Historia gospodarcza Europy - Notatki - Historia Gospodarcza - Część 2, Notatki'z Historia gospodarcza. University of Economics in Katowice
Kaliber_44
Kaliber_4427 February 2013

Historia gospodarcza Europy - Notatki - Historia Gospodarcza - Część 2, Notatki'z Historia gospodarcza. University of Economics in Katowice

PDF (491.6 KB)
15 strona
1Liczba pobrań
937Liczba odwiedzin
Opis
Narodziny i rozwój gospodarki poprzez przemysł, odkrycia geograficzne, rewolucje, postępy przemysłowe, ekspansje itp.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 15
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.

1

22. Źródła napędu oraz produkcja energii.

Dotychczasowy patent Wolta, mający zasadniczy udział w ewolucji techniki, wykorzystujący

napęd parowy, okazał się nie do końca użyteczny, m. in. niedostateczna była wiedza

naukowa, a co za tym idzie – do budowy ich konstrukcji używano metali charakteryzujących

się niewystarczającą wytrzymałością, nie posiadano też precyzyjnych narzędzi.

W ciągu następnych 50 lat dokonano znacznego postępu w wytwarzaniu silników parowych.

Przyczyniło się do tego zastosowanie lżejszych, wytrzymalszych metali, precyzyjniejszych

narzędzi mechanicznych oraz lepszy poziom wiedzy naukowej, łącznie z mechaniką,

metalografią, kolorymetrią i teorią gazów, a także termodynamiką. Pierwsze oznaki postępu

związały się z dokonaniami mechaników i inżynierów, takich jak Kornwalijczyk Richard

Trevithick i Amerykanin Oliver Evans, którzy skonstruowali i przetestowali silnik

wysokoprężny. Te i inne eksperymenty doprowadziły do zastosowania silników parowych do

wprowadzenia w ruch statków parowych i lokomotyw, co miało dalekie konsekwencje w

dziedzinie transportu. Wiele silników znalazło również zastosowanie w przemyśle. W 1850 r.

we Francji było ponad 5000 stałych silników, w Belgii ponad 2000, w Niemczech prawie

2000, a w monarchii austro – węgierskiej – około 1200. Już w 1838 r. w samym przemyśle

tekstylnym było ich ponad 3000. Moc i efektywność również znacznie wzrosły. W

powszechnym użyciu były silniki o mocy 40 – 50 KM, a także ponad 250 KM. Sprawność

cieplna była trzykrotnie wyższa niż w najlepszych silnikach Wolta. Zostały też wprowadzone

silniki sprzężone dwu– i trzysuwowe. W 1860 r. moc wielkiego, sprzężonego silnika

okrętowego przekraczała 1000 KM.

Postęp techniczny nie ominął również dawnego konkurenta silnika parowego – koła

wodnego. W wyniku spadku cen żelaza wprowadzono nowe, efektywniejsze rozwiązania –

wielkie, całkowicie metalowe koła, które zostały szeroko rozpowszechnione. W pierwszych

dziesiątkach XIX w. moc ogromnych kół przekraczała 250 KM. Ponadto w latach 20–tych

i 30–tych XIX w. francuscy uczeni i inżynierowie wynaleźli i udoskonalili turbinę wodną,

efektywne urządzenie do przemiany siły spadającej wody w użyteczną energię. Choć nie była

powszechnie doceniana, energia wodna osiągnęła szczyt zastosowalności mniej więcej

w trzecim ćwierćwieczu XIX w.

Pod koniec XIX w. osiągnięto granice efektywności tłokowego silnika parowego,

wprowadzając trzysuwowy silnik okrętowy o mocy 5000 KM. Nawet to olbrzymie urządzenie

było niedostosowane do najnowszego sposobu wykorzystywania energii i pary – wytwarzania

energii elektrycznej. Maksymalna prędkość obrotowa wału korbowego, jaką mógł osiągnąć

silnik tłokowy, była zbyt mała w stosunku do prędkości wymaganej przez dynamomaszynę.

docsity.com

2

W dodatku wibracje silnika tłokowego zakłócały efektywne wytwarzanie energii elektrycznej.

Rozwiązaniem problemu okazała się turbina parowa wynaleziona i udoskonalona w latach

80–tych XIX w. przez brytyjskiego inżyniera sir Charles’a A. Parsona i szwedzkiego

wynalazcę Carl’a Gustawa de Lasela. Postęp dzięki tym urządzeniom był gwałtowny

i w pierwszych dziesięcioleciach XIX w. moc pojedynczego urządzenia przekraczała

100000 kW. Pod koniec XVIII w. Benjamin Franklin oraz Luigi Galvani i Alessandro Valt

wynaleźli ogniwo galwaniczne (baterię). W 1807 r. sir Humphry Pavy odkrył elektrolizę –

zjawisko polegające na tym, że ładunki elektryczne doprowadzają do rozkładu pierwiastki

chemiczne w pewnych roztworach wodnych, co przyczyniło się do rozwoju przemysłu

galwanizacyjnego. W następnej fazie twórczych odkryć dokonali Davy Michael Faraday

i Hans Oerstad oraz Andre Ampere. Odkryli pole magnetyczne wytwarzane przez prąd

elektryczny, następnie zjawisko indukcji elektromagnetycznej. Samuel Morse rozbudował

telegrafię w Ameryce w latach 1837 – 1834. Jednak zastosowanie elektryczności w przemyśle

hamowały trudności związane z wynalezieniem efektywnej pod względem ekonomicznym

prądnicy.

Uczeni i inżynierowie eksperymentowali z różnymi urządzeniami, by wytworzyć prąd

elektryczny. W 1873 r. producent papieru z Francji połączył swą turbinę wodną, która

czerpała wodę z Alp, z dynamomaszyną. Ta pozornie prosta maszyna miała ważne

długofalowe następstwa, ponieważ w regionach ubogich w węgiel, ale bogatych w energię

wodną pozwoliła zaspokoić miejscowe potrzeby energetyczne. Zatem więc rozwój

hydroelektrowni miał ogromne znaczenie dla krajów o niewielkich zapasach węgla,

w których przemysł do tej pory był słabo rozwinięty. Tym samym energia elektryczna

znalazła praktyczne zastosowanie w wielu dziedzinach. Używano ją w nowo powstałym

przemyśle galwanizacyjnym oraz telegrafii. W latach 50–tych XIX w. do oświetlania domów

zaczęto używać elektrycznych lamp łukowych, w latach 70–tych wprowadzono je

w fabrykach, magazynach, teatrach i innych budynkach publicznych. Udoskonalenie

żarowych lamp elektrycznych sprawiło, że lampy łukowe uznano za przestarzałe oraz

zapoczątkowało ożywienie w przemyśle elektrycznym. W ciągu kilku dziesięcioleci

elektryczność stała się konkurencyjna w stosunku do najlepszych do tej pory metod

oświetlenia za pomocą gazu węglowego i nafty.

Elektryczność nie służy tylko do oświetlania. Jest jedną z najbardziej uniwersalnych form

energii. W roku 1879, w tym samym, w którym Edison opatentował lampę elektryczną,

Niemiec Ernest Werner Siemens wynalazł tramwaj elektryczny. W ciągu kilku lat silniki

elektryczne znalazły zastosowanie w przemyśle, a wynalazcy zaczęli rozmyślać nad ich

docsity.com

3

zastosowaniem w gospodarstwach domowych. Elektryczność wykorzystywano też do

produkcji energii cieplnej i w ten sposób do wytopu metali, szczególnie niedawno odkrytego

aluminium.

Ropa naftowa była innym ważnym źródłem energii, które nabrało znaczenia w II poł. XIX w.

Ropa naftowa i jej produkt uboczny – gaz naturalny, najpierw były wykorzystywane do

oświetlenia. Surowa ropa składa się z kilku składników. Najwartościowszym była nafta

(używana do lamp naftowych), inne były używane jako smary oraz do celów medycznych.

Jeszcze inne (początkowo używane za resztki) znalazły zastosowanie do ogrzewania domów

i zakładów przemysłowych jako produkt konkurencyjny w stosunku do węgla i innych źródeł

energii. Lżejsze, takie jak nafta i benzyna, długo były uważane za niebezpieczne, jednak

wielu naukowców przeprowadziło eksperymenty z silnikami spalinowymi. W 1900 r. było

dostępnych wiele takich silników, w większości używających jako paliwa jednego z kilku

destylatorów ciekłej ropy naftowej, takich jak benzyna i olej napędowy. Silnika spalinowego

używano także w środkach transportu, takich jak samochody osobowe, ciężarowe oraz

autobusy. Silnik spalinowy znalazł także zastosowanie w przemyśle, a w XX w. umożliwił

powstanie przemysłu lotniczego.

23. Tania stal.

W Wielkiej Brytanii w początkach XIX w. powszechnie stosowano przy produkcji surówki

wytapianie za pomocą koksu i proces pudlarski. Pod koniec XVIII w. we Francji i na Śląsku

(Prusy) podjęto próby wytopu za pomocą koksu, ale nie były one udane pod względem

ekonomicznym. Poza tym rewolucja francuska i wojny napoleońskie przeszkodziły

w przeprowadzeniu dalszych eksperymentów. Po 1815 r., gdy nastały czasy pokoju, hutnicy

zaczęli sobie przyswajać procesy pudlarski i walcowania w celu otrzymania żelaza

zgrzewnego z surówki, ale z uwagi na zróżnicowanie cen węgla drzewnego i węgla

koksującego na kontynencie i w Wielkiej Brytanii wolno wprowadzali metodę wytopu za

pomocą koksu. Pierwszy udany piec spalający koks skonstruowano w Belgii pod koniec lat

20-tych XIX w., w latach 30-tych i 40-tych kilku hutników francuskich zaczęło stosować

koks, ale aż do lat 50-tych proces wytopu za pomocą koksu nie stał się dominujący.

W Niemczech przyswajano go wolniej. W Stanach Zjednoczonych, gdzie było pod

dostatkiem drewna na węgiel drzewny, wytop za pomocą koksu nie był szeroko

rozpowszechniony aż do czasu wojny secesyjnej. W Europie – w Szwecji, monarchii austro –

węgierskiej, we Włoszech i na niektórych obszarach Rosji – małe zakłady przemysłowe

stosujące węgiel drzewny trwały niewzruszenie. Jedną z ważniejszych innowacji

technicznych w hutnictwie żelaza w I połowie XIX w. był wielki piec prowadzony na

docsity.com

4

gorącym dmuchu, opatentowany przez szkockiego inżyniera Jamesa B. Nielsona w 1828 r.

Po użyciu gazów spalinowych do podgrzania powietrza, wielki piec gwarantował całkowite

spalanie paliwa, mniejsze zużycie oraz przyśpieszenie procesu wytopu.

Innowację techniczną, mającą największy wpływ na hutnictwo żelaza wprowadzono w II poł.

wieku produkcji stali. Stal jest specjalną odmianą żelaza, mniej łamliwe niż żelazo lane,

twardsze i wytrzymalsze niż żelazo zgrzewne. Produkowano ja od wieków, ale w małych

ilościach i nakładem dużych kosztów, tak, że jej wykorzystanie było ograniczone do takich

wyrobów jak: pilniki, sprężynki do zegarków, instrumenty chirurgiczne, ostrza szpad i drobne

wyroby nożownicze. W 1856 r. Henry Bessemer opatentował nową metodę produkcji stali,

bezpośrednio z roztopionego żelaza, eliminując proces pudlarski i otrzymując produkt

wyższej jakości. Produkcja stali besemerowskiej wzrosła gwałtownie i szybko wyparła

zwykłe żelazo pod względem różnorodności zastosowania. Proces besemerowski jednak nie

zawsze pozwalał na otrzymanie jednakowo wysokiej jakości stali, dlatego w latach 60-tych

XIX w. francuscy metalurdzy skonstruowali piec martenowski. Proces wytapiania w nim był

wolniejszy i kosztowniejszy niż w metodzie besemerowskiej, ale otrzymany produkt miał

wyższą jakość. W 1878 r. dwaj kuzynowie w Anglii opatentowali tzw. zasadowy proces

wytopu, dzięki któremu możliwe było przetapianie rud zawierających fosfor. Dzięki tym

i innym innowacjom roczna produkcja światowa stali wzrosła z niecałych 0,5 mln ton

w 1856 r. do ponad 50 mln ton w przededniu I wojny światowej.

Rozwój hutnictwa stali miał głęboki wpływ na inne gałęzie przemysłu, zarówno te, które

dostarczały surowców dla hutnictwa stali, jak i te, które zużywały stal. Stal używana była do

budowy szyn kolejowych, w przemyśle stoczniowym. Ponadto zastosowanie stalowych belek

i dźwigarów umożliwiło budowę drapaczy chmur i wielu innych konstrukcji. Stal także

szybko zastąpiła żelazo i drewno w produkcji narzędzi, zabawek i setek innych wyrobów, od

silników parowych do szpilek do włosów.

25. Zastosowanie nauki w gospodarce w XIX w.

Osiągnięcia te miały znacznie większy związek z zastosowaniem nauki w procesach

przemysłowych. Oznacza to również zwiększenie wzajemnych powiązań uczonych,

inżynierów i przedsiębiorców. Edison, który wynalazł gramofon, kamerę filmową, a także

żarówkę, w rzeczywistości poświęcał wiele czasu interesom, instalując na wielką skalę sprzęt

do wytwarzania i przesyłania prądu elektrycznego. Postęp techniczny wymagał współpracy

uczonych, inżynierów – specjalistów, których pracę koordynowali biznesmeni,

wprowadzający w życie nową technikę. Bardzo szybko rozwijały się nauki chemiczne.

docsity.com

5

Otrzymano węglan sodowy, kwas siarkowy i wiele związków chemicznych ważnych

w przemyśle włókienniczym. W 1856 r. chemik angielski sir William Perkin podczas

poszukiwań substytutu chininy zsyntetyzował fiołkowo-różowy barwnik purpurowy, który dał

początek przemysłowi barwników syntetycznych. Dzięki barwnikom rozpoczęto produkcję

leków, preparatów farmaceutycznych, materiałów wybuchowych, odczynników

fotograficznych i włókien syntetycznych. Chemia odgrywała istotną rolę w metalurgii.

We wczesnych latach XIX w. ważnymi dla gospodarki metalami były: żelazo, miedź, ołów,

cyna, rtęć, złoto i srebro (znane już w starożytności). Po rewolucji chemicznej, związanej

z nazwiskiem XVIII-wiecznego chemika Antoine Lavoisiez’a odkryto nikiel, chrom,

aluminium, cynk, magnez. Jednym z zastosowań było wykonywanie stopów (mieszaniny

metali), np. mosiądz i brąz to stopy naturalne, a także stopy stali i nieżelazne stopy metali.

Chemia była pomocna przy produkowaniu, przetwarzaniu i konserwowaniu żywności

(puszkowanie i schładzanie produktów). Badania gleby prowadzone prze Justusa von

Liebiega doprowadziły do ulepszenia technik upraw i wprowadzenia nawozów sztucznych.

26. Podstawy prawne rozwoju gospodarczego w XIX w.

W Wielkiej Brytanii istniały ramy prawne rozwoju gospodarczego. Kluczową instytucją tej

struktury był system prawny, znany jako prawo zwyczajowe wspólne dla całego Królestwa

Anglii. Zapewniało ono ochronę prywatnej własności i interesów przed nadużyciami ze

strony państwa i jednocześnie interesów publicznych przed nadużyciami ze strony osób

prywatnych. Wypracowano też prawo zwyczajowe w specjalnych sądach kupieckich. Stało

się ono podstawą systemu prawnego Stanów Zjednoczonych oraz dominiów brytyjskich.

Rewolucja francuska, niszcząc ancient régime obaliłą system feudalny i ustanowiła system

prawny, zapisany w Kodeksie Napoleona. Nowy porządek można znaleźć w Deklaracji Praw

Człowieka i Obywatela, która gwarantowała jednolitość prawa, wolność słowa i prasy,

sprawiedliwe opodatkowanie czy odpowiedzialność urzędników państwowych. Ustanowiono

prywatną własność ziemi, odrzucono cła i opłaty, zlikwidowano cechy rzemieślnicze,

zakazano tworzenia monopoli, wprowadzono ujednolicony system podatkowy.

27. Struktura klasowa.

Z punktu widzenia struktury społecznej, Europa „ancien régime’u” podzielona była na trzy

stany: szlachtę, kler i lud. Współczesna analiza klas jest nieco inna. Na szczycie piramidy

znajdowała się klasa rządząca posiadaczy ziemskich (ziemia), składająca się z wielu osób bez

rodowodu, dostojników kościelnych oraz właściwej szlachty. Następną grupą była wyższa

klasa średnia, czyli wielka burżuazja – wielcy kupcy, wyżsi urzędnicy państwowi, adwokaci,

docsity.com

6

notariusze (podstawą ich pozycji była wiedza i umiejętności). Niżej znajdowała się niższa

klasa średnia (niższa burżuazja). Należeli do niej rzemieślnicy, rękodzielnicy, handlarze

detaliczni. Na dole drabiny społecznej znajdowali się chłopi, chałupnicy, wyrobnicy rolni,

biedacy, żebracy. Na początku XIX w. chłopi byli najliczniejszą grupą społeczną Europy,

chociaż pod koniec tego stulecia ich liczba na obszarach bardziej uprzemysłowionych

drastycznie zmalała. Ich udział w ruchach społecznych był sporadyczny. Po bitwie pod

Waterloo pozycja arystokracji posiadającej ziemię została zachwiana z powodu gwałtownego

rozwoju klasy średniej, która w II poł. XIX w. w Europie Środkowej zajęła pozycję

arystokracji. Na początku XIX w. robotnicy miejscy stanowili mniejszość, ale wraz

z rozprzestrzenieniem się przemysłu, stawali się coraz liczniejszą grupą. Nie można ich

nazwać klasą robotniczą, bo była to społeczność zróżnicowana. Wyróżniano robotników

fabrycznych, robotników zatrudnionych w przemyśle włókienniczym, hutnictwie,

garncarstwie. Górnicy byli podobni do robotników fabrycznych. Istniała także służba

domowa, rzemieślnicy, rękodzielnicy, stolarze, murarze, mechanicy, drukarze, którzy

utrzymywali się ze sprzedaży siły roboczej w zamian za wynagrodzenie.

Typowymi przejawami solidarności i wzajemnej pomocy klasy robotniczej były związki

zawodowe i robotnicze partie polityczne. Większość państw przeszła co najmniej trzy fazy,

jeśli chodzi o nastawienie do związków zawodowych. Pierwsza faza, czyli całkowity zakaz

i represje uosabiane we Francji przez prawo Le Chapelier’a z 1791 r., a w Wielkiej Brytanii

Combination Acts z lat 1799 – 1800. W drugiej fazie rządy gwarantowały związkom

zawodowym (1824 – 1839) ograniczoną tolerancję, zezwalając na ich zakładanie. W fazie

trzeciej w niektórych krajach pracującym kobietom i mężczyznom przyznano pełne prawa do

zrzeszania się i podejmowania akcji zbiorowych.

28. Wczesne uprzemysłowienie w Wielkiej Brytanii.

W chwili zakończenia wojen napoleońskich Wielka Brytania wiodła prym w świecie pod

względem uprzemysłowienia. Według szacunków przypadało na nią ¼ produkcji światowej.

Co więcej, dzięki owej czołowej roli w przemyśle przetwórczym i pozycji najpotężniejszego

mocarstwa morskiego, stała się państwem handlowym, bo przypadało jej od ¼ do 1/3 handlu

międzynarodowego. W połowie XIX w. jej udział w handlu się zmniejszył, ale już w 1870 r.

udział w światowej produkcji wzrósł o 30%. Po roku 1870 w związku z trwającym wzrostem

światowej produkcji i handlu Wielka Brytania zaczęła tracić przodującą pozycję na rzecz

krajów szybko się uprzemysławiających. Stany Zjednoczone wyprzedzały ją w produkcji

w latach 80-tych XIX w., a Niemcy w pierwszym dziesięcioleciu XX w. Filarami gospodarki

docsity.com

7

kraju we wczesnej fazie uprzemysłowienia były tekstylia, węgiel, żelazo i produkcja maszyn.

Jeszcze w 1880 r. Anglia produkowała więcej przędzy bawełnianej niż cała Europa.

Szczytowy poziom produkcji Wielka Brytania osiągnęła w 1870 r. W górnictwie węglowym

utrzymywała swe pierwsze miejsce w Europie i wytwarzała nadwyżkę eksportową. Przemysł

maszynowy ma swe korzenie zarówno w włókiennictwie, jak i w hutnictwie i górnictwie.

Przemysł włókienniczy potrzebował konstruktorów i fachowców do naprawy i konserwacji

maszyn. Hutnictwo żelaza produkowało swój własny sprzęt, zaś zapotrzebowanie górnictwa

w pompy i transport doprowadziło do wynalezienia maszyny parowej i kolei. W efekcie

pionierskiej roli Wielkiej Brytanii w rozwoju kolejnictwa zagraniczny popyt na brytyjskich

fachowców, brytyjskie materiały i brytyjski kapitał, stał się silnym czynnikiem pobudzającym

gospodarkę. Podobnie ewolucja budownictwa okrętowego – przechodzenie z budowy

żaglowców na budowę statków parowych i z drewna jako podstawowego surowca, na żelazo

i stal, stała się silnym bodźcem dla rozwoju gospodarczego. Niezależnie jednak od wszystkich

osiągnięć, nie należy wyolbrzymiać tempa i skali brytyjskiej industrializacji. Niedawne

badania wykazały, że w latach 1750 – 1850 tempo wzrostu przemysłu było znacznie niższe

niż wykazywały to wcześniejsze oceny. Jeszcze w roku 1870 w wielu gałęziach przemysłu

rola mechanizacji z napędem silnikowym była niewielka. Do 1871 r. większość robotników

nie pracowała w wielkich manufakturach lecz małych warsztatach rzemieślniczych. Masowe

zastosowanie pary rozpoczęło się dopiero w 1870. Dane spisu powszechnego potwierdzają te

stwierdzenia. Np. działem o największym zatrudnieniu było rolnictwo, drugie miejsce

zajmowała służba domowa. Szczytowy okres Wielkiej Brytanii nad innymi państwami

w dziedzinie przemysłu obejmował lata 1850 –1870, a tempo wzrostu dochodu: 1856 – 1870.

Wobec szybkiego wzrostu Stanów Zjednoczonych i Rosji oraz szybkiego wzrostu ludności

tych państw, nie było niczym dziwnym, że małe wyspiarskie państwo pozostawało w tyle.

Trudno jednak wyjaśnić niskie tempo produkcji per capita. Być może przyczyną tego była

słabość przedsiębiorców. Prawdą jest, że Anglia miała pewną liczbę dynamicznych

przedsiębiorców. Z drugiej strony istnieje mnóstwo dowodów, że przedsiębiorcy późniejsi

byli mniej dynamiczni niż ich poprzednicy, gdyż naśladowali styl arystokracji i pozostawiali

działanie firm płatnym zarządcom. Późna była też reakcja brytyjskich przedsiębiorców na

nowości techniczne w podstawowych gałęziach przemysłu. Za zmniejszone tempo rozwoju

gospodarczego można obwiniać zacofanie brytyjskiego systemu oświaty. Wielka Brytania

najpóźniej ze wszystkich państw wprowadziła powszechne publiczne naliczanie na szczeblu

podstawowym, bardzo istotne w szkoleniu wykwalifikowanych robotników. Materialny

dorobek Anglii uzależniony był też od importu i eksportu. Tak więc polityka celna innych

docsity.com

8

państw wywołała liczne reperkusje. Źródłem dewiz były inwestycje zagraniczne i marynarka

handlowa. Co najmniej od XIX w. Wielka Brytania miała ujemne saldo bilansu handlowego.

Było ono wywołane właśnie przez zarobki marynarki handlowej i dochody inwestycji

zagranicznych, dzięki czemu utrzymywano wzrost deficytu handlowego.

29. Powstanie gospodarki światowej.

Na początku XX w. można już było mówić o istnieniu gospodarki światowej, w której jakiś

udział miała każda zaludniona część świata, choć zdecydowanie największy był tu udział

Europy, gdyż pobudzała do działania gospodarkę całego świata.

Z początku XIX w. handel międzynarodowy był zahamowany przez dwie główne przeszkody

– jedną naturalną, drugą – sztuczną. Przeszkodę naturalną stanowiły wysokie koszty

transportu, zwłaszcza lądowego, lecz pokonano ją dzięki kolei i udoskonaleniom w żegludze

(pojawienie się oceanicznych statków parowych). Przeszkoda sztuczna – to wysokie cła

importowe i eksportowe oraz zakazy importu pewnych towarów. Jednakże pod koniec

stulecia nastąpił powrót do protekcjonizmu, wyrażający się podwyższeniem w wielu krajach

ceł importowych.

30. Wolność handlu, era wolnego handlu.

WOLNOŚĆ HANDLU

Argumenty intelektualne przemawiające za wolnością handlu przedstawiono nawet jeszcze

przed traktatem Adama Smith’a „Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów”.

Argumentację Smith’a na rzecz wolności handlu międzynarodowego miały za podstawę jego

analizę korzyści, jakie dają specjalizacja i podział pracy. Jego argumenty miały podstawy

czysto logiczne. By mogły wpłynąć w praktyce na politykę, konieczne było przekonanie

dużych grup ludzi wpływowych, że wolność handlu przyniesie im korzyści. Jedną z tych grup

byli kupcy zagraniczni. W 1820 r. grupa kupców londyńskich złożyła w parlamencie petycję

o wolność handlu zagranicznego, co jednak nie odniosło natychmiastowego skutku. Jednakże

był to oznaka zmiany nastawienia opinii publicznej. Robert Peel – minister spraw

wewnętrznych doprowadził do zmniejszenia liczby rodzajów przestępstw karanych śmiercią

z dwustu do około stu. William Huskinson – prezes izby Handlowej zredukował ograniczenia

i podatki, które hamowały rozwój handlu zagranicznego. Kluczowym elementem i symbolem

brytyjskiego systemu protekcjonistycznego były tzw. prawa zbożowe – cła na importowane

zboża chlebowe. W wyniku potęgującej urbanizacji prawa te próbowano zmienić, lecz

parlament z uporem się temu sprzeciwiał. Po kilku nieudanych próbach ich zmiany lub

unieważnienia przemysłowiec Richard Cobolen założył w 1839 r. Ligę Pracowników Praw

docsity.com

9

Zbożowych, oraz zainicjował silną i skuteczną kampanię wpływania w tej sprawie na opinię

publiczną. Poprzednio ani prawa zbożowe, ani protekcjonizm nie były przedmiotem

rozgrywek międzypartyjnych, ponieważ właściciele ziemscy stanowili trzon zarówno partii

torysów, jak i partii wigów. W tej kampanii wyborczej wigowie chcą zbić kapitał na

nastrojach przeciwnych prawom zbożowym, zaproponowali ich ograniczenie, podczas gdy

torysi opowiadali się za utrzymaniem status quo. Torysi zwyciężyli, ale nowy premier Robert

Peel podjął już decyzję przeprowadzenia rozległej rewizji systemu fiskalnego. W następstwie

odwołania praw zbożowych zaczął się kształtować nowoczesny system polityczny Wielkiej

Brytanii, obowiązujący co najmniej do 1914 r. Po zniesieniu praw zbożowych parlament

oczyścił też prawodawstwo z wielu dawnych ustaw merkantylistycznych , tj. akty

nawigacyjne (unieważniono je w 1849 r.). Po 1860 r. obowiązywały już tylko nieliczne cła

importowe, by zapewnić dochody państwu. W istocie chociaż większość ceł całkowicie

wyeliminowano, a pozostałe obniżono, wpływy z nich były w 1860 r. wyższe niż w roku

1842.

ERA WOLNEGO HANDLU

Istotnym wydarzeniem dotyczącym zwiększania swobody handlu był słynny traktat handlowy

z 1860 r., znany jako układ Cobolena – Chaveliera lub układ angielsko – francuski. Traktat

przewidywał, że Wielka Brytania zniesie wszelkie cła od importowanych towarów

francuskich, z wyjątkiem wina i brandy. Wyjątek ten uzasadniony był opinią, iż są to towary

dla konsumentów brytyjskich luksusowe, słuszne jest więc pobieranie od nich niewielkich

opłat celnych na rzecz skarbu państwa. Jednym z głównych aspektów tego traktatu było

włączenie do niego klauzuli największego uprzywilejowania. Postanowiła ona, że jeśli jedna

ze stron zawrze traktat z jakimkolwiek innym krajem trzecim, to druga strona automatycznie

korzystać będzie z wszelkiej obniżki ceł przyznanej temu krajowi trzeciemu. Wielka Brytania

stosowała już wtedy praktycznie pełną wolność handlu, nie miała więc argumentów

przetargowych w rokowaniach handlowych z innymi krajami, ale Francja wciąż stosowała

wysokie cła od towarów importowanych z innych krajów. Na początku lat 60-tych XIX w.

Francja zawarła traktaty handlowe z Belgią, Niemieckim Związkiem Celnym, Włochami,

Szwajcarią i krajami skandynawskimi (wyjątek Rosja). Jeśli Francja na mocy tych traktatów

wprowadziła np. niższe cło od importu żelaza z obszaru Niemieckiego Związku Celnego, to

automatycznie zaczynała pobierać takie samo niższe cło od żelaza importowanego z Wielkiej

Brytanii.

Ta sieć traktatów handlowych miała też godne uwagi konsekwencje. Przez mniej więcej 10

lat w latach 60-tych i 70-tych XIX w. Europa była bliższa pełnej wolności handlu niż

docsity.com

10

kiedykolwiek. Handel międzynarodowy zwiększał się przez wiele lat w tempie około 10 %

rocznie. Większość tego wzrostu przypadała na handel między państwami Europy, ale objął

on też kraje zamorskie. Inną konsekwencją tych traktatów była reorganizacja przemysłu

wymuszona przez wzrost konkurencji. Niesprawne firmy chronione przedtem przez cła,

musiały przeprowadzić modernizację i ulepszyć stronę techniczną lub upaść. Tak więc

traktaty te promowały sprawność techniczną i wzrost produkcyjności.

36. Technika XX w.

Jednym z głównych powodów wysokiego tempa zmian społecznych w XX w. jest

wyraźne przyśpieszenie rozwoju nauki i techniki. Najnowsza historia transportu i komunikacji

dostarcza wymownego przykładu przyśpieszenia zmian w technice. Na początku XX w.

dzięki parowozowi można było podróżować z prędkością dochodzącą do 130 km/h. Rozwój

samochodów, samolotów i rakiet kosmicznych sprawił, że wszystkie tamte rekordy szybkości

ogromnie zmalały. Do momentu wynalezienia telegrafu łączność na większe odległości mogła

się odbywać jedynie z prędkością podróżowania człowieka – wysłannika. Telefon, radio –

bardzo zwiększyły wygodę, elastyczność i pewność łączności na dalsze odległości.

W XX w. masy plastyczne otrzymywane z ropy naftowej i innych węglowodorów,

zastąpiły drewno, metal, wypalaną glinę i papier w tysiącach zastosowań. Coraz szersze

wykorzystywanie energii elektrycznej i siły maszyn spowodowało zmiany w warunkach

życia. Zdolność nauki i techniki do szybkiego rozwoju uzależniona jest od mnóstwa

dodatkowych okoliczności. Ważnym przykładem jest komputer elektroniczny,

wykorzystujący w ułamku sekundy tysiące skomplikowanych obliczeń. Bez komputera

niemożliwy byłby postęp w licznych innych dziedzinach nauki, np. w badaniu kosmosu.

Innym warunkiem rozwoju nauki i techniki jest istnienie odpowiednio dużego zasobu

wykształconych pracowników – kadry naukowej. W XX w. nastąpił ogromny rozwój

szkolnictwa wyższego oraz instytucji naukowych, zarówno prywatnych jak i państwowych.

Zastosowanie techniki mającej podstawy naukowe poważnie zwiększyło wydajność pracy.

Produkcyjność rolnictwa zwiększyła się bardzo w krajach zachodnich, przede

wszystkim dzięki stosowaniu naukowych metod nawożenia, selekcji nasion, hodowli nowych

ras zwierząt, zwalczaniu szkodników i chwastów oraz stosowaniu maszyn.

Ropa naftowa i gaz ziemny w latach 80–tych stanowiły ponad 60 % światowej

produkcji energii i paliw. Silnik spalinowy jest wynalazkiem XIX–wiecznym, ale wywołał

rewolucję dopiero po zastosowaniu w najbardziej charakterystycznych urządzeniach XX w. –

samochodzie i samolocie. Przemysł samochodowy stał się jednym z największych

pracodawców w przemyśle wytwórczym, a jednocześnie samochód stworzył

docsity.com

11

bezprecedensowe możliwości indywidualnego podróżowania. Samochód stał się takim

samym symbolem XX–wiecznego rozwoju gospodarczego, jak parowóz w wieku XIX.

Samoloty po wojnie wykorzystywano do przewozu poczty, a w końcu do przewozu

pasażerów. Najbardziej widowiskowym zastosowaniem techniki mającej podstawy naukowe

stały się badania kosmosu.

20.07.1969 r. Neil Armstrong i Eldwin Aldrin stali się pierwszymi ludźmi, którzy

postawili stopę na księżycu. To było zapoczątkowanie nowej epoki przez człowieka.

37. Gospodarcza rola rządu w XX w.

Wzrost roli rządu w XX w. jest w jakiejś mierze związany z aspektami finansowymi dwu

wojen światowych z innymi względami dotyczącymi obrony narodowej.

W Związku Radzieckim i innych krajach o gospodarce w stylu radzieckim rządy przejęły

całkowitą odpowiedzialność za gospodarkę, za pośrednictwem systemu kompleksowego

planowania gospodarczego i kompleksowej kontroli. Podczas obu wojen większość

uczestniczących w nich państw również przyjęła system bardzo rozległej państwowej kontroli

i rozległego udziału rządu w gospodarce Jednak w okresie pokoju – w zaawansowanych

gospodarczo demokratycznych krajach uprzemysłowionych zakładano, że produktywna

działalność gospodarcza jest domeną osób prywatnych i prywatnych firm. W okresie

międzywojennym rządy wszystkich państw próbowały – z reguły bez większego powodzenia

– realizować politykę odbudowy i stabilizacji gospodarki. Po II wojnie światowej próbowały

to robić z jeszcze większym rozmysłem. Odnosiły też w tym na ogół większe sukcesy.

Większość przyjęła jakąś formę planowania gospodarczego – chociaż nie było to planowanie

tak kompleksowe jak w Związku Radzieckim. Nie było to też planowanie przymusowe.

Ze względu na te zmiany gospodarkę krajów Europy Zachodniej określano mianem

gospodarki mieszanej. Jednym z ważnych powodów wzrostu roli rządu są płatności

transferowe, sięgające korzeniami XIX w. Ale większe rozmiary przybrały one dopiero po

II wojnie światowej. W latach 80-tych XIX w. kanclerz Bismarck wprowadził obowiązkowe

ubezpieczenie robotników na wypadek choroby lub wypadku przy pracy, a także system

bardzo ograniczonych rent dla ludzi starych i inwalidów. Innowacje te, w innych krajach

stopniowo kopiowano i rozszerzano na ogół po I wojnie. Np. USA wprowadziły

kompleksowy system ubezpieczeń społecznych (w tym zasiłki dla bezrobotnych) dopiero

w ramach Nowego Ładu w latach 30-tych. Po II wojnie światowej, w efekcie silnych

nacisków politycznych, większość państw demokratycznych poważnie rozszerzyła system

docsity.com

12

ubezpieczeń społecznych i inne płatności transferowe. Z tego powodu zaczęto je nazywać

państwami opiekuńczymi.

42. Plan Marshalla i jego cechy gospodarcze.

Sformułowany został przez generała, ówczesnego sekretarza stanu USA, zwolennika polityki

powstrzymywania komunizmu George’a Marshalla. Plan zakładał szybką odbudowę

gospodarczą Europy, mając na celu zahamowanie postępów sił lewicy w Europie Zachodniej.

Plan Marshalla został ogłoszony 5 czerwca 1947 r. wraz z propozycją zwołania

międzynarodowej konferencji w tej sprawie. Plan oparty był na założeniu, że tylko

międzynarodowa konferencja w sprawie pomocy gospodarczej dla Europy osłabi skutki

propagandy komunistycznej. W dniach od 12 lipca 1947 r. do 16 kwietnia 1948 r. obradowała

w Paryżu konferencja 16 krajów europejskich, które ostatecznie podpisały konwencje

o utworzeniu Organizacji Europejskiej Współpracy Gospodarczej (OEEC). Rosjanie odrzucili

plan Marshalla, uznając go za formę podporządkowania krajów europejskich USA i utratę

przez nie suwerenności. Pod naciskiem radzieckim odrzuciły go także Polska i

Czechosłowacja.

Istota tego planu sprowadzała się do udzielenia pomocy finansowej wszystkim krajom Europy

w formie bezzwrotnych pożyczek oraz nisko oprocentowanych pożyczek długoterminowych.

W wyniku tego 4–letniego planu nastąpił wzrost o 15% produktu narodowego, powstrzymano

inflację, wzrosły obroty międzynarodowe, pogłębiły się tendencje do współpracy

międzynarodowej – gospodarczej i politycznej, powrócono do zasad wolnej konkurencji.

44. Powstanie EWG i RWPG.

EUROPEJSKA WSPÓLNOTA GOSPODARCZA

W kwietniu 1951 r. podpisano w Paryżu (Francja, RFN, Włochy, Belgia, Holandia,

Luksemburg) porozumienie o utworzeniu Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali. Jedynie

Wielka Brytania wstrzymała się z przynależnością, uznając pakt za ograniczenie własnej

suwerenności. Celem EWWiS było koordynowanie procesów ekonomicznych, rozwój

gospodarczy członków i odbudowa gospodarki RFN w oparciu o swobodę konkurencji

kapitałów, siły roboczej i towarów. W dniu 25 marca 1957 r. podpisano traktaty powołujące

do życia Europejską Wspólnotę Gospodarczą i Europejską Wspólnotę Energii Atomowej.

Członkami założycielami zostały: Belgia, Holandia, Francja, Luksemburg, RFN i Włochy.

W 1973 r. do EWG zostały przyjęte: Irlandia, Wielka Brytania i Dania; w 1981 r. – Grecja;

w 1985 r. – Hiszpania i Portugalia. Celem EWG było stworzenie wspólnego rynku, wspólnej

polityki celnej, handlowej i rolnej. Organami EWG stały się (do 1.11.1998 r.):

docsity.com

13

1) Parlament Europejski z siedzibą w Strasburgu, jako wspólne zgromadzenie

trzech organizacji: EWWiS, EWG i „Euroatomu”;

2) Rada Ministrów państw członkowskich (radę tworzą ministrowie delegowani

przez poszczególne rządy, by reprezentować w niej interesy swoich państw);

3) Komisja EWG – stały organ wykonawczy z siedzibą w Brukseli (komisję

tworzy

17 komisarzy mianowanych przez rządy państw członkowskich i reprezentuje ona

interesy całej wspólnoty).

W 1964 r. 18 państw afrykańskich (byłych kolonii angielskich i francuskich) podpisało pakt

o Stowarzyszeniu z EWG (tzn. konwencja z Lame). Korzystają one z Europejskiego

Funduszu rozwoju i ułatwień w handlu z członkami EWG.

EWG posiada niektóre atrybuty państwa, np. prawo utrzymywania stosunków

dyplomatycznych z innymi państwami oraz możliwość zawierania umów międzynarodowych.

W 1974 r. przyznano jej status obserwatora ONZ.

RADA WZAJEMNEJ POMOCY GOSPODARCZEJ

Międzynarodowa organizacja gospodarcza państw socjalistycznych, założona w styczniu

1949 r. na podstawie konwencji podpisanej przez: Albanię, Bułgarię, Czechosłowację, NRD

(1950 r.), Polskę, Rumunię, Węgry i ZSRR. Do rady mógł należeć każdy kraj, który

aprobował ogólnie przyjęte zasady współpracy i koordynację Moskwy, gdzie mieściła się

siedziba Rady. Państwa zrzeszały się w Radzie na zasadzie dobrowolności, zawierając

pomiędzy sobą umowy gospodarcze. Umowy długoletnie rozpoczęto realizować od 1950 r.

Dopiero w roku 1959 opracowano względnie sprawiedliwe zasady suwerennej współpracy

ekonomicznej pomiędzy partnerami. Lecz RWPG w całym okresie swego istnienia zależała

od najsilniejszego (i posiadającego większość surowców) partnera, jakim był ZSRR.

Głównymi celami RWPG były: przyśpieszenie postępu technicznego i ekonomicznego

w krajach członkowskich, podniesienie uprzemysłowienia, wyrównanie poziomu rozwoju

gospodarczego poszczególnych krajów, pobudzania wzrostu gospodarczego.

45. Unia Europejska.

Przywódcy EWG (12 państw wchodzących w skład EWG) podpisali w holenderskiej

miejscowości Maastricht 10 grudnia 1991 r. traktat zakładający ściślejszą unię europejską.

Formalne podpisanie traktatu nastąpiło 7 lutego 1992 r. Traktat zakładał:

1) wdrożenie ekonomicznej decyzji o utworzeniu unii walutowej, której efektem

będzie wprowadzenie wspólnego pieniądza;

docsity.com

14

2) utworzenie europejskiego kodeksu pracy, który ujednolici przepisy socjalne we

wszystkich państwach;

3) zniesienie ograniczeń na obszarze wspólnoty w kwestii podejmowania pracy

i osiedlania się;

4) prowadzenie wspólnej polityki imigracyjnej;

5) wspólną politykę zagraniczną (decyzje w niektórych sprawach mogą być

podejmowane większością głosów, a nie jednomyślnie jak dotychczas);

6) utrzymanie ścisłej współpracy z NATO i Stanami Zjednoczonymi.

Podpisanie traktatu w Maastricht było rezultatem kompromisu pomiędzy zwolennikami

ściślejszej integracji (Francja, Niemcy, Belgia, Grecja), a państwami obawiającymi się

o ograniczenie własnej suwerenności (Wielka Brytania, Dania, Portugalia, Irlandia). Dlatego

też do układu dołączono ponad 20 dodatkowych protokołów, w których poszczególne

państwa, zastrzegając sobie ewentualne nieprzyjęcie części przepisów obowiązujących na

obszarze pozostałych państw Wspólnoty (m. in. Dania zapowiadała, że nie będzie sprzedawać

niektórych nieruchomości cudzoziemcom, Irlandia zastrzegła sobie prawo utrzymania zakazu

aborcji, a Wielka Brytania zastrzegła sobie prawo własne polityki socjalnej i możliwości

nieuczestniczenia w unii monetarnej).

W 1995 r. do UE przyłączono Austrię, Finlandię i Szwecję.

W 1991 r. Polska, Czechosłowacja i Węgry, jako pierwsze spośród państw bloku

wschodniego, zawarły umowy stowarzyszeniowe. Podpisany przez Polskę 16 grudnia 1991 r.

Układ Europejski, ustanawiający Stowarzyszenie Między Rzeczpospolitą a Wspólnotami

Europejskimi i Państwami Członkowskimi na skutek długiej procedury ratyfikacyjnej wszedł

w życie dopiero w lutym 1994 r. Umowy stowarzyszeniowe przewidywały możliwość

uzyskania pełnego członkostwa po spełnieniu przez kraje kandydujące określonych

warunków rozwoju gospodarczego i społecznego. W kwietniu 1994 r. Polska i Węgry złożyły

formalny wniosek o przyjęcie do Unii w charakterze pełnoprawnego członka. W ciągu

kolejnych dwóch lat w ich ślady poszły: Bułgaria, państwa bałtyckie, Republika Czeska,

Rumunia, Słowacja i Słowenia. Państwa aspirujące do członkostwa w Unii zobowiązane są do

przeprowadzenia reform dostosowujących systemy prawne i gospodarkę do wymogów

obowiązujących w Unii.

UE nie jest odrębną, samodzielną organizacją międzynarodową. Jej zadaniem jest

koordynowanie współpracy pomiędzy państwami członkowskimi w zakresie gospodarki,

polityki zagranicznej i bezpieczeństwa oraz w dziedzinie sprawiedliwości i spraw

wewnętrznych.

docsity.com

15

docsity.com

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome