ONZ - Notatki - Turystyka, Notatki'z Turystyka
Grzegorz
Grzegorz17 June 2013

ONZ - Notatki - Turystyka, Notatki'z Turystyka

PDF (152.6 KB)
15 strona
393Liczba odwiedzin
Opis
Turystyka: notatki z zakresu turystyki wprowadzejące w problematykę praw człowieka; ONZ.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 15
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.

Wstęp

1. Wprowadzenie w problematykę praw człowieka

1.1 Historyczne idee i doktryny praw człowieka

1.2 Początki prawno-międzynarodowej ochrony praw człowieka

Wstęp

Prawa człowieka, to szczególny rodzaj praw podmiotowych. W konstytucjonalizmie termin

ten ma konotacje aksjologiczne. Oznacza się nim najczęściej podstawowe i pochodne sytuacje

prawne obywateli (uprawnienia, kompetencje, itp.), w skład których wchodzi roszczenie prawne.

Tak więc prawo podmiotowe istnieje tylko wówczas, gdy zostały stworzone instrumenty prawne

jego ochrony.1

Źródłem praw człowieka nie jest państwo i tworzony przez nie określony system prawny, lecz

prawo naturalne, zgodnie z którym podstawą praw człowieka jest, pierwotna wobec państwa,

godność i wolność istoty ludzkiej. To dzięki tym wartościom prawa człowieka mają charakter:

- przyrodzony - istnieją niezależnie od woli władzy i przysługują każdej osobie z racji urodzenia, należą do każdego człowieka stanowiąc część jego człowieczeństwa,

- niezbywalny - człowiek nie może się zrzec swoich praw lub z nich zrezygnować, - nienaruszalny - państwo służy, jako narzędzie ich ochrony i realizacji, - powszechny - przysługują bez wyjątku każdemu człowiekowi indywidualnie, niezależnie od

przynależności państwowej, koloru skóry, czy też od wyznawanej religii.

Prawa człowieka rozumiane są jako uprawnienia jednostki nabywane przez nią w momencie

urodzenia, wynikające z samego faktu bycia człowiekiem. Uważa się, przysługują każdemu

człowiekowi bez względu na jego przynależność państwową, etniczną czy wyznaniową, a także bez

względu na to, jaką zajmuje pozycję w społeczeństwie. Są rezultatem postulatów moralnych,

dążenia do poszanowania godności ludzkiej. Wyróżnia się trzy generacje praw człowieka. Pierwsza

generacja dotyczy praw fundamentalnych, obywatelskich i politycznych. Druga generacja rozszerza

tradycyjne pojęcie praw człowieka o prawa socjalne, ekonomiczne i kulturalne, takie jak prawo do

wolności od głodu, prawo pracy w sprawiedliwych i godnych warunkach, prawo opieki nad

rodziną, prawo nauki, prawo udziału w życiu kulturalnym. Trzecia generacja odzwierciedlać ma

prawa solidarności: prawo do pokoju, prawo do rozwoju, prawo do środowiska naturalnego, prawo

do komunikowania się, prawo do wspólnego dziedzictwa ludzkości, prawo do pomocy

humanitarnej1. Wszystkie trzy generacje tworzą całościowy kompleks ochrony praw człowieka,

uzupełniany wraz z ze zmianami w rozwoju cywilizacji.

Jeszcze na początku XX wieku uznawanie praw człowieka leżało w gestii poszczególnych

państw. Nie istniał żaden uniwersalny i prawnie wiążący katalog praw człowieka. Dopiero II wojna

światowa skłoniła zwycięzców do podjęcia próby utworzenia międzynarodowego forum rozmów,

aby wspólnymi siłami sprostać wyzwaniom powojennej rzeczywistości, ale przede wszystkim aby

nie dopuścić do powtórzenia błędów historii w przyszłości. Owym forum dyskusyjnym stała się

Organizacja Narodów Zjednoczonych.2

Niedawno cały świat obchodził 50 rocznicę uchwalenia Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka.

10 grudnia 1948 roku na arenie polityki, społeczeństwa, kultury i szerzej - cywilizacji, pojawił się

dokument, który na nowo miał zdefiniować relacje międzyludzkie (określając przy okazji to, kim

jest człowiek jako taki), stosunek jednostki do państwa i do "wspólnoty ludzkiej", wartości, w

oparciu o które miała odtąd funkcjonować cała "maszyneria" (instytucje, prawa, struktury

polityczne) starania się o globalny pokój i jego ochronę. Poza wymiarem czysto prawniczym,

1W. Skrzydło, Polskie prawo konstytucyjne, Lublin 2003, s.159.

politycznym i militarno-strategicznym, prawa człowieka mają swój oczywisty sens "filozoficzny".

Z jednej strony to właśnie filozofowie byli jednymi z tych, którzy przygotowywali wszystkie

dokumenty, które złożyły się na tak zwaną Kartę Praw Człowieka (Deklaracja oraz dwie konwencje

międzynarodowe). To oni pracowali nad tym, jak ustalić listę wartości, reguł i praw wspólnych dla

wszystkich ludzi niezależnie od kultury, pochodzenia, wyznawanej religii czy funkcjonowania w

danym porządku politycznym. Z drugiej strony to, co od 50 już lat rozwijane jest jako koncepcja

praw człowieka (zarówno teoria, jak i praktyka) ma charakter filozoficzny. Czym są prawa wspólne

wszystkim ludziom? Jak określić ich legitymizację, konsens, który związany jest z ich

wyznawaniem, przestrzeganiem, ochroną? Czy można rzeczywiście znaleźć "listę" takich cech,

które są wspólne wszystkim mieszkańcom naszej Ziemi? Czy za promowaniem praw człowieka stoi

niepodważalna wiara w ich słuszność? Czy mogę one być przedmiotem (i ofiarą) manipulacji,

wykorzystywania w szczególnych celach, w określonych interesach? Czy ich istnienie pozwala

mieć nadzieję, że w końcu kiedyś nadejdzie moment w dziejach ludzkości, gdy zostaną

zlikwidowane już ból, cierpienie, nędza, wojny, niesprawiedliwość? Takie fundamentalne pytania

muszą pojawić się przy rozpatrywaniu tego fundamentalnego problemu związanego z faktem

istnienia człowieka w kulturze, społeczeństwie, w pozostawaniu ludzi we wzajemnych relacjach

między sobą

1. Wprowadzenie w problematykę praw człowieka

Prawa człowieka mają charakter podstawowy.3 Zgodnie z kryterium materialnym za

podstawowe prawa uznane są prawa „najistotniejsze z punktu widzenia interesów obywateli i

państwa”, „niezbędne do zagwarantowania innych praw obywatelskich”, „dotyczące podstawowych

2 http://www.unic.un.org.pl/prawa_czlowieka/pcz_historia.php 3W. Skrzydło, op. cit. s.155.

dziedzin życia społecznego jednostki, jako człowieka i obywatela”. Prawa człowieka stanowią

zatem minimum uprawnień, jakie przysługują jednostce - minimum, bez którego nie mogłaby ona

korzystać ze wszelkich innych praw. Są one podstawowe także dlatego, że państwo, dążąc do

realizacji różnych, społecznie ważnych celów, nie może tych praw pominąć.

„Prawa człowieka regulują stosunki między jednostką a państwem, jego organami i

funkcjonariuszami sprawującymi władzę na różnych szczeblach.”4 Jest to tzw. wertykalne, czyli

pionowe działanie tych praw. W tym miejscu powstaje pytanie o horyzontalne, czyli poziome

działanie praw człowieka - czy prawa człowieka miałyby również bezpośrednie zastosowanie w

stosunkach między ludźmi? Otóż koncepcja horyzontalnego działania praw człowieka jest uznana i

przyjęta w wielu krajach zachodnich. W polskim orzecznictwie nie znalazła jednak większego

odzwierciedlenia.5

A oto kilka definicji praw człowieka:

„Prawa człowieka to kwalifikowana postać praw i wolności jednostki, służących ochronie

ich interesów, przypisywanych każdej osobie ludzkiej, niezależnie od przynależności państwowej i

od jakichkolwiek cech różnicujących. Źródłem tak rozumianych praw człowieka nie jest państwo i

tworzony przez nie określony system prawny, lecz prawo naturalne, zgodnie z którym podstawą

większości praw jednostki jest przyrodzona godność istoty ludzkiej. To dzięki niej prawa człowieka

mają charakter ponadpaństwowy (pierwotny), niezbywalny i nienaruszalny.”6

Prawa człowieka to „podstawowe, powszechne i przyrodzone prawa przysługujące

jednostce ludzkiej w jej relacji z władzą publiczną.”7

„Prawa człowieka są to powszechne prawa moralne o charakterze podstawowym,

przynależne każdej jednostce w jej kontaktach z państwem. Pojęcie praw człowieka opiera się na

trzech tezach: po pierwsze, że każda władza jest ograniczona; po drugie, że każda jednostka posiada

sferę autonomii, do której nie ma dostępu żadna władza; i po trzecie, że każda jednostka może się

domagać od państwa ochrony jej praw.”8

„Prawa człowieka - zespół praw i wolności, które przysługują każdemu człowiekowi bez

względu na rasę, płeć, język, wyznanie, przekonania polityczne, pochodzenie narodowe i społeczne,

majątek itp. Prawa człowieka są prawami o charakterze moralnym, zbiorem postulatów

domagających się poszanowania wartości najcenniejszych dla człowieka, takich jak życie, godność,

wolność, swobodny rozwój.”9

„Prawa człowieka, prawa pierwotne w stosunku do państwa, przysługujące każdemu

człowiekowi, bez względu na jego przynależność państwową, czy pozycję w społeczeństwie. Taki

4W. Osiatyński, Wprowadzenie do praw człowieka, www.hfhrpol.waw.pl 5L. Garlicki, Polskie prawo konstytucyjne, Warszawa 2003, s.103. 6W. Skrzydło, op. cit., s.154. 7K. Koszewska (red.), Prawa człowieka, Warszawa 2002, s.11. 8W. Osiatyński, Szkoła Praw Człowieka..Zeszyt 1, Helsińska Fundacja Praw Człowieka, Warszawa 1998, s.16. 9Wielka Internetowa Encyklopedia Multimedialna.

sens tego pojęcia można wyprowadzić z wielu aktów prawnych. Przykładem może być francuska

Deklaracja praw człowieka i obywatela z 1789 roku, w której stanowi się o "naturalnych,

niezbywalnych, świętych prawach człowieka", czy niektóre akty prawa międzynarodowego (...).

Sam termin "prawa człowieka" powstał w okresie oświecenia. Po raz pierwszy w akcie

prawnym użyty został w Bill of Rights Wirginii z 1776 roku i już wówczas obejmował prawa

pierwotne w stosunku do państwa i społeczeństwa.”10

2.Początki prawno-międzynarodowej ochrony praw człowieka

Z potrzeby ułożenia, wdrożenia i przestrzegania praw człowieka zdawano sobie sprawę już

w starożytności. Prawa człowieka jakie zna i uważa za jak najbardziej oczywiste większość ludzi

10A. Preisner (red.), Słownik wiedzy o Sejmie, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2001, s.129.

końca XX wieku, przez setki lat były poza zasięgiem ludzi i pozostawały w marzeniach filozofów.

Mimo napotykania licznych trudności, potrzeba posiadania przez ludzi zagwarantowanych praw

rozwijała się i ewoluowała przez wieki. Zwieńczeniem tych pragnień i dążeń stała się uchwalona 10

XII 1948 roku DEKLARACJA POWSZECHNA PRAW CZŁOWIEKA, dokument przełomowy i

wiekopomny, stał się niemal światową konstytucją.

Idea praw człowieka ewoluowała od czasów starożytnych. Ulegała ciągłym przemianom i

modyfikacjom dostosowując się do pojawiających się koncepcji i ruchów społecznych. Władze

państwowe dostrzegały potrzebę zmian lub uginały się pod naciskiem społeczeństwa i

gwarantowały niektóre prawa w ustawodawstwie. Przykładami tego mogą być: Magna Charta

Libertatum (1215 r.), Habeas Corpus Act (1679 r.), Bill of Rights (1689 r.). Jednak dopiero XVIII

wiek przyniósł wzrost tępa i zasięgu reformowania praw człowieka. Samo pojęcie pojawiło się

dopiero w tym okresie w piśmiennictwie ludzi oświecenia (Wolter), a zwłaszcza teorii J.J.

Rousseau.

Prawa człowieka mają swój początek w starożytności. Rozwój idei praw człowieka

dokonywał się wówczas na gruncie etyki, stanowiącej część filozofii, czy – szerzej – myśli

społecznej.

Kodeks Hammurabiego z XVII wieku p.n.e. stanowił, że władza (król) jest po to, aby strzec

sprawiedliwości i chronić słabych przed złymi uczynkami silnych.

Greccy sofiści i stoicy byli bodaj pierwszymi, którzy głosili naturalną wolność i równość

ludzi oraz wyższość praw naturalnych nad stanowionymi.

W V wieku p.n.e. w doktrynie demokracji greckiej (ateńskiej) można odnaleźć wolność czynu

i słowa w granicach prawa oraz równość praw tych, którzy byli obywatelami. Tego okresu sięgają

też korzenie pierwszych praw politycznych. W starożytnych Atenach obywatele, z wyjątkiem

kobiet, dzieci, przybyszów i niewolników, korzystali z czynnego i biernego prawa wyborczego.

Idee praw naturalnych przejęli rzymscy myśliciele, zwłaszcza Cyceron i Seneka, oraz

prawnicy, którzy do praw natury dodali przekonanie, że źródłem pierwotnej suwerenności jest lud,

który przelewa swą władzę na cesarza. W starożytnym Rzymie można szukać początków prawa do

rzetelnego procesu, a w Prawie XII Tablic z 449 roku p.n.e. istnieje zapis o zakazie stosowania

prawa wstecz.

Istotny wkład do idei praw człowieka, wniosła etyka judeochrześcijańska. Zarówno Talmud,

jak i Pismo Święte (Nowy Testament), przeniknięte są ideałami przyrodzonej godności człowieka,

równości, sprawiedliwości i pokoju w stosunkach między ludźmi, w tym, między władzą, a

poddanymi. Za prawdziwy manifest równości i uniwersalizmu praw człowieka uznawane są zdania

z Listu św. Pawła do Galatów: „Nie ma więcej ni Żyda, ni Greka, ni niewolnika, ni człowieka

wolnego, ani mężczyzny, ani kobiety, ponieważ wszyscy jesteście jedno w Jezusie Chrystusie” i

nieco dalej „Bo wy do wolności zostaliście powołani, bracia”.

Antyczną ideę praw człowieka kontynuowała średniowieczna filozofia chrześcijańska, której

przedstawicielem był m.in. św. Tomasz z Akwinu - XIII wiek. Głosiła ona, że praw nie nadaje

władza, ponieważ są one nieodłączne od samej natury człowieka, tej, którą został obdarzony przez

Stwórcę. Normy tworzone przez władzę muszą być zgodne z prawem naturalnym, w przeciwnym

razie tracą swą moc. Prawo doczesne nie będzie sprawiedliwe, jeśli nie zostanie wywiedzione z

prawa naturalnego. Warto dodać, że św. Tomaszowi z Akwinu przypisuje się sformułowanie

koncepcji prawa do oporu, w myśl której władca łamiący ustanowione przez Boga zasady

rządzenia, traci sakrę pomazańca i przeistacza się w tyrana, którego można i należy obalić.11

Średniowiecze przynosi także pierwsze dokumenty mające moc obowiązującego prawa, które

stopniowo i selektywnie zapoczątkowują respektowanie praw człowieka. Za początek procesu

kodyfikacji praw człowieka uznawana jest Magna Charta Libertatum (Wielka Karta Swobód) -

przywilej wydany w 1215 roku, w średniowiecznej Anglii przez króla Jana bez Ziemi. Była ona

podstawą swobód obywatelskich i konstytucyjnych ograniczeń władzy królewskiej. Zapisano w niej

m.in. prawo do sądu, wolność poruszania się, prawo własności. Beneficjentem tych praw była tylko

część ludności tj. możnowładztwo, szlachta, mieszczaństwo i duchowieństwo.

Należy w tym miejscu przypomnieć, że Polska należała do tych nielicznych krajów

ówczesnej Europy, w których kwestia praw człowieka była nie tylko przedmiotem refleksji, ale

także składową praktyki życia publicznego w państwie. Warto wymienić przede wszystkim zasadę:

„neminem captivabimus nisi iure victum” (nikogo nie uwięzimy bez wyroku sądowego), uzyskaną

przez szlachtę przywilejami z lat 1425 -1433.

Ogromną wartość ma również doktryna tolerancji religijnej sformułowana przez Pawła

Włodkowica, rektora Wszechnicy Jagiellońskiej, w trakcie soboru w Konstancji - 1414 -1415, z

której zasłynęło później państwo polskie.

Renesans to przede wszystkim odrodzenie się teorii praw naturalnych bez uzasadnień

religijnych i odejście od teocentryzmu na rzecz antropocentryzmu, który traktuje prawa jednostki

nie, jako przywileje grupowe, ale jako uprawnienia indywidualne.

Podstawowe założenie teorii praw naturalnych powiada, iż ludzie żyjący w stanie natury, to

znaczy przed uformowaniem swoich zbiorowości w społeczeństwo, korzystali bez przeszkód z

nieodłącznie przynależnych ich człowieczeństwu praw: do życia, do wolności, do równości, a także

do własności (te cztery prawa staną się z czasem kanonem liberalnej koncepcji praw człowieka).

Uzupełnieniem szkoły praw naturalnych stała się teoria umowy społecznej.12 Głosiła ona, że

ponieważ w miarę swego rozwoju ludzie porzucają stan natury i tworzą społeczeństwo, zmienia się

kontekst dla przysługujących im dotąd praw. Konstytuując się w społeczeństwo, ludzie zawierają

umowę społeczną między sobą (wymiar horyzontalny umowy). Jednakże funkcjonowanie

społeczeństwa i ochrona praw jednostki w nowych warunkach wymaga czegoś więcej – powołania

11L. Garlicki, ., s.85.

władzy publicznej, czyli państwa. Społeczeństwo zawiera przeto umowę z państwem (wymiar

wertykalny), któremu przekazuje uprawnienia władcze, otrzymując w zamian ochronę praw

obywateli do życia, wolności, własności i równości wobec prawa. Zawierając umowę z państwem,

ludzie nie wyrzekają się swych praw naturalnych, przeciwnie – uzyskują formalne gwarancje tych

praw. Według filozofa angielskiego Johna Locka prawa naturalne są nieodłącznie związane z istotą

człowieczeństwa, a ponieważ są niezbywalne, człowiek nie może się ich zrzec. Celem umowy

społecznej jest ich wzmocnienie tzn. państwo ma za zadanie pozytywizację praw naturalnych

(ujęcie w ramy przepisów prawnych) oraz zabezpieczenie ich egzekwowania poprzez stworzenie

gwarancji instytucjonalnych. Co więcej John Locke, podobnie jak niektórzy mu współcześni np.

filozof holenderski Baruch Spinoza, czy też jego wielcy poprzednicy np. Sofokles, czy św. Tomasz

z Akwinu, uważał, iż człowiek ma prawo do oporu przeciw władzy złej, tyrańskiej, która

sprzeniewierza się umowie społecznej i narusza jego prawa naturalne. Z prawa do oporu korzystali

bardziej współcześni nam – indyjski moralista i polityk Mahatma Gandhi (1869 – 1948) oraz

amerykański duchowny protestancki, bojownik o pełne prawa obywatelskie dla murzynów - Martin

Luther King (1929 – 1968).

Teorię prawa natury i umowy społecznej przejęło i rozwinęło oświecenie,głównie we

Francji. Najpierw uczynił to Monteskiusz, który sformułował zasadę podziału władzy na

ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą (niezależność sądów jest koniecznym warunkiem

przestrzegania praw jednostki), a w dziele O duchu praw z 1748 roku, położył nacisk na

współzależność między wolnością a praworządnością. Kwintesencję całego tego nurtu stanowi

Umowa społeczna z 1762 roku Jana Jakuba Rousseau, który pojmuje umowę społeczną, jako

podstawę wolności i równości, przy czym równość jest przezeń uważana za warunek wolności.

Celem umowy jest, jak u jego poprzedników, tworzenie prawa pozytywnego oraz gwarantowanie

wolności i innych praw. Niezbywalna suwerenność ludu ma zabezpieczać prawa jednostki przed

nadużyciami ze strony władzy. Pierwotność i nadrzędność prawa naturalnego nad prawem

legalnym głosił również niemiecki filozof Immanuel Kant, który utożsamiał właściwie prawo

naturalne z moralnością: „Postępuj tylko według takiej maksymy, dzięki której możesz zarazem

chcieć, aby stała się prawem powszechnym”.13 Idea wolności zajmująca centralną pozycję w jego

filozofii moralnej miała znajdować swoje odzwierciedlenie w wolności prawnej, do której była

uprawniona jednostka ludzka ze względu na swe człowieczeństwo. Poglądy te przygotowały grunt

dla radykalnych zmian w rzeczywistości życia społecznego. Jeszcze w końcu XVII wieku doszło do

rozszerzenia swobód obywatelskich w Anglii. Powstały tam akty bliżej precyzujące prawa

poddanych króla oraz zawierające gwarancje procesowe i wolności osobiste. Do aktów tych należą

The Habeas Corpus Act z 1679 roku oraz The Bill of Rightz 1689 roku. W drugiej połowie XVIII

wieku dochodzi do wielkich rewolucji społecznych: amerykańskiej i francuskiej, które stanowią

12R. Kuźniar, Prawa człowieka, Warszawa 2004, s.22.

przełomowy moment w dotychczasowych dziejach praw człowieka, albowiem z rozważań

teoretyczno - doktrynalnych stopniowo przeobrażają się w formę realnie istniejącego prawa w

wielu krajach przynależących do cywilizacji zachodniej.

Deklaracja Niepodległości Stanów Zjednoczonych z 1776 była pierwszym tak ważnym

dokumentem w którym zawarto postulaty sankcjonujące prawa człowieka. Piętnaście lat później w

Konstytucji 3 Maja również zaakcentowano potrzebę i słuszność zmiany dotychczasowej sytuacji

ludzi. Jednak prawdziwym przełomem stał się 26.VIII 1789 rok kiedy uchwalono Deklaracje Praw

Człowieka I Obywatela, przez Konstytuantę na wniosek La Fayette'a. To właśnie w tym

dokumencie zawarto pierwszy raz zagwarantowanie tak szerokich praw człowieka i wolności

osobistych. Dał on przykład w jakim kierunku winny zmierzać rządy innych państw tworząc

konstytucje.

Dokumenty te regulowały jednak sprawy tylko w granicach danego państwa. Nadal brakowało

jednolitego, zaakceptowanego przez społeczność międzynarodową aktu praw człowieka. Pierwsze

działania w takim kierunku miały miejsce XIX wieku. Pierwsze takie akty dotyczyły zakazu handlu

niewolnikami i praw humanitarnych podczas wojny. Następnie zajęto się problemem praw

mniejszości religijnych i narodowych (traktat berliński z 1878 r.). Jednak te działania nie były dość

skuteczne i nie uchroniły świata przed I wojną światową. Okropieństwa wojny i rażące łamanie

podstawowych praw człowieka wstrząsnęły całym światem i oczywistą stała się potrzeba

stworzenia ogólnoświatowego prawa i instytucji egzekwującej przestrzeganie go. Pierwszy z taką

inicjatywą wystąpił prezydent USA Woodrow Wilson przedstawiając czternastopunktowy plan.

Inicjatywa ta miała na celu zapobieżenie w przyszłości takiej tragedii. Na tej podstawie została

utworzona Liga Narodów. Niestety jej twórcy nie ustrzegli się poważnych błędów przez co Liga

Narodów nie spełniła pokładanych w niej nadzei. Największymi niedopatrzeniami był brak sił

zbrojnych, mogących egzekwować zarządzone rezolucje oraz to ,iż nie objęła członkowstwem

wszystkich państw, przez co nie była powszechna. Mimo tych wad, Liga Narodów była bardzo

ważnym krokiem do utworzenia praw człowieka w dzisiejszym znaczeniu. Organizacja ta dała

podwaliny do stworzenia naprawdę skutecznej organizacji jaką jest ONZ.

Niestety niedoskonała Liga Narodów nie zdołała zapobiec kolejnej wojnie. Kataklizm jaki ogarnął

świat po 1939 roku był najstraszniejszym wydarzeniem od zarania dziejów. Nigdy przedtem ani

później człowiek nie wyżądził drugiemu tak wielu strasznych rzeczy.

W okresie trwania II wojny światowej złamano lub naruszono wszystkie możliwe prawa i

wolności. Tak wielkie okrucieństwo tego konfliktu pchnęło aliantów do zorganizowania pierwszego

w historii procesu, o tak wielkiej skali, zbrodniarzy wojennych. Na miejsce procesu wybrano

dziwnym trafem ocalały Pałac Sprawiedliwości w Norymberdze i powołano 8 sierpnia 1945 roku.

Najwięksi hitlerowscy zbrodniarze zostali oskarżeni o knucie spisku prowadzącego do popełnienia

13R. Kuźniar, op. cit., s.23.

zbrodni przeciwko pokojowi, zbrodni wojennych oraz zbrodni przeciw ludzkości, o łączne złamanie

36 międzynarodowych umów i gwarancji w 64 przypadkach. Podobne zarzuty zostały

przedstawione japońskim władzom i wojskowym na trybunale wojskowym w Tokio. Mimo iż

strony oskarżające również miały na sumieniu wiele zbrodni, często popełnionych ramię w ramię z

oskarżonymi, to trybunały te na stałe zmieniły losy świata dając przykład na sposób karania

zbrodniarzy. Podczas przesłuchań na światło dzienne wypłynęły straszne rzeczy będące wielkim

szokiem dla społeczności światowej i ukazały bezwzględną potrzebę utworzenia karty praw

człowieka i instytucji zapobiegającej ich łamaniu oraz egzekwowaniu ich przestrzegania.

Potwierdziło się, iż taka instytucja może być skuteczna w walce o prawa człowieka i karaniu

przestępców. Doprowadziło to do konferencji założycielskiej w San Francisco w 1945 roku i

utworzenia Organizacji Narodów Zjednoczonych oraz do uchwalenia w Paryżu na trzeciej sesji

obrad 10 XII 1948 roku najważniejszego aktu prawnego jakim jest DEKLARACJA

POWSZECHNA PRAW CZŁOWIEKA. Idea praw człowieka narodziła się i rozwinęła w

europejskim kręgu cywilizacyjnym. Historia praw człowieka to dzieje ograniczania władzy

państwowej nad człowiekiem, rozszerzania praw jednostki oraz budowania systemu ochrony tych

praw. Prawa człowieka są zawsze elementem większej całości, m.in. ustroju politycznego,

warunków społecznych, warunków ekonomicznych, dlatego też rozwój praw człowieka dokonywał

się w sposób nieciągły. Poszczególne wątki pojawiały się w różnych epokach, o czym dalej.

Jeszcze do dzisiaj w wielu krajach świata prawa zawarte w Deklaracji z roku 1789 stanowią

odległy ideał. Ten historyczny dokument był, zdaniem niektórych badaczy, syntezą

dotychczasowych idei i koncepcji praw człowieka, a także różnych teorii ustroju państwowego,

które miały zapewniać urzeczywistnienie w praktyce tych praw. Od Deklaracji do praktyki upłynęło

jednak jeszcze wiele dziesięcioleci.

W epoce oświecenia Polska pozostawała w głównym nurcie postępu w dziedzinie praw

człowieka. Konstytucja 3 maja głosiła: „Bezpieczeństwo osobiste i wszelką własność komukolwiek

z prawa przynależną, jako prawdziwy społeczności węzeł, jako źrenicę wolności obywatelskiej

szanujemy, zabezpieczamy, utwierdzamy.”14 Wprowadzając, jako „religię narodową panującą”

wiarę rzymskokatolicką, konstytucja zapewniała ludziom innych wyznań „pokój, opiekę i

wolność”. Ustanawiała także trójpodział władz. Hugo Kołłątaj napisał w Prawie politycznym

narodu polskiego z 1790 roku: „Nigdy, niezależnie od epoki, niezależnie od warunków, nie jest

dozwolone gwałcić prawa człowieka ani odmawiać mu przywrócenia jego praw. Żaden kraj nie jest

godny nazywać się wolnym, jeśli choć jeden człowiek zmuszony jest do niewoli. Żadne

ustawodawstwo nie może więc przemilczeć praw człowieka, żadne społeczeństwo nie może

poświęcać jednego człowieka dla innych. Rozumowanie, które by to umożliwiło, byłoby objawem

14R. Kuźniar, op. cit., s.25.

strachu bądź niesprawiedliwości.”15 Począwszy od ostatniej dekady XVIII wieku upowszechniają

się w Europie konstytucyjne formy rządów - Polska, Francja.

Do końca XVIII wieku została uformowana liberalna koncepcja praw człowieka. Jej treść

wyznaczały następujące założenia:16

– każda jednostka jest podmiotem katalogu praw naturalnych – wolności, równości, własności,

– wolność jednostki ograniczają jedynie swobody innych i interesy egzystencji społeczności,

– prawa i swobody jednostki wyznaczają zakres władzy państwowej.

Zawarte w Deklaracjach prawa i wolności, a w szczególności: wolności osobiste związane z

ochroną nietykalności osobistej i wolnością sumienia i wyznania, polityczne związane z wolnością

wyrażania poglądów, a także prawo własności zostały najwcześniej zarejestrowane w

dokumentach konstytucyjnych, dlatego też prawa obywatelskie i polityczne określa się dzisiaj, jako

prawa pierwszej generacji.17

Deklaracje koncentrowały się na ochronie sfery wolności jednostki, a więc na wskazaniu

dziedzin, w których państwo nie może ingerować w działania obywateli. Prawa jednostki

ujmowano więc przede wszystkim, jako prawa negatywne18 (w literaturze można też spotkać

określenie prawa obronne) rozumiane jako sfera, w której pod adresem państwa formułowany jest

zakaz działania.

Wiek XIXmodyfikuje i wzbogaca liberalną doktrynę praw człowieka. Następuje także jej

geograficzne rozprzestrzenienie - wraz z wojskami napoleońskimi, rozchodzą się po Europie ideały

rewolucji francuskiej, a wędrówka ludów nadaje im nowy blask.

Wiek XIX to również okres kształtowania się społeczeństwa kapitalistycznego. Okazało się,

że w nowych warunkach społecznych, tradycyjna koncepcja praw naturalnych, tak jak

odzwierciedlały ją osiemnastowieczne Deklaracje Praw, nie jest już wystarczająca, bo pomija

problem jednostki w społeczeństwie w sferze socjalnej. W nowych warunkach społecznych zaczęły

się kształtować nowe prawa i wolności. W tradycyjnej sferze praw politycznych pojawiły się np.

prawa związane z działalnością partii politycznych oraz związków zawodowych (z działalnością

związkową łączyło się zaś prawo do strajku). Zaczęły się formować prawa o zupełnie nowym

charakterze, zwłaszcza prawa socjalno – ekonomiczne (prawo do ubezpieczenia społecznego, do

ochrony zdrowia, do nauki, czy prawo do pracy). Prawa społeczne, ekonomiczne i kulturalne to

prawa drugiej generacji.19

Istotą praw socjalno - ekonomicznych było ustanowienie obowiązku podjęcia przez państwo

działań umożliwiających każdemu uprawnionemu uzyskanie emerytury, renty, miejsca w szkole

publicznej, czy miejsca w publicznym szpitalu. Zapisanie tych praw w konstytucji zobowiązywało

15R. Kuźniar, op. cit., s.25. 16R. Kuźniar, op. cit., s.25. 17L. Garlicki, op. cit., s.87. 18L. Garlicki, op. cit., s.87. 19L. Garlicki, op. cit., s.88.

państwo do rozwinięcia aktywności organizatorskiej, a po stronie obywatela tworzyło roszczenie,

pozwalające na dochodzenie przysługujących mu świadczeń. Oznaczało to całkowite odejście od

pojmowania roli państwa tylko w kategoriach zakazu ingerencji w sferę wolności jednostki. Nowe

prawa socjalne ujmowane były jako prawa pozytywne20 (zwane też prawami świadczącymi)

rozumiane jako sfera, w której pod adresem państwa formułowany jest nakaz działania.

Pojawienie się pojęcia praw pozytywnych dało podstawę do rozróżnienia pojęć - prawa i

wolności.21 O wolności mówimy w sytuacji, gdy władza publiczna ma obowiązek powstrzymania

się od ingerencji w działania jednostki (a więc wtedy, gdy mamy do czynienia z prawem

negatywnym). O prawie natomiast mówimy wtedy, gdy władza publiczna ma obowiązek podjęcia

działań pozytywnych. Rozróżnienie na prawa i wolności występuje w Konstytucji Rzeczypospolitej

Polskiej z 1997 roku.

Wiek XX przyniósł dalszy rozwój dotychczasowej koncepcji praw jednostki, bazującej

niezmiennie na indywidualistycznym fundamencie podmiotowości człowieka i godności jednostki

ludzkiej. W wielu krajach Europy przyniósł też zagrożenie, jakim był totalitaryzm w dwóch

wariantach: faszystowskim i komunistycznym. Nastąpił nawrót do kolektywistycznej koncepcji

porządku społecznego, opartej o założenie podporządkowania jednostki potrzebom i celom

społeczeństwa, jako całości. Totalitaryzmu w obu wariantach doświadczyła również Polska.

Tragiczne doświadczenia drugiej wojny światowej nakazywały na nowo przyjrzeć się

prawom człowieka, co znalazło wyraz w szerokim nawiązywaniu do koncepcji prawno -

naturalnych. Powrócono więc do przeświadczenia, że istnieje podstawowy katalog praw i wolności,

który przysługuje każdej istocie ludzkiej, wynikający z tej podstawowej wartości, jaką jest godność

człowieka. Konsekwencją takiego podejścia stała się uniwersalizacja podstawowych praw i

wolności, co oznacza, że muszą one przysługiwać każdemu. Służyć temu miała internacjonalizacja

podstawowych praw i wolności, czyli ujmowanie ich w aktach prawa międzynarodowego.

Przystąpiono zatem, w ramach ONZ, do kodyfikacji podstawowych praw i wolności.

Pierwszym dokumentem stała się Powszechna Deklaracja Praw Człowieka – 1948 rok. Następnie –

już w latach sześćdziesiątych – przyjęto tzw. Pakty Praw Człowieka ujęte w dwa odrębne traktaty

tj. Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych oraz Międzynarodowy Pakt Praw

Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych.

Od 1948 roku pod auspicjami ONZ przyjęto blisko sześćdziesiąt traktatów i deklaracji

zawierających katalog praw człowieka m.in..:

- Konwencja w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji rasowej z 1969 roku, - Konwencja w sprawie zakazu stosowania tortur oraz innego okrutnego, nieludzkiego lub

poniżającego traktowania albo karania z 1987 roku,

- Konwencja w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet – 1979 rok,

20L. Garlicki, op. cit., s.88.

- Konwencja o prawach dziecka z 1989 roku,

- Deklaracja o prawie ludów do pokoju - 1984 rok, - Deklaracja o prawie do rozwoju z 1986 roku.

Zaczęły się również rozwijać regionalne systemy praw człowieka, co w Europie Zachodniej

znalazło wyraz w powołaniu w 1949 roku Rady Europy i przyjęciu Europejskiej konwencji o

ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z 1950 roku zwanej też Europejską Konwencją

Praw Człowieka. Nie ograniczała się ona tylko do wyliczenia podstawowych praw i wolności, ale

wprowadziła też mechanizmy gwarancyjne, ustanawiając Europejski Trybunał Praw Człowieka z

siedzibą w Strasburgu, do którego każdy może skierować skargę w razie naruszenia jego praw i

wolności przez władze krajowe. Od 1992 roku Polska stała się stroną konwencji.

W systemie Rady Europy powstały też m.in.:

- Europejska Karta Społeczna - 1965 rok, - Europejska konwencja o zapobieganiu torturom oraz nieludzkiemu lub poniżającemu

traktowaniu albo karaniu z 1987 roku,

- Konwencja o ochronie praw człowieka i godności osoby ludzkiej wobec zastosowań biologii i medycyny: o prawach człowieka i biomedycynie z 1997 roku,

- Europejska konwencja o wykonywaniu praw dziecka - 1996 rok. W ramach wspólnot Europejskich, obecnie - Unii Europejskiej powstała w 2000 roku Karta

Praw Podstawowych Unii Europejskiej.

Omówione wyżej procesy i zjawiska nadały prawom człowieka zupełnie nowy charakter, bo

zaakcentowały ich obowiązywanie w trzech podstawowych płaszczyznach:22

– aksjologicznej - przez ponowne nawiązanie do koncepcji prawno - naturalnych, którym musi

podporządkować się prawo pozytywne,

– międzynarodowej - przez stworzenie norm i precedensów ponadnarodowych, którym musi

podporządkować się prawo krajowe,

– jurysdykcyjnej - poprzez stworzenie instytucji i procedur sądowych, którym musi się

podporządkować zarówno władza ustawodawcza, jak i władza wykonawcza.

Współcześnie specjaliści w dziedzinie praw człowieka wyłonili grupę praw trzeciej

generacji.23 Miałyby to być: prawo do pokoju, prawo do rozwoju, prawo do zachowania

środowiska naturalnego, prawo do komunikowania się, prawo do wspólnego dziedzictwa ludzkości

oraz prawo do pomocy humanitarnej. Prawa trzeciej generacji, nazywane są też prawami

solidarnościowymi.

W ostatnich latach zaczęło pojawiać się pojęcie praw człowieka czwartej generacji,24

21L. Garlicki, op. cit., s.89. 22L. Garlicki, op. cit., s.91. 23I. Malinowska, op. cit., s.16. 24I. Malinowska, op. cit., s.17.

regulowane tylko przez prawo międzynarodowe np. prawo do obywatelstwa.

Prawa człowieka mają także charakter ewolucyjny25- nie tworzą bowiem zamkniętego

katalogu. Wraz z rozwojem techniki i przemianami społecznymi wyłaniają się nowe prawa np. w

obszarze biomedycyny, niezbędne dla ochrony godności człowieka.

W kontekście klasyfikacji praw człowieka, trzeba jeszcze wspomnieć o tzw. prawach i

wolnościach obywatelskich.26 Należy to rozumieć, jako rozróżnienie takich praw i wolności, które

przysługują każdej osobie znajdującej się pod władzą Rzeczypospolitej Polskiej oraz takich praw i

wolności, które przysługują wyłącznie obywatelom polskim. Prawa obywatelskie są prawami o

charakterze publicznym, nie dotyczą bowiem relacji pomiędzy obywatelami, a wyłącznie między

jednostką, a państwem. Prawa obywatelskie dają jednostkom możliwość dochodzenia ich praw w

postępowaniu przed odpowiednimi organami. Obecnie, w związku z rozwojem prawnej,

międzynarodowej ochrony praw człowieka, rozróżnienie między prawami obywatelskimi i prawami

człowieka straciło na znaczeniu. Pojęcie praw obywatelskich używane jest często zamiennie z

określeniami: prawa podstawowe, prawa człowieka, prawa konstytucyjne. Postępuje zacieranie się

różnicy między pojęciem prawa człowieka i prawa obywatela.

25L. Garlicki, op. cit., s.88.

Literatura:

1.Garlicki L., Polskie Prawo Konstytucyjne, Warszawa 2003

2. Koszewska K.(red.), Prawa człowieka, Warszawa 2002

3. Kuźniar R., Prawa człowieka, Warszawa 2004

4. Malinowska I., Prawa człowieka i ich ochrona międzynarodowa, Warszawa 2004W. Skrzydło

(red.), Polskie Prawo Konstytucyjne, Lublin 2003

5. Osiatyński W., Wprowadzenie do praw człowieka, www.hfhrpol.waw.pl

6. Osiatyński W., Szkoła Praw Człowieka. Teksty wykładów. Zeszyt 1, Helsińska Fundacja Praw

Człowieka, Warszawa 1998

7. Preisner A.(red), Słownik wiedzy o Sejmie, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2001

8. Sobol E.(red.), Mały słownik języka polskiego, Warszawa 1994

Raport na temat sytuacji ochrony praw człowieka na świecie Ośrodek informacyjny ONZ w

Warszawie

Strony internetowe

http://www.unic.un.org.pl/prawa_czlowieka/pcz_historia.php

http://www.opoka.org.pl/biblioteka/X/XU/obwe.html

26W. Skrzydło, op. cit., s.156 - 159.

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome