzymać dowództwo nad wojskiem do czasu zakończenia

kampanii. Władza konsulów podlega także ograniczeniom na rzecz komicjów, po złożeniu

urzędu ciąży bowiem na nich obowiązek przedłożenia im sprawozdania ze swej działalności. W

dodatku komicja mogą odmówić ratyfikowania zawartego przez konsula traktatu względnie

wypowiedzieć traktat ratyfikowany uprzednio.

- Powściąganiu i hamowaniu podlega też władza Senatu. Komicja mogą bowiem ograniczyć jego kompetencje, a także przywileje, zaszczyty a nawet prywatny majątek senatorów. W sprawach

karnych prowadzenie śledztwa znajduje się wprawdzie w gestii Senatu, ale wyrok wydają

komicja. Ponadto trybuni ludowi mogą zakładać weto wobec senackich dekretów, a nawet

występować z wnioskiem o zawieszenie odbywania posiedzeń przez Senat.

 Podobnie limitowana jest władza komicjów, tyle że pośrednio. Są one pozbawione prawa inicjatywy prawodawczej, przysługującego wyłącznie konsulom i trybunom ludowym. Poza tym

komicja reprezentują interes plebsu, a tymczasem to Senat zleca kontrakty publiczne, dając w

rezultacie pracę plebejuszom; sędziami rozstrzygającymi najważniejsze sprawy są senatorowie,

konsulowie zaś dowodzą żołnierzami. Trybuni natomiast dysponują szerokimi uprawnieniami,

ale muszą działać zgodnie z wolą ludu.

Dzięki hamulcom każdy organ może przeciwstawiać się pozostałym lub z nimi współpracować. Żaden z

czynników nie zdoła się wynieść poza inne. Stąd wniosek, że świetność rzymskiej republiki pozostaje

efektem doskonałości jej instytucji ustrojowych.

55. Koncepcja civitatis Cycerona. Według Cycerona (106-43 p.n.e. De re publica, De legibus) najlepszą formę rządu stanowi ta, która jest

ukształtowana z mieszaniny form dobrych i to złożona w równych i miarkujących się nawzajem częściach.

W należycie urządzonym państwie musi istnieć jakiś czynnik zwierzchni w postaci władzy królewskiej.

Udział w rządzeniu powinni też mieć przedniejsi obywatele, pewne zaś sprawy trzeba pozostawić osądowi i

woli ludu. Taki ustrój odznacza się trwałością, ponieważ w ustroju złożonym z różnych pierwiastków przy

zachowaniu równowagi nie dochodzi do przemian, chyba że przywódcy państwowi dopuszczą się wielkich

błędów.

Sympatie Cycerona skupiały się głównie na arystokracji (optimates), rozumianej jako elita intelektu i

majątku. Pogłębiała je niechęć do plebsu jako potencjalnego orędownika egalitaryzmu, a zwłaszcza

zrównania dóbr. Dlatego koncesje na rzecz plebsu w postaci udziału we władzy to nic innego jak wentyl

bezpieczeństwa chroniący przed buntem. Takim wentylem byli m.in. trybuni ludowi.

Ideałem był dlań ustrój rzymskiej republiki z lat 449-150 p.n.e., ponieważ wtedy utrzymywała się

najlepsza – bo mieszana – forma rządu, którą określił mianem civitatis. Natomiast współczesnej mu

docsity.com

- 37 -

republiki nie uważał już za ustrój dobrze wyważony, choć wciąż jeszcze miał go za najlepszy z istniejących.

Podzielał zdanie Polibiusza, że lepiej jest, jeśli ustrój mieszany rodzi się w wyniku długotrwałej ewolucji,

jak w Rzymie, niż kiedy powstaje w sposób sztuczny jednym aktem, jak w Sparcie, czy na Krecie. Etapy

ewolucji ustroju w Rzymie wg. Cycerona to:

a) utworzenie komicji centurialnych przez króla Serwiusza Tulliusza; b) ustanowienie republiki wraz z instytucją konsulów; c) powołanie trybunów ludowych;

Nie wyjaśnił jednak kwestii, jak ma wyglądać trójelementowy ustrój mieszany w dwustanowym

(patrycjat-plebs) społeczeństwie rzymskim.

56. Idea praworządności i sprawiedliwości Cycerona. O ile z punktu widzenia stabilności ustroju mieszanego Polibiusz kładł największy nacisk na system

hamulców, o tyle Cyceron podkreślał ustanowienie sprawiedliwości i rozumnych rządów prawa. Obie te

idee uważał za fundament civitatis. Sprawiedliwość nie polega na przestrzeganiu praw państwowych,

ponieważ nie wszystkie są sprawiedliwe, ale na przestrzeganiu prawa natury jako prawa rozumu. Jeżeli

rządzący tworzą prawa niesprawiedliwe, a więc sprzeczne z prawem natury, to właściwie nie są one

prawami. Podobnie państwo rządzone przez takie prawa właściwie nie jest państwem. Prawa państwowe

muszą być zatem zgodne z prawami natury.

Rządy prawa to harmonizacja 3 czynników: władzy rządzących, moderującego wpływu optymatów i

wolności ludu. Dobrze urządzone państwo powinno umiejętnie synchronizować ze sobą władzę, stabilność i

porządek z jednej strony, a sprawiedliwość, wolność i równość z drugiej. Rządzący wprawdzie kierują

państwem, ale sami powinni podlegać rządom prawa. Obywatelom zaś przyświeca wspólny cel, którym jest

utrzymanie wolności. Cel ten jest czynnikiem stabilizującym ustrój.

Ponadto Cyceron głosił zgodę stanów społecznych. Jednakże hasło to miało dotyczyć głównie

patrycjuszy i ekwitów, natomiast wzmianki o ludzie to czysta retoryka.

57. Antyczna filozofia „złotego środka”. Na doktrynę Platona i Arystotelesa wyraźny wpływ wywarły opinie, które można nazwać „filozofią

złotego środka”. Mianowicie już na przełomie VIII i VII w. p.n.e. poeta Hezjod z Askry krytykował

zarówno wielkie bogactwo, jak i skrajną nędzę, uważając, że najlepszy jest średni majątek. Około 530 r.

p.n.e. szeroko rozwinął tą teorię joński filozof Pitagoras z Samos, zwłaszcza w swojej koncepcji

ograniczoności.

Platon pisał w Polityku, że wszelkie sztuki – rządzenia państwem, prowadzenia dyskusji czy nawet

tkania – staną się bezowocne, jeśli nie będzie respektowana reguła środka. Środek, czyli harmonię, można

osiągnąć wystrzegając się błędów i nieumiarkowania oraz łącząc ze sobą przeciwieństwa. Biorąc pod

uwagę, że ludzie mają różne natury i że rywalizują ze sobą, trzeba ich odpowiednio wyselekcjonować

podczas np. obsadzania urzędów (ale także małżeństwa, prawa powinny być mieszanką perswazji i

zakazów; własność w państwie powinna być kombinacją własności publicznej i prywatnej), aby wśród ich

piastunów byli zarówno odważni i aktywni, jak i umiarkowani i ostrożni. Tym sposobem działalność

państwa będzie lepiej wyważona i bardziej harmonijna.

Podobnym przekonaniom hołdował Arystoteles, tyle że jego rozważania na ten temat – zawarte w Etyce

nikomachejskiej – były znacznie bardziej abstrakcyjne. Jego zdaniem, we wszystkich dziedzinach człowiek

powinien przejawiać rozumny stosunek do dóbr i zjawisk zewnętrznych. Polega on na zachowywaniu

umiaru, czyli umiejętności znajdowania środka między skrajnościami. Wszelkie odeń odchylenia – czy w

stronę braku umiaru, czy w kierunku jego nadmiaru – są szkodliwe. Jednocześnie przyznaje, że nie każdą

czynność albo działanie da się umieścić po środku. W takim wypadku należy wybrać skrajność oznaczającą

mniejsze zło.

III. NOWOŻYTNA TEORIA USTROJU MIESZANEGO.

58. Systematyka form rządu Tomasza z Akwinu.

Tomasz z Akwinu (1225-1274) był jednym z nielicznych średniowiecznych przedstawicieli teorii

ustroju mieszanego. Zaczerpnął on wiele z Arystotelesa. Akwinata w swej Summie teologii i w traktacie O

władzy monarchów wyróżnił 2 rodzaje rządów:

SPRAWIEDLIWE NIESPRAWIEDLIWE

- królestwo (najlepsze) - tyrania (najgorsza)

- arystokracja - oligarchia

- republika - demokracja

docsity.com

- 38 -

Istnieje jeszcze ustrój, który jest zmieszany i ten jest najlepszy. Jeśli królestwo jest najlepszą z prostych

form rządu, to ustrój mieszany (gdzie jednym z elementów jest królestwo) jest najlepszy spośród form

złożonych. Jest on najbardziej użyteczny. Chodzi przecież o to, by wszyscy mieli jakiś udział w rządzeniu,

bo w ten sposób utrzymuje się spokój wśród ludu, wszyscy kochają taki porządek i strzegą go.

Najlepszy ustrój jest w tym mieście lub królestwie, w którym jednostka sprawuje władzę, kierując się

cnotą, i która ma pierwszeństwo przed wszystkimi i pod której zwierzchnictwem znajdują się inni rządzący

a kierujący się cnotą. W związku z tym takie rządy należą do wszystkich, gdyż mogą oni być wybierani

przez wszystkich i przez wszystkich są wybierani. Taki ustrój jest najlepszy, który jest zmieszany z

królestwa – (jeden ma pierwszeństwo przed wszystkimi), z arystokracji (tak dalece, jak wielu rządzi

kierując się cnotą) i z demokracji (książęta mogą być wybierani spośród ludu). Tylko król i arystokraci

odznaczają się cnotą, lud natomiast potrzebny jest jedynie do legitymizacji władzy.

59. Starotestamentowa wizja ustroju mieszanego Tomasza z Akwinu. Dlaczego Tomasz rekomendował ustrój mieszany? :

1) konieczność limitowania władzy królewskiej (aby nie przeistoczyła się w tyranię); 2) teza, że wszyscy obywatele powinni brać udział we władzy, ponieważ zapewnia to stabilność; 3) legitymacja obowiązującego prawa;

Istnieje związek pomiędzy ustrojem politycznym państwa a dystrybucją własności w społeczeństwie.

Optymalną rzeczą jest możliwie równomierny podział własności, a takim zrównoważonym stosunkom

własnościowym odpowiada zrównoważony ustrój. Zalecenie to było tożsame z preferencją stanu średniego

(Arystoteles).

Swą wizję ustroju Akwinata uzasadniał argumentami biblijnymi, a ściślej Starym Testamentem.

Przytacza on przykład Izraela, gdzie Bóg nadał mu ustrój mieszany, dzięki czemu państwo to zachowało

korzyści płynące z monarchii, ale uniknęło przeistoczenia się w tyranię. Do arystokratycznej instytucji w

postaci sanhedrynu wyboru dokonywał lud, co było przejawem demokracji. Kolejnym przykładem jest

Mojżesz i jego następcy. Prowadzili oni lud i rządzili ludem sami, co jest pewną oznaką królestwa. Ponadto

wybrali 72 starszych kierujących się cnotą i ustanowili ich jako książąt (arystokracja). Demokratyczne zaś

było to, że zostali oni wybrani spośród wszystkich ludzi.

60. Koncyliarystyczna wizja ustroju mieszanego. Koncyliaryzm – ruch zaaranżowany przez duchownych, którzy doszli do wniosku, że jedność Kościoła

może zostać uratowana jedynie poprzez gruntowną reformę jego instytucji. Było to związane z dążeniami

papieskimi do uzyskania absoluti dominii, „niewolą awiniońską”, Wielką Schizmą i ogólnym upadkiem

autorytetu Kościoła. Ruch koncyliarystów wyrażał się w dążeniu do uznania zasady, że sobór generalny

(concilium), jest nadrzędnym organem prawodawczym i doktrynalnym Kościoła. Władza soboru nigdy nie

był kwestionowana, ale zawsze zwoływał go papież, który też przewodniczył jego obradom i ratyfikował

jego uchwały. Władzę najwyższą umieścili oni w całym Kościele reprezentowanym przez sobór, ale

równocześnie istotną funkcje przypisali papieżowi i kardynałom. Uznali zatem, że ustrój Kościoła jest

ustrojem mieszanym, zaprowadzonym przez Boga jako optymalna forma rządu dla jego ludu, który

ustanawia prawa i powołuje kościelnych funkcjonariuszy. Myśl koncyliarystyczna osiągnęła szczyt

popularności w latach 1409-1439.

Prekursorzy:

Jan z Paryża (ok. 1250-1304) – autor dzieła O władzy królewskiej i papieskiej; znajdował się pod wpływem Tomasza z Akwinu; zgodził się z twierdzeniem, że czysta monarchia jest

absolutnie najlepsza, jeśli uda się znaleźć władcę legitymującego się cnotą doskonałą. Jest to

jednak mało prawdopodobne. Poparł stanowisko, że ustrój optymalny obok elementów

monarchii i arystokracji powinien zawierać także elementy demokracji, ale nie po to by „wielu”

mogło doń wnieść jakiś pozytywny wkład, lecz po to by owych „wielu” zadowolić. O ile jednak

Tomasz z Akwinu uważał ustrój mieszany za optymalny dla państwa, o tyle Jan z Paryża uznał

go za taki również dla Kościoła.

Piotr Olivi - w rozprawie O ogłoszeniu wyboru papieża także wyraził pogląd, że ustrój mieszany jest optymalny dla Kościoła. Kościół według niego jest korporacją, a w pewnych

sprawach kolegium kardynalskie jest usytuowane ponad papieżem. Olivi utożsamiał papieża z

monarchą, kardynałów z arystokracją, a kongregację wiernych z demokracją.

Najwybitniejsi koncyliaryści:

 Kardynał Pierre d’Ailly (Traktat o Kościele, soborze powszechnym, kapłanie rzymskim i władzy kardynałów) – powołał się na starotestamentowy model rządów zaprezentowany w

Deuteronomium, konkludując „Wydaje się jasne, że byłby to najlepszy ustrój dla Kościoła,

docsity.com

- 39 -

gdyby pod władztwem jednego papieża wielu było wybieranych z i przez każdą prowincję,

a winni to być kardynałowie, którzy powinni rządzić z papieżem, znajdując się pod jego

władzą i zarazem temperując jego użytek z pełni władzy”. Pełnia władzy kościelnej należy

do całego Kościoła: papież ją wyłącznie symbolizuje, a sobór powszechny reprezentuje.

Sobór ma prawo zbierania się, ograniczania władzy papieża i podejmowania uchwał dla

dobra Kościoła. D’Ailly chciałby sobór zinstytucjonalizować poprzez periodyczne zjazdy

co 30 lub 50 lat, za zgoda lub bez zgody papieża. W ostatecznym rozrachunku papież jest

elementem monarchicznym, kolegium kardynalskie – arystokratycznym, a wybór tego

kolegium przez poszczególne prowincje – demokratycznym. Element demokratyczny ma

zatem charakter iluzoryczny.

 Kanclerz Jean Gerson (O władzy kościelnej) – w przeciwności do d’Ailly (wyższość elementów oligarchicznych) Gerson opowiadał się za wyższością elementów

demokratycznych w Kościele. Najlepszy dla Kościoła jest ustrój mieszany, gdyż jest to

najlepsza forma rządu w ogóle. Możemy podzielić ustrój kościelny na papieski, kolegialny

i synodalny. Rząd papieski i imituje królewski, rząd kolegialny kardynałów imituje

arystokrację, rząd soboru powszechnego imituje politeę lub timokrację. Ustroje państw

mogą podlegać zmianom, lecz nie ustrój Kościoła, ponieważ został on ustanowiony przez

Chrystusa z jednym najwyższym monarchą nad wszystkimi (Kościół musi być zatem

rodzajem monarchii). Niemniej w instytucji tej, tak jak w świeckich systemach rządów,

cała społeczność powinna dysponować prawem „poprawiania i zmiany” swoich władców.

Wynika to przecież ze Starego Testamentu (Mojżesz z Bogiem rozmawiał jak przyjaciel z

przyjacielem, słuchał posłusznie rady rodu dotyczącej ustroju całe synagogi). Gerson

opowiedział się więc za ustrojem mieszanym w łonie Kościoła, jednakże ze szczególnym

podkreśleniem rangi soboru powszechnego.

61. Wizja ustroju mieszanego monarchomachów. Patrz pytanie nr 9

62. Systematyka form rządu i cykl ustrojowy Machiavellego. Niccolo Machiavelli (1469-1529, Książę, Rozważania nad pierwszymi dziesięcioma księgami Tytusa

Liwiusza) jest uważany za największą chlubę teorii ustroju mieszanego w epoce odrodzenia. Na wstępie

swojego dzieła wyróżnia on tylko 2 formy państwa – księstwo i republikę. W monarchii suwerenem jest

władca, w republice zaś jest nim większość (demokracja) lub wąska grupa (arystokracja).

Przystępując do opisu systemu politycznego republikańskiego Rzymu Machiavelli recypował

klasyfikację form rządu i cykl ustrojowy Polibiusza. W Rozważaniach… dodał tylko garść refleksji nad

ewolucją systemów politycznych: „W takim to kręgu obracają się wszystkie państwa, zarówno monarchie,

jak i republiki. Nieczęsto zdarza się wszakże, aby wracały one do wypróbowanej już raz formy rządu;

albowiem mało które państwo odznacza się żywotnością tak wielką, aby przejść przez szereg takich zmian i

zarazem utrzymać swą niepodległość”… W innym zaś miejscu pisze: „Kraje przeobrażają się wielokrotnie,

a ulegając nieustannym zmianom przechodzą od stanu wysokiego zorganizowania do zupełnego rozprężenia

i ponownie od stanu anarchii do sprawnego funkcjonowania”. Z tego właśnie powodu Machiavelli zalecał

współczesnym państwom przyjęcie modelu ustrojowego republikańskiego Rzymu.

63. Projekt ustroju Florencji Machiavellego. Opowiadając się za statu mixtu, ten pisarz polityczny nie tylko odwoływał się do wzorców z przeszłości,

ale również podjął próbę ich zastosowania we współczesnych mu realiach ustrojowych. Opracował on (na

życzenie papieża Leona X) w 1519 roku projekt ustroju Florencji. Miasto to powinno być republiką

rządzona przez bogate mieszczaństwo. Autor wyszedł z założenia, że choć istnieje w nim formalna równość

społeczna, to jednak można wyróżnić ludzi, których stan majątkowy pozwala zaliczyć do którejś z 3 klas:

najwyższych, średnich i ostatnich. Jeśli ustrój państwa ma być trwały, to wszystkie te warstwy muszą mieć

zapewniony udział we władzy. Dotyczy to zwłaszcza obu klas skrajnych. Machiavelli zalecił powołanie 3

organów:

- Kolegium – zwierzchnia władza wykonawcza, miało być złożone z 65 członków, z których 53 pochodziłoby z „najwyższych”, natomiast pozostałych 12 byłoby przedstawicielami „średnich”;

- Rada Dwustu – władza prawodawcza, przy czym 160 miejsc powinno w niej przypaść przedstawicielom klasy pierwszej, a 40 – drugiej;

- Rada Tysiąca – reprezentacja „najniższych”, jej zadaniem byłby wybór Kolegium, Rady Dwustu i pozostałych organów republiki.

docsity.com

- 40 -

64. Angielska doktryna ustroju mieszanego w okresie Renesansu. W dobie renesansu teoria ustroju mieszanego największą popularnością cieszyła się w Anglii.

Angielskie instytucje ustrojowe stworzyły tej teorii najkorzystniejsze w nowożytnej Europie warunki

rozwoju. Władzę prawodawczą sprawował tam bowiem Parlament złożony z dziedzicznej Izby Lordów i

obieralnej Izby Gmin, przy czym udział w tej władzy miał też monarcha (dzięki prawu weta absolutnego).

 W 1516 roku teorie ustroju mieszanego rekomendował Thomas More w swej Utopii (patrz pytanie nr 11).

 Najdobitniejszym wyrazem przeświadczenia, że nad Tamizą istnieje ustrój mieszany były pisma Sir Johna Fortescue (1394-1476). W latach 1468-1471 napisał on Pochwałę ustaw Anglii oraz

Rządzenie Anglią. Ta ostatnia jest pierwszą książką napisaną w języku angielskim, która charakteryzuje

tamtejszy system prawny i polityczny. To dzięki jej autorowi nastąpiło w Anglii upowszechnienie idei

ustroju mieszanego, gdyż dokonał on popularyzacji odnośnych doktryn Arystotelesa i Polibiusza.

Dowodził, że władza króla, lordów i gmin oznacza kombinację prostych form rządu: monarchii,

arystokracji i demokracji.

 W 1538 r. ukazała się rozprawa Thomasa Starkeya pt. Dialog pomiędzy Reginaldem Pole’em i Thomasem Lupsetem. Znajdujemy tam m.in. pogląd, że państwo powinno być rządzone raczej przez

rozum i ustawy niż przez wolę władcy.

 Idea ustroju mieszanego jeszcze zyskała na popularności w okresie elżbietańskim. W 1556 r. ukazał się Krótki traktat o władzy politycznej biskupa Johna Poyneta. Wymienił on w nim następujące

formy rządów: rządy jednostki, czyli monarchia, rządy najlepszych, czyli arystokracja, oraz rządy

większości, czyli demokracja. Ustrój Anglii jest połączeniem wszystkich tych form, gdyż składa się nań

król, szlachta i gminy. Poynet szczególnie podkreślał rozróżnienie między monarchią absolutną (władcą

tyran), a ograniczoną (lud zachował uprawnienia do stanowienia prawa dla siebie), którą nazywał

państwem mieszanym. To Bóg pilnuje żeby nie powstała tyrania nad tymi, którzy Go kochają, a czyni

to przez instytucjonalne zabezpieczenie tego status mixtus.

 W 1557 Thomas Smith napisał rozprawę zatytułowaną O republice Anglików. Smith przejął w niej klasyfikację form rządu Arystotelesa. Stwierdził on, że rzadko lub nigdy nie znajdzie się ustroju,

który byłby całkowicie i otwarcie jednolity; jest zawsze zmieszany z innym i nosi nazwę tego, którego

jest w nim najwięcej. Taki właśnie system polityczny ma Anglia, zważywszy, że Parlament – mający w

państwie najwyższą władzę – złożony jest z króla, lordów i gmin.

 W 1559 ukazała się rozprawa pióra Johna Aylmera, w której uzasadniał on tezę, że Elżbieta I nie jest władczynią absolutną, lecz „mieszaną”. Charakter mieszany ma też Parlament, ponieważ są w

nim skupione 3 stany: królowa, możni oraz posłowie z wolnych miast i rycerze.

 Innym teoretykiem angielskiego ustroju mieszanego był Thomas Cartwright, z którym polemizował arcybiskup Canterbury John Whitgift (arcybiskup uważał, że Anglia jest czysta

monarchią, gdyż to do władczyni należy osąd, zatwierdzanie i decydowanie).

 Omawianą ideologię podchwycili też angielscy jezuici. Uznali ją oni za nader przydatną broń intelektualną przeciw władcy, którego poglądy religijne były sprzeczne z ich poglądami. Na uwagę

zasługuje tu głównie traktat Roberta Parsonsa pt. Narada nad następną sukcesją do Korony Anglii.

65. Odpowiedź Karola I. W czerwcu 1642 roku w imieniu króla Karola I została wydana i rozpropagowana rozprawka pt.

Odpowiedź Jego Królewskiej Mości na Dziewiętnaście Propozycji obu izb Parlamentu. Była to replika na

Dziewiętnaście Propozycji wysłanych przez obie izby Parlamentu do Króla Yorku z 1 czerwca 1642.

Dokument ten zawierał listę żądań pod adresem króla, idących w kierunku ograniczenia jego władzy.

Parlament domagał się m.in. współudziału w decydowaniu o najważniejszych sprawach królestwa,

zaakceptowania faktu powołania przez siebie własnej milicji i inne.

Odpowiedź Karola I rozpoczyna się od deklaracji, że nie zgodzi się na uszczuplenie swego udziału we

władzy. Następnie dokument ten zawiera wyróżnienie form rządu i ich ocenę:

 monarchia – jej całe zło to tyrania (mon. absolutna), ale zaletą jest zjednoczenie narodu pod przywództwem jednej głowy dla odparcia inwazji z zagranicy i insurekcji w domu;

 arystokracja – wadą jej są fakcje i podziały, a zaletą powierzenie doradztwa najzdolniejszym osobom w państwie dla publicznej korzyści;

 demokracja – wadą jej są „zamieszki, gwałt i wyuzdanie”, a zaletą wolność oraz zrodzona z niej odwaga i przedsiębiorczość.

Tymczasem ustrój Anglii jest mieszanką tych prostych form rządu, i tak długo jak będzie istnieć pomiędzy

nimi równowaga, państwo będzie pozbawione wad owych prostych form. W królestwie angielskim prawa są

stanowione wspólnie przez króla, Izbę Parów i Izbę Gmin. Każdy z tych organów dysponuje wolnym

głosem i określonymi przywilejami, pozwalającymi mu powstrzymywać pozostałe organy.

docsity.com

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.