Deklinacja męska - Notatki - Gramatyka opisowa - Część 1, Notatki'z Gramatyka opisowa. University of Warsaw
Warsawa
Warsawa1 March 2013

Deklinacja męska - Notatki - Gramatyka opisowa - Część 1, Notatki'z Gramatyka opisowa. University of Warsaw

PDF (406.1 KB)
10 strona
525Liczba odwiedzin
Opis
W notatkach zostają pogłebnie omówione deklinacje męskie.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 10
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.

DEKLINACJA MĘSKA

Mianownik lp.

-o- -jo- -ŭ- -i- -en-

*vozъ, *duxъ *mǫžь *domъ *gostь *kamy

Uwagi do M.lp.

Po zmianach fonetycznych, tj. po zaniku jerów (będących w deklinacji psł. końcówkami tego

przypadka), wykładnikiem przeważającej części rzecz. r. m. w M.lp. stało się zero morfologiczne,

czyli tzw. końcówka zerowa: , i spółgłoskowy wygłos tematu. Warto przypomnieć, że końcówki

jerowe, które zanikły w języku polskim, doprowadziły do oboczności tematycznych (wóz : wozu,

lód : lodu, bez : bzu, pies : psa).

W rzecz. dekl. –en-tematowej pierwotna krótka forma M. lp. została zastąpiona formą B. lp.,

por. psł. *kamy >pol. kamień. A to spowodowało wyrównanie postaci tematu M. lp. do tematu

przypadków zależnych; tym samym rzeczowniki męskie tej deklinacji łatwo rozpoznać po

zakończeniu –eń, a e jest w całym paradygmacie, por. płomień, promień, rzemień czy strumień.

docsity.com

DEKLINACJA MĘSKA

Dopełniacz lp.

-o- -jo- -ŭ- -i- -en-

-a -‘a -u -i -e

*voza, *duxa *mǫža *domu *gosti *kamene

Uwagi do D. lp.

Stan staropolski:

1) zachowane tylko dwie końcówki: -a(z dawnych tematów na –o-//-jo-), -u(z dawnych

tematów na –ŭ-);

2) brak poświadczeń końcówki –e, –i nawet w najstarszych zabytkach; w rzecz. dekl. –i, -en-

występuje końcówka –a z dekl. –o-, -jo-;

3) ekspansja końc. –u, pierwotnie właściwej tylko kilku rzeczownikom na rzecz. dekl. –o-temat.

(oboczne końcówki stpol. –a, -u, np. gniewa / gniewu, luda / ludu, obyczaja / obyczaju).

docsity.com

Stan współczesny:

-a: rzeczowniki żywotne (np. ducha, brata, także syna (tu prawdopodobnie pod wpływem

frazeologizmu: W imię Ojca, Syna, Ducha), tylko w formie wołu – zachowana końc. rzecz. -ŭ-

tematowych) oraz różne klasy rzecz. nieżywotnych, np. nazwy zdrobniałe (młotka, stolika), nazwy

tańców (walca, poloneza), gier (pokera, tenisa), narzędzi (topora, młota), nazwy części ciała

(policzka, łokcia), nazwy jednostek płatniczych, np. funta, dolara, oraz nazwy firmowe i

gatunkowe (w tym eponimiczne) wyrobów przemysłowych, takie jak nazwy papierosów (giewonta,

sporta), samochodów (forda, fiata, mercedesa), programów i systemów komputerowych czy części

sprzętu komputerowego (Worda, Excela, Linuksa czy zipa, pen drive’a).

-u: rzeczowniki nieżywotne zapożyczone, abstrakcyjne, zbiorowe i materialne.

Proces repartycji (rozdziału) końcówek –a, -u do dziś nie w pełni ukończony, por. np. w NSPP

tapczana albo tapczanu (obie formy dopuszczalne).

docsity.com

DEKLINACJA MĘSKA

Celownik lp.

-o- -jo- -ŭ- -i- -en-

-u -‘u -ovi -i -i

*vozu, *duxu *mǫžu *domovi *gosti *kameni

Uwagi do C.lp.

Stan staropolski:

Odziedziczone końcówki –u oraz -ovi (początkowo charakterystyczna tylko dla

nielicznych rzeczowników) zwiększają zakres użycia. Zanik końcówki –i jako homonimicznej,

nieprzydatnej, mało wyrazistej, właściwej dla nielicznych rzecz. męskich.

Ekspansja końcówki –owi z deklinacji –ŭ-tematowej: na prawie wszystkie rzeczowniki

męskie. Przyczyna ekspansji – jej wyrazistość, jednoznaczność (wskazuje wyłącznie na C.

lp. rodzaju męskiego). Ostatecznie w deklinacji męskiej utrwaliła się końcówka –owi, a

końcówka –uzachowała się w nielicznych rzeczownikach (ok. 20), np. ojcu, bratu, księdzu, panu,

chłopu, chłopcu, psu, kotu, lwu.

docsity.com

W stp. jeszcze liczne formy z –u, np. ku głosu, ludu, synowcu; także formy oboczne,

np. bogu /bogowi, biskupu / biskupowi.

Końc. –owi miała w do XVI w. swój wariant –ewi. Ta wariantywność była ograniczona

regionalnie (terytorialnie) do Wielkopolski i Mazowsza (Małopolska i Śląsk: –owi w każdej

pozycji). Ich użycie było zależne od rodzaju spółgłoski w wygłosie tematu:

-owi występowało po spółgłosce twardej, np. kościołowi, gniewowi, prorokowi;

-ewi występowało po spółgłosce miękkiej lub stwardniałej (historycznie miękkiej), np.

kmieciewi, Andrzejewi, pisarzewi, mężewi, ślachcicewi.

Oboczność –owi w tematach twardych : -ewi w tematach miękkich to jedna z najstarszych

cech regionalno-dialektalnych poświadczona w zabytkach. Do dziś utrzymuje się w gwarach

wielkopolskich.

docsity.com

DEKLINACJA MĘSKA

Biernik lp. (pierwotnie = M.lp.)

-o- -jo- -ŭ- -i- -en-

*vozъ, *duxъ *mǫžь *domъ *gostь *kamenь

Uwagi do B.lp.

Biernik pierwotnie był równy M. lp. Już jednak pod koniec wspólnoty psł. zaobserwować

można tendencję do stosowania B. lp. równego D. lp., zwłaszcza przy rzecz. żywotnych

osobowych. W zabytkach stp. stary B. lp. tożsamy z M. lp. w rzecz. żywotnych nie jest już tak

częsty. W związku z kształtowaniem się kategorii żywotności B. lp. rzecz. żywotnych stał się równy

D. lp., a B. lp. rzecz. nieżywotnych pozostał równy M. lp.

Przyczyny ukształtowania się kategorii żywotności – powstała na tle składniowym, chodziło o

rozróżnienie podmiotu i dopełnienia wyrażonego rzecz. oznaczającym istoty żywe w języku

docsity.com

polskim o szyku swobodnym (por. Ojciec widzi syn. Syn widzi ojciec. lub Ojciec widzi wilk. Wilk

widzi ojciec. – zdania niejednoznaczne, po ukształtowaniu się rodzaju żywotnego: Ojciec widzi

syna. Syna widzi ojciec. lub Ojciec widzi wilka. Wilka widzi ojciec. – zdania jednoznaczne,

niezależne od szyku podmiotu i dopełnienia). Gdy dopełnienie było wyrażone rzecz. oznaczającym

przedmioty, nie było takiej potrzeby (por. Ojciec widzi stół. Zdanie jednoznaczne, bo „stół” nie

może widzieć). Ostateczne ukształtowanie kategorii żywotności nastąpiło w XVI w.

Konwencjonalizacja rodz. mżyw., por. np. fiat, którywB. lp. przyjmuje taką samą postać jak

rzecz. kot (np. mamładnego fiata i mamładnego kota). Tylko dla niektórych rzeczowników

męskich osobowych i zwierzęcych rodzaj gramatyczny jest ściśle związany z ich znaczeniem

realnym i rodzajem naturalnym.

Tendencja do stosowania form D. l. p. w funkcji B. l.p. także w odniesieniu rzeczowników

nieżywotnych (rozszerzanie się synkretyzmu B. lp. i D. lp. na rzeczowniki nieżywotne). Takie

formy odczuwane są jako potoczne. Por.

załóż buta zamiast: załóż but; kupiłam arbuza zamiast kupiłam arbuz

docsity.com

Rozwój rodzaju męskożywotnego i męskorzeczowego:

Perspektywa czasowa:

do XVI w. po XVI w.

B. l.p. = M. l.p. B. l.p. =M. l.p. B. l.p.=D. l.p.

(ale często już w najstarszych zabytkach

= D. lp. zwłaszcza przy rzecz. osob.

D. l.p.: końcówki dziedziczone

Niepełne rozróżnienia rodz. mrzecz.rodz. mżyw.

na rodz. mrzecz. (nżyw.) i mżyw.

stół stoi, pies stoi, mąż stoi stół stoi pies stoi, mąż stoi

nie ma: stoł-a, ps-a, męż-a nie ma stoł-u nie ma ps-a, męż-a

mam stół, mam pies, mam mąż // mam stół mam ps-a, mam męż-a

obocznie: ujął chłopa

docsity.com

Formy dziedziczone z j. psł. rzadkie Przewaga form innowacyjnych; zróżnicowanie

w rzecz. żyw., zwłaszcza osob.

Niepełne zróżnicowanie końcówek ze względu na znacz. rzecz. Reliktowo

ze względu na znacz. rzecz. rodz. m. zachowane dawne postaci B. l.p. = M. l.p., np.: Już częste także formy innowacyjne wyjść za mąż, być z kimś za pana brat, siąść na

(np. widzę Tomka). koń, na miły Bóg.

docsity.com

DEKLINACJA MĘSKA

Narzędnik lp.

-o- -jo- -ŭ- -i- -en-

-omь -emь>-em -ъmь >em -ьmь > -em -ьmь> -em

*vozomь, *duxomь *mǫžemь *domъmь *gostьmь *kamenьmь

Uwagi do N.lp.

Stan staropolski:

Brak poświadczeń form z końcówką –om, tylko –em, (prawdopodobnie regionalne zach.słow.

ъmь jak w dekl. –ŭ-tematowej), ale z poprzedzającą spółgł. twardą (por. lotem, wozem,

duchem). Rozszerzenie się końc. –em< ъmь rzecz. męskich dawnych –ŭ-tematowych na

wszystkie rzeczowniki męskie twardotematowe. Końcówka –ьmь > -‘em w rzecz.

miękkotematowych.

Stan współczesny:

Tylko –em, w tematach twardych – niemiękczące poprzedzającej spółgłoski.

docsity.com

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.