Fleksja - Notatki - Gramatyka opisowa - Część 1, Notatki'z Gramatyka opisowa. University of Warsaw
Warsawa
Warsawa1 March 2013

Fleksja - Notatki - Gramatyka opisowa - Część 1, Notatki'z Gramatyka opisowa. University of Warsaw

PDF (330.2 KB)
7 strona
8Liczba pobrań
1000+Liczba odwiedzin
Opis
Fleksja to dział morfologii opisujący budowę i funkcję wyrazów tekstowych reprezentujących określone leksemy
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 7
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.

1

Przedmiot fleksji: fleksja to dział morfologii opisujący budowę i funkcję wyrazów

tekstowych reprezentujących określone leksemy (nauka o odmianie leksemów). Działy

fleksji: deklinacja (odmiana wyrazów przez przypadki) i koniugacja (odmiana wyrazów przez

osoby, czasy, tryby i strony)

Kategoria gramatyczna: zespół funkcji językowych określonej klasy leksemów wyrażanych

za pomocą odpowiednich wykładników formalnych (końcówki fleksyjne). Kategorie

gramatyczne dzielą się na:

 syntaktyczne – kategoria podmiotu, dopełnienia, przydawki, okolicznika

 morfologiczne: 1. kategorie fleksyjne: np. przypadka, liczby, osoby, czasu, rodzaju, trybu,

aspektu, stopnia. Charakteryzuje się sobie właściwym zespołem wykładników

formalnych (morfemów formotwórczych, czyli fleksyjnych: flektywy i

końcówki fleksyjne)

2. kategorie słowotwórcze: np. kategoria nazw wykonawców czynności, miejsc, deminutywów

 selektywne (klasyfikujące) – uwzględnione niezależnie od podziału na morfologiczne i syntaktyczne. wyrazy nie odmieniają się wg nich, tzn. że dana kategoria selektywna

przysługuje wszystkim formom danego leksemu. Dla rzeczownika jest to np. kategoria

rodzaju, bo każdy rzeczownik we wszystkim formach danego leksemu jest

rzeczownikiem określonego rodzaju.

Kategoria przypadka: służy do wyrażania stosunków syntaktycznych zachodzących między

składnikami wypowiedzenia; do odróżniania podmiotu od dopełnienia, okolicznika czy

przydawki. Każdy przypadek ma wykładnik formalny w postaci końcówki fleksyjnej, która

symbolizuje jego funkcję składniową. Kategorię przypadka mają:

a) rzeczownik b) przymiotnik c) liczebnik d) zaimek e) imiesłowy przymiotnikowe

Kategoria liczby: służy do oznaczania ilości desygnatów i charakteryzuje wszystkie

odmienne części mowy: rzeczowniki, przymiotniki, liczebniki, zaimki i czasowniki.

Formalnymi wykładnikami kategorii liczby są odpowiednie końcówki (morfemy) fleksyjne,

które najczęściej kumulują kilka funkcji. Kategoria liczby może być:

a) fleksyjna: dla wszystkich wyrazów, które odmieniają się przez liczby b) selektywna: dla leksemów, które nie odmieniają się przez liczby:

1. pluralia tantum 2. singularis tantum (stal, wiedza) 3. zaimków (wyjątek: on, ten, tamten, ów) 4. liczebników głównych i zbiorowych

c) syntaktycznie niezależna: dla leksemów, których użycie w lp. lub lmn. jest uzależnione od ilości oznaczanych przedmiotów (rzeczowniki,

zaimki)

d) syntaktycznie zależna: dla leksemów, w których jest ona wykładnikiem zgody między nimi a określonym przez nie rzeczownikiem lub

zaimkiem (przymiotniki, liczebniki porządkowe, czasowniki)

Temat wyrazowy (leksykalny): część wyrazu, która pozostaje po odcięciu końcówki, i która

jest wykładnikiem znaczenia leksykalnego danego wyrazu. Wyraz tekstowy składa się z

tematu i końcówki; leksem = temat + paradygmat (zbiór końcówek fleksyjnych wszystkich

wyrazów tekstowych danego leksemu). Tematy fleksyjne i tematy formotwórcze wyrazów

tekstowych stanowią jednostki analizy fleksyjnej.

docsity.com

2

Temat fleksyjny: część wyrazu tekstowego pozostała po odcięciu końcówki fleksyjnej

przypadkowej lub osobowej. Może być:

 równy morfemowi leksykalnemu (rdzeniowi); dom, kosz, biały

 połączeniem rdzenia z morfemem lub morfemami słowotwórczymi (przyrostkami albo przedrostkami); domek, koszykarz, białawy

 połączeniem rdzenia z morfemami słowotwórczymi lub/i formotwórczymi; bielszy, wyniesiony

Tematy oboczne: Tematy fleksyjne we wszystkich wyrazach tekstowych określonego

leksemu mogą występować w identycznej postaci – wyrazy niezmiennotematowe. Tematy

fleksyjne poszczególnych wyrazów tekstowych określonego leksemu mogą się różnić

wskutek zachodzących w nich wymian morfonologicznych spółgłoskowych lub/i

samogłoskowych (las-u, lesi-e) – wyrazy zmiennotematowe (różne ich postaci to tematy

oboczne

Temat podstawowy i tematy poboczne: tematy oboczne są tematami pobocznymi,

podstawowym tematem rzeczownika jest temat D lp. , w przypadku pluralia tantum – temat,

po którym występuje końcówka z nagłosową samogłoską tylną.

Tematy supletywne: formy fleksyjne reprezentowane przez wyrazy tekstowe oparte na

różnych tematach, których odrębności nie można wyjaśnić obocznościami

morfonologicznymi np. człowiek-, ludź-. To zjawisko nosi nazwę supletywizmu.

Końcówka fleksyjna: morfem formotwórczy, który różnicując wyrazy tekstowe określonego

leksemu wskakuje na ich funkcje składniowe. Dzielą się na przypadkowe i osobowe.

Końcówki oboczne (morficzne) i równoległe (synonimiczne): końcówki fleksyjne mogą się

realizować w postaci allomorfów. M. lp. –i : (-y); po spółgłosce funkcjonalnie miękkiej

wskutek wymiany automatycznej, l. mn. –y: (-i), y po k, g przechodzi w i. Końcówki

fleksyjne realizowane przez różne allomorfy to końcówki oboczne (morficzne). W niektórych

przypadkach mogą występować dwie lub więcej końcówek synonimicznych, współfunkcyjne.

Nie są one allomorfami jednego morfemu fleksyjnego, lecz samodzielnymi morfemami, a ich

dobór jest uzależniony od czynników semantycznych, zwyczajowych, słowotwórczych.

Synkretyzm: występowanie w różnych przypadkach identycznych końcówek. Pełny

synkretyzm wszystkich form jednego wyrazu oznacza, że jest on wyrazem nieodmiennym

RZECZOWNIK

Charakterystyka rzeczownika: obejmuje on klasę leksemów o prymarnej funkcji podmiotu,

oznaczających przedmioty i odmieniających się przez przypadki i liczby (nie przez rodzaje).

Sekundarnie może pełnić funkcję:

 przydawki (mąż siostry)

 dopełnienia (śpiewam piosenkę)

 orzecznika (Piotr jest lekarzem)

 okolicznika (spojrzał na nią ze smutkiem) Wyjątki stanowią rzeczowniki oznaczające:

 cechy (biel, jasność, głupota)

 procesy, czyli czynności i stany (czytanie, zdziwienie)

 nieodmienne (tabu, konklawe)

 nie odmieniające się w l. mn. (Polska, wiedza, żelazo)

 nie odmieniające się w lp. (sanie, widły) i nigdy nie dotyczą kryterium składniowego.

Ze względu na oznaczane przez rzeczowniki przedmioty dzieli się je na:

 konkretne – oznaczają przedmioty postrzegane za pomocą zmysłów (kot, dąb, człowiek)

docsity.com

3

 abstrakcyjne (oderwane) – desygnaty nie mają odpowiedników w otaczającym nas świecie (barwa, myśl, elf)

 żywotne – oznaczają przedmioty żywe (człowiek, żółw, trup)

 nieżywotne – oznaczają przedmioty nie będące istotami żywymi (naród, jasność, krew)

 osobowe – oznaczają ludzi (człowiek, Dorota, nauczyciel)

 nieosobowe – oznaczają przedmioty nie będące nazwami ludzi (ból, ciało, mąka)

 jednostkowe – oznaczają pojedyncze przedmioty (kot, czoło, Zeus)

 zbiorowe – oznaczają zbiory jednorodnych przedmiotów (lud, nauczycielstwo, szlachta)

 materialne – są nazwami substancji (cukier, masło, piasek)

 pospolite – oznaczają całe klasy przedmiotów (człowiek, las, żyrafa)

 własne – nazywają jednostkowe przedmioty (Belgia, Jan, Mruczek) Rodzaj gramatyczny rzeczownika:

 rodzaj naturalny – dotyczy osób oraz niektórych zwierząt i pokrywa się z ich płcią. Rodzaj nijaki w tym przypadku oznacza istoty niedojrzałe, niedorosłe. Rodzaj naturalny

nie może być kategorią gramatyczną, gdyż ma zastosowanie tylko do niektórych

rzeczowników.

 rodzaj gramatyczny – rzeczownik pełniąc prymarną funkcję podmiotu może być określany przez czasownik w funkcji orzeczenia, równocześnie jako podmiot może być

określany przez przydawki. We wszystkich swych funkcjach może być określany przez

przymiotniki w funkcji przydawek, tworząc wraz z nimi tzw. grupę imienną, której jest

członem głównym. Rodzaj gramatyczny rzeczownika jest właściwością polegającą na

tym, że rzeczownik wymaga użycia określanego go wyrazu w odpowiedniej formie

(związek zgody). Dla rzeczownika rodzaj gramatyczny jest kategorią selektywną,

ponieważ każdy rzeczownik ma stały rodzaj gramatyczny we wszystkich formach.

Rodzaj gramatyczny to właściwość rzeczownika do wywoływania odpowiednich form

określających go wyrazów. Rodzaje gramatyczne rzeczownika:

a) rodzaj męskoosobowy – końcówka M lp. y||-i (dobry, tani), synkretyzm form D-B lp. i l.mn. (dobrego, dobrych)

b) rodzaj męskożywotny – końcówka M lp. –y||-i , synkretyzm D-B lp. oraz M-B l.mn.

c) rodzaj męskonieżywotny – końcówka M lp. –y||i, synkretyzm M-B lp. i l.mn.

d) rodzaj żeński – końcówka M lp. – a, synkretyzm C-Ms lp. oraz M-B l.mn.

e) rodzaj nijaki – końcówka M lp. –e, synkretyzm M-B-W lp. oraz l.mn. Rzeczowniki twardo- i miękkotematowe: ze względu na jakość wygłosowej spółgłoski

tematu podstawowego (tematu D) rzeczowniki dzielą się na:

 rzeczowniki twardotematowe: mają temat podstawowy zakończony na spółgłoskę morfonologicznie twardą.

 rzeczownik rzeczowniki miękkotematowe: mają temat podstawowy zakończony na spółgłoskę morfonologicznie miękką.

Rzeczownik niezmiennotematowy: to taki, którego temat w trakcie odmiany żadnym

wymianom morfonologicznym. Tematy wyrazów tekstowych reprezentujących

niezmiennotematowy leksem rzeczownikowy zawsze występują w takiej samej postaci.

Rzeczownik zmiennotematowy: to taki, w którego temacie w trakcie odmiany dokonują się

różne wymiany morfonologiczne.

Podział rzeczowników na deklinacje: podstawą podziału rzeczowników na deklinacje, czyli

typy odmian o wspólnych cechach, jest ich rodzaj gramatyczny.

Deklinacja męskożywotna: oprócz rzeczowników r. m. żyw., należą do niej również:

docsity.com

4

1. nazwy osób martwych 2. marek wytworów przemysłowych pochodzących od nazw osobowych (Fiat, Star) 3. tańców 4. jednostek monetarnych 5. papierosów 6. grzybów

Deklinacja męskonieżywotna: oprócz rzeczowników r. m. nież. należą do niej również

rzeczowniki oznaczające zbiory osób.

Deklinacja żeńska: w zależności od postaci M lp. dzielą się na samogłoskowe i

spółgłoskowe. (paradygmat)

Osobliwości w odmianie rzeczowników: nie mieszczą się w żadnej deklinacji:

1. Rzeczowniki r. m.os. o temacie zakończonym na –anin- ; mają w formach lp. temat pełny, a w formach l.mn. skrócony o –in-

2. Rzeczowniki r. m.os. z końcówką M. lp. –a lub –o (kolega, poeta, Matejko); w lp. odmieniają się wg deklinacji żeńskiej, a w l.mn. wg męskoosobowej

3. Rzeczowniki r. n. zapożyczone, o temacie zakończonym na –um; w formach lp. są nieodmienne, w formach l.mn. mają temat skrócony o –um i końcówki l.mn.

deklinacji nijakiej z wyjątkiem D l.mn., w którym przybierają końcówkę –ów\

4. Rzeczowniki rok, człowiek mają formy lp. i l.mn. oparte na dwóch tematach supletywnych – w l.mn. rok odmienia się jak lato, a człowiek jak gość

5. Rzeczowniki brat, ksiądz w M-W l.mn. mają formy bracia, księża, a w pozostałych przypadkach odmieniają się jak gość

6. Rzeczowniki oko, ucho w znaczeniu narządów zmysłu w l.mn. mają osobliwą odmianę.

7. Rzeczownik ręka w MS. lp. obok regularnej formy może też mieć postać ręku. W N l.mn. obok formy rękami pojawia się też rękoma.

8. Rzeczownik szlachcic w M l.mn. ma postać zbiorową (szlachta), która odmienia się wg deklinacji żeńskiej samogłoskowej

9. Rzeczownik przyjaciel i nieprzyjaciel mają osobliwe formy l.mn. 10. Rzeczownik dziecko w l.mn. odmienia się wg deklinacji żeńskiej spółgłoskowej 11. Rzeczowniki o odmianie przymiotnikowej

CZASOWNIK

Charakterystyka czasownika: obejmuje on klasę leksemów o prymarnej funkcji

składniowej orzeczenia, oznaczających procesy (czynności i stany) i odmieniających się przez

czasy, osoby oraz liczby. Sekundarnie czasownik może pełnić funkcje składniowe:

 podmiotu (pływać jest przyjemnie)

 przydawki (ogień płonący w kominku)

 dopełnienia (lubię pływać)

 okolicznika (idę kupić chleb) Wyjątki:

 formy odmieniające się też przez rodzaje

 formy odmieniające się reż przez rodzaje i przypadki (piszącemu, przeczytanego)

 formy nieodmienne czasownika (widać, ukryto)

 czasowniki niefleksyjne (trzeba, można, niepodobno, gotów, rad); tradycyjnie opisywane jako rzeczownikowe formy przymiotnikowe, jednak ze względu na funkcję

składniową (orzeczenia, a nie przydawki) zaliczane są do czasowników.

Podział czasowników pod względem znaczeniowym:

docsity.com

5

 czasownik czynnościowy: oznacza czynność podmiotu lub wyraża jego ruch (ptak leci, krawiec szyje ubranie)

 czasownik stanowy: oznacza stan, w jakim znajduje się podmiot, oznacza proces wymagający aktywności podmiotu (dziecko śpi, zboże dojrzewa)

 czasownik przechodni: „rządzi” tzw. dopełnieniem bliższym, wymaga użycia dopełnienia w B (przy orzeczeniu zaprzeczonym w D) i może występować w stronie

czynnej lub biernej (uczeń odrabia zadanie – zadanie jest odrabiane przez ucznia)

 czasownik nieprzechodni nie „rządzi” dopełnieniem bliższym i nie ma form strony biernej (pracować, rozmawiać)

 czasownik kauzatywny: oznacza czynność, która powoduje powstanie pewnej sytuacji, pewnego stanu (usypiać dziecko, wieszać obraz)

Kategorie fleksyjne czasownika: czasownik odmienia się przez:

1. czasy 2. osoby 3. liczby 4. tryby 5. strony 6. niekiedy także przez rodzaje

Kategoria czasu: jest kategorią fleksyjną czasownika syntaktycznie niezależną, która

oznacza stosunek momentu mówienia do momentu procesu. Stosunek ten może być:

 czas teraźniejszy: moment mówienia pokrywa się z momentem procesu.

 czas przeszły: moment mówienia następuje po momencie procesu

 czas przyszły: moment mówienia wyprzedza moment przebiegu procesu. Formy czasu teraźniejszego mogą być sekundarnie użyte w funkcji:

a) czasu przeszłego b) czasu przyszłego c) ponadczasowo

Kategoria osoby: jest kategorią fleksyjną czasownika syntaktycznie zależną od podmiotu,

która oznacza stosunek nadawcy, odbiorcy lub kontekstu aktu mowy do podmiotu

wypowiedzenia.

 pierwsza osoba: oznacza podmiot identyczny z nadawcą komunikatu lub z grupą osób, wśród których znajduje się nadawca

 druga osoba: oznacza podmiot identyczny z odbiorcą komunikatu lub z grupą osób, wśród których znajduje się odbiorca

 trzecia osoba: oznacza kontekst aktu mowy, czyli przedmiot nie uczestniczący w komunikacji językowej, tj. nie będący ani nadawcą, ani odbiorcą.

Kategoria trybu: jest kategorią fleksyjną czasownika syntaktycznie niezależną, za której

pomocą jest wyrażana modalność wypowiedzenia. Modalność oznacza stosunek mówiącego

do treści wypowiedzenia, która może być traktowana jako prawdziwa, konieczna, możliwa

lub wątpliwa. Wykładnikami modalności są:

a) modulanty (może, że, by, chyba) b) formy trybu czasownika

Tryby czasownika:

 tryb oznajmujący: służy to wyrażania procesu rozumianego jako rzeczywisty

 tryb przypuszczający: czyli warunkowy służy do wyrażania procesu, który rozumiemy jako hipotetyczny, tj. możliwy do urzeczywistnienia po spełnieniu określonego

warunku, lub nierealny, czyli nierzeczywisty. W związku z tym formy trybu

przypuszczającego przyjmują dwie postaci:

docsity.com

6

a) typu byłbym przyszedł – oznacza proces nierealny, czyli niezrealizowany, nie spełniony; są to formy trybu przypuszczającego

nierzeczywistego

b) typu przyszedłbym – nie wyraża informacji o niezrealizowaniu proces, lecz przedstawia go jako możliwy – są to formy trybu

przypuszczającego potencjalnego. Za pomocą form trybu

przypuszczającego można wyrazić życzenie, prośbę, powątpiewanie lub

złagodzony rozkaz.

c) tryb rozkazujący: pełni funkcję impresywną, służąc do wyrażania polecenia, zakazu lub życzenia.

Kategoria rodzaju: dla czasownika rodzaj jest kategorią fleksyjną. Czasownik w czasie

przeszłym i trybie przypuszczającym odmienia się przez trzy rodzaje w lp. (męski -ø, żeński -

a, nijaki -o) oraz przez dwa w l.mn. (męskoosobowy –i, niemęskoosobowy –y)

Kategoria strony: jest kategorią fleksyjną czasownika syntaktycznie niezależną, która

wyraża stosunek między podmiotem i dopełnieniem a orzeczeniem. Agens oznacza sprawcę

(wykonawcę) czynności wyrażonej orzeczeniem, pacjens – odbiorcę czynności. Zarówno

agens jak pacjens mogą być wyrażone podmiotem lub dopełnieniem.

 strona czynna: oznacza proces, którego podmiotem jest agens (wykonawca) a dopełnieniem – pacjens (odbiorca) – Nauczyciel chwali ucznia

 strona bierna: oznacza czynność, której podmiotem jest pacjens a dopełnieniem agens – Uczeń jest chwalony przez nauczyciela.

 strona zwrotna: oznacza czynność, której pacjens i agens są tożsame – Jaś myje się.

 strona wzajemna: ma miejsce w wypowiedziach, w których podmioty (podmiot szeregowy) i dopełnienie (się) są równocześnie agensami i pacjentami – Jaś i Staś biją

się.

Kategoria aspektu (postaci czasownika): jest kategorią czasownika, która wyraża opozycję

semantyczną tzw. dokonaności lub niedokonaności

 czasownik niedokonany: przedstawia proces jako rozwijający się w czasie teraźniejszym (dziecko śpi), przeszłym (dziecko spało) lub w przyszłym (dziecko

będzie spało)

 czasownik dokonany: oznacza proces zakończony w czasie przeszłym (dziecko usnęło) lub przyszłym (dziecko uśnie)

a) czasownik, którego formy czasu teraźniejszego mają znaczenie czasu teraźniejszego jest czasownikiem niedokonanym

b) czasownik, którego formy czasu teraźniejszego mają znaczenie czasu przyszłego jest czasownikiem dokonanym

Ze względu na aspekt można wyróżnić czasowniki:

 tworzące pary aspektowe: dawać – dać, robić – zrobić

 jednoaspektowe: mieć, musieć, dopisać

 dwuaspektowe, np. pochodzenia obcego: abdykować, awansować, rodzime: kazać Aspekt jest kategorią fleksyjną dla tych czasowników, które różniąc się postacią nie różnią się

znaczeniem. Reprezentantem czasownika jako leksemu jest postać niedokonana. (kupują –

kupiły, rozrywają – rozerwały)

Aspekt jest kategorią selektywną dla czasowników jednoaspektowych: tylko dokonanych lub

tylko niedokonanych. Tego typu czasowniki – najczęściej o identycznych morfemach

leksykalnych – łączą się w pary aspektowe leksem niedokonany – leksem dokonany (czytać –

przeczytać, pisać – przepisać, brać- wziąć)

Podstawowe tematy formotwórcze czasownika:

docsity.com

7

 Podstawowy temat formotwórczy czasu teraźniejszego: temat 3 os. l.mn . czasu teraźniejszego. Są na nim oparte formy czasu teraźniejszego trybu rozkazującego;

imiesłowu przymiotnikowego czynnego i imiesłowu przysłówkowego współczesnego

 Podstawowy temat formotwórczy czasu przeszłego: temat 3 os. l.mn. czasu przeszłego rodzaju niemęskoosobowego. Są na nim oparte formy czasownika przeszłego trybu

przypuszczającego, tzw. czasu zaprzeszłego, imiesłowu przymiotnikowego biernego

oraz przysłówkowego uprzedniego i bezokolicznika.

Różnice:

Część wspólna obu porównawczych tematów jest rdzeniem lub rdzeniem połączonym z

przedrostkiem, części różniące oba te tematy to przyrostki tematyczne.

Temat fleksyjny

czasownika: zawiera w sobie również flektywy, ale nie końcówki fleksyjne:

czytając-ego

Temat formotwórczy nie zawiera flektywów ani końcówek fleksyjnych: czytaj-ąc-ego

Czasownik równotematowy: ma podstawowy temat formotwórczy czasownika

teraźniejszego równy podstawowemu tematowi formotwórczemu czasu przeszłego (nios-ą,

nios-ły)

Czasownik różnotematowy: ma temat podstawowy czasu teraźniejszego różniący się od

tematu podstawowego czasu przeszłego (pior-ą, pra-ły)

Czasownik niezmiennotematowy: to taki, którego temat formotwórczy w trakcie odmiany w

określonym czasie gramatycznym nie ulega wymianom morfonologicznym (bij-ę, biji-esz,

bij-e, bij-emy itd.)

Czasownik zmiennotematowy: to taki, w którego temacie w trakcie odmiany zachodzą

wymiany morfonologiczne spółgłoskowe lub/i samogłoskowe (nios-ą, niesi-esz itd.)

Formy czasu teraźniejszego: w formach wyodrębnia się temat czasu teraźniejszego oraz

końcówki osobowe. Temat podstawowy czasu teraźniejszego otrzymujemy przez odcięcie w

3 osobie l.mn. czasu teraźniejszego końcówki osobowej –ą.

Podział na koniugacje: Podstawą podziału czasownika na koniugacje są formy czasu

teraźniejszego, zwłaszcza postać końcówek 1 i 2 osoby lp. W oparciu o te końcówki dzielimy

czasowniki na trzy koniugacje:

 Koniugacja –ę, -esz

 Koniugacja –ę, -isz (:-ysz)

 Koniugacja –m, -sz Formy czasu przeszłego: składają się z tematu fleksyjnego czasu przeszłego oraz z

końcówek osobowych. Temat fleksyjny czasu przeszłego oraz z końcówek osobowych.

docsity.com

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome