Cechy szczególne Europy - Notatki - Geografia - Część 2, Notatki'z Geografia . University of Podlasie in Siedlce
Grzegorz
Grzegorz21 March 2013

Cechy szczególne Europy - Notatki - Geografia - Część 2, Notatki'z Geografia . University of Podlasie in Siedlce

PDF (680.0 KB)
30 strona
895Liczba odwiedzin
Opis
W notatkach omawiane zostają zagadnienia z geografii: cechy szczególne Europy; Appalachy, Nizina Hindustańska,Część 2.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 30
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.

Typową cechą Wysp Brytyjskich jest duża ilość wrzosowisk, pokrywających masywy górskie, oraz duża ilość trawiastej roślinności łąk. Soczyste, zielone łąki zajmują około 22% powierzchni. Na Wyspach Brytyjskich zalegają znaczne zasoby węgla kamiennego i rud żelaza. Są one związane głównie ze starymi strukturami geologicznymi. Węgiel kamienny występuje w kilku rejonach rozmieszczonych nad morzami i w centralnej części Wielkiej Brytanii. Łączna powierzchnia pól węglowych oceniana jest na około 16 tyś. km2 z zasobami szacowanymi na około 190 mld ton. Węgiel brunatny występuje na południu Walii. Niewielkie zasoby ropy naftowej znajdują się w południowo-wschodniej Anglii, a łupki bitumiczne w rejonie Edynburga. Rudy żelaza występują w sąsiedztwie zagłębi węglowych oraz w rejonie North Yorkshire i krainie Midlandu. Są to przeważnie rudy nisko- procentowe, zawierające średnio około 27°/o- żelaza. Bogate rudy cyny -występujące dawniej na Półwyspie Kornwalijskkn oraz rudy cyniku i ołowiu w Walii zostały w znacznym stopniu wyeksploatowane. Duże ilości soli kamiennej znajdują się w okręgu Crewe, ponadto wydobywa się kaolin i gips. WYŻYNY I KOTLINY FRANCUSKIE leżą w s t ref ie hercyńskiej zbudowanej ze starych utworów, głównie granitów, gnejsów, kwarcytów, łupków i karbonu produktywnego, które w orogenezie hercyńskiej zostały silnie sfałdowane i wypiętrzone. Powstały wtedy masywy: Centralny, Armorykański, Wogezy i Ardeny. W późniejszych okresach uległy one zrównaniu, po czym częściowo zapadły się i objęte transgresją morską. Osady morskie wypełniły niecki basenów: Paryskiego i Akwitańskiego. W południowej i wschodniej części basenów zalegają pokłady wapieni o znacznej miąższości (do ponad 1500 m), kredy, margli i piaskowców jurajskich oraz kredowych, natomiast części środkowe Wy- pełniają osady trzeciorzędowe (wapienie, iły i piaski). W młodszym trzeciorzędzie niektóre masywy podlegały dźwiganiu i zaburzeniom tektonicznym. Licznym pęknięciom tektonicznym towarzyszyła ożywiona działalność wulkaniczna, trwająca aż do Czwartorzędu. Powstały też rowy tektoniczne dolin: Renu, Rodanu i Saony oraz górnej Loary i jej dopływu Allier. W wyniku złożonych procesów rozwojowych na obszarze tzw. Francji hercyńskiej wykształciło się szereg odrębnych jednostek, które łącznie tworzą całość strukturalną. Do jednostek tych należą: Masyw Centralny, Masyw Armorykański, masyw Wogezów i Ardenów oraz Basen Paryski, Basen Akwitański i Rów Rodanu. Ten zwarty kompleks otoczony jest Oceanem Atlantyckim, kanałem La Manche, Morzem Śródziemnym, łukiem Alp i doliną Renu. Największe wypiętrzenie stanowi Masyw Centralny, będący najwyżej wzniesionym hercynidem Europy. Stąd rozchodzą się stare struktury hercyńskie w kształcie dwóch łuków. Po wypiętrzeniu hercyńskkn masyw podlegał silnym procesom denudacyjnym. Zachowało się na nim kilka powierzchni zrównań, odpowiadających wiekowo różnym cyklom erozyjnym. Procesy denudacyjne spowodowały odsłonięcie podłoża skał krystalicznych i przyczyniły się do zniszczenia pokładów węgla kamiennego. W wyniku działalności młodych ruchów pionowych stary masyw został silnie potrzaskany i wypiętrzony do znacznej wysokości. Poszczególnym etapom wypiętrzania odpowiadają różne powierzchnie zrównania. Najsilniej została wydźwignięta południowo-wschodnia część masywu, gdzie wynoszą się Sewenny, rozczłonkowane i przez czynniki erozyjne.W części północnej wystąpiło silne pękanie masywu, powstanie uskoków i rowów tektonicznych. Rowami tektonicznymi płyną obecnie rzeki Ałlier i Loara. W strefie spękań rozwinęła się działalność wulkaniczna. Wzdłuż linii pęknięć powstały łańcuchy Puy i Mont Dore osiągające 1886 m n.p.m. (stożek wulkaniczny Puy de Sancy). Podniesienie masywu w trzeciorzędzie spowodowało znaczne ożywienie erozji rzecznej, nastąpiło wtedy wcinanie się dolin, często do form kanionów. Drugim rozległym masywem hercyńskim jest Masyw Armorykański, zbudowany z granitów, gnejsów oraz paleozoicznych piaskowców, kwar-cytów i łupków. Skały te tworzą struktury fałdowe o przebiegu równoleżnikowym. Podlegały one fałdowaniem w okresie orogenezy algonkijskiej, kaledońskie j r i hercyńskiej. Po ostatniej orogenezie nastąpił okres niszczenia i peneplenizacji. Speneplenizowany masyw został wypiętrzony wraz z otaczającymi go pokrywami skał jurajskich i kredowych w trzeciorzędzie. Powstały wówczas dwie anty kliny, tj. antyklina bretańska i wyżyny Normandzkiej wraz z Półwyspem Cotentin. Do starych masywów hercyńskich należą również Ardeny i Wogezy. Ardeny są starym, zniszczonym masywem górskim rozciągającym się w północno-zachodniej Francji poprzez Belgię i północny Luksemburg. Łączą się z Górami Łupkowymi przez góry Eifel. Budowa geologiczna Ardenów jest skomplikowana. Składają się one z szeregu antyklin i syn-klin, zaburzonych uskokami i nasunięciami o przebiegu z zachodu na wschód. Góry zbudowane są z łupków i piaskowców kambryjsko-sylur-skich oraz utworów dewońskich, karbońskich, pofałdowanych w orogenezie hercyńskiej. Utwory paleozoiczne otoczone są osadami mezozoicznymi i trzeciorzędowymi, zalegającymi poziomo. W wyniku denudacji góry zostały zniszczone i obecnie mają charakter wyżyny z dojrzałymi formami na powierzchni. Średnia wysokość gór wynosi około 400 m n.p.m., najwyższe wzniesienie Botrange osiąga 692 m n.p.m. Klimat gór jest umiarkowany, ciepły, morski z nieco większymi opadami (750 - 1000 mm) w stosunku do otaczających krain i z większym nasłonecznieniem. Średnia temperatura stycznia wynosi około 0°C, lipca 17°C. Przez zachodnią część gór przepływa przełomową doliną rzeka Moza, zbierająca wody licznych dopływów spływających z gór. Znaczna część gór porośnięta jest lasami. Do ważniejszych bogactw mineralnych należą obfite złoża węgla kamiennego, rud żelaza, cynku i ołowiu. Na południu wznosi się hercyński masyw górski Wogezów (Yosges) o długości 120 • km i szerokości około 40 km. Południowa część, zwana Wysokimi Wogezami, zbudowana jest ze skał krystalicznych, głównie granitów, część północna nosi nazwę Wogezów Niskich i zbudowana jest z piaskowców mezozoicznych. W trzeciorzędzie Wogezy zostały wypiętrzone, silniej w części południowej, gdzie znajdują się najwyższe szczyty górotworu — Hochneck (1366 m n.p.m.) i Ballon de Guebwiller (1426 m n.p.m.). W wyniku nierównomiernego wydźwignięcia doszło do wytworzenia asymetrycznego kształtu gór opadających stromo w kierunku wschodnim, w stronę Niziny Alzackiej i łagodnie ku zachodowi, w stronę Lotaryngii. Na powierzchni gór przeważają kopulaste szczyty i płaskie formy stołowe. Góry porastają lasy do wysokości 500 - 600 m n.p.m. Przeważają tu lasy dębowe, wyżej świerkowe i bukowe. Klimat wyżyn i kotlin francuskich jest zróżnicowany, pozostający pod wpływem położenia geograficznego regionu, oddziaływania Oceanu Atlantyckiego i Morza Śródziemnego oraz urozmaiconego ukształtowania powierzchni. Średnie temperatury stycznia wynoszą od 8°C na południu do 6°C na północnym wschodzie. Średnie temperatury lipca osiągają od 17°C na północy do 25°C na południu. Na północnym zachodzie lata są łagodne, w części środkowej gorące, a nad Morzem Śródziemnym gorące i suche. Niemal w ciągu całego roku przeważają wiatry zachodnie, przynoszące dużo wilgoci i opadów atmosferycznych. Najniższe roczne opady w granicach 500 mm, notowane są w Basenie Paryskim, największe na Masywie Centralnym, gdzie dochodzą do 2000 mm. Pokrywa śnieżna utrzymuje się jedynie w wyższych partiach Masywu Centralnego i Wogezów. W Bretanii i na Półwyspie Cotentin oraz na Masywie Centralnym występują częste mgły. Na obszarze Francji wyróżnia się następujące prowincje klimatyczne: 1) akwitańską — z łagodnymi zimami i gorącymi latami, stosunkowo dużymi opadami na wybrzeżu, malejącymi w głąb kraju, 2) bretońską — z łagodnymi i wilgotnymi

zimami oraz łagodnymi i chłodnymi latami; średnie amplitudy roczne wynoszą około 10°C, 3) północno-wschodnią, wilgotną — z ostrymi zimami i stosunkowo chłodnymi latami, 4) centralną -- pozostającą pod wpływami kontynentalnymi, z przewagą opadów letnich i jesiennych oraz stosunkowo chłodnymi zimami i ciepłymi latami, 5) wschodnią — z mroźnymi zimami, opadami śniegu i ciepłym latem, 6) śródziemnomorską — z gorącym i suchym latem oraz łagodną dżdżystą zimą. 66.Jednostka Europy Zachodniej. Ogólna charakterystyka Niżu Środkowoeuropejskiego. Niż Środkowoeuropejski rozciąga się od depresji holenderskich po Polskę na długości około 1200 km. Szerokość niżu na zachodzie wynosi 100 km, natomiast na wschodzie dochodzi do 500 km. Obszar niżu związany jest z głębokim obniżeniem tektonicznym między wypiętrzeniem masywu skandynawskiego i strefą masywów i basenów hercyńskich, gdzie krystaliczne podłoże zanurzone jest do znacznej głębokości, poniżej 2000 m. Obniżenie wypełnione jest seriami utworów paleozoicznych, mezozoicznych i młodszych. Utwory mezozoiczne wykazują nieznaczne zaburzenia w postaci struktur antyklinalnych i synklinalnych, jak wał kujawsko-pomorski, niecka mazowiecka i niecka szczecińska, w obrębie których zarysowują się drugorzędne, drobne struktury. Na utworach mezozoicznych zalegają osady oligoceńskie, mioceńskie i plioceńskie, osiągając różne rozprzestrzenienie. W okresie kredowym i w trzeciorzędzie obszar niżu nawiedzały kolejne transgresje morskie, związane z ruchami pionowymi skorupy ziemskiej. Zasięgi mórz ulegały powolnym zmianom. Jeszcze pod koniec plejstocenu lądem było obecne dno Morza Północnego, po którym płynęły wody pra-Renu, uchodzącego do kanału La Manche. Znaczne zmiany w zasięgu mórz nastąpiły w okresie polodowcowym, z którym związany jest rozwój Bałtyku. Obecne ruchy pionowe obejmują Skandynawię, wypiętrzając ją, natomiast obniża się ląd w rejonie Niziny Holenderskiej.Na powierzchni obszar niżu wysłany jest utworami czwartorzędowymi. Są to osady polodowcowe, rzeczne i morskie. Miąższość utworów czwartorzędowych osiąga 100 - 300 m. Do osadów polodowcowych należą serie glin zwałowych, piasków i żwirów. Akumulacja utworów wystąpiła w czasie topnienia lodowców. Na dnie lodowca gromadził się materiał moreny dennej, przed czołem lodowca — materiał moren czołowych. Na zewnątrz ciągów morenowych wody z topniejącego lodowca sypały równiny i stożki sandrowe, po czym łącząc się w szerokie strugi żłobiły bruzdy pradolin. Na terenach wolnych od lodów osadzany był materiał lessowy, nawiewany przez wiatry wiejące od lodowców. Na obszarach polodowcowych rzeźba terenu związana jest ściśle z budową geologiczną. Glanjamy typ rzeźby zachował się szczególnie wy- raźnie na terenach objętych ostatnim zlodowaceniem. Reprezentuje go pagórkowata rzeźba moren czołowych, faliste i równinne obszary moreny dennej, skupiska drumlin, wały ozowe oraz równiny sandrowe. O młodej genezie rzeźby świadczą liczne ciągi rynien subglacjalnych i jeziora. Nagromadzenie ciągów morenowych i rynien występuje w obrębie Pojezierza Meklemburskiego, Pomorskiego i Mazurskiego. Na obszarach starszych zlodowaceń formy polodowcowe zostały w mniejszym lub większym stopniu zniszczone przez czynniki denudacyjne i procesy erozyjne. Po ustąpieniu lodowca, na terenach piaszczystych rozpoczęły swą działalność procesy eoliczne. Skupiska wydm śródlądowych występują na powierzchni równin sandrowych i terasach akumulacyjnych pradolin. Z uwagi na zróżnicowanie budowy geologicznej i rzeźby terenu na obszarze Niżu Środkowoeuropejskiego wyróżnia się następujące jednostki fizycznogeograficzne: Niziną Holenderską zbudowaną głównie z osadów naniesionych przez wody Mozy i Renu oraz utworów polodowcowych, Półwysep Jutlandzki i Wyspy Duńskie zbudowane głównie z utworów polodowcowych oraz Pas Pojezierzy i Pas Pradolin. Na Niżu Środkowoeuropejskim panuje łagodny, wilgotny klimat, pozostający pod wpływem mas powietrza znad Oceanu Atlantyckiego i Morza Północnego. Ku wschodowi wzrasta stopień kontynentalizmu. Średnie temperatury stycznia w Holandii wynoszą około +3°C, Polsce — 3°C. Na zachodzie niżu zima jest łagodna, ku wschodowi następuje nasilenie mrozów, a pokrywa śnieżna utrzymuje się w ciągu kilkudziesięciu dni. Średnie temperatury lipca w części zachodniej wynoszą 16°C, na wschodzie około 19°C. Wraz z odległością od mórz maleją roczne sumy opadów atmosferycznych, od 800 do 500 mm. Z warunkami klimatycznymi związany jest ustrój wodny rzek. Największe rzeki płynące na niżu wypływają z gór. W górach biorą począ- tek: Ren, Wezera, Łaba i Wisła. Rzeki płynące na zachodzie niżu mają na ogół wyrównane stany wód w ciągu roku, natomiast na wschodzie mają niskie stany na jesieni i w zimie, a w czasie roztopów wiosennych występują z koryt. Charakterystyczną cechą rzek wschodnich jest asymetria ich dorzeczy, wyrażająca się przewagą dopływów prawych nad dopływami lewobrzeżnymi. Rzeki niżu na pewnych odcinkach wykorzystują bruzdy pradolinne, a następnie dążąc na północ przedzierają się przez pasy wysoczyzn morenowych. Obniżenia pradolinne ułatwiają połączenia kanałami sąsiadujących systemów rzecznych. Na Niżu Środkowoeuropejskim występują liczne jeziora rynnowe. Nad mady. Gleby bielicowe są siedliskiem lasów iglastych, zaś brunatne, szerzej reprezentowane w części zachodniej, siedliskiem lasów bukowych i dębowych. Na glebach mniej żyznych rozprzestrzeniły się wrzosowiska, typowe dla części zachodniej. W dolinach rzecznych przeważają łąki łęgowe, zaś w obniżeniach podtapianych przez wody gruntowe — łąki bagienne. 67.Jednostka Europy Zachodniej. Ogólna charakterystyka Średniogórza Niemieckiego, Masywu Czeskiego i Wyżyny Śląsko- Małopolskiej. ŚR ED N I O G Ó R ZE N I E M I E C K I E o b e j mu j e o b s z a r ś r ed n i c h g ó r i zagłębień hercyńskich wypełnionych młodszymi utworami. Góry tworzą szereg masywów. Największe z nich leżą w dorzeczu Renu, górnej Wezery i Łaby. Na południu sąsiaduje z Wogezami masyw Schwarzwaldu zbudowany ze skał krystalicznych (gnejsów, granitów), które wyłaniają się na powierzchnię spod zdartej pokrywy mezozoicznej. W rzeźbie powierzchni masywów zachowały się ślady starej penepleny hercyńskiej, występujące na różnych wysokościach oraz powierzchnia zrównań trzeciorzędowych. Góry mają formy zaokrąglone i płaskie ze śladami działalności lodowcowej. W powierzchnię masywów wcięte są doliny. Od zachodu masyw ograniczony jest krawędzią tektoniczną opadającą w stronę rowu zapadliskowego, oddzielającego bliźniacze masywy Schwarzwaldu i Wogezów. Zapadlisko to nosi nazwę Rowu Górnorenskiego, który ciągnie się na długości 300 km, od Bazylei po Frankfurt nad Menem. Szerokość rowu dochodzi miejscami do 40 km. Po zachodniej stronie Rowu Górnoreńskiego rozciągają się Wyżyny Saary i Palatynatu Reńskiego. Wyżyna zbudowana jest z piaskowców permskich i karbońskich oraz łupków tego samego wieku. Występują tu bogate złoża węgla kamiennego. Skały osadowe zostały przebite utworami wulkanicznymi, głównie porfirami. W tej części średniogórza wznosi się Wyżyna Odenwaldu zbudowana z piaskowców jurajskich, spod których wyłania się starsze jądro krystaliczne. Na północ od Palatynatu leży masyw Reńskich Gór Łupkowych przecięty doliną Renu. Rzeka pogłębiała swoją dolinę w miarę dźwigania się podłoża w późnym trzeciorzędzie. Masyw Reńskich Gór Łupkowych zbudowany jest z kilku serii dewońskich łupków ilasto-piaszczystych, wapieni, piaskowców i kwarcytów oraz warstw produktywnego karbonu. W rzeźbie gór zarysowuje się szereg pasm zbudowanych z bardziej odpornych skał i ułożonych zgodnie z kierunkiem fałdowań hercyńskich.

Pasma te zostały odpreparowane przez erozję w okresie trzeciorzędowej peneplenizacji. Wznoszą się one nad starym obniżeniem przecinającym masyw gór w kierunku południowy zachód — północny wschód. Na południe od obniżenia leżą pasma Hunsriicku i Taunusu zaś na północny wzniesienia Westerwaldu, Rothaaru i Eifelu. Są to stare masywy zbudowane głównie z łupków, rozbitych młodymi uskokami wzdłuż których jeszcze w holocenie wylewały się lawy wulkaniczne. Po wulkanach pozostały skupiska zagłębień kraterowych występujące głównie na Wyżynie Eifel. Zagłębienia kraterowe, zwane maarami, osiągają około 200 -- 700 m średnicy. Często są one wypełnione jeziorami (Laacher See). Główne zarysy sieci rzecznej uwarunkowane są starszymi pęknięciami tektonicznymi. Starym obniżeniem płyną rzeki Mozela i Lahn, w kierumku i z południowego zachodu na północny wschód. Kolejnym obniżeniem w strefie hercyńskiej jest Basen Turyński stanowiący obszerną nieckę wypełnioną grubymi seriami triasowymi. Miejscami, na skałach triasowych zachowałyv się utwory jurajskie i kredowe,, a w rowie tektonicznym Goldene Aue utwory trzeciorzędowe. Na obszarze basenu wykształciły się żyzne gleby. W północnej części jego obrzeżenia wznosi się masyw Harzu, a od południowego zachodu ogranicza go pasmo Lasu Turyńskiego. Na obszarze Sredniogórza Niemieckiego ścierają się masy powietrza oceanicznego i kontynentalnego. Zimy są chłodne. Izotermy stycznia wahają się koło 0°C. Średnie temperatury lipca wynoszą 18 - 19°C. W kotlinach i na nizinach lata są cieplejsze i bardziej suche niż na terenach wyniesionych. W pasmach górskich opady atmosferyczne przekraczają. 1000 mm, na nizinach wynoszą około 700 mm rocznie. Najniższe opady notowane są na terenie kotlin. Rozkład opadów w ciągu roku jest na ogół wyrównany. Do typowych gleb Średniogórza należą gleby brunatne. W kotlinach na podłożu lessowym wykształciły się gleby zbliżone do czarnoziemów, zaś na wychodniach skał wapiennych rędziny i gleby pierwotnego stadium rozwoju. W szacie roślinnej dominują lasy typu środkowoeuropejskiego z udziałem buka, dębu szypułkowego i grabu, a w wyższych partiach gór i masywów dominuje jodła i świerk. Do głównych bogactw mineralnych należą obfite złoża węgla kamiennego w zagłębiu Ruhry, Saary i Campine oraz niewielkie ilości ropy naftowej (Hanower) i soli potasowych. Z kruszców znane są złoża cynku i ołowiu. W sąsiedztwie gór Harz wydobywa się rudy miedzi, gips i sól kamienną. W okolicy Strassfurtu występują sole potasowe. Masyw Czeski ma kształt czworoboku ukształtowanego w orogenezie hercyńskiej, jednakże w jego obrębie nie brak również struktur archaicznych, proterozoicznych i kaledońskich. Obszar masywu zbudowany jest w przeważającej części ze skał krystalicznych, głównie granitów i gnejsów. Wpływy ruchów hercyńskich zaznaczyły się w silnej dyslokacji paleozoicznych skał osadowych, zalegających w centralnej i syn-klinalnej części masywu. W okresie kredowym na obszar masywu wkroczyło morze, pozostawiając w części północnej serie margli i piaskowców. Najwyższym pasmem górskim MASYWU CZESKIEGOSudety, których rozwój rozpoczął się w czasach prekambryjskich. W kolejnych orogenezach (kaledońskiej, hercyńskiej, alpejskiej) były one fałdowane i wypiętrzane a następnie niszczone. Po ruchach hercyńskich na obszarze Sudetów trwał cykl denudacyjny, aż do trzeciorzędu, przerywany okresami sedymentacyjnymi. Doprowadził on do zniszczenia gór, które przed orogenezą alpejską swym charakterem przypominały obecne Przedgórze Sudeckie. Podczas nacisków związanych z orogenezą alpejską masyw sudecki podlegał pękaniom i dyslokacjom, które przekształciły go w góry zrębowe. Zostały wówczas wydźwignięte bloki górskie, a obniżyły się kotliny śródgórskie. W obecnej rzeźbie gór widoczne są również dawne powierzchnie zrównań. Starotrzeciorzędowa powierzchnia zalega na wysokości 800 - 1400 m n.p.m., powierzchnie zrównań z miocenu i pliocenu. znajdują się niżej, a widoczne są tylko w nielicznych, zachowanych fragmentach. Świadczą one o zahamowaniach i nierównomiernym oddziaływaniu ruchów wypiętrzających. W okresie plejstoceńskim na powierzchni masywu Karkonoszy rozwinęły się lokalne lodowce górsfede, których odzwierciedleniem -w rzeźbie-są kotły polodowcowe i szczątki moren. Do podnóży gór docierała krawędź lądolodu zlodowacenia krakowskiego i środkowopolskiego. Masy lądolodu wkraczały do kotlin sudeckich pozostawiając tam na powierzchni osady morenowe i fluwioglacjalne. Od południowego wschodu wewnętrzne zapadlisko Masywu Czeskiego ograniczone jest Wierzchowiną Czesko- Morawską. Ma ona kształt płaskiego wzniesienia o wysokości 600 - 900 m n.p.m. Jest to wypiętrzenie zbudowane z utworów krystalicznych. Na południowym zachodzie wznosi się pasmo Szumawy, posiadające charakter starej penepleny, wypiętrzonej w postaci bloków w okresie trzeciorzędowym. Bloki gór zbudowane są z gngjsów i granitów. Skały te krusząc się tworzą na stokach rumowiska skalne. Najwyższe grzbiety górskie znajdują się w południowej części pasma, ku północnemu wschodowi są niższe i łagodnie przechodzą we wzniesienia Lasu Czeskiego. Równolegle do pasma Szumawy ciągnie się Las Bawarski, stanowiący dalsze przedłużenie Szumawy- Między Rudawami i Sudetami rozciąga się strefa wgniecenia, wysłana grubą serią piaskowców kredowych. Serie te rozcina przełomowa dolina Łaby. Na obszarze tym wietrzejące piaskowce tworzą formy o fantastycznych kształtach, dając ciekawe efekty krajobrazowe. Obszar ten nosi nazwę Saskiej Szwajcarii. We wnętrzu masywu rozciągają się wyżyny, baseny i niziny. Obszar nizinny, zwany Połabiem zbudowany jest z utworów kredowych. Na zachód od niego ciągną się wulkaniczne obszary Sredniogórza Czeskiego i Doupovskiego Masywu. Pośrodku Kotliny Czeskiej roztacza się paleo-zoiczny cokół Gór Brdy. Główną rzeką na obszarze Masywu Czeskiego jest Wełtawa, dopływ Łaby. Dolina Łaby istniała już w pliocenie, kiedy nastąpiło wypiętrzanie masywu. W miarę dźwigania się masywu rzeka pogłębiała swoją dolinę i wycinała kolejne poziomy terasowe. W ten sposób powstał system wysokich terais. W tym okresie Łaba wraz z Wełtawa zdołała przeciągnąć do swego dorzecza wiele innych, mniejszych rzek. Klimat gór otaczających Kotlinę Czeską jest ostry i wilgotny, natomiast jej wnętrze ma lata suche i upalne. Obszar Połabia charakteryzuje się klimatem zbliżonym do klimatu stepowego. W obrębie Masywu Czeskiego wykształciły się zróżnicowane typy gleb z przewagą bielicowych i brunatnych, a na podłożu lessowym powstały czarnoziemy. W górach gleby są bardziej zróżnicowane ze znacznym udziałem gleb pierwotnego stadium rozwoju. Najdalej na wschód wysuniętym masywem hercyńskim Europy jest WYŻYNA ŚLĄSKO MAŁOPOLSKA wraz z Wyżyną Lubelską . Pod łoże tych obszarów wyżynnych zbudowane jest ze skał prekambryjskich i utworów paleozoicznych wyłaniających się na powierzchnie na Wyżynie Śląskiej i w Górach Świętokrzyskich. Skały starszego podłoża podlegały kilkakrotnym fałdowaniem górotwórczym, jednakże dopiero w orogenezie hercyńskiej masyw został usztywniony i dołączony do platformy wschodnioeuropejskiej. Zachodnią część pasa wyżynnego zajmuje Wyżyna Śląska zbudowana głównie z utworów górnego karbonu z pokładami węgla kamiennego. Utwory te w trzeciorzędzie zostały wydźwignięte i potrzaskane uskokami. Na nich zalegają dolomity, łupki i piaskowce triasowe, pokryte w części południowej iłami i piaskami mioceńskimi. W obniżeniach zalegają resztki osadów plejstoceńskich. W zależności od budowy geologicznej rozwinęły isię tu obniżenia, progi i płaskowyże. W podłożu płaskowyżów zalegają w części

południowej bogate złoża węgla kamiennego Zagłębia Górnośląskiego. Na wschód od Wyżyny Śląskiej rozciąga się Wyżyna Krakowsko- Częstochowska. Jest to płaska monoklina poprzecinana w trzeciorzędzie uskokami i zbudowana z utworów jurajskich. Rzeźba wyżyny jest wynikiem kontynuacji trzeciorzędowej rzeźby krasowej. Na jej powierzchni zachowały się liczne ostańce wapienne i formy krasu pod- ziemnego. Rzeźba krasowa wytworzyła się również w gipsach Niecki Nidziańskiej, która w czasie ruchów trzeciorzędowych uległa wgnieceniu i tworzy obniżenie. W środkowej części Wyżyny Kielecko-Sandomier-skiej występują Góry Suńątokrzyskie, w których budowie wyróżnić można dwa elementy różniące się wiekiem geologicznym i tektoniką, tj. masyw paleozoiczny i jego osłonę mezozoiczną. Południowa część masywu paleozoicznego (kielcydy) zoistała sfałdowana w czasie orogenezy kale-dońskiej w dwóch fazach fałdowań: starokaledońskiej (sandomirydy) przed ordowikiem i młodokaledońskiej przed dewonem. Północna część masywu zwana Łysogórami została sfałdowana w orogenezie hercyńskiej po dolnym karbonie a przed górnym permem (cechsztynem). Masyw Gór Świętokrzyskich zbudowany jest z klastycznych skał przedkambryjskich (głównie łupków ilastych z wkładkami kwarcytów i szarogłazów) oraz piaskowców, kwarcytów, łupków ilastych, szarogłazów i wapieni paleozoi-ku. Wśród tych utworów występują żyły diabazów i lampnofirów. Na terenie gór brak jest osadów górnego karbonu i dolnego permu, a osady górnego permu leżą niezgodnie na różnych ogniwach paleozoiku. W utworach górnego paleozoiku występują między innymi drobne skupienia galenitu, malachitu, pirytu. Osłonę mezozoiczną masywu paleozoicznego stanowią utwory triasu, a bardziej zewnętrzne części utworu jury (piaskowce, iły, iły z syderytami, piaski żelaziste z limonitami). Od południowego wschodu i południowego zachodu utwory te obrzeżone są osadami kredy. Od południa osłonę masywu paleozoieanego tworzą morskie osady trzeciorzędowe, wśród których występują siarka i gipsy. W plejstocenie cały obszar Gór Świętokrzyskich został objęty zlodowaceniem krakowskim. Zlodowacenie środkowopolskie otoczyło góry wkraczając w obszar Niecki Nidziańskiej. Na obszarach zajętych przez lodowiec zachowały się osady polodowcowe. W części południowej i na wyżynie zalegają płaty lessów. W wyższych partiach Gór Świętokrzyskich powstały rumowiska skalne wytworzone z kwarcytów, zwane gołoborzami. Jest to wynik mechanicznego wietrzenia w czasie klimatu pery-glacjalnego. W rzeźbie gór przeważają połogie, równoległe do siebie pasma o ogólnym przebiegu z północnego zachodu na południowy wschód-Najwyższym pasmem jest pasmo Łysogór z Łysicą (611 m n.p.m.). Ku wschodowi rozciąga się płaska niecka Wyżyny Lubelskiej, poprzecinana uskokami. Niecka wypełniona jeist utworami górnej jury oraz kredy, na których zalegają płatami utwory trzeciorzędowe i pokrywa czwartorzędowa: gliny, piaski, żwiry, lessy. Na znacznym obszarze miąższość pokrywy lessowej dochodzi do 30 m. Przepuszczalność lessu i spękania wapieni są przyczyną głębokiego zalegania wód gruntowych i rzadkiej sieci rzecznej. Charakterystyczne rysy rzeźby to rozległe powierzchnie zrównania i dzielące j-2 stopnie pochodzenia zarówno tektonicznego, jak i denudacyjnego. Wyżyny są porozcinane głębokimi dolinami i wąwozami. Na powierzchni wykształciły się gleby bielicowe, brunatne oraz czarnoziemy i rędziny kredowe. 68. Jednostka Europy Zachodniej. Charakterystyka głównych cech strefy alpejskich fałdowań. S T R E F A A L P E J S K I C H F A ŁD O W AŃ E U R O P Y Z A C H O D N I E J obejmuje, obszary młodych gór orogenezy alepiejskiej, w skład której wchodzą łańcuchy górskie Alp i Karpat wraz z towarzyszącymi im obniżeniami o charakterze zapadlisk, wgięć i obnażeń zwanych krainami przyalpejskimi i przykarpackimi. Największym łańcuchem górskim są ALPY, osiągające około 1200 km długości, 240 - 260 km szerokości. Część południowo-zachodnia Alp tworzy łuk wygięty w kierunku SSW natomiast część wschodnia ma przebieg prawie równoleżnikowy, z lekkim odchyleniem ku północnemu wscho- dowi pod Wiedniem. Główne nasilenie ruchów górotwórczych kształtujących górotwór alpejski wystąpiło w środkowej kredzie i oligocenie. Późniejsze fazy górotwórcze spowodowały jedynie niewielkie nasunięcia i wydźwignięcia górotworu. Początki rozwoju łańcucha górskiego sięgają okresu jurajskiego, kiedy ruchy górotwórcze doprowadziły do odkucia, a następnie po-nasuwania na siebie potężnych serii utworów złożonych na dnie Tetydy. Powstałe w wyniku nasuwania -na siebie skał płaszczowiny mają zróżnicowany skład facjalny i litologiczny, odzwierciedlający stosunki sedymentacyjne na dnie geosynkliny Tetydy. W obrębie łańcucha alpejskiego, wyróżnia się cztery grupy płaszczowin, tj. płaszczowiny helweckie, pennińskie, austryjskie i płaszczowiny dynarskie. Obecny układ płaszczowin odzwierciedla zasięg poszczególnych nasunięć. Płaszczowiny helweckie, zbudowane ze skał wapiennych wieku jurajskiego i paleogeńskich serii fliszowych, zostały nasunięte aż na zewnętrzną strefę Alp. Na wschód i południe rozciąga się system płaszczowin pennińskich tworzących wewnętrzny, wysokogórski pas Alp Zachodnich, zbudowanych z łupków krystalicznych, łupków „lśniących",. zwanych też binderskimi oraz kwarcytów, dolomitów triasowych i gnejsów. Wewnętrzny system Alp środkowych i wschodnich tworzą płaszczowiny austryjskie (gryzońskie), zbudowane z łupków, piaskowców wer- feńskich z pokładami gipsu i soli z dolnego triasu oraz potężnej serii wapieni mezozoicznych i zlepieńców górnokredowych. Południowo-wschodnia część Alp jest zbudowana z płaszczowin dynarskich, składających się z serii porfirowo-tufowej i serii wapiennej późnego mezozoiku oraz młodszego fliszu i molasy. Płaszczowiny tworzą skomplikowany układ warstw skalnych w postaci obalonych, poprzesuwanych i wtórnie zaburzonych fałdów. Na skutek znacznego wydźwignięcia wewnętrznej części górotworu nastąpiło rozerwanie płaszczowin i odsłonięcie trzonu krystalicznego, stanowiącego osiową strefę Alp. Tektoniczna budowa Alp uwarunkowała zarysowującą się strefowość litologiczną, szczególnie wyraźnie zaznaczoną we wschodniej części gór. Wewnętrzna część gór, zbudowana ze skał krystalicznych, tworzy strefę o szerokości około 100 km. Do tej strefy przylega od północy pas. wapienny o szerokości 40 km, który graniczy z zewnętrznym pasem fliszowym. Na południe od strefy krystalicznej ciągnie się pas wapienno-dolomitowy z licznymi wtrąceniami masywów krystalicznych i młodszych skał wulkanicznych. W Alpach Zachodnich strefowość litologiczna, jest mniej wyraźnie zaznaczona, jednakże i tu wyróżnić można wewnętrzna część krystaliczną zbudowaną z autochtonicznych masywów i jądra płaszczowin pennińskich. Strefa plaszczowinowa urywa się gwałtownie nad Niziną Padańską. Po wypiętrzeniu gór rozpoczęły swą działalność procesy niszczące. Nastąpiło zdzieranie struktur płaszczowinowych i odsłonięcie autochtonicznych masywów krystalicznych. Zostały odsłonięte masywy Mercan-tour, PelvooiX, Belledonne, Mont Blanc, masyw Aare'u, Gotharda, Montes. de Maures i in. Budowa geologiczna uwarunkowała w znacznym stopniu ogólne zarysy współczesnej rzeźby Alp. W części zbudowanej z mniej odpornych skał występują formy dojrzałe. W części wapiennej powstały formy sto-liw, ostrych turni, kominów, baszt oraz formy krasowe. W strefie granitowej przeważają ostre grzbiety i wysokie szczyty. Zachowały się również powierzchnie zrównań z przełomu oligocenu i miocenu. Rozwijające się wówczas procesy niszczenia dostarczyły dużej ilości materiału zwietrzelinowego osadzonego w postaci molasy na pmzedpolu Alp. Odmłodzenie rzeźby nastąpiło pod koniec trzeciorzędu i w czwartorzędzie z głównym nasileniem w

oligocenie. O młodych ruchach wypiętrzających i tektonicznych świadczą poziomy teras dolinnych wieku mioceńskiego, plioceńskiego i czwartorzędowego. W Alpach Zachodnich brak jest starseyeh poziomów terasowych, co świadczy o intensywnym, wypiętrzaniu gór od oligocenu po czwartorzęd. Zachowane fragmenty poziomów plioceńskich w Alpach Zachodnich występują na wysokości 1500 m, a Alpach Wschodnich 300 - 400 m nad dnem obecnych dolin, co potwierdza tezę o nierównomiernym procesie dźwigania się gór. Odmłodzenie rzeźby spowodowało zmianę kierunku biegu rzek. Pierwotne doliny miały przebieg poprzeczny. Wraz ze zmianą rzeźby uległy one zanikowi a rozwinął się system dolin podłużnych, związanych z obniżeniami śródgórskimi i strefami mniej odpornymi na wietrzenie skał.Niektóre przełęcze. alpejskie są szczątkami opuszczonych, starych dolin rzecznych. Ważną rolę w rozwoju rzeźby Alp spełniła działalność lodowców plej-stoceńskich. Według Briicknera i Pencka Alpy podlegały w plejstocenie czterokrotnemu zlodowaceniu. Poszczególne zlodowacenia otrzymały nazwy gunz, mindel, riss i wurm. Z form polodowcowych zachowały się liczne kary, doliny korytowe, doliny zawieszone, zmutonizowane powierzchnie skalne, ostre granie i spłaszczenia wierzchowinowe oraz moreny czołowe, moreny środkowe, moreny boczne i moreny denne usypane u wylotów i na dnie dolin. Pozostałością epoki lodowcowej są jeziora wypełniające zagłębienia karowe w wysokich partiach gór i jeziora piedmontowe na ich przedpolu. Pod względem orograficznym Alpy dzielą się na Alpy Zachodnie i Alpy Wschodnie. Granicę między tymi dwoma zasadniczymi częściami stanowi dolina Renu, przełęcz Splugen i dolina San Giacomo, położone na linii Jezioro Bodeńskie — Jezioro Como. Te dwie duże części Alp dzielą się na szereg mniejszych jednostek. W Alpach Zachodnich wyróżnia się Alpy Francusko-Włoskie — ciągnące się od Morza Śródziemnego po 'Mont Blanc i Alpy Szwajcarsko-Włoskie — rozciągające się od szczytu Mont Blanc po przełęcz Splugen. Alpy Francusko-Włoskie obejmują dwa szeregi pasm i grup górskich. Szereg wysokich, wewnętrznych pasm krystalicznych i szereg niższych pasm zewnętrznych. Do części wewnętrznej należą: Alpy Liguryjskie, Alpy Nadmorskie,Alpy Koityjskie, masyw Monit Pelvoux, Alpy GnadcMe i Masyw Mont Blanc. W części zewnętrznej znajdują się stare masywy L'Esterel, masyw Des Maures oraz Prealpy Prowansalskie, Alpy Delfi-nackie, Isery i Alpy Sabaudzkie. W Alpach Szwajcarsko-Włoskich wyróżnia się Alpy Pennińskie i Alpy Lepontyjskie, oddzielone podłużną bruzdą od Alp Berneńskich i Alp Glarneńskich. Są to masywy krystaliczne posiadające charakter potężnych zrębów. Na północ od masywów krystalicznych rozciągają się Przed-alpy Szwajcarskie, w skład których wchodzą Przedalpy Fryburskie, Czterech Kantonów i Prealpy Sanktgallsfcie graniczące przedgórzem z ,Wyżymą Szwajcarską. Zróżnicowane pod względem orograficznym są również Alpy Wschodnie. W krystalicznym pasie Alp Centralnych występują Alpy Retyckie, Alpy Otztalskie (Alpi Yenoste), Alpy Zillertalskie, Wysokie Taury, Niskie Taury, Alpy Noryckie (Styryjskie) oraz Alpy Celtyckie i Pohoria. . W części szarogłazowej wznoszą się pasma Alp Kitzbuhelskich i Alp Eisenerzkich, natomiast w części wapiennej Alpy Allgauskie, Alpy Bawarskie (Północnotyrolskie) oraz Alpy Salzburskie i Wapienne Alpy Austriackie. W północnym pasie fliszowym wyróżnia się Las Bregencki i Las Wiedeńska. Po południowej stronie części krystalicznej znajdują się Alpy Bergamskie, masyw Adamello, Dolomity, Alpy Karnijskie, Karawanki i Alpy Julijskie. Najbardziej na południe wysunięte są Prealpy składające się z Alp Lombardzkich, Monti Lessini i Alp Weneckich. W Alpach panują swoiste warunki klimatyczne wyrażające się znaczną wilgotnością i pionową strefowością. Wraz ze wzrostem wysokości zaznacza się spadek temperatury i następuje stopniowy wzrost wilgotności.Spadek temperatury z wysokością osiąga w porze letniej średnio 0,6°C -- 0,7°C na każde 100 m, w zimie natomiast 0,3°C - 0,5°C. Wzrost wilgotności widoczny jest do wysokości 1500 - 2000 m n.p.m., dokąd sięga „morze mgieł" otulających grzbiety górskie, powyżej, w związku z promieniowaniem słonecznym, wilgotność powietrza jest mniejsza. W pasie śnieżnych szczytów zimy nie są zbyt surowe, lecz panują tu obfite śniegi i zamiecie śnieżne. Zima jest porą na ogół pogodną i bardziej suchą niż lato. Częste są opady atmosferyczne i mgły. Przezroczystość powietrza, silna insolacja i radiacja powodują znaczne dobowe wahania temperatury, zwłaszcza na stokach południowych. Częstym zjawiskiem dla Alp są dobowe wiatry górskie wywołane spływem zimnego powietrza ze szczytów w doliny wieczorem i wznoszeniem się powietrza z dolin ku szczytom rano. Alpy obfitują w wodę. Obfitość ta związana jest z dużą ilością opadów atmosferycznych, gromadzeniem się śniegów i lodowców górskich. Alpy są węzłem hydrograficznym dla Europy Zachodniej, z którego wypływają najdłuższe rzeki tej części kontynentu, jak: Ren, Dunaj, Rodan, Pad. Rzeki alpejskie 'można podzielić na rzeki wypływające bezpośrednio z lodowców (Rodan, Isere, Ren, Aere, Inn, Salzach) i rzeka zasilane przez wody topniejących śniegów oraz opady atmosferyczne. W związku z dużą wysokością gór i dużymi spadkami rzeki Alp charakteryzują się wysokim współczynnikiem odpływu, osiągającym 60 – 90%. Na terenie Alp znajdują się liczne jeziora. Największe z nich powstały u wylotu silnie pogłębionych, zamkniętych amfiteatralnie morenami, dolin. Są to jeziora: Genewskie (582 kma pow., 310 m głęb.) Bodeńskie (538 km2, 252 m), Czterech Kantonów, Zuryskie występujące po północnej stronie Alp oraz jeziora: Garda (370 km2, 346 m), Lago Maggiore (212 km2, 372 m), Como i in. występujące po południowej stronie Alp. W wysokich górach znajdują się jeziora karowe, a w strefie wapiennej jeziora krasowe. Na wysokości 2500 - 3000 m n.p.m. leży granica wiecznego śniegu. Powyżej tej granicy zalegają współczesne lodowce zajmujące około 4140 km2 powierzchni (w tym w Alpach Zachodnich ok. 2689 km2 i Alpach Wschodnich ok. 1451 km2). Łącznie w Alpach znajduje się około 1200 lodowców. Do największych z nich należy lodowiec Aletseh osiągający ok. 26,8 km długości i ok. 115 km2 powierzchni. Lodowiec ten znajduje sią we wschodniej części Alp Berneńskich. Głównymi obszarami współczesnego zlodowacenia są szczyty Alp Pennińskich, Alp Berneńskich, masyw Mont Blanc, Wysokich Taurów i Alp Otztalskich. Roślinność Alp przystosowana jest do pionowych stref klimatycznych. Na południowych podnóżach gór występuje roślinność śródziemnomorska typu makii, lasy z wiecznie zielonymi dębami i sosnami śródziemnomorskimi. Wyżej rosną lasy kasztanowe i lasy dębowe zrzucające liście na zimę, właściwe dla Alp Zachodnich. W Alpach Wschodnich panują lasy dębowe i bukowe. Powyżej 800 m n.p.m. rozpoczyna się piętro lasów górskich, złożonych z buka i jodły oraz dębu i klonu. W górnym piętrze występują lasy złożone ze świerków, modrzewia, sosny i limby. Górna granica lasu znajduje się w Alpach na wysokości około 2000 2500 m n.p.m. Nad lasami rozciąga się strefa kosodrzewiny i zarośli rododendronowych. W Alpach występują liczne bogactwa mineralne. W pasie szarogłazo-wym zalegają złoża żelaza i boksytu (Baux w pasinie Alpines). Lokalnie eksploatowane są złoża węgla kamiennego, węgla brunatnego, grafitu oraz soli kamiennej. W mniejszych ilościach występują kruszce miedzi, cynku, ołowiu, srebra i złota. Liczne są także źródła wód mineralnych i cieplice. Alpy otaczają mniejsze regiony, nazywane regionami przyalpejskimi. Należą do nich Gótry Jura, Obniżenie Rodanu i Saony, Wyżyna Szwajcarsko-Bawarsko-Austriacka i Nizina Padańska. Góry Jura powstały w końcowej fazie fałdowań alpejskich, jako wir-gacja Alp. Mają one budowę fałdową. Fałdowanie objęło utwory jurajskie, kredowe i niezgodnie zalegające na nich osady oligocenu i miocenu. Charafcterysityezaą cechą tych gór jest występująca tu

zgodność rzeźby z budową tektoniczną, dlatego układ grzbietów górskich jest zgodny z przebiegiem osi fałdów, zaś obszernych obniżeń z przebiegiem dłuższych osi synklim. Obniżenie Rodanu i Saony powstało na granicy strefy hercyńskiej ze strefą fałdowań alpejskich. W oligocenie dno obniżenia zajmowało rozległe jezioro. Jeszcze przed wypiętrzeniem Gór Jura do jeziora płynęły rzeki z odległych Wogezów, zasypując go wleczonym materiałem. Do północnej części obniżenia sięgały plejstoceńskie lodowce alpejskie. Pokryły one je materiałem morenowym. Na północnym przedpolu Alp rozciąga się Wyżyna Szwajcarsko-Bawarsko-Austriacka pokryta morskimi i lądowymi osadami trzeciorzędowymi, nazywanymi molasą. Wyżyna rozciąga się od Jeziora Genewskiego do przełomu Dunaju. Pokrywające wyżynę u czoła Alp utwory molasy uległy sfałdowaniu pod wpływem nasunięcia na nie płaszczowin alpejskich. W plejstocenie na obszarze tym lodowce alpejskie pozostawiły liczne ciągi moren czołowych, (skupiska pagórków drumlinowych i gliny morenowe. Spływające z lodowców wody roztopowe usypały liczne stożki sandrowe, a w okresie ostatniego zlodowacenia powierzchnia wyżyny pokryta została płatami lessów. Na południe od Alp leży Nizina Padańska. Jest to obniżenie podgórskie. W pliocenie nizina zalana była wodami Morza Adriatyckiego i stanowiła zatokę morską. Jednakże, w wyniku powolnego dźwigania się jej dna i intensywnej akumulacji materiałów niesionych przez lodowce i rzeki alpejskie oraz apenińskie, została ona wypełniona osadami. Północna część niziny pokryta jest materiałem morenowym i fluwioglacjalnym, pozostała część jest niziną aluwialną. W rzeźbie niziny zarysowują się płaskie poziomy terasowe związane z wcześniejszymi fazami akumulacji. Obecnie w wyniku współdziałania akumulacji rzecznej i morskiej; roczny przyrost niziny od strony morza wynosi około l km2. Największy przyrost obserwowany jest w delcie Padu i Adygi. Drugim olbrzymim górotworem w strefie fałdowań alpejskich są KARPATY, położone w przedłużeniu Alp, z którymi łączy je wspólny okres powstania oraz podobieństwo w budowie geologicznej i rzeźbie. Długość łańcucha górskiego wynosi około 1300 km. Karpaty mają również budowę płaszczowinową, jednakże od Alp różni je litologiczne wykształcenie utworów. Reprezentowane w ich obrębie strefy krystaliczna i wapienno-dolomitowa nie tworzą zwartych ciągów, lecz występują wyspowo, natomiast silnie rozbudowana jest strefa fliszowa. Łuk karpacki składa się z trzech części, różnych pod względem budowy geologicznej, rzeźby i ułożenia pasm górskich. Od przełomu Dunaju w Kotlinie Wiedeńskiej po przełęcz Łupkowską na terenie Polski ciągnie się część zwana Karpatami Zachodnimi, następnie do przełęczy Predealu i doliny Prahovy rozprzestrzenia się część Karpat Wschodnich, a do przełomu Dunaju zwanego Bramą Żelazną rozciągają się Karpaty Południowe zwane inaczej Alpami Transylwańskimi. W budowie geologicznej Karpat Zachodnich wyróżnia się trzy większe jednostki strukturalne, tj. zewnętrzny pas fliszowy, bardziej skomplikowany pas wewnętrzny i wulkaniczny pas południowy. Pas zewnętrzny jest młodym, trzeciorzędowym górotworem obejmującym płaszczowiny i fałdy fliszowe. Pas wewnętrzny budują utwory, starsze fragmentarycznie pokryte serią fliszową. Stare podłoże podlegało fałdowaniem kaledońskim, następnie hercyńskim, a w górnej kredzie nasunęły się na nie płaszczowiny mezozoiczne. W paleogenie, podczas fałdowania pasa ze- wnętrznego, starsze podłoże podlegało ruchom załomowym. W wyniku tych przeobrażeń centralna część Karpat Zachodnich ma charakter trzonów krystalicznych, stanowiących fragmenty starszych górotworów, młodszych intrudowanyeh masywów zbudowanych ze skał magmowych, płaszczowin i autochtonicznych pokryw mezozoicznych, głównie wapiennych i trzeciorzędowych pokryw fliszowych zachowanych w tektonicznych depresjach. Wulkaniczny pas południowy stanowi obszar zanurzony pod utworami trzeciorzędowymi, pokrytymi na powierzchni potężnymi pokrywami wulkanicznymi — riolitów, andezytów i tufów. W neogenie Karpaty Zachodnie podlegały częściowym transgresjom (tortońska, sarmacka) i denudacji. W' pliocenie nastąpiło dalsze dźwiganie się górotworu z równoczesnym wcinaniem się dolin rzecznych w podłoże udokumentowanym systemem teras w dolinach rzek karpackich. Na obszarach wapiennych rozwinęły się formy krasowe (Kras Murański, Kras Słowacki). W plejstocenie wyższe partie gór uległy zlodowaceniu. Okres ten wywarł potężny wpływ na rozwój dolin rzecznych. Karpaty Zachodnie dzielą się na Karpaty Zewnętrzne i Karpaty Wewnętrzne zwane też Karpatami Centralnymi. W obrębie Karpat Zewnętrznych (fliszowych) wyróżnia się Białe Karpaty, Jaworniki i Beskidy Zachodnie wraz z Pogórzem Karpackim. Na południe ód Beskidów Zachodnich rozciąga się szerokie obniżenie, które oddziela je od Karpat Wewnętrznych. W obniżeniu tym zarysowują się wyraźnie dolina Wagu oraz kotliny Żyliny, Orawska i Nowotarska. Obniżenie to zajmują też Pieniny (wapienny pas skałkowy). Karpaty Wewnętrzne (krystaliczne) mają rzeźbę zrębową. Potężne zręby górskie oddzielone są zapadliskowymi kotlinami i antecedentnymi przełomami. W Karpatach Wewnętrznych wyróżnia się szereg łukowato wygiętych ciągów górskich. Ciąg krystaliczny, zbudowany głównie z gnejsów i granitów osłoniętych od północnego zachodu i północy seriami kwarcytów, wapieni, dolomitów i margli; zalicza się do niego Małe Karpaty (768 m n.p.m.), Ino-wiec (1041 m n.p.m.), Góry Strażowskie (1213 m n.p.m.), Małą Fatrę (1710 m n.p.m.), Góry Choczańskie (1611 m n.p.m.), Tatry (2655 m n.p.m.), Góry Lewockie (1225 m n.p.m.) i Branisko (1200 m n.p.m.). Od południa ciąg ten ograniczony jest kotlinami Nitrzańską, Liptowską i Spiską. Ciąg krystaliczno-wapienny, w skład którego wchodzą masywy Tribec (829 m n.p.m.), Wielka Fatra (1590 m n.p.m.) i Niżne Tatry (2044 m n.p.m.). Ciąg krystaliczno-wapienny silnie skrasowiały, który reprezentują Rudawy Słowackie (1477 m n.p.m.). Ciąg wulkaniczny, do którego należą — Hronsky Inovec (901 m n.p.m.), Ptacznik (1349 m n.p.m.), Góry Kremnićkię (1318 m n.p.m. i Gory Sztiawnickie (1010 m n.p.m.), Polana (1457 m n.p.m.), Javorie (1044 m n-.pjm.). Do ciągu tego przylegają kotliny Ipelska, Lućeńska, Rimanowska i Koszycka. Ciąg iskładający się z Gór Nogradzkich (939 m n.p.m.), Matry (1015 m n.p.m.), Gór Bukowych (959 m n.p.m.), Zempleni (787 m n.p.m.) i Gór Slańskich (1092 m n.p.m.). Karpaty Wschodnie zbudowane również z fliszowego pasa zewnętrznego i pasa krystalicznego z mezozoicznymi pokrywami. Fałdowanie fliszu miało charakter krótkich nasunięć. Doprowadziło to do tworzenia się skib, stąd góry mają układ rusztowy. Wypiętrzenie pasa fliszowego nastąpiło później niż Karpat Zachodnich, jednakże miało ono przebieg bardziej burzliwy. Pas krystaliczny jest wąski i występuje wyspowo. Silniej natomiast rozwinięty jest wewnętrzny ipas wulkaniczny. W pasie fliszowym Karpat Wschodnich wyróżnia się Bieszczady, Gorgany, Czarnohorę i Karpaty Mołdawskie. Z pasem tym zrośnięty jest mocno krystaliczny człon Karpat, w obrębie którego dominują wyraźnie Góry Rodniańskie z zachowanymi w rzeźbie formami lodowcowymi. W pasie wulkanicznym wyodrębniają się pasma Wyhorlału (1075 m n.p.m.), Gór Kelitmeńskidh (2102 m n.p.m.), G.urghłu (1777 m n.p.m.) i Harghita (1801 m n.p.m.). Karpaty Południowe mają stosunkowo prostą budowę. Tworzą je jedynie krystaliczne trzony z mezozoicznymi pokrywami, które uległy peneplenizacji w okresie mioceńskim. Brak jest tu natomiast strefy fliszowej i wulkanicznej. Późniejsze ruchy neogeńskie i czwartorzędowe doprowadziły do rozbicia masywu górskiego na bloki i nierównomiernie je wydźwignęły. Powstało w ten sposób szereg grup górskich, do których należą: Góry Fogaraskie (2536 m n.p.m.), Góry Sybińskie (2245 m n.p.m.), Góry Paringu;!(2518 m n.p.m.),

Retezat (2509 m n.p.m.) oraz pasma Poia-na Rusca (1380 m n.p.m.) i Góry Banackie. Wyniesione grupy górskie były silnie zlodowacone. w okresie plejstoceńskim. Z okresu tego zachowały się liczne kary, jeziora polodowcowe, mutony i wały moren czo- łowych. Klimat Karpat wykazuje większy stopień kontynentalizmu niż klimat Alp, gdzie zatrzymują się główne masy wilgoci napływające z Atlantyku. Cechy kontynentalizmu wyraźnie zaznaczają się w kotlinach śródgór-skich. Tu zimą występują częste inwersje termiczne. Roczna amplituda temperatur w kotlinach wynosi około 23°C, na szczytach gór (Łomnica) około 15°C. Zróżnicowanie opadów atmosferycznych uwarunkowane jest zarówno warunkami orograficznymi, jak i wysokością bezwzględną. Suma rocznych opadów atmosferycznych waha się od 600 mm, na terenie kotlin, do 1200 mm na szczytach gór w zachodniej części Karpat. Największe opady atmosferyczne występują późną wiosną i wczesnym latem. Na szczytach Karpat brak jest wiecznych śniegów i lodowców. Z okresem obfitych opadów atmosferycznych związane są wysokie stany wód na rzekach karpackich, zbiegające się z okresem topnienia śniegów i obfitych opadów na początku lata. Rzeki karpackie są mniej •obfite w wody niż rzeki alpejskie. Również i liczba ich jest mniejsza. Największe skupisko jezior znajduje' się na terenie Tatr. Są to małe jeziorka cyrkowe. Roślinność karpacka występuje piętrowo. W dolnym piętrze (1200 -- 1400 m n.p.m.) przeważają lasy bukowe i bukowo-jodłowe, piętro górne (1500 - 1800 m n.p.m.) stanowią lasy szpilkowe, głównie świerkowe. W wyższych partiach gór występuje piętro kosodrzewiny i zarośli rododendronowych w Karpatach Południowych, a nad nim trawiastej roślinności alpejskiej. W Karpatach występuje wiele bogactw mineralnych. W części fliszowej eksploatuje się złoża ropy naftowej, soli kamiennej i potasowej. W części krystalicznej występują złoża rud żelaza, manganu, miedzi, antymonu, ołowiu, srebra i złota. W Karpatach Południowych, znajdują się niewielkie złoża węgla kamiennego. Góry te obfitują w wody mineralne w Piesztianach, Trenczyńskieh Tieplicach, Lubaczowie, Herlanach, Krynicy, Szczawnicy, Rabce, Baile Herkulane i in. Do regionów przykarpackich należą zapadliska wypełnione utworami mezozoicznymi i młodszymi. Są to: Obniżenie Morawskie, Kotlina Raciborsko-Oświęcimska, Kotlina Sandomierska, kotliny wschodniego podkarpacia (Żydaczowska, Stryjska, Kałuska, Stanisławska, Bukowińska) przechodzące w Wyżynę Mołdawsko-Besarabską. Regiony te mają kształt niecek lub kotlin ciągnących się na przedłużeniu obniżenia szwajcarsko-bawarsko-austriackiego. Obniżenia przy karpackie wypełnione są osadami trzeciorzędowego morza, które wycofało się na zachód. Osady te to głównie iły, wapienie i piaskowce. Podczas gromadzenia się tych utworów wystąpiły dalsze ruchy wypiętrzające i poziome, stąd utwory u podnóża gór są pofałdowane. Wycofujące się morze pozostawiło pokłady soli kamiennej i gipsów. W obniżeniach, w które wkroczyły czasze lodowe zachowały tsię szczątki moren. U podnóża Karpat Południowych leży Nizina Wołoska nachylona w stronę. Dunaju. Na powierzchni pokryta jest ona plejstoceńskimi żwirami, płatami lessów oraz holoceńskimi aluwia-mi rzek podkarpackich. Przedłużenie niziny stanowi delta Dunaju. . U stóp Karpat, Alp i Gór Dynarskich leżą obniżenia i drobne pasma górskie. Należą do nich Kotlina Siedmiogrodzka i Kotlina Panońska oddzielone grupą Gór Apuseńskich z najwyższym szczytem Bihor (1848 m n.p.rn.). Kotliny powstały w neogenie a następnie zostały zalane przez morze śródlądowe. Pod koniec neogenu morze zaczęło zanikać i przekształciło się w jezioro, do którego rzeki znosiły materiał z otaczających gór. Kotlina Siedmiogrodzka zbudowana jest głównie z piaskowców i zle-pieńców trzeciorzędowych. Jej powierzchnia jest pagórkowata i rozcięta .głębokimi dolinami rzek Aluty, Maruszy i Samoszu oraz ich dopływami. Umiarkowany, ciepły klimat sprzyja rozwojowi roślinności stepowej. Rzadziej spotykana jest roślinność halofityczna. Znacznie większy obszar (100 tyś. km2) zajmuje Kotlina Panońska (Węgierska), która jest zapadliskiem tektonicznym wypełnionym trzeciorzędowymi osadami morskimi, jeziornymi i rzecznymi. Nad równiną akumulacyjną kotliny wznoszą się resztki hercyńskich gór zrębowych, do których należą góry: Pilis, Yertes, Las Bakoński, Góry 'Mecsek, Papuk d Pruska Góra. Są one zbudowane ze skał krystalicznych, pokrytych płytowo zalegającymi wapieniami i dolomitami mezozoicznymi. Wzdłuż linii tektonicznych i rowu tektonicznego jeziora Balaton występują trzeciorzędowe góry wulkaniczne i pokrywy, lawowe. Wzdłuż linii uskokowych występują źródła mineralne. Na powierzchni niziny zalegają płaty lessów i piasków eolicznych. Na terenie kotlin podkarpackich występują niewielkie ilości węgla koksującego, boksytów, ropy naftowej oraz kruszców miedzi, srebra, ołowiu i złota. W okolicy Baia Marę wydobywa się rudy żelaza. W utworach neogeńskich zalegają pokłady soli kamiennej i gipsu. 69. Europa Południowa. Ogólna charakterystyka półwyspów Iberyjskiego i Apenińskiego. Europa Południowa jest jednym z najbardziej rozczłonkowanych obszarów fizycznogeograficznych kontynentu. W jej skład wchodzą trzy oddzielne półwyspy wraz z wyspami na Morzu Śródziemnym. Półwyspy Europy Południowej mają wiele cech wspólnych pozwalających połączyć je w większą całość. PÓŁWYSEP IBERYJSKI (Pirenejski) posiada zwarty i masywny kształt o słabo rozwiniętej linii brzegowej. Osiąga on powierzchnię 580 tyś. km2. Od trzonu lądowego oddziela go wysoki łańcuch Pirenejów, zaś z pozostałych stron oblewają go wody Oceanu Atlantyckiego i Morza Śródziemnego. Pod względem geologicznym półwysep składa się z trzech zasadniczych części: masywu hercyńskiego zwanego Mesetą, południowej strefy fałdowań alpejskich obejmującej strefę „alpidów", do której należy Nizina Andaluzyjska i Góry Betyckie oraz strefy „iberydów", z Pirenejami, Kotliną Aragońską i Górami Iberyjskimi. Alpidy zostały wynurzone z wielkiej, śródziemnomorskiej geosynkliny Tetydy, natomiast iberydy powstały na miejscu bocznych epikontynentalnych zbiorników morskich, przenikających w obręb masywu kontynentalnego, których głębokość często zmieniała się. Obszar Mesety zajmuje około 60% powierzchni półwyspu. Zbudowany on jest z silnie pofałdowanych i zmetamorfizowanych utworów prekambryjskich i paleozoicznych, poprzecinanych licznymi intruz j ami skał magmowych. W czasie orogenezy hercyńskiej Meseta została pofałdowana i usztywniona. W późniejszym okresie stare góry i wyżyny hercyńskie podlegały silnej denudacji. Wschodnia część Mesety objęta była częściowymi zalewami morskimi, które pozostawiły na podłożu hercyńskim płytowo zalegające osady mezozoiczne i trzeciorzędowe. W eocenie masyw Mesety został silnie zdyslokowany. W wyniku ruchów tektonicznych część masywu uległa obniżeniu i powstało szereg basenów sedymentacyjnych, w których osadziły się iły, wapienie i gipsy jeziorne orazutwory fluwioglacjalne. W środkowej części Mesety ruchy eoceńskie wypiętrzyły szereg zrębów objętych wspólną nazwą Kordyliery Centralnej (Góry Kastylijskie). W skład Kordyliery Centralnej wchodzą zrębowe bloki Sierra da Estrella, Sierra de Gata, Sierra de Gredos i Sierra de Guadarrama. Góry budują stare granity i łupki krystaliczne, pokryte częściowo utworami mezozoicznymi. Tworzą one przeważnie równoległe grzbiety górskie, oddzielone podłużnymi obniżeniami. Na 'powierzchni tych grzbietów zachowały się stare poziomy zrównania oraz młode plejstoceńskie formy polodowcowe. Góry Kordyliery Centralnej oddzielają od siebie dwie kotlinowate wyżyny zwane Starą i Nową Kastylią. Na południe od Kordyliery Centralnej leżą na przemian wielkie formy wklęsłe i wypukłe. W bezpośrednim sąsiedztwie ciągnie się obniżenie Tagu, następnie pasmo Gór Toledańskich i Sierra de Guadalupe zbudowane z kwarcytów sylurskich i skał krystalicznych oraz

obniżenie środkowej Gwadiany i krawędziowe góry Sierra Morena, opadające stromym progiem wzdłuż linii uskokowej ku Nizinie Andaluzyjskie j. Nizina Andaluzyjska (kotlina rzeki Gwadalkiwir) ma kształt trójkąta rozszerzającego się w stronę Oceanu Atlantyckiego. Jest to obniżenie, które w okresie mioceńskim było zatoką morską. Południową część półwyspu zajmują Góry Betyckie (Andaluzyjskie) powstałe na przełomie paleo- i neogenu. Pod względem budowy geologicznej i tektoniki Góry Betyckie są podobne do Alp. Występuje tu wyraźna strefowość podłużna, widocznie zaznacza się część krystaliczna i zalegająca od niej na północ strefa wapienna. Długość łańcucha górskiego wynosi ok. 600 km, szerokość 100 - 160 km. Pod względem wysokości Góry Betyckie zajmują drugie .miejsce w Europie po Alpach (Mułhacen 3478 m njpjm.). Większość szczytów posiada jednak formy łagodne ze śladami zlodowaceń plejsto-ceńskich. Obecnie znajduje się tu mały lodowiec karowy, jeden z najdalej wysuniętych na południe Europy. Na północy gór Kordyliery Centralnej rozciąga się kotlina Nowej Kastylii, którą od północy ograniczają Góry Kantabryjskie. Są to hercyń-Bikiie góry kadłubowe z typową -rzeźbą rusztową. Grzbiety tych gór zbudowane są z odpornych kwarcytów, natomiast oddzielające je podłużne doliny zostały wypreparowane w łupkach kambryjskich, piaskowcach dewońskich i łupkach kulmu. W rejonie Oviedo zalegają złoża karbońfekiego węgla kamiennego. Niektóre pasma zbudowane z wapieni karbońskich rozcinają głębokie doliny, jary i .wąwozy. W okresie plejstoceńskim najwyższe partie gór pokryte były lodowcami. Na zachód od Gór Kantabryjskich ciągną się obszary wyżynna i górzyste masywu Galicji. Masyw zbudowany jest z granitów i skał meta- morficznych. Po wypiętrzeniu uległ on silnej peneplenizacji i erozji rzecznej. Wyższe wzniesienia stanowią tu najtwardsze grzbiety skalne w postaci ostańców. Na wschód od Gór Kantabryjskich ciągnie się łańcuch Pirenejów. Góry osiągają średnią wysokość 3000 m n.p.m., natomiast wysokość maksymalną posiada Pico de Aneto (3404 m n.p.m.) wznoszący się w grupie Maladetta. Główne grzbiety gór tworzą struktury hercyńskie zbudowane z granitów i gnejsów. Są one silnie zdyslokowane i przecięte intruzjami granitów. Północne i południowe srboki budują Skały mezozoiczne i trzeciorzędowe. Południowy stok graniczy z Kotliną Aragońską wzdłuż wyraźnie zarysowanej linii uskokowej. Długość pasma górskiego wynosi ok. 430 km, szerokość ponad 100 km. W najwyższych częściach gór zalegają lodowce karowe, pola firnowe i małe lodowce dolinne. W częściach: wapiennych rozwinęły się zjawiska krasowe. Położona na południe od Pirenejów Kotlina Aragońska jest obniżeniem ograniczonym wyraźnymi krawędziami tektonicznymi. Dno kotliny wysłane jest utworami neogeńskimi i osadami rzeki Ebro. Powierzchnia kotliny jest wyżynna i pagórkowata, rozcięta doliną Ebro i dolinami jej dopływów. Na południu ciągną się Góry Iberyjskie. Podłoże gór stanowią paleozoiczne struktury Mesety osłonięte mezozoiczną pokrywą, sfałdowaną w orogenezie trzeciorzędowej. Ta wyraźna dwudzielność w budowie stanowi podstawę do zaliczenia, przez niektórych badaczy, Gór Iberyjskich do strefy krawędziowej Mesety. Pasmo Gór Iberyjskich jest asymetryczne, stromo opada ku Kotlinie Aragońskiej i łagodnie w stronę kotlin ka-stylijskich. Najwyższe szczyty wznoszą się w strefie Sierra de la Demanda, Sierra del Moncayo i Sierra de Gudar. Środkowa część gór jest nieco obniżona. Obniżeniem tym płynie rzeka Jalón, dopływ Ebro. W sąsiedztwie Półwyspu Iberyjskiego znajduje się szereg wysp. W przedłużeniu Gór Betyckich leżą Baleary i Pitiuzy, ukształtowane w orogenezie alpejskiej. Na podmorskiej grzędzie Atlantyku leży archipelag Azorów, składający się z 10 wysp o łącznej powierzchni 24 000 km2. Są to wyspy wulkaniczne zbudowane z bazaltów, andezytów i trachitów. Zachowały się tu świeże stożki wulkaniczne z kraterami wypełnionymi •wodami stanowiącymi jeziora. Warunki klimatyczne półwyspu są zróżnicowane, wyróżnia się tu trzy większe strefy "klimatyczne obejmujące część środkową, północno- zachodnią i południową. W części środkowej panuje klimat suchy, kontynentalny. W porze letniej, w związku z nasuwającym się wyżem azorskim lub rozwijającymi się lokalnymi niżami, jest tu bardzo ciepło. W zimie nad wnętrzem półwyspu utrzymuje się wyż baryczny, stąd temperatury są niskie w stosunku do zajmowanej szerokości geograficznej. Minimalną temperaturę — 27°C zanotowano w Melinie u stóp Gór Iberyjskich. Średnie opady w części środkowej wynoszą 250 - 750 mm rocznie. Część północno-zachodnia półwyspu jest pod wpływem 'mas napływających z Atlantyku, istąd jest to klimat typowo morski. Charakteryzują go małe amplitudy roczne temperatury powietrza i duże opady atmosferyczne. Obszar ten obejmuje izoterma stycznia 10°C, lipca 20°C. W części południowej panuje klimat śródziemnomorski z upalnym i słonecznym latem oraz łagodną i dżdżystą zimą. Zróżnicowany charakter wykazuje szata roślinna Półwyspu Iberyjskiego. Z zasięgiem wpływów klimatu morskiego związana jest roślinność lasów liściastych z przewagą dębów. Niżej rosną wiecznie zielone dęby, a wyżej zrzucające liście na zimę. Wnętrze półwyspu zajmują stepy bezdrzewne, a miejsca bardziej wilgotne świetliste. lasy śródziemnomorskie. W górach rosną kserofitowe lasy iglaste z udziałem sosny śródziemnomorskiej. Nad morzem przeważa roślinność typu makii, a w miejscach suchych stepy. Naturalna roślinność półwyspu została wyniszczona przez człowieka. Duże znaczenie gospodarcze w tym rejonie ma dąb korkowy, występujący głównie w zachodniej części półwyspu. Wnętrze półwyspu zajmują gleby brązowe i brunatne oraz gleby czerwonobure z udziałem gleb kasztanowych. Nad Atlantykiem przeważają gleby brunatne, a w Kotlinie Aragońskiej i wschodniej części Gór Betyckich szaroziemy; Na wychodniach skał wapiennych rozwinęły się gleby brunatne i rędziny. Na całym Półwyspie Iberyjskim występują różnorodne bogactwa mineralne. Złoża węgla kamiennego zalegają w rejonie Oviedo, Porto i Pueiblonuovo; złoża rud żelaza w okolicy Gijónu, Bilbao oraz Gór Iberyjskich i Betyckich. U podnóża Gór Betyckich zalegają złoża siarki. W niewielkich ilościach reprezentowane są kruszce miedzi, cynku i ołowiu, manganu oraz rtęci, wolframu i cyny. W Kotlinie Aragońskiej znajdują się pokłady soli potasowej. PÓŁWYSEP APENIŃSKI ma około 149 km2 powierzchni. Jest wysunięty w Morze Śródziemne. Wraz z wyspami: Sycylią, Sardynią i Korsyka otacza on głęboki basen Morza Tyrreńskiego. Właściwy półwysep należy rozpatrywać jako młode pasmo górskie wypiętrzone i ukształtowane w paleogenie i okresach późniejszych. O obecnej aktywności sił wewnętrznych świadczą trzęsienia ziemi i działalność wulkaniczna. Półwysep Apeniński budują skały kenozoiczne i mezozoiczne oraz występujące w niektórych rejonach starsze struktury hercyńskie. Centralny masyw hercyński zapadł się niemal całkowicie, a na jego miejscu pozostało głębokie zapadlisko Morza Tyrreńskiego. Z dawnego masywu zachowały się jedynie szczątki brzeżne na terenie Kalabrii i Gór Pelorytańskich objęte, strukturami Apeninów oraz drobne resztki na wyspach Sardynii i Korsyce. Dawny zasięg starego masywu otaczają obecnie struktury trzeciorzędowe. Główną oś obecnego półwyspu stanowią młode góry Apeniny, sfałdo-wane i wypiętrzone w orogenezie alpejskiej. W ich obrębie wyróżnia się część północną, środkową i południową- Apeniny Północne są przedłużeniem łuku alpejskiego skręcającego ku południowi. Składa się on z Apeninu Liguryjskiego i Apeninu Toskańskiego. Pasma te są częścią łuku,, którego struktury skręcają w kierunku Zatoki Genueńskiej oraz Morza Tyrreńskiego i zanurzają się pod wodę. Dalszy jego ciąg znajduje się na wyspie Elbie, w północno- zachodniej części Korsyki i wyspach Bale-arach, gdzie łączy się z Górami Betyckimi. Apeniny Północne zbudowane są ze starych

masywów metamorficznych oraz płaszczowin nasuniętych z południowego zachodu. Wyróżnia się tu płaszczowinę dolnotoskańską, zbudowaną z łupków paleozoicznych i marmurów triasowych odsłaniających się w Alpach Apulijskich i na przedgórzach toskańskich oraz płaszczowinę górnotoskańską, zbudowaną z piaskowców eoceńskich i płaszczowinę liguryjską, zbudowaną z łupkowych glin i ofiolitowych intruzji. Mimo znacznych wysokości góry mają formy łagodne z kopulastymi szczytami. Na szczytach zachowały się formy karowe, żłoby i resztki moren lodowców plejstoceńskich. Na stokach, pod wpływem trzęsień ziemi,, tworzą się osuwiska. Począwszy od rzeki Metaure rozpoczynają się Apeniny Środkowe. Zbudowane są one ze skał jurajskich, kredowych i eoceńskich z przewagą wapieni. Skały te są silnie pofałdowane, lecz nie tworzą płaszczowin. Częste są tu również pęknięcia, uskoki i wypiętrzenia bryłowe. Góry mają charakter stoliw o stosunkowo łagodnych szczytach. Ciągną się one pasmami, wśród których wyróżnia się Apenin Umbryjski, Abruzzy i Góry Babińskie. Układ pasm jest wynikiem młodych ruchów tektonicznych,. Na całym obszarze Apeninów Środkowych występują, rozwijające się oćl początku czwartorzędu, formy krasowe. O lokalnym zlodowaceniu plejstoceńskim świadczą zachowane kary, powierzchnie zmutonizowane i rozmyte szczątki moren. Na południe od Neapolu rozpoczyna się pasmo Apeninów Południowych. Ciągną się one wzdłuż wybrzeża Morza Adriatyckiego w kierunku, rowu tektonicznego, w którym płynie rzeka Creti. Apeniny Południowe zbudowane są z wapiennych stoliw poprzedzielanych pogórzami fliszowymi, stąd też w rzeźbie gór występują silne kontrasty wynikające z różnej odporności skał. Wapienne stoliwa osiągają znaczne wysokości (Matese 2050 m n.p.m., Monte del Papa 2005 m n.p.m.). Południowym przedłużeniem Apeninów Południowych jest Apenin Kalabryjski zbudowany z łupków krystalicznych i granitów. Nad Cieśniną Messyńską ograniczają go młode pęknięcia i uskoki. Dalszy ciąg fałdowego pasa Apeninów znajduje się na Sycylii, biegnie on w kierunku gór Atlas w Afryce. 70. Europa Południowa. Ogólna charakterystyka półwyspu Bałkańskiego. PÓŁWYSEP BAŁKAŃSKI ma najszersze po łączenie z lądem bez odgraniczających go barier górskich. Za granicę północną półwyspu uważane jest obniżenie na linii Triest — Lubiana, między Alpami Julijskimi i Górami Dynarskimi oraz rzekami Sawą i Dunajem. Północna część półwyspu ma kształt zwarty, południowa natomiast zwęża się i jest silnie rozczłonkowana. Najdalej na południe sięga półwysep Peloponez połączony z lądem Przesmykiem Korynckim. Obecny zarys półwyspu powstał na zrębach starego hercyńskiego masywu centralnego rozbitego na poszczególne bryły, których część została wydźwignięta, a część zapadła się w rejonie Morza Egejskiego. Rozbity masyw został z kolei objęty trzeciorzędowymi ruchami fałdowymi, które wytworzyły szereg młodych pasm górskich i połączyły półwysep w jedną całość. Największym członem starego masywu jest zwarty zrąb gór Rodo-pów, zbudowany z łupków krystalicznych i granitów z intruzjami skał. Masyw ma rzeźbę falistej wyżyny rozciętej głębokimi dolinami i wąwozami, świadczącymi o niedawnym wypiętrzeniu. Stare doliny i powierzchnie zrównania występują w wyższych partiach gór-Do najwyższych części Rodopów należą masywy Riła (2925 m n.p.m.) i Pirin (2915 m n.p.m.), które w plejstocenie były zlodowaeone. Lodowce spływały z gór do poziomu 1000 m n.p.m., gdzie wytapiając się pozostawiały materiał morenowy. Na zachód od Rodopów leży kompleks bryłowych Gór Macedońskich, rozbity uskokami i rozczłonkowany kotlinami. Góry zbudowane teą z łupków krystalicznych, granitów, wapieni i trzeciorzędowych skał wylewnych. Stare masywy górskie ciągną się ku północy aż po dolinę Dunaju, a na południu spotykane są na Półwyspie Chalcydyckim, w górach Tesalii i na wyspie Eubei. Przedłużeniem ich w kierunku wschodnim jest wyżyna Strandży sięgająca do brzegów Morza Czarnego. Zalegający w podłożu tej części półwyspu stary masyw wywierał wpływ na przebieg fałdowań trzeciorzędowych i spowodował gwałtowne wygięcie łuku karpacko-bałkańskiego w kierunku wschodnim. Odchylenie to reprezentuje łańcuch Bałkanów. Góry Bałkan (Stara Pianina) dzielą się na trzy zasadnicze części różniące się budową geologiczną i rzeźbą powierzchni. Są to: Bałkan Za- chodni, Bałkan Środkowy i Bałkan Wschodni. Bałkan Zachodni stanowi pasmo górskie dochodzące do wysokości 2169 m n.p.m., które ciągnie się od doliny Dunaju do przełomu rzeki Iskyr. Zbudowane jest ono z paleo-zoicznych łupków poprzecinanych intruzjami skał wylewnych, osłoniętych od północy strefą wapieni mezozoicznych i fliszu. Najwyższy człon łańcucha stanowi Bałkan Środkowy (Botew 2376 m n.p.m.), zbudowany głównie z łupków krystalicznych i granitów. Szczyty gór są łagodne, kopulaste, stoki południowe strome i rozcięte dolinami. U wylotu dolin powstały potężne stożki napływowe. W wyższych partiach gór zachowały się powierzchniezrównań, świadczące o stopniowym dźwiganiu się gór. Niższym członem łańcucha górskiego jest Bałkan Wschodni, rozgałęziający się na szereg drugorzędnych pasm górskich. Człon ten opada urwiskami w kierunku Morza Czarnego. W skład łańcucha górskiego Bałkanów wchodzi również pasmo Antybałkanu, rozciągające się równolegle do pasma głównego od strony południowej. Jego budowa wewnętrzna zbliżona jest do budowy Bałkan u Środkowego. Po północnej 'Stronie Bałkaeu rozciąga się (rozległa Płyta Bułgarska (platforma naddunajska), zbudowana z poziomo zalegających wapieni górnokredowych, częściowo przykrytych osadami trzeciorzędowymi. W wielu miejscach płyta jest zaburzona uskokamiwykazującymi przebieg południkowy. Przebieg ten wykorzystały rzeki spływające z Bałkanu do Dunaju, tworząc rozległą nizinę nachyloną w kierunku doliny Dunaju. Na południe od Gór Bałkan leży Kotlina Maricy i wschodniej Tracji. Kotlina Maricy w części zachodniej jest rozległym zapadliskiem wypełnionym aluwiami, ku wschodowi pokrywają je trzeciorzędowe osady jeziorne (piaski, iły, margle) lekko sfałdowane i wypiętrzone. Na wschód od ujścia Maricy, wzdłuż Zatoki Saros, wznosi się masyw Koru-Dag, a dalej nad brzegami Morza Marmara masyw Tekir-Dag. Wschodnią część kotliny otacza Wyżyna Strandży oraz Półwysep Bosforski. Obszary te zbudowane są z granitów, wapieni dewońskich i eoceńskich wapieni numulitowych. Drugi system trzeciorzędowych fałdowań na Półwyspie Bałkańskim tworzą Góry Dynarskie. System ten dzieli się na właściwe Góry Dynarskie, Góry Albanii i silnie rozczłonkowane góry Tracji, których przedłużenie południowo-wschodnie znaczą struktury fałdowe wysp Krety i Rodos oraz wybrzeży Azji Mniejszej. Góry Dynarskie dzielą się na dwie części: zachodnią zbudowaną z wapieni mezozoicznych silnie skrasowiałych i wschodnią skomplikowaną pod względem budowy geologicznej. W części Wschodniej następują po sobie serie skał paleozoicznych, mezozoicznych i krystalicznych z silnie rozwiniętymi formami erozyjnymi. Serie te zostały pofałdowane, ponasuwane na siebie i potrzaskane uskokami. Po orogenezie alpejskiej cały górotwór podlegał silnej denudacji i peneplenizacji. Obecny kształt gór je?t wynikiem nierównomiernego pionowego wypiętrzenia, które wystąpiło w końcu trzeciorzędu i na początku czwartorzędu. Ruchom tym towarzyszyły również wypiętrzenia wielko-promienne, które spowodowały wgięcia i zapadliska w strefie nadbrzeżnej. W strefę tę wkroczyło morze zajmując podłużne, równoległe do wybrzeży obniżenie. W ten sposób powstał system cieśnin zwanych kanałami, między którymi wznoszą się grzbiety górskie w postaci wysp. Tak wykształcone wybrzeże zyskało miano wybrzeża dalmatyńskiego. Wyspy dalmackie zbudowane są z autochtonicznych fałdów składających się z wapieni neogeńskich i fliszu. Główny trzon gór tworzy wyżynne platformy występujące piętrowo, ze szczególnym nasileniem na wysokości 800 - 2000 m n.p.m. Platformy te stanowią wypiętrzone części penepleny

neogeńskiej rozmyte i skrasowiałe. Na płaskowyżach wznoszą się góry bryłowe ze skalistymi szczytami i ostrymi formami. Góry charakteryzują się bogactwem zjawisk krasowych: rozległych polji, żłobków krasowych, lejów krasowych i zapadlisk. Silnie rozwinięte są również formy krasu podziemnego. Zjawiskom krasowym sprzyja znaczna miąższość wapieni, ich spękanie i brak przewarstwień utworami nieprzepuszczalnymi. Wschodnia część Gór Dynarskich zbudowana jest ze skał krystalicznych, paleozoicznych i triasowych łupków piaszczystych przewarstwionych wapieniami oraz ofiolitowymi skałami wulkanicznymi. Grzbiety góitiskie mają stosunkowo łagodną rzeźbę i rozcięte są szerokimi dolinami. Przedłużeniem Gór Dynarskich ku południowi są Góry Albańskie. Jest to łańcuch zbudowany z kilku stref litologicznych: fliszowej, wapiennej i krystalicznej. Najwyższe wzniesienia osiągają wapienne Alpy Albańskie (Prokletije), posiadające cechy rzeźby wysokogórskiej z zachowanymi formami polodowcowymi. W części tej występują zjawiska krasowe. Dalej ku południowi ciągną się łańcuchy Pindusu i równolegle do niego góry Epiru. Zbudowane są one z łupków, rogowców, wapieni i fliszu ze śladami utworów zlodowacenia plejstoceńskiego. Góry Epiru nie są zbyt wysokie i silnie rozczłonkowane w związku z różnorodną budową litologiczną i różną odpornością skał na wietrzenie. Bardziej skomplikowaną budowę posiada środkowa Grecja, gdzie południowe pasma gór fałdowych krzyżują się z poprzecznymi załomami tektonicznymi. Na skutek tektonicznego rozczłonkowania powstały tu masywy typu gór stołowych, zbudowane z twardych wapieni, na których widoczne są powierzchnie abrazyjne i denudacyjne. Występują tu „stoliwa"z formami krasowymi i pionowymi urwiskami. Między masywami znajdują się zapadliska i kotliny wypełnione osadami wieku trzeciorzędowego i czwartorzędowego. Część kotlin zajmują zatoki morskie wciskające w głąb lądu. Zatokom towarzyszą szeregi drobnych wysp. Silnie rozczłonkowany jest obszar Attyki w południowo-zachodniej części półwyspu, gdzie wznoszą się pojedyncze bloki górskie, osiągające 1000 - 1100 m n.p.m. (Góry Pentelikanu i Ymitosu), otoczone skrawkami nizin nadmorskich. Górzystą i silnie rozczłonkowaną częścią Półwyspu Bałkańskiego jest Peloponez, którego zarys i obecna rzeźba jest wynikiem pionowego wypiętrzania i licznych dyslokacji. Dyslokacje te doprowadziły do powstania gór wielu obniżeń wypełnionych aluwiami. Góry zbudowane są z łupków i wapieni mezozoicznych podobnych do marmurów. Na stokach gór zalegają margłe plioceńskie, zlepieńce i piaskowce. Od półwyspu Peloponez aż po wybrzeża Azji Mniejszej ciągnie się-łańcuch wysp stanowiących przedłużenie Gór Dynarsko-Greckich, do których należą między innymi Kithira, Kreta czyli Kandia, Kasos, Karpathos, Rodos i wiele mniejszych. W paleogenie wznosił się tu górotwór fałdowy, który uległ peneplenizacji i został zanurzony w morzu. W pliocenie wyspy zostały ponownie wydźwignięte, a o nasileniu ruchów wy-piętrzących świadczą terasy abrazyjne. Wyspy mają rzeźbę o charakterze górskim. Maksymalną wysokość (2456 m n.p.m.) osiąga szczyt Idę na Krecie. Na północ od Morza Kreteńskiego leżą Cyklady, archipelag drobnych wysp. Przed okresem trzeciorzędowym rozciągał się tu stary masyw uformowany w orogenezie hercyńskiej. Pod koniec trzeciorzędu ląd ten począł się obniżać i zanurzać w wody Morza Egejskiego. Ostatnie jego skrawki zanurzyły się już w holocenie. Wyspy Milos, Thira (Santoryn), Astipalaja, Nisiros i Kos są pochodzenia wulkanicznego. Czynnym wulkanem jest Kajmeni na wyspie Thira. Półwysep Bałkański posiada złożone warunki klimatyczne, roślinne i glebowe. Cała jego południowa część wraz z wybrzeżem Morza Adriatyckiego, Egejskiego i Marmara posiada klimat śródziemnomorski. W części wewnętrznej panują warunki klimatyczne zbliżone do warunków środkowej Europy. Średnia temperatura stycznia na wybrzeżach wynosi 5°C-11°C, w części wewnętrznej —1°C-+5°C. Średnie temperatury lipca na północnym zachodzie wynoszą 21°C-23°C, na wschodzie 23°C -- 25°C, a na południu oraz wybrzeżu adriatyckim 25°C - 27°C. Największe opady atmosferyczne występują we właściwej części Gór Dynarskich, gdzie osiągają 1500 - 3000 mm rocznie. Duże opady mają również góry wewnętrznej części półwyspu. Jedynie na wybrzeżu wschodniej Grecji opady atmosferyczne kształtują się poniżej 500 mm rocznie. Ze względu na lokalne zróżnicowanie warunków klimatycznych na obszarze półwyspu występuje typowy klimat śródziemnomorski oraz jego liczne odmiany, jak np.: klimat „pontyjski", klimat śródziemnomorski z porą deszczową w jesieni i klimat „naddunajski". Na półwyspie przeważa roślinność śródziemnomorska i typowa dla środkowej Europy. Na obszarze śródziemnomorskim występuje roślinność wiecznie zielona z lasami dębowymi, sosnowymi (pinia) i krzaczastymi zaroślami typu makia, występującymi głównie na południu i wyspach śródziemnomorskich. Na obszarach górskich rosną lasy iliryjskie złożone z jesionu południowego, dębu, grabu, drzew laurowych, bukszpanowych i ostrokrzewów. Krzaczasta roślinność kserotermiczna reprezentuje zarośla zrzucające liście typu „sibljak" oraz zarośla „frigany" porastające na suchych i kamienistych stokach i zarośla typu „tomilara" złożone z drobnych pachnących krzewów, jak macierzanka i rozmaryn. Powyżej 1500 - 1770 m n.p.m. występują lasy górskie z udziałem dębów, klonów, kasz tana jadalnego, buka, a wyżej jodły greckiej i sosny pancernej. Górna granica lasu leży na wysokości 1800 - 2000 m n.p.m. W północnej części pówyspu występuje roślinność typu środkowoeuropejskiego z przewagą lasów dębowych. W górach rosną natomiast lasy bukowe z domieszką drzew iglastych. Powyżej górnej granicy lasów przeważa strefa krzewów górskich, a nad nią roślinność subalpejska i alpejska. Na Półwyspie Bałkańskim występują różnorodne bogactwa mineralne. W basenach trzeciorzędowych zalegają złoża węgla brunatnego, większe ich zasoby znajdują się w dorzeczu Timaku i na wyspie Eubei. Niewielkie ilości węgla kamiennego są w rejonie Gaferowa. Ropa naftowa wydobywana jest na terenie Albanii. Większe zasoby rud żelaza znajdują się w okolicy Zeniicy, Sofii, Dimli terowa, Aten i na wyspie Sefiros. Kruszce miedzi związane są głównie z wychodniami skał krystalicznych, wylewnych. W sąsiedztwie miedzi występuje cynk i ołów. Znaczna ilość boksytów występuje w Górach Dymarskich. W górach tych zalegają również złoża manganu i margli cementowych. Stosunkowo słabo wykorzystane są zasoby energii wodnej rzek. 71. Atlas – jednostka Afryki zbliżona z regionem Europy Południowej. Ogólna charakterystyka pod wzgl. proc. Górotwórczych. Obszar gór Atlas jest związany bardziej z Europą śródziemnomorską niż bryłowym cokołem kontynentu afrykańskiego. Stanowi on system gór fałdowych o długości ponad 2000 km. I szerokości ok. 350km. Środkowe części łańcuchów górskich tworzą trzon paleozoiczny zbudowany z łupków, kwarcytów, wapieni i skał wylewnych związanych z orogenezą hercyńską, Miejscami na znacznej przestrzeni wyłaniają się prekambryjskie skały autochtoniczne masywów krystalicznych. Na tym trzonie leży gruba pokrywa skał mezozoicznych i trzeciorzędowych, pofałdowanych w orogenezie alpejskiej. (wapienie i flisz). W północnej części tworzy struktury płaszczowinowe, w południowej fałdy. 2 strefy fałdowań: zewnętrzna (Rif i Atlas Telleński) i wewnętrzna (Atlas Wysoki, Atlas Średni,Antyatlas, Atlas Saharyjski), Strefy te rozdziela sztywny blok Wyżyny Szotów (Szott - płytkie zagłębienie bezodpływowe na peryferiach i w obniżeniach algierskich i tunezyjskich pustyń piaszczystych. zagłebienia pustynne. Szotty zasłane są materiałem gliniastym i ilastym pokryte skorupami solnymi i gipsowymi, po deszczu zamieniają się w słone trzęsawiska lubjeziora.)

Pasma górskie: Rif- Ciągnie się wzdłuż wybrzeży morza śródziemnego od cieśniny giblartalskiej do doliny rzeki wadi muluja . Najwyższy szczyt Dżabal Tidighin wznosi się na 2456 m .. zbudowane jest ze skał krystalicznych, łupków paleozoicznych, wapieni mezozoicznych i fliszu. Góry te mają zróżnicowaną rzeźbę, są porozcinane licznymi dolinami, tam gdzie stykają się z morzem tworzą wysoki klif. Góry atlas stanowią geologiczne przedłużenie gór Betyckich ( pd. Hiszpania) Atlas Telleński – Stanowi przedłużenie gór Rif, ciągnie się wzdłuż brzegów m. Śródziemnego w kierunku wschodnim ( pn. Algieria, Tunezja), najwyższy szczyt Dżurdżura (2308 m n.p.m.), zbudowany jest ze skał krystalicznych osłoniętych osłoniętych strefą płaszczowinowo-łuskową skał wapiennych i fliszu. Wyżyna szottów – równina otoczona górami o wys. do 900 m n.p.m. W okresach deszczowych w zagłębieniach gromadzi się woda spływająca z gór tworząc jeziora, które latem wysychają(szotty), Atlas saharyjski- leży na Pd. Od wyż. Szottów, szłada się z wielu pasm i masywów, zbudowanych ze skał krystalicznych paleozoicznych i młodszych fałdowych. Najw szczyt Dżebel Aures 2328m n.p.m. (Dżebel=skała po arabsku). Antyatlas- stanowi przedłóżenie atlasu saharyjskiego na zachód, trzonem pasma są 3 masywy krystaliczne, najw. szczyt 2376 m n.p.m. Atlas wysoki- połączony z Antyatlasem masywem wulkanicznym Dzebel Siura 3304m n.p.m. zbudowany jest ze skał krystalicznych najwyższy szczyt Tubka 4165 m n.p.m. Atlas średni- zbudowany z paleozoicznych wapieni, kwarcytów i piaskowców, sfałdowany w orogenezie hercyńskiej, 72. Sahara – jednostka specyficznych cech fizycznogeograficznych Afryki. Największa pustynia świata pow ok. 9 mln km2, długość 5600km, szerokość1500km, Na pn. sięga do gór atlas i wybrzeży m. Śródziemnego, na Pd. Do linii: rzeka Senegal, jez. Czad, ujście rzeki Atbara do Nilu. Pustynność Sahary uwarunkowana jest suchym klimatem, wysokim parowaniem, niezrównoważonym niskimi opadami. W okresie plejstoceńskim Sahara miała klimat pluwialny i normalną sieć rzeczna, spowodowane to było przesunięciem w tym okresie na południe frontu śródziemnomorskiego. W środkowej części Sahary występują ze skał krystalicznych lub osadowych wieku paleozoicznego, Masywy prekambryjskie pokryte są skałami wulkanicznymi. Wyżyna Ahaggar (hoggar) zbudowana ze skał wulkanicznych njw. szczyt Tahat 3003m n.p.m., przechodzącą ku Pd. W półpustynne garby Adrar des Iforas i Air (Tamga 1800m), ku wschodowi przedłżeniem wyżyny Ahaggar jest masyw Tibesti (Emi Kussi 3415m) i wyżyna ennedi. Obszary wyżyn i masywów wulkanicznych podlegają intensywnym procesom wietrzenia mechanicznego, w wyniku gwałtownych wahań temperatury, prowadzi to do powstania ostrych form i dużych ilości gruzu, Opady występują bardzo rzadko do kilku razy w roku, w postaci krótkotrwałych ulew, wody spływające z wyżyn żłobią wadi (Ued lub wadi(s) (arab. wadi = "dolina") – suche formy dolinne występujące na obszarach suchych, pustynnych, które wypełniają się w czasiepory deszczowej, tworząc niekiedy wartkie i szerokie rzeki. Doliny uedów zostały najprawdopodobniej wyżłobione w okresie3 rzędu i 4 rzędu, kiedy to zasięg pustyń był znacznie mniejszy, a klimat był wilgotniejszy), Znaczne obszary Sahary zajmują płytowe pokrywy skał osadowych n a masywie Prekambryjskim, pokrywy utworzone są ze skał 3 rzędowych, kredowych lub paleozoicznych, obszary płytowe tworzą rozległe płaskowyże ograniczone progami denudacyjno-strukturalnymi. Na płaskowyżach występują góry świadki, terasy strukturalne i niecki deflacyjne, często ograniczone pionowymi ścianami. W kotlinach deflacyjnych są często oazy. Powierzchnia pokryta skałami wygładzonymi przez proc. Eoliczne to hamada. Tereny nieckowate: Pustynia libijska, wielki erg wschodni, wielki erg zachodni, niecka El-Dżufu, niecka pustyni Tintumma i bodele. Zbudowane są z utworów paleozoicznych, kredowych i 3 rzędowych, wychodzące na powierzchnie starsze utwory tworzą kuesty i progi strukturalne, w miejscach obniżeń u podnóży masywów gromadzi się żwir (serir-pustynia żwirowa), Z pustyni skalistej wywiewane są ziarenka piasku, które osadzają się w obniżeniach tworząc ergi( pustynia piaszczysta), Na Saharze brak jest stałych cieków ( oprucz nilu), wystepują natomiast często wadi o długości często ponad 100km, 73. Charakterystyka jednostki Afryki – Sudanu i 4 jej części. Sudan w ujęciu jako kraina geograficzna nie państwo. Położony jest na Pd od Sahary, pow. ok. 5 mln km2 rozciągłość równoleżnikowa ok. 5500km, południkowa ok. 1000km. jest to strefa przejściowa między pustynią a lasem równikowym. Jego granice północna i południowa nie są zaznaczone w morfologii terenu, mają charakter klimatyczny. 4 części Sudanu: -Jednostka zachodnia obejmuje niziny Gambii i Senegalu (rzeki w państwach o takich samych nazwach), Nizina Gambii ma charakter równiny akumulacyjnej, odwadnianej przez rzekę gambia, źr jej znajdują się na wyżynie Futa Dżalon, gleby czerwono-brązowe i laterytowe, roślinność: sawanna i lasy galeriowe. Nizina Senegalu ma w Pd części podobny charakter, w pn. wydmy utrwalone roślinnością trawiastą. -Kotlina Nigru obejmuje górny i środkowy bieg rzeki, wypełniona utworami akumulacji wodnej i eolicznej, zalegających na płytach piaskowcowych, które wychodząc na powierzchni tworzą progi denudacyjno- strukturalne i góry świadki. W Pd części nizina aluwialna zabagniona, pocięta bocznymi korytami Nigru, jeziorami i starorzeczami (tzw. wewnętrzna delta Nigru), W pn części krajobraz półpustynny, na wschód od rzeki Oti są paleozoiczne góry Atakora. Między kotlinami Nigru i czadu są wyżyny krystaliczne i płytowe. -Kotlina Czadu otoczona wyżynami krystalicznymi i płytowymi, oraz górami Mandara i Adamawa Pd. część kotliny jest równiną aluwialną z jeziorem Czad (jezioro bezodpływowe), do którego spływają rzeki: Komadugu, Jobe i Chari. Dawniej jego powierzchnia zależała od pory roku i wahała się od 11 do 22 tys. km². W latach 60. XX wieku osiągała nawet powierzchnię 26 tys. km², ale od tego czasu jezioro Czad stopniowo wysycha. W 2000 roku jego powierzchnia zmalała do zaledwie 1,5 tys. km². Przyczyną takiego stanu jest zmniejszenie się w ostatnich latach opadów w tym regionie przy jednoczesnym zwiększonym zapotrzebowaniu na wodę w rolnictwie. Jezioro jest płytkie - osiąga maksymalnie do 7 m. Brzegi bagniste, porośnięte trzciną i sitowiem. W pn. części znajduje się obniżenie Bodele. -Kotlina Górnego Nilu (wschodniego Sudanu), ograniczona jest wyżynami: Dar Fur, Dar Roounga i Kordofan. Pn. wyżyny stanowią powierzchnie zrównań, urozmaiconych górami wyspowymi, twardzielami i górami wulkanicznymi. Wyżyny porasta sawanna i półpustynie. Wnętrze kotliny zajmują rozlewiska Nilu, (Sudd), z odnogami i starorzeczami Nilu Górskiego, na pn. obniżenie Nilu Białego i Nilu Błękitnego, między rzekami równina El Gezira, 74. Jednostka Afryki Środkowej i jej prowincje Gwinea i Kongo. Obszar Afryki środkowej pokrywa się z klimatycznym obszarem Afryki równikowej, obejmuje tereny położone nad zat. Gwinejską i Kotlinę Konga. Panuje tu klimat równikowy z temp rocznymi 20-20 stopni, i opadami ponad 1000 mm/rok. 2 prowincje: -Gwinea obszar nad zatoką Gwinejską, od Gwinei(państwo)na zachodzie, do Angoli na południu, część od gwinei do Kamerunu to górna gwinea, część na Pd od Kamerunu to dolna gwinea. Wzdłuż brzegów zat. Gwinejskiej ciągną się niziny płaskie, lagunowe, częściowo

deltowe, porozcinane estuariami rzek. Nad pasem nizin wznoszą się wyżyny, zbudowane z utworów krystalicznych, oddzielone od nizin wyraźnym progiem,. W zach. Części górnej gwinei wznoszą się góry Futa Dżalon, Liberyjskie i Togo-Atakora, w środkowej części pas gór wulkanicznych obejmujących wyspy: Annobon, św. Tomasza, Książęca, Fernando Po i na lądzie wulkan Kamerun (4070 m n.p.m.) i dalej na pn-wsch, (wyżyna Adamawa). Wyżyna Dolnej gwinei osiaga wys 800-100m jest urozmaicona wzniesieniami i kotlinami i poprzecinana dolinami rzecznymi, min. Przełom rzeki Kongo przez góry kryształowe, znajdują się tu wodospady LIvingstone’a. w sumie 270 m wys, dalej rzeka tworzy estuarium, którego przedłużeniem jest w morzu bruzda dł. 200 km, i głębokości 2000m. Panuje tu klimat równikowy, występują silne opady (3000-10000mm/rok), klimat dolnej gwinei jest troche suchszy i chłodniejszy (wpływ zimnego prądu Benguelskiego). Bogactwa mineralne: rudy żelaza, manganu, diamenty, złoto, boksyty, węgiel kamienny. - Kotlina Kongo. Powierzchnia ok. 3 mln km2, otoczona masywami prekambryjskimi od zachodu, północy i wschodu, na Pd pokrywy płytowe. Na wyżynie Katangi wyst. Wypiętrzenia zrębowe i rowy tektoniczne, z jez. Upemba. Na Zach wyżyna Lunda. Wgięcie basenu Konga miało miejsce paleozoiku, na cokole kontynentalnym zostały osadzone płyty piaskowcowe, stanowiące odpowiednik formacji karr w Pd. Afryce, na powierzchni obecnego dna kotliny zwanego Wielką Depresją Centralną, zalegają osady jeziorne i aluwialne, silnie zabagnione i pokryte licznymi jeziorami( jez. Leopolda II, Stanley, Tumba), wyst tu klimat równikowy, opady ponad 2000mm/rok, gleby laterytowe zbielicowane i bagienne, obszar porośnięty jest równikowymi lasami tropikalnymi. Na obrzeżach lasy wiecznie zielone i lasy zżucające liście w porze suchej, w Katandze i wyż Lunda wyst. Sawanny. W kotlinie Kongo znajdujecie jeden z największych system rzeczny. Katanga jest bogata w surowce mineralne: Miedź, kobalt, uran, rad, cyna, wolfram, złoto, srebro i ołów. W dorzeczu rzeki kasai wyst diamenty. 75. Afryka wschodnia- obszar o charakterze wyżynnym rozbity systemem rowów tektonicznych. Afryka wschodnia rozciąga się na wsch. Od Sudanu i Konga, powiechchnia ok. 4 mln km2. Podłoże stanowi masyw prekambryjski wychodzący na powierzchnię na wyżynie Mozambickiej, w niecce jez. Wiktorii i na wyż Somalijskiej. Północna część wyż. Somalijskiej pokryta jest płytowymi skałami osadowymi, natomiast strefa rowów tektonicznych i wyżyna Abisyńska posiadaja pokrywę wulkaniczną wieku kenozoicznego. Częśc połnocna obejmuje wyż Abisyńską, Kotlinę Danakilską (Afar) i wyż. Somalijską, część południowa: niecka jez. Wiktorii i wyż. Mozambicka. Wyżyna Abisyńska – płaskowyż o wys śr. 2000-3000m, urozmaicony górami wulkanicznymi i głębokimi dolinami rzecznymi o charakterze jarów. Góry wulkaniczne mają wys 3000-4500m najwyższa Ras Daszan 4620m n.p.m.pośrodku wyżyny jez. Tana z którego wypływa nil Błękitny.Od południa wyżyneę ogranicza rów Abisyński, na jego dnie leżą jeziora Ruspoli, Małgorzaty, i Zwai. Kotlina Danakilska ( Afar) ma kształt trójkąta, leży na skrzyżowaniu rowu morza czerwonego z zapadliskiem Zatoki Adeńskiej, od pn ograniczają kotlinę góry Danakilskie, w pobliżu m. czerwonego depresja Danakilska – 116m, klimat suchy, pustynny. Wyżyna Somalijska- leży na wsch. Od rowu abisyńskiego, budowa geologiczna podobna do wyż. Abisyńskiej, wys do 4300 m, brzegi nad zat. Adeńską wysokie skaliste na pd. płaskie wybrzeża narastające. Niecka jez. Wiktorii jej dno lezy na wys ok. 1000m, w kotlinie lezy tektoniczne jezioro Wiktorii, część na południe od jeziora to Uniamwezi na północ to Uganda. Od wschodu i zachodu góry zrębowe. Zachodnie obniżenie niecki stanowi ró62. środkowoafrykański i część wielkiego rowu zachodniego w którym leżą jez. Tanganika, Kiwi, Edwarda, Alberta, i row Nilu Alberta. Na śr. Rowu Alberta wulkaniczny masyw Ruwenzori 5119m n.p.m. Wschodnią granicę niecki stanowi strefa wielkiego rowu wschodniego ciągnącego się od zatoki Adeńskiej do jez Malawi (Niasa). W sąsiedztwie rowu liczne wulkany: Kilimandżaro (Kibo 5895 m n.p.m, Mawensi 5353m n.p.m), Meru(4565m n.p.m.), Kenia(5199 m n.p.m), Lulmalasin, Lengai, Mau, Aberdare, Wyżyna Mozambicka ograniczona od zachodu rowem tektonicznym jeziora Malawi, a od wsch. Kanałem mozambickim. Wysokość 2000 do 3000m zbudowana jest z prekambryjskiego masywu porozcinanego dolinami rzek wybrzeże dobrze rozwinięte z rafami koralowymi, między wyżyną a Madagaskarem leżą wulkaniczne wyspy Komory. 76. Jednostka Afryki Południowej – królestwo Kalahari, otoczone wyżynami i łańcuchami gór fałdowych. Obszar Afryki południowej zajmuje 5,5 mln. Km2, z czego 1/3 przypada na kotline Kalahari, wykształciła się ona na założeniach niecki strukturalnej wysłanej utworami osadowymi, gł. Piaskowcami o znacznej miąższości, są to piaski akumulacji rzecznej uformowane w wydmy i umocnione roślinnością. Na lini staropaleozoicznej orogenezy wyłaniają się twardziele zbudowane ze skał litych. Leżące na pd od jez. Ngami. Jezioro te stanowi szczątkową pozostałość jeziora okawango stanowiącego obecnie obszar bagienny a jego dno solnisko. Klimat zwrotnikowy suchy, opady 150-800mm/rok. Od zachodu kotlinę otaczają wyżyny krystaliczne przykryte skałami wieku prekambryjskiego. Na północ wyżyna Bije (Moko2620m n.p.m), na południe wyzyny Damarland i Groom Namakwaland, rozcieta przełomem rzeki Oranje.Na wybrzeżu Zach. Od ujścia rzeki Oranje do ujścia rzeki Kunene ciągnie się pustynia Nanib zasobna w diamenty. Na klimat zachodniej części pd. Afryki wpływa chłodny prąd Benguelski, powoduje on obniżenie sum opadów i temp. Góry przylądkowe ułożone równolegle do wybrzeża góry fałdowe, składające się z 2 łańcuchów: Długie góry (2080m n.p.m), Czarne góry (2325m n.p.m). Góry są antyklinalną pozostałością masywu wieku dewońskiego, zbudowanym w jądrze odpornych na wietrzenie piaskowców kwarcytowych. U podnuży gór w kierunku północnym lezy obniżenie wielkiego Karru, o charakterze zapadliska przedgórskiego. Na wybrzeżu występuja niziny aluwialne. Od południowego wschodu wyż. Kalahari otacza wyżyna Veldu zbudowana z cokołu krystalicznego od strony oceanu tworzy ona rozcięty erozyjnie próg denudacyjno strukturalny Gór Smoczych (Cachin Peak 3650m n.p.m), Wyżyna Veldu jest bogata w surowce mineralne: Diamenty (kimberley), rudy manganu, żelaza, chromu, złoto, platyna. Na pn. rozciąga się obniżenie Limpopo zbudowane z granitów słabiej wydźwigniętych niż sąsiednie obszary. Na pn. od obniżenia Limpopo znajduje się wyżyna rodezyjska jest to teren równinny, urozmaiconymi twardzielcami granitowymi, w południowej części ciągnie się mur wulkaniczny( Great Dyke), po środku wyżyny znajduje się przełom rzeki Zambezi.. Na wschód od wyż rodezyjskiej znajduje się nizina Mozambicka, zbudowana z osadów mezozoicznych i 3 rzędowych. 77. Odosobniona swoista jednostka Afryki Madagaskar. Wyspa Madagaskar oddzielona jest od reszty Afryki głębokim na 2000m kanałem Mozambickim, stanowi fragment pragondwany, powierzchnia 587 tys km2(4 wyspa pod wzgl wielkości na świecie). Oddzielenie się Madagaskaru nastapiło w mezozoiku. Budowa geologiczna zblizona do budowy Afryki wschodniej. Trzon wyspy stanowi cokół krystaliczny, ograniczony uskokami, w śr. Części wyspy rów tektoniczny z jez. Alaotra na dnie. W Zach. Części wyspy na cokole zalegają płyty z utworów permskich, triasowych, jurajskich i kredowych, nachylonych ku kanałowi mozambickiemu, skały wapienne wieku jurajskiego, kredowego i 3 rzędowego tworzą szereg kuest. Wschodnia część wyspy to tereny wyżynne zbudowane z gnejsów, granitów, i skał wulkanicznych. Najw. Szczyt Maromokotro (2,876 m

n.p.m.). Klimat zachodniej części jest suchy, opady 250-300mm/rok, roślinność półpustynna i sawannowa. Wschodnia część ma klimat zbliżony do równikowego bardziej wilgotny od Zach dzięki pasatowi morskiemu. Rosną tu lasy typu puszczy równikowej. 78. Lodowa jednostka Grenlandia i Arktyka Amerykańska. Główne cechy budowy i warunków przyrodniczych. Grenlandia jest największą wyspą na ziemi (2175600km2), położona w znacznej części poza kołem podbiegunowym. Pod wzgl. geologicznym stanowi część tarczy kanadyjskiej (laurentyjskiej), zbudowanej gł z archaicznych gnejsów i granitów. Na tym podłozu zalegają osady starszego paleozoiku, a w części wschodniej młodszego paleozoiku i mezozoiku, na wybrzeżu zachodnim zalegają osady 3 rzędowe, ponadto wyst. Skały wulkaniczne. Linia brzegowa silnie rozwinietaz licznymi fiordami, zatokami i małymi wysepkami. 85% powierzchni wyspy zajmuje czasza lodowa osiągająca grubość do ponad 3500m w centralnej części wyspy. Brzegi wyspy do 200km są wolne od lodu. Występują tu tereny górzyste w Zach. Części wyspy związane z orogenezą kaledońska najw. Szczyt Góra Gunnbjørna 3700 m n.p.m,, góry pokryte są lodowcami, których szerokość dochodzi do 100 km (lodowiec Humbolta), lodowce zpełzaja z szybkością do 80m/dobę, dochodzą do wybrzeża i odłamując tworzą góry lodowe. Prawie cała Grenlandia ma klimat polarny, jedynie pd. skrawek będący pod wpływem cieplejszego prądu północnoatlantyckiego posiada klimat subpolarny. Śr. Temp. Lipca wynoszą od 10°C,na pd do 3°Cna pn, temp stycznia od -7°Cna pd do -36°Cna pn. maksymalnie do -65°Copady zróżnicowane od ok. 1000mm/rok na południu do 200mm na pn. wewnątrz wyspy występują silne wiatry huraganowe. Na terenach wolnych od lodu roślinność tundrowa. Arktyka Amerykańska (archipelag arktyczny) tworzy kilka tys. wysp największe: Ziemia Baffina (512km2), Wyspa Wiktorii, Wyspa Ellesmerea, Wyspa Melvilla, Wyspa Banksa. Wyspy stanowią część tarczy kanadyjskiej będącej pozostałością prakontynentu Laurazji. Zbudowane są ze skał archaicznych, w południowej części archipelagu starsze skały wychodzą na powierzchnie w śr.. są przykryte utworami ordowiku i syluru, pn wyspy (wyspy królowej Elżbiety) zbudowane są z utworów karbońskich, zfałdowanych podczas orogenezy kaledońskiej. Wyspy maja silnie rozwinięta linię brzegową z licznymi fiordam, skalistymi półwyspami i wysepkami. Klimat polarny i subpolarny, opady poniżej 250mm/rok lodowce archipelagu zajmują ok. 100 tys km2, roślinność tundrowa. 79. Tarcza kanadyjska- jednostka południowo(?) wschodniej części Ameryki Północnej. Tarcza Kanadyjska stanowi wielka jednostkę tektoniczna, jej granice to rzeka św. Wawrzyńca, jeziora Huron, Górne, Winnipeg, Athabaska, Wlk. Jez. Niewolnicze i wlk jez. Niedźwiedzie. Wzdłuż tej linii skały prekambru zapadają się pod młodsze utwory, tworząc na granicy z tarczą krystaliczna krawędź erozyjna(glint) Krawędź ta zatrzymuje wody płynące z północy co min. Uwarunkowało powstanie wielkich jezior. Podłoże tarczy Kanadyjskiej zbudowane jest z utworów archaiku i proterozoiku, składające się gł. z zmetamorfizowanych skał wulkanicznych oraz klastycznych skał osadowych, zawierających rudy żelaza. Utwory te przecinają intruzje magmowe, z którymi związane są złoża rud miedzi i Innych metali. Skały te zostały zfałdowane ale uległy całkowitemu zrównaniu. W plejstocenie narastający lodowiec z ośrodków na plw. Labradorskimi na Zach od zat. Hudsona doprowadził do egzaracji starszych utworów i w wyniku tego powstała rzeźba polodowcowa. Półwysep Labradorski stanowi obszar speneplenizowany i wygładzony przez lodowiec Śr wysokość wynosi ok. 500m, występują tu formy polodowcowe takie jak wały morenowe, ozy sandry.najw wzniesienie 1676 m n.p.m. Na obszarze półwyspu licznie występują jeziora, wybrzeża są dobrze rozwinięte z licznym zatokami i fiordami. Klimat polarny na pn na pd przechodzi poprzez subpolarny do umiarkowanego chłodnego. Śr temp stycznia od -29°C do -15°C, w lipcu od 7°C do 15°C, opady od 500 do 1000mm/rok na wsch brzegi oddziaływuje chłodny prąd labradorski. Na zachód od plw. Labrador i pd od zat. Hudsona, aż po rzekę Albany leży równina zastoiskowa(Clay Belt), zbudowana na powierzchni iłów zastoiskowych. Powierzchnia płaska urozmaicona formami polodowcowymi. Powierzchnia miejscami zabagniona. Klimat kontynentalny umiarkowany chłodny. Opady ok. 700mm/rok, liczne bogactwa mineralne: złoto, srebro, miedź, cynk. Południowa część tarczy kanadyjskiej sięgająca na pd po wielkie jeziora posiada rzeźbe urozmaiconą utworami lodowcowymi, występują tu licznie jeziora połączone systemami rzecznymi, liczne bogactwa mineralne związane z intruzją norytu w rejonie Sudbury (nikiel, platyna, pallad, żelazo, srebro, miedź). Równiny Pojezierne (region Nelson-Patricia) obejmują obszar od rzeki Albany po rzekę Nelson, uchodzącą do zat. Hudsona. Dominuje tu rzeźba polodowcowa z licznymi jeziorami, miejscami wyłania się stare podłoże krystaliczne. Południowa częśc równiny posiada klimat umiarkowany ciepły kontynentalny, przechodzący na północ w chłodniejszy i subpolarny. Podobny charakter maja równiny polodowcowe sięgające po morze Beauforta. Klimat jest tu chłodny kontynentalny, dominuje roślinność tajgi kanadyjskiej i tundry na pn. W rejonie jeziora niewolniczego występują duże złoża złota, cynku, radu, uranu, srebra, miedzi i niklu. 80. CHARAKTEYSTYKA RÓWNIN ŚRODKOWYCH I POŁUDNIOWYCH AMERYKI PÓŁN. Równiny Środkowe ciągną się wąskim pasem od M.Beauforta na północy po Niż.Zatokową i Appallachyna południu. Szerokość pasa na północy wynosi 300-400km, na południu rozszerza się do 3000km,wkraczając klinem między Wielkie Jeziora i Appallachy. Obszar Równin Środkowych pokrywa się z zasięgiem płyty osadowej, leżącej na krystalicznym podłożu. Płyte osadową budują utwory paleozoiczne przykryte młodszymi utworami z udziałem piaskowców poziomo uławiconych, które sprzyjają rozwojowi równin strukturalno- denudacyjnych i denudacyjnych progów, stromo opadających ku wschodowi. Nierzadko ponad powierzchnię wznosza się świadki. W zachodnią część równiny wcięte są szerokie doliny rzek wypływających z Appallachów. Na tym obszarze wyróżnia się szereg mniejszych jednostek regionalnych. Na północy rozciąga się Basen Mackenzie, jako synklina wypełniona utworami paleozoicznymi i mezozoicznymi między górami Mackenzie, G.Skalistymi i Tarczą Kanadyjską. Na południu basen sięga po jez.Athabaska. Środkiem basenu płynie rzeka Mackenzie. Klimat jest tu ciepły niż na terenach Tarczy Kanadyjskiej o tej samej szerokości, ze względu na częste wiatry spływające z Gór Skalistych, które podnoszą temp.powietrza o ok.5˚C.Są to tereny tajgi kanadyjskiej. Ku południowi ciągnie się Wielka Równina Prerii,która ze względu na zróżnicowaną strukturę krajobrazową dzieli się na szereg części. Na północy wyst.obszar stepów kanadyjskich, zbudowany z utworów górnokredowych i paleogeńskich,przykrytych na powierzchni utw.polodowcowymi.Na tym obszarze przeważają równiny,tereny pagórkowate i wzgórza powst.w wyniku erozyjnego rozcięcia podłoża(Cypress Hills 1466m n.p.m.).Licznie wyst.tu też progi denudacyjno-strukturalne.Klimat jest stepowy ze średnią temp.stycznia ok.- 10˚C, lipca+20˚C i średnimi opadami atmosferycznymi ok.300mm/rok.W zimie padają śniegi,lecz pokrywa śnieżna utrzymuje się krótko ze względu na działanie wiatru,zwanego chinook. Na tych terenach wytworzyły się urodzajne czarnoziemy i gleby brunatne.Pierwotna roślinnością jest bezdrzewny step z kepami drzew i słonoroslami. Na południu wyst.Wyż.Missouri,rozczłonkowana gęstą siecią dolin denudacyjnych,powstałych w warunkach suchego klimatu.Głębokość dolin dochodzi tu do 100m.

Black Hills,wyniesienie osiagające 2207m n.p.m.Jest to kopulaste wypiętzrenie zbudowane z krystalicznych skał prekambryjskich,które przecinają żyły wulkaniczne z zawartością złota,srebra,miedzi,ołowiu i cyny.Góry krystaliczne osłoniete są seriami wapieni i piaskowców,na powierzchni których występuje szereg progów denudac.-strukturalnych.Nieco wilgotniejsze warunki klimatyczne na powierzchni gór sprzyjają rozwojowi roślinności leśnej. Przedłużeniem Wyż.Missouri są High Plains,rozciagające się między rzekami Niobara a Canadian.Są to równiny zbudowane z utworów kredowych i neogeńskich zalegających poziomo.W powierzchnię płytową wcięły się szerokie doliny rzek.Na powierzchni równin występuje suchy step.U podnóża Gór Skalistych wypływające z nich rzeki utworzyły potężne stożki napływowe. Na powierzchni tych stożków wiatr uformował wały wydmowe.W czasie chinooku tworzą się ty często burze pyłowe. Na południe od rzeki Canadian rozciąga się wyżyna Llano Estacado,zbudowana na powierzchni z utw.neogeńskich.Jest to wyrównana,półpustynna wyżyna z roslinnością typu sawanny,krzaczastej półpustyni z licznymi kaktusami. Najbardziej południową częścią Wlk.Równiny Prerii jest Płaskowyż Edwarda,opadający stopniami w kierunku Niż.Zatokowej.Płaskowyż ten jest rozległym stepem. Ku wschodowi,w zasięgu płyty paleozoicznej,rozciągają się niziny,których główną oś stanowi rzeka Missisipi.Ten rozległy obszar nazywany jest Nizinami Centralnymi.Północna część nizin posiada polodowcową rzeźbę,chłodniejszy klimat,południowa natomiast ma charakter starej równiny paleozoicznej z cieplejszym klimatem. Warunki klimatyczne zmieniaja się również ze wschodu na zachód i w miarę oddalania się od Atlantyku klimat staje się coraz bardziej suchy.Wraz ze zmianą klimatu zmienia się charakter szaty roślinnej. Na południe od rzeki Ohio rozciąga się falista równina zbudowana głównie ze skał wapiennych,na których wykształciły się rędziny.Typową roslinnością są lasy liściaste z udziałem dębów,kasztanów i drzew tulipanowych.Na północy leży Kraina Wielkich Jezior,zajmująca północno-wschodni skraj płyty paleozoicznej.W rzeźbie tej krainy zarysowują się progi denudacyjno-strukturalne oraz formy akumulacji lodowcowej.Klimat jest stosunkowo łagodny,dobowe wahania temp.nad brzegami jezior są nieznaczne.Średnia temp.stycznia to ok.- 3˚C,lipca +21˚C.Suma rocznych opadów dochodzi do 900mm.Roślinność jest tu zróżnicowana.Wyst.lasy iglaste z domieszką ciepłolubnych gatunków,jak drzewo tulipanowe,magnolie i hickory.Z bogactw mineralnych największe znaczenie mają pokady węgla i złoża ropy naftowej. Równiny Południowe obejmują: niziny Nadbrzeżną z Florydą oraz Zatokową. Obszar ten ciągnie się od okilic Nowego Jorku po Sierra Madre Wschodnią w Meksyku. Od masywu kontynentalnego oddzielony jest uskokiem i począwszy od utworów permskich wykazuje tendencje do obniżania się. Nizina Nadbrzeżna, w jej podłozu zalegaja utwory triasowe,warswty kredowe,eoceńskie i mioceńskie,nachylone lekko w strone morza.Płw.Floryda zbudowany jest z wapieni trzeciorzędowych,przykrytych pokrywą piaszczysto-gliniastą.W częsci wapiennej rozwinęły się zjawiska krasowe.Tereny nadbrzeżne są zabagnione,a wybrzeża wschodnie piaszczyste z licznymi lagunami.Przez nizine płynie wiele rzek uchodzących bezpośrednio do Atlantyku.Na nizinie panuje klimat zwrotnikowy morski.Średnia temp.stycznia wynosi 14-21˚C,lipca 27- 28˚C,roczna suma opadów kształtuje się w garnicach 1200-1400m. Nizina Zatokowa zbud.jest z osadów o znacznej miąższości.W osadach spotykane sa wysady solne,z którymi związane jest wyst.ropy naftowej i gazu ziemnego.Powierzchnia niziny pokryta jest trzeciorzędowymi i czwartorzędowymi utworami morskimi oraz rzecznymi.Osady aluwialne wypełniają szeroką dolinę Missisipi,jest ona podmokła i zabagniona.Na nizinie panuje klimat zwrotnikowy morski.Opady atmosf.od 1000-2000mm/rok.Wybitnie ciepły,łagodny klimat jest na Florydzie. 81. JEDNOSTKA APPALACHY – OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA STAREGO,ZNISZCZONEGO GÓROTWORU AMERYKI PÓŁNOCNEJ Appalachy są starym zniszczonym górotworem,obrzeżającym kontynent Ameryki Północnej od południowego wschodu.Łańcuch górski ciągnie się od Nowej Funlandii w kierunku południowo-zachodnim do okilic miasta Montgomery,na długości 2600km.Szerokość łańcucha dochodzi do 4000km.Najwyższy szczyt Mitchell osiąga 2036m n.p.m.Pod względem bud.geologicznej Appalachy stanowią zespół starszych struktur,należących do orogenu takońskiego i akadyjskiego oraz młodszych,należących do orogenu appalachijskiego.Appalachy są górotworem fałdowym,który ulegał daleko posuniętemu zrównaniu. Ze względu na różnice w budowie struktur.-litologicznej i orograficznej Appalachy dzieli się na część północną i południową.Granice między tymi częsciami stanowi poprzeczna dolina zapadliskowa wykorzystana przez rzeki Hudson i Mohwak. Najdalej wysunieta na wschód częścią Apalachów Północnych jest wyspa Nowa Funlandia (112tys.km2),której oddzielenie od lądu nastapiło dopiero w czwartorzędzie.W bud.geolog.wyspy widocznę są ślady 9 faz górotwórczych,od prekambryjskiej po appalachijską.Zach.część wyspy zbud.jest ze starych trzonów krystalicznych otoczonych wokół fałdowymi strukturami paleozoicznymi,licznymi batolitami i skałami wylewnymi.Wybrzeża maja charakter fiordowy i riasowy.Klimat surowy z mroxnymi zimami i krótkim latem.Do ochłodzenia klimatu przyczynia się zimny prąd Labradorski. Część Appalachów położona między Cieśn.Cabota a Doliną Hudsona składa się z dwóch elementów strukturalnych.Jeden z nich obejmuje części gór sfałdowanych w orogenezie takońskiej i akadyjskiej,drugi – struktury młodsze z orogenesy appalachijskiej,położone nad Atlantykiem.Starsze orogenezy zbud.są z paleozoicznych łupków,piaskowców,wapieni i skał magmowych tworzących batolity.Bardziej odporne skały tworzą pojedyncze twardziele lub grzbiety ułożone rusztowo. Między grzbietami ciągna się szerokie obniżenia wykorzystane przez rzeki. Klimat jest tu umiarkowany,morski,z obfitymi opadami atmosf.,których suma roczna dochodzi do 1000mm.W zimie utrzymuje się pokywa sniezna,głównie w górach.Na krótki okres zamarza wybrzeże morskie.Szate roslinna repezentują lasy mieszane,z przewaga iglastych na północy.W górach Płw.Gaspe panuje tundra. W Appalachach Poudniowych układ strukturalny jest odwrócony.Orogenezy starsze buduja wschodnią część gór,a orogenezy młodsze wyst.w części zachodniej.Zachodnia część Appalachów stanowi Wyż.Appalachijska. Jest to płaskowyz zbud.ze słabo pofałdowanych piaskowców karbonskich i sylurskich wapieni.W serii karbońskiej zalegaja złoża węgla kamiennego oraz znaczne zasoby ropy naftowej.W wapieniach rozwinęły się zjawiska krasowe.Wyżyna stanowi element przejściowy między płytą paleozoiczną a górotworem.Na pow.zarysowuja się wyraźne progi denudacyjno-strukturalne oraz wysokie podcięcia erozyjne.Doliny rzeczne maja chrakter głębokich jarów. Kolejną strefę gór tworzy płaszczowinowy górotwór powst.w orogenezie appalachijskiej – Valleyskand Ridges. Wewnętrzna strefa tych gór zbudowana jest z kwarcytowych pasm górskich,oddzielony podłuznymi,subsekwentnymi obniżeniami,które razem tworzą klasyczny przykład rusztowej rzeźby gór.Pasma górskie osiągają ok.600m wysokości względnej i maja wyrównaną,poziomą powierzchnię wierzchowinową.

Kolejną strefę stanowi Błękitny grzbiet z najwyższym szczytem Mitchell 2036m n.p.m.Pasmo to zbud.jest z krystalicznych trzonów prekambryjskich i dolnopaleozoicznych masywów metamorficznych. Stanowi ono najwyższą i najbardziej masywną część Appalachów.Formy gór są tu łagodne,ale w najwyższych partiach rzeźba jest ostrzejsza. Zewnętrzna,wschodnią strefę stanowi Piedmont,zbud.ze starych skał sfałdowanych w orogen.staropaleozoicznej.Ku wschodowi Peidmont ograniczony jest wyraźną linią uskokową,zwaną linią wodospadów. W Appalachach Południowych panuje klimat podzwrotnikowy wilgotny.W Błękitnym Grzbiecie opady atmosf.dochodzą do 2000mm rocznie.Charaktaerystyczne są tu częste burze.W zimie wieje lodowaty wiatr, z którym związane są minimlane temp.spadające do -32˚C.Mrozy trwaja krótko.Lata gorące z okresami chłodu.Do 1600m n.p.m.Appalachy Południowe porośniete są lasami liściastymi,wyżej rozciąga się piętro lasów iglastych.. Rzeki górskie maja liczne wodospady 83. CHARAKTERYSTYKA JEDNOSTKI AMERYKI ŚRODKOWEJ I ANTYL KONTYNENTY AMERYKI PÓŁNONEJ Obejmuje lądową część Ameryki Środk.,między przysmykiem Tehuantepec, a przesmykiem Panamiskim wraz z wyspami na M.Karaibskim,objetymi wspólną nazwą Wielkich i Małych Antyli oraz Wyspy Bahama. Część lądowa,nazywan Międzymorzem Ameryki Środkowej,leży w strefie fałdowań Kordylierów,z wyjątkiem półwyspu Jukatan.Jej zasadniczy trzon tworzą górskie pasma Kordylierów,podzielone na 2 podłuzne strefy depresja tektoniczą.Główne pasma góskie biegną równolegle do osi międzymorza,gdzie zanikają u wybrzeży.Pasma te zbudowane są z trzonów krystalicznych,osłonietych skałami paleozoicznymi i mezozoicznymi,silnie pofałdowanymi.Wysokość pasm dochodzi do 2000-2500m,a na terenie Gwatemali do 4000m n.p.m.Pasma górskie są silnie rozczłonkowane erozyjnie.Między nimi wytworzyły się liczne kotliny.Od zachodu pasma górskie ograniczone są akumulacyjnymi równinami nadbrzeznymi,tworzącymi charakterystyczne wybrzeża narastające.Od południowego zachodu ciągnie się strefa młodych wylweów wulkanicznych,pokrywajacych starsze krystaliczne podłoże.Wyst.tu wiele wygasłych i czynnych wulkanów. Odmienna budowę posiada Płw.Jukatan,tworzący silnie skrasowiałą płytę wapienną.Są to wapienie trzeciorzędowe zalegające w niezaburzonych warstwach.Półwysep otoczony jest wąskim pasem wybrzeża lagunowego z licznymi rafami koralowymi. Obszar międzymorza posiada kimat równikowy,wybitnie wilgotny.W górach panuje klimat podrównikowy wilgotny.W kotlinach śródgórskich klimat jest nieco suchszy.Na równinach nadbrzeżnych rosną lasy równikowe,w górach wiecznie zielone lasy dębowe i wyżej sosnowe,a w kotlinach trawy sawanny. Począwszy od Hondurasu Brytyjskiego w kierunku Kajmanów i południowej Kuby,ciągnie się antylski łuk Kordylierów,zbudowany z krystalicznych oraz mezozoicznych i trzeciorzędowych struktur fałdowych.Na znacznym obszarze wyst.tu młode skały wulkaniczne.Łuk ten ciągnie się następnie w kierunku Haiti,Puerto Rico,a nastepnie zatacza pętlę przez Małe Antyle i łączy się z Kordylierami Wenezueli.Drugi łuk ciągnie się od Nikaragui w kierunku Jamajki i obejmuje południową część Puerto Rico,gdzie łączy się z łukiem północnym.Obydwa łuki oddzielone są głębokim rowem oceanicznym,dochodzącym do 9219m głęb.W łuku antylskim wyst.wiele czynnych wulkanów,a wśród nich Pelee na Martynice i Soufriere na Gwadelupie. Klimat wysp jest podrównikowy,gorący i wilgotny.Max opadów związane są z monsunem wschodnim lub południowo-wschodnim w lecie i pasatem północno-wschodnim w zimie.W okresie zmiany wiatrów nad Antylami przechodzą cyklony tropikalne.W zalezności od ilości opadów rozwija się roślinność puszczy równikowej,sawanny i suchych zarosli. 82. JEDNOSTKA KORDYLIERY – CHARAKTERYSTYKA MŁODEGO SYSTEMU GÓRSKIEGO NA ZACHODZIE AMERYKI PÓŁNOCNEJ Kordyliery są młodym,złożonym systemem górskim rozciągającym się przez całą zachodnią część Ameryki Północnej i Środkowej,od Ciesniny Beringa i M.Beringa po Andy w Ameryce Południowej.Współczesna rzeźba Kordylierów jest odbiciem warunków panującychw dwubasenowej geosynklinie w ciągu dziejów geologicznych oraz późniejszych procesów,rozwijających się pod wpływem czynników zewnętrznych.Kilka faz górotwórczych,cyklów wulkanicznych oraz zróżnicowany rozwój procesów morfogenetycznych,w zmiennych warunkach klimatycznych,doprowadziły do ukształtowania się łańcuchów górskich,rozległych kotlin i zapadlisk. W ogólnym zarysie Kordylierów wyróżnić można dwie równoległe do siebie strefy orogeniczne,składające się z wyraźnyxh łańcuchów górskich i rozpościerających się między nimi wyzyn o charakterze kotlin: Strefa pacyficzna składa się z 2 sąsiadujących ze sobą systemów górskich oddzielonych od siebie pasmem obniżeń o charakterze rowów zapadliskowych i wgięć tektonicznych.System pierwszy rozpoczynają rozerwane pasma wynurzające się w postaci wysp u wybrzeży Alaski i Kanady.Są to wyspy Kodiak i Afognak,położone na szerokim szelfie.Stanowią one fragmenty najmłodszego,formującego się pasma górskiego,sąsiadującego z geosynklinalnym Rowem Aleuckim o głębokości 7822m.Zachodzące tu ruchy skorupy ziemskiej objawiają się potężnymi trzęsieniami ziemi.Pasmo to przechodzi na półwysep Kenai i Góry Św.Eliasza ze szczytem Mt St.Elias(5490m),pokrytym lodowcem.Klimat jest tu łagodny,lecz chłodny,sprzyjający rozwojowi lasów iglastych.Dalsze przedłużenie pasma górskiego stanowią wyspy Królowej Charlotty i Góry Nadbrzezne.Góry zostały wypiętrzone w alpejskiej fazie górotwórczej(najmłodszej)i zbudowane są ze skał osadowych głównie mezozoicznych i trzeciorzędowych.W kalifornijskiej części pasma górskiego wyst.złoża ropy naftowej.Pasmo stanowi wyraźną barierę klimatyczną.Na północy panuje klimat umiarkowany oceaniczny,przechodzący ku południowi w klimat śródziemnomorski. Dalej ku południowi wyst.Płw.Kalifornijski.występujące tu pasma górskie zbudowane są z krystalicznych trzonów batolitowych i serii skał osadowych.Często spotykane są tu również pokrywy lawowe i stożki wulkaniczne. Drugi system górski strefy pacyficznej rozpoczynają Wyspy Aleuckie,a nastepnie pasmo Gór Aleuckich na Płw.Alaska.Wyspy są stożkami wulkanicznymi zatopionego górotworu.Znajduje się tu ponad 20 czynnych wulkanów,wiele gorących źródeł i fumaroli(gorących wyziewów par i gazów wulkanicznych).Charakter wulkaniczny mają też Góry Aleuckie z wulkanem Katmai(2048m). W przedłużeniu systemu leżą góry Alaska,z najwyższym szczytem Am.Północnej McKinley (6194m n.p.m.).Są to potężne bloki dawnego górotworu zbudowane głównie ze skał wulkanicznych i intruzywnych skał paleozoicznych,mezozoicznych i czwartorzędowych wysoko wypiętrzonych.Bloki górskie pokryte są lodowcami i śniegami firnowymi.Kolejnym pasmem górskim tego systemu są Góry Nadbrzezne w Kanadzie,zbudowane gównie z granodiorytowych batolitów z najwyższym wzniesieniem Waddington (4042m)Pasmo górskie jest silnie rozczłonkowane.Góry Nadbrzezne przechodzą z kolei w Góry Kaskadowe,zwane też Wodospadami.Wznoszą się one ponad wypiętrzony w neogenie blok zbudowany ze starokrystalicznych i osadowych skał.Są to góry wulkaniczne.Do czynnych wulkanów należą najwyższe szczyty Rainier,Baker,Hood i Lassen.Przez pasmo gór przełamuje się rzeka Kolumbia,tworząc antecedentny przełom.Najwyższe wierzchołki gór są zlodowacone.Góry porośniete są bujnymi lasami iglastymi.Bardziej na południu,między Kotliną Kalifornijską i Wlk.Kotliną wznoszą się góry Sierra Nevada.Jest to potężny blok wydźwignięty do wysokości 2000-3000m z najwyższym szczytem Whitney (4418m).Najwyższe szczyty gór zbudowane są z krystalicznych skał głębinowych.Powierzchnia gór wykazuje cechy wysokogórskiej rzeźby glacjalnej.Znajdują się tu liczne

jeziora polodowcowe,przegłębione doliny i wodospady.Najciekawszy obszar jest parkiem narodowym.Stoki gór porastają lasy iglaste z potężnymi sekwojami.Po wschodniej stronie gór rosna jodły i drzewiaste jałowce. Południowe zakończenie łańcucha górskiego stanowi Sierra Madre Zachodnia,zbud.z utworów kredowych,sfałdowanych w okresie laramijskim.W pliocenie cały obszar został wydźwignięty,a następnie pocięty głębokimi dolinami.Od strony zachodniej góry są obcięte wysokim progiem uskokowym,stanowiącym barierę komunikacyjną.Deszcze padają tu w porze letniej dostarczając wilgoci lasom kserofilnym i liściastym oraz wyżej rosnącym lasom sosnowym.Wyniesionym blokiem jest Sierra Madre Południowa,wypiętrzona poprzecznie w stosunku do starszych struktur tektonicznych. Omówiony układ dwu systemów górskich strefy pacyficznej oddziela pas obniżeń o charakterze rowów zapadliskowych i obniżeń tektonicznych.Na terenie Alaski obniżenia oddzielają pasma górskie na wyspach od pasm gór nadbrzeznych.Przedłużenie obniżeń stanowi Dolina Willamette i Dolina Kalifornijska,położone między górami Kaskadowymi i Sierra Nevada.Doliny te wypełnione sa trzeciorzędowymi i czwartorzędowymi osadami,których miąższość przekracza 2500m,co świadczy o stałym rozwoju zapadliska.Przedłużeniem obniżeń w kierunku południowym jest zapadliskowy rów Zatoko Kalifornijskiej,o głęb.do 2000m. Druga,śródlądowa strefa gór zaczyna się na północy Górami Brooksa.Są to wzniesienia zbudowane ze skał paleozoicznych,granitowych batolitów i utw.mezozoicznych.Te ostatnie zostały silnie pofałdowane w orogeniezie laramijskiej.Wraz z fałdowaniem tym nastapiło wypiętrzenie starych trzonów paleozoicznych.Po peneplenizacji góry zostały odmłodzone,obecnie ich wierzchowiny są połogie,stoki zaś pocięte dolinami egzaracyjnymi i erozyjnymi.Wierzchołki gór pokryte są wiecznymi śniegami.Lodowce tu nie występują w związku z małą ilością opadów.W czasie krótkiego lata pojawia się roślinność tundrowa.Łańcuch górski rozpada się na mniejsze części,jak Góry Longe’a,Góry Byrda,pasmo Edicott i Góry Richardsona. Płaszczowinowe Góry Mackenzie i położone do nich równolegle pasmo Gór Franklina, należące do fałdowań laramijskich, są kolejnym systemem górsim.Fałdowanie objęło tu skały paleozoiczne,tworząc wielkie skiby i płaszczowinowe nasuniecia.W rzeźbie gór zaznacza się pasmowy układ grzbietó z plejstoceńskimi cechami rzeźby. Dalej ku południowi ciągna się Góry Skaliste,najsilniej rozwiniete orogeny w Kordylierach.Na tereni Kanady Góry Skaliste dzieli podłuzny Rów Gór Skalistych,o długości 1300km,na pasma wschodnie wapienne i i kwarcytowe.W rzexbie wystepujących tu pasm górskich zarysowuja się ostre granie,doliny korytowe i kara wyzłobione przez lodowce plejstoceńskie.Najwyższe szczyty gór,jak Robson(3954m),Columbia(3747m)maja cechy rzexby typu alpejskiego i pokryte są współczesnymi lodowcami.Począwszy od okolic Parku Yellowstone Góry Skaliste rozwidlają się tworząc łańcuch zewnętrzny w skład, którego wchodzą góry Big Horn,Front Range,Sangre de Christo oraz łańcuch wewnętrzny z Górami Wasatch.Obydwa te ramiona zamykają położony pośrodku,płytowy płaskowyż Koorado. Góry Big Horn w płnocenj części wschodniego odgałęzienia mają długość ok.190km.Najwyższy ich szczyt Cloud Peak(4015m)położony jest na podłuznym grzbiecie.Góry zbudowane są głównie z granitów.Pasmo Front Rnge ciągnie się na długości 480km.Podobna budowę mają góry Sangre de Christo,zbud.z ostrych trzonów krystalicznych i posiadające polodowcową rzeźbę.Łańcuch wewnętrzny rozpoczyna pasmo Uinta,które przechodzi w Góry Wasatch,charakteryzujące się alpejskim typem rzeźby.Wysokość gór dochodzi do 3660m,a ciągna się one na długości 400km. Na przedłużeniu wschodniego ramienia Gór Skalistych leżą góry Sacramento,przechodzące stopniowo w Sierra Madre Wschodnią,stanowiącą wschodnie obrzeże Wyż.Meksykańskiej.Góry te zbud.są głównie ze skał mezozoicznych i trzeciorzędowych,w częci śrdokowej pokrytych lawami. Między strefami górskimi,pacyficzną i śródlądową,rozciągaja się śródgórskie wyżyny.Na Alasce,na południe od Gór Brooksa,rozciąga się kredowa płyta Jukonu.Miąższośc poziomo zalegających utworów kredowych dochodzi do 3000m.Powierzchnia wyżyny pocieta jest erozyjnie.W południowej części wznosi się garb Kuskokwim(1828m).Na całym niemal obszarze wyżyny zalegaja utw.plejstocenskie.W podłożu wyst.złoża złota.Wyżynę porasta tajga świerkowa,w wyzszych partiach panuje tundra górska.Największą rzeką wyżyny jest Jukon,zamarzająca na okres 9 m-cy.Między Górami Nadbrzeżnymi w Kanadzie i Górami Skalistymi rozciąga się poduzna kotlina, zwana Wyzyną Kolumbii Brytyjskiej.Dno kotliny wypełniają skały osadowe,pokryte trzeciorzędowymi lawami i tufami wulkanicznymi oraz utworami plejstoceńskimi.Tutaj znajdowało się jedno z centrów lodowcowyc.Dno kotliny leży na wysokości 800m.Jest ono urozmaicone szeregiem zrębowych granodiorytów pasm górskich. Między górami Sierra Nevada i Górami Kaskadowymi oraz Górami Skalistymi leżą 3 wielkie wyżyny o charakterze kotlin: Wyż.Kolumbii położona w dorzeczu rzeki o tej samej nazwie.Budujące ją skały oasdowe zostały przykryte trzeciorzędowymi bazaltami i tufami wulkanicznymi o miąższości od 300 do 1300m.Tworza one najwiekszą na kuli ziemskiej pokrywę wulkaniczną,poprzecinaną dolinami dopływów Kolumbii.Południowa część wyzyny w dorzeczu rzeki Snake nosi nazwę Wyż.Snake River.Wyż.położona jest na wysokości 500-1800m n.p.m.,jest nierówna,urozmaicona zaburzeniami dyslokacyjnymi i rizcieta erozyjnie.Kolumbia i jej największy dopływ Snake mają doliny o kształcie typowych kanionów z licznymi wodospadami. Wielka Kotlina otoczona jest górami Sierra Nevada i Wasatch.Powierzhnia kotliny osiąga ok.550tys.km2.W jej dnie występuje wiele zrębowych grzbietów ułożonych południkowo,równolegle do siebie.Między pasmami górskimi wystepują tu liczne obniżenia kotlinowate,zwane bolsonami.Tworza one zlewnie okresowych lub stałych jezior.Gdzieniegdzie wytworzyły się wydmy.Dna bolsonów leżą na różnej wysokości,od –8m w przypadku Doliny Śmierci, do 1283m n.p.m.Na tym poziomie leży Wielkie Jezioro Słone,graniczące z Wielką Słoną Pustynią.Cały obszar kotliny ma charakter pustynny,skrajnie pustynne warunki klimatyczne panują w Dolinie Śmierci. Wyż.Kolorado,zbudowana z płytowo zalegających cerii skał osadowych o ciągłości sedymentacyjnej od prekambru po trzeciorzęd.W trzeciorzędzie,a nastepnie w plejstocenie wyzyna została wydźwignięta do wysokości 2000-3000m.W wyniku podniesienia nastapiło ozywienie erozji rzek,które wyżłobiły głębokie doliny typu kanionów.W Wlk.Kanionie Kolorado rzeka rozcięła całą serię skał osadowych,aż do krystalicznego podłoża.tworząc dolinę o głęb.1800m.W związku z różną odpornością skał,na zboczach kanionu wytworzyły się systemy teras strukturalno-denudacyjnych oraz strome ściany nie porosniete roslinnością. Wyż.Meksykańska jest otoczona górami Sierra Madre.Krajobraz jej jest zróżnicowany,dlatego dzieli się ją na 2 części: północną zwaną Masetą Północną i południwą nazywaną Masetą Centralną.Maseta Północna zbud.jest ze skał osadowych.Na jej powierzchni wyst.krótkie pasma zrębowe i bolsony,z których największe to Bolson de Mapimi i Bolson Maryan.Maseta Centralna pokryta jest płytą lawową,która tworzy rozległy płaskowyż z licznymi kotlinami.Do największych z nich należą kotliny Toluca (2080m),Anahuac(2000m)oraz Guanajuato(1800m)i Jalisco.Na wyzynie panuje klimat zwrotnikowy suchy,w bolsonach bardzo suchy i gorący.W takich warunkach przeważa roślinność stepów trawiastych,a w bolsonach roslinność półpustynna.Na wzniesieniach górskich rosną lasy sosnowe.W związku z mineralizacją towarzyszącą intruzjom magmatycznym na obszarze tym powst.złoża srebra,miedzi,ołowiu,cynku i rudy żelaza.

84. CHARAKTERYSTYKA CZĘŚCI JEDNOSTKI AZJI PÓŁNOCNEJ: NIŻ.ZACHODNIOSYBERYJSKIEJ I WYŻ.ŚRODKOWOSYBERYJSKIEJ,SYBERII PÓŁNOCNO-WSCHODNIEJ,DALEKIEGO WSCHODU ORAZ OBSZARÓW GÓRSKICH SYBERII POŁUDNIOWEJ. Azja Północna jest najwiekszym obszarem fizycznogeograficznym ma tym kontynencie;liczy ok.14 mln km2 powierzchni. Niż.Zachodniosyberyjska rozciąga się między rzekami Ob. I Jenisej.Na północy graniczy z M.Karskim,a na południu sięga do Pogórza Kazaskiego i pogórza Ałtaju.Podłoże niziny budują utwory paleozoiczne pofałdowane w czasie orogenezy hercyńskiej,na których zalegają płytowo gurbe serie jury,kredy oraz osady trzeciorzędowe. Północna część niziny została pokryta oasadami polodowcowymi.Po okresie plejstoceńskim północna część niziny zalana była wodami M.Arktycznego,które pozostawiło tu swoje osady.Transgresja morska sięgała do 67˚szer.geogr.pn.obejmując Płw.Jamał i Płw.Gydański. Niż.Zachodniosyb.jest obszarem równinnym,łagodnie nachylonym kupółnocy.Znaczną część tego obsz.zajmują bagna i mokradła.W części południowej nizina urozmaicona jest drobnymi wzniesieniami nazywanymi „griwami”.Są to wąskie i długie wyniosłości ułożone w kierunku północno-wschodnim,powst.w wynku erozyjnego rozcięcia równiny przez potoki spływające do rzek Ob. I Irtysz.Rzeki te płyną płytkimi i szerokimi dolinami wypełnionymi po brzegi wodą w okresie topnienia śniegu. Niż.Zachodniosyb.posiada klimatkontynentalny.Małą ilość opadów,zwłaszcza w porze zimowej(poniżej 250mm),długa i surowa zima oraz krótkie i gorące lato.Temp.stycznia od -15˚C do -30˚C,lipca od 5˚C na północy do 20˚C na południu. Roślinność niziny zmienia się ku południowi.Na północy porasta roślinność tundrowa,którą ku południowi zastepują lasy iglaste tajgi złożone głównie z drzewostanu świerkowego,jodły i limby,a na obszarach piaszczytsych sosny.Na pograniczu tajgi pojawia się step parkowy złożony z lasów brzozowych i osikowych.Na południe od 53˚szer.geogr.pn.rozpoczyna się już step trawiasty,wyst.na wyżynach pokrytych czarnoziemami. Wyż.Środkowosyberyjska rozciąga się między rzekami Jenisej i Leną sięgając na południu po góry Sajany,Jabłonowe i Stanowe.Podłoże wyżyny stanowi stara,prekambryjska tarcza krystaliczna,pokryta płytowo utworami paleozoicznymi,a na wschodzie również osadami mezozoicznymi.Południowe obrzeżenie tarczy tworzą paleozoiczne systemy fałdowe Sajanów,Gór Stanowych i Jabłonowych. W okresie trzeciorzędowym,pod wpływem ruchów epejrogenicznych cztywna płyta podłoża podlegała spękaniom i wypiętrzeniom blokowym.Pęknięciom towarzyszyły wylwey lawy bazaltowej,która utworzyła pokrywy magmowe,szczególnie obficie występujące na południe od Norylska.Wydźwignięcie trzeciorzędowe przyczyniło się do ożywienia procesów erozyjnych na powierzchni wyżyny.Wcinające się w podłoże skalne dopływy Jeniseju i Leny rozczłonkowały równine na szereg części o intensywnie rozwiniętej rzeźbie erozyjnej. Ku północy obniża się przechodząc w Niż.Północnosyb.odwadniana przez rzeki Piasinę i Chatangę.Nizinę tę zamyka górzysty Płw.Tajmyr.Wnetrz płw.zajmuja Góry Byrranga stanowiące przedużenie systemu hercyńskiego Uralu i Nowej Ziemi.W powstałym u stóp gór rowie tektonicznym lezy jez.Tajmyr.Góry podlegały procesom niszczenia od czasu ich powst. Z Wyż.Środkowosyb.związane są rzeki Jenisej i Lena oraz ich dopływy.Obydwie rzeki płyną z gór południowych.W środkowym biegu przyjmują dopływy z wyżyny.U ujścia Jeniseju powstała ingresyjna Zat.Jenisejska,natomiast Lena tworzy obszerna deltę.W zimie rzeki skute są lodami i służą wówczas jako drogi dla sań. Klimat wyżyny jest chłodny i surowy,ku północy subpolarny a na Płw.Tajmyr polarny.Jest to klimat skrajnie kontynentelny.Zima jest długa i ostra,wiosna późna,lato krótkie,lecz stosunkowo ciepłe.Niewielkie opady głównie w porze letniej.W zimie pokrywaśnieżna jest cienka i łatwo rozwiewana przez wiatr.Od warunków klimat.uzalezniony jest rozwój szaty roślinnej.Na północy przeważa roślinność tundry właściwej,ku południowi pojawia się formacja rzadkich lasów złożonych głównie z modrzewia i świerka.Na suchych i wyżej położonych obszarach rosną lasy tajgi sosnowej,a na terenach podmokłych świerki,jodła i limba syberyjska.W lasach wyżyny zyją zwierzęta futerkowe. Na północ od wyżyny,na M.Arktycznym leży archipelag wysp Ziemi Północnej oddzielony od Płw.Tajmyr Ceiśn.Wilkickiego.Arch.ten składa się z 3 wiekszych i całego szeregu mniejszych wysp,oderwanych od lądu stałego w końcu epoki lodowej przez ruchy tektoniczne.Wyspy archipelagu sa górzyste,zbud.ze struktur hercyńskih,które obejmują skały prekambryjskie i paleozoiczne.W plejstocenie wyspy były pokryte czaszą lodowa,obecnie lodowce zajmuja ok.40% powierzchni wysp. Syberia Północno-Wschodnia obejmuje obszary gór,płaskowyżów i kotlin rozciągających się od rzeki Leny po Płw.Ochocki.Sa to obszary ukształtowane przez ruchy górotwórcze orogenezy pacyficznej,które wyst.tu w mezozoiku.Jedynie Płw.Czukocki stanowi szczątkową część zatopionej tarczy prekambryjskiej. Góry Syberii Półn.-Wsch.mają kształt łuków wznoszących się do wysokości 3000m n.p.m.Do głównych pasm górskich należą góry Wierchojanskie,Czerskiego,Kołymskie i Andaryskie. W rzexbie gór dominują skaliste granie,otre szczyty i strome stoki typu alpejskiego.W plejstocenie góry pokryte były lodowcami.Obecnie ze względu na suchość klimatu, w wysokich partiach gór utrzymują się jedynie drobne pola firnowe. Między pasmami górskimi rozciagają się rozległe płaskowyże i kotliny wyżynne.Na północ od Gór Czerskiego wyst.niziny aluwialne.Na nizinach wyst.liczne jesiora polodowcowe i starorzecza w dolinach rzecznych. Płw.Czukocki,górzysty i pagórkowaty.Głównym pasmem górskim jest tu łańcuch Gór Andaryskich powst.w orogenezie pacyficznej.Wysokość dochodzi do 300m n.p.m.Podłoże wschodniej części płw.stanowi blok prekambryjskiej tarczy,pokryty młodzszymi utworami.W skałąch tych zalegają złoża węgla kam.,kryszce mateali:miedzi,srebra i złota. Klimat Syb.Półn-Wsch.jest surowy,subpolarny i polarny.W tej części Azji,w rejonie Ojmiakona znajduje się biegun zimna. Na wybrzeżach M.Arktycznego i w górach panuje tundra,na pozostałym obszarze przeważa tajga. Na szelfie otaczającym Syb.Półn.-Wsch.leżą 2 grupy wysp,tj.Wyspy Nowosyberyjskie i Wyspy Wrangla. Wyspy Nowosyberyjskie składają się z 3 grup:Wysp De Longa,Nowosyberyjskich i Lachowskich.Wyspy zbud.są ze skał kambryjskich i kenozoicznych,wydźwigni.ętych w postaci zrębów sięgających od 300-500m n.p.m.Obok bloków górskich wyst.płaskowyże i niziny. Podobne warunki panują na wyspie Wrangla,położonej w półn.części M.Czukockiego Daleki Wschód obejmuje Kraj Nadamurski,obszary nadbrzeżne,wyspe Sachalin,Płw.Kamczatkę i Wyspy Kuryle.Kraj Nadamurski i Nadmorski powst.przez ruchy górotwórcze orogenezy pacyficznej.Powst.tu wiele pasm fałdowych zbud.z granitów i młodszych skał osadowych.Wysokość gór dochodzi do 2000m n.p.m.Do większych pasm górskich należą: Góry Burejskie,Mały Chungan i Góry Sichota- Alin.Na północ od Gór Burejskich rozciąga się rozległa Wyż.Zejsko-Burejska zbud.w podłożu ze skał krystalicznych,a na pow.pokryta utworami mezozoicznymi.Rzeźba wyzyny jest urozmaicona systemami dolin rzek uchodzących do Amuru.Między dolinami rzecznymi wyst.wyniosłości osiągające do 1000m n.p.m. Miedzy Wyż.Zejsko-Burejską I Górami Sichote –Alin rozciąga się podłuzna Niż.Dolnoamurska,wysłana aluwiami i zabagniona na powierzchni.Osia niziny jest dolny bieg Amuru kierującego swoje wody do M.Ochockiego.Zima na Dal.Wsch.jest pogodna,bezśniezna i sucha,lata natomiast gorące i wilgotne,z częstymi deszczami pod koniec pory letniej.Lokalne zróżnicowanie warunków klimatycznych wynika z odległości od morza i stosunków orograficznych.W klimacie tym dominują lasy mieszane wykazujące znaczne zróżnicowanie w

składzie gatunkowym drzewostanu.Na wyżynach i nad środkowym Amurem rozciaga się zbiorowisko stepowe z bujną roslinnością trawiastą.Miedzy M.Ochockim i M.Japońskim leży wyspa Sachalin.Jest ona wąska i posiada ok.1200km dł.W jej wnętrzu ciągną się 2 łańcuchy górskie,których wysokość dochodzi do 2000m.Góry zbud.są ze skał kredowych i utworów trzeciorzędowych,które objęły ruchy góotwórcze orogenezy pacyficznej.W trzonie gór spotykane ą równiż skały metamorficzn.Zimy na wyspie są chłodne,lata gorące.Klimat jest pod wpływem kontynetu azjatyckiego i otaczających mórz.Roślinność reprezentują lasy tajgi,złożone z modrzewia,świerka z gęstym podszyciem leśnym. Płw.Kamczatka ma dł.1200km.Poczatkowo Kamczatka była wyspą szelfową.W wyniku działalności wulkanicznej i lodowcowej między lądem a północnym krancem wyspy powstał wąski przesmyk Parapolskiego Dołu,kótry połączył wyspe z lądem.Wnętrze płw.wypełniaja 2 pasma powstałe w orogenezie pacyficznej.Wysokość pasm wynosi 1000-16000m.Pasma te oddziela głeboka podłuzna depresja wykorzystana przez rzekę Kamczatkę.Wschodnie pasmo górskie ma charakter wulkaniczny.Na Kamczatce jest ok.100 wulkanów,w tym 19 czynnych.Największe to Kluczewska Sopka(4750m),Kronocka Sopka(3528m) i Siwelucz(3298m). Klimat Kamczatki jest surowy.Wiosna przychodzi późno,lata są krótkie,zimy długie i chłodne.Pokrywa śniezna zalega prze 7-8m-cy i osiaga do 3m grubości.Północna część płw.leży w strefie tundrowej.Roslinność tundrowa wyst.w górach.Pozostały obszar zajmują lasy tajgi,jedynie na nizinach nadmorskich rosną trawy. Wyspy Komandorskie tworza 4 górzyste wyspy,których wysokość dochodzi do 600m.Góry wysp porośnięte są roslinnością tundrową,na nizinach nadbrzeznych przeważają trawy.Klimat posiada cechy morskie.Kuryle tworza archipelag składajay się z 36 wysp wulkanicznych,z których 16 ma czynne wulkany.Liczne są również gorące źródła.Często występujące trzęsienia ziemi świadczą o ruchach w głębi Ziemi.Niższe partie wysp zajmują lasy szpilkowe,ponad górną granicą zalegają wieczne sniegi. Obszary górskie Syberii Południowejstanowią Stanowią południowe obramowanie ązji Pólnocnej. Ałtaj jest rozległym systemem górskim w Azji Środk.,składającym się z licznych łańcuchów górskich,rozciągających się głównie z południowego-wschodu na półnony-zachód.System górski ciągnie się na długości 2000km.Najwyąszą wysokość osiąga w górach Tabun Bogdo (4356M),położony we wschodniej części systemu górskiego. Góry Ałtaj zbud.są z utworów magmowych,metamorficznych i osadowych skał paleozoicznych,które zostały sfałdowane i wypiętrzone w orogenezie hercyńskiej.Najwyżze partie gór Ałtaj mają rzeźbę alpejską.Tworzą je potężne masywy,skaliste granie i wysokie szczyty osiągające ponad 4500m n.p.m.Stoki szczytów pokryte są wiecznymi śniegami i lodowcami.Skalisty obszar gór rozcinają liczne doliny.Wyróżnia się tu 2 rodzaje dolin,tj.doliny wąskie i głęboko wcięte oraz doliny szerokie,wytworzone wzdłuż linii tektonicznych.Góry leżą w zasięgu klimatu kontynentalnego i stąd otrzymują stosunkowo mało opadów atmosf.Ilość opadów wzrasta z wysokością oraz w kierunku zachodnim.Warunki klimatyczne zmieniają się z wysokością.Dolne partie gór porastaja lasy iglaste,głównie modrzew,świerk,limba,jodła.Lasy mają bogate podszycie złożone z krzewów i traw.Górna granica lasów znajduje się średnio na wysokości 2000m n.p.m.Powyżej granicy lasów rosnie karłowata,płożąca się po ziemi limba i rzedziej spotykany karłowaty modrzew.Nad roslinnościa krzaczatą rozciąga się strefa łąk typu alpejskiego. Ałtaj dzieli się na 3 części:radziecki Ałtaj,obejmujący północno-zach.część systemu górskiego, Ałtaj Mongolski i Ałtaj Gobijski.Między Ałtajem I Górami Abakańskimi a górami Przybajkala rozciągają się łańcuchy górskie Sajanów.Zbud.one są ze skał prekambru,głównie gnejsów,łupków krystalicznych i kwarcytów oraz dolnego paleozoiku sfałdowanych w orogenezie kaledońskiej.Uformowany wówczas masyw górski podlegał niszczeniu przez czynniki zewnętrzne i został ponownie przeobrażony przez ruchy tektoniczne w górnym trzeciorzędzie i czwartorzędzie. Orograficznie góry dzielą się na 2 łańcuchy: Sajan Zachodni i Sajan Wschodni.Sajan Zach.osiaga ok.650km dł.,a jego najwyższa kumulacja 3121m Kyzył Tajga.Sajan Wsch.ma 1000km dł.i osiąga 3491m n.p.m.W rzexbie pasm górskich dominują skaliste kopuły i szerokie grzbiety posiadające krajobraz typu alpejskiego.W wysokich partiach gór zalegają lodowce i pola firnowe zajmujące ok.8km2.Na zach.od miejsca połączenia Sajanu Zach.i Sajanu Wsch.leży Kotlina Minusińska,a na południu kotliny Todżyńska i Tuwińska.Kotliny rozcięte są silnie dolinami Jeniseju i jego dopływów.Klimat gór rośnie tajga świerkowo-jodłowo-modrzewiowa,natomiast w kotlinach roślinność stepowa.Powyżej granicy lasów panuje tundra oraz pola ruchomych głazów,zwane „kurumami”.Do bogactw mineralnych należą rudy żelaza,miedzi i złoto,grafit,azbest,mika.Licznie wystepują również źródła mineralne. Góry Bajkalskie,wypływa z nich rzeka Lena.Na południowym wschodzie ciągnie się masyw Chamar-Daban,a jego przedłużeniem są Góry Berguzińskie.Są to stare systemy zbudowane z granitów i sfałdowanych skał osadowych.Rzeźba gór jest łagodna,w znacznym stopniu przeobrażona przez procesy niszczące.Najwyższym wśród gór Zabajkala jest pasmo Gór Jabłonowych o długości ok.1000km.Góry zbud.są z granitów,łupków krystalicznych i piaskowców.Maja one charakter płaskowyżów rozcietych dolinami.Najwyższy szczyt Kusotuj osiaga wysokość 1680m.Do wysokości 1400m n.p.m.na stokach gór przeważa roślinność tajgi,wyżej tundra i rumowiska głazów.Góry Jabłonowe stanowią dział wodny zlewisk M.Arktycznego i Oc.Spokojnego.Ku północy G.Jabłonowe przechodzą w obszar Wyż.Witimskiej i Wyż.Patomskiej.Na obydwu wyżynach wyst.gorące źródła i ślady dawnego wulkanizmu. 85. JEDNOSTKA AZJI ŚRODKOWO-ZACHODNIEJ.OGÓLNA CHARKTERYSTYKA PRZYRODNICZA. Niż.Turańska zajmuje obsz.o pow.3mln km2,rozciagający się na wschód od M.Kaspijskiego.Podłoże niziny zbudowane jest ze starej platformy paleozoicznej,pokrytej serią utworów mezozoicznych i płytowo zalegających osadów neogenu.Na pow.wyst.piaski i gliny- pozostałość po dnie dawnego morza sarmackiego,którego reliktową forma jest M.Kaspjskie i Jez.Aralskie. Obszary pustynne wyst.jedynie w południowej części niziny.Na wschód od M.Kaspijskiego ciągnie się pustyni Kara-kum.Jej pow.wynosi ok.400tys.km2,a nazwa pochodzi od szarych piasków zalegających między obszarami gliniastymi i grząskimi solniskami-„sorami”.Na wysychających solniskach tw.się charakterystyczne gleby,zwane „takyrami”.Piaski lotne zalegają w sąsiedztwie rzeki Amu-darii,gdzie tworzą się skupiska wydmowe.Przeważają barchany,których wys.dochodzi do 30m. Drugi obszar pustynny stanowi pustynia Kyzył-kum.jej pow.to ok.350tys.km2.Przez środek tego obszaru ciagnie się garb gór Bukan- tau,których wysokość dochodzi do 7000m.Piaski lotne wyst.na południu.Najdalej na wschód wysunięta jest mała pustynia Mujun-kum.Piaski pustynne zalegają również nad Jez.Aralskim gdzie tworzą tzw.Nadaralski Kara-kum oraz Wielkie i Małe Baruski. Urozmaicony jest obraz zachodniej części niziny.Na północy ciągną się Mugodżary,stanowiące południowe przedłużenie gór Ural.Między M.Kaspijskim i Jez.Aralskim rozciaga się Wyż.Ustiurt.Na gliniastej pow.wyst.liczne zagłębienia wypełninoe wodą,wysychająca w czasie lata,zwane „chakami”.Na płw.Mangyszłak wyst.średnij wielkości pasmo Karatau,a na południe od zatoki Kara-Bogaz-goł rozciaga się Niż.Nadkaspijska,położona w depresji.Niewielkie obszary depresyjne znajdują się również na pw.Mangyszłak.Pośrodku Niż.Turańskiej leży słone,bezodpływowe Jez.Aralskie.Jeszcze w plejstocenie miało ono połączenie z Morzem Kaspijskim za pośrednictwem rzeki Uzboj,a na

północy łączyło się z okresowym Jez.Czełkar-tengiz.Do Jez.Aralskiego uchodzą największe rzeki Niż.Turańskiej,tj.Syr-daria i Amu- daria.Zasilając jezioro maja one wpływ na zmiany poziomu wody w jeziorze. Klimat wyżyny wykazuje cechy kontynentalne.Lata sa tu gorące,zimy surowe.Średnia suma rocznych opadów atmosf.wynosi ok.250mm.W klimacie tym wyst.nikła roslinność stepowa i pustynna.Są to przewacnie trawy i gat.twradolistne,porastające kępami. Pogórze Kazachskie jest starym obszarem sfałdowanym w orogenezie kaledońskiej i hercyńskiej.Obszar pogórza ma ubogą siec rzeczną.Do większych rzek stałych należą Iszym,okresowych Sary-su i Nura.Rzeki okresowe utrzumują wodę jedynie w górnym biegu.Na południu Pogórza Kazachskiego leży jez.Bałchasz o pow.18432 km2.Jest pochodzenia tektonicznego,zasilane przez rzekę Ili,która wysładza wody jeziora. Klimat suchy o cechach kontynentalnych.Lata są długie i upalne,zimy chłodne i bezsnieżne.Typową cechą klimatu sa duże wahania dobowe temp.i małe opady atmosfer.Szate roślinną reprezentują stepy z zagajnikami brzozowymi.Tereny wyżej wyniesione są porosnięte ubogimi lasami.Bogatsze zespoły roślinne skupione są nad rzekami i brzegami jezior. 86. AZJA WSCH.-jedn. Lądowa i wyspowa- ogólna charakt.pod względem klimatu ocean.i zjawisk tekt. W skład A.Wsch. wchodzi: Kotlina Mandżurska- zbudowana z gnejsów poprzecinanych intruzjami granitów. Formy zostały ukształtowane przez ruchy mezozoiczne, które utworzyły zapadliska i wzniesienia. Odmłodzenie rzezby nastąpiło na przełomie pliocenu i oligocenu. Obramowanie kotliny tworzy Mały Chingan- fałdowo- zrębowy. Klimat jest kontynentalny. Zimy są mrozne a lata gorące. Na północy panuje wieczna zmarzlina. Masyw Chińsk.- Koreańsk. (prekambryjski)- obejmuje Płw. Koreański. W jego podłożu zalega blok tarczy chińskiej pokryty kwarcytami, łupkami i piaskowcami. Panuje tu klimat monsunowy z zaznaczającymi się cechami kontynentalizmu. Zimy są mrożne, lata ciepłe. Wyspy Japońskie Stanowią archipelag składający się z 3404 wysp. Archipelag ma kształt łuku ciągnącego się na przestrzeni 3000 km. Główny trzon stanowią wyspy Hokkaido, Honsiu, Sikoku, Kiusiu. Wyspy mają budowę fałdowo- zrębową. Góry zbudowane są z granitów, gnejsów i łupków krystalicznych. Najstarsze struktury pochodzą z orogenezy hercyńskiej. Wyspy leżą w zasięgu monsunów azjatyckich. Monsun letni przynosi masy powietrza zwr.morskiego, a zimowy- kontynent.chłodnego. Chiny monsunowe Najstarszym ich elementem jest prekambryjska tarcza chińska znajdująca się w części północnej. Ze względu na zróżnicowanie bu8dowy geologicznej i ukształtowania powierzchni na obszarze tym wyróżnia się część pn. i pd., którą ogranicza pasmo gór Cingling- szan. Chiny monsunowe leżą w klimacie podzwrotnikowym monsunowym i zwrotnikowym monsun. W okresie zimy pn.część Chin jest pod wpływem wyżu syberyjskiego. 87. AZJA PD.- WSCH.- obszar półwyspu i archip.. Wpływ współczesnej tektoniki. Obszar A. Pd-Wsch. Obejmuje Płw. Jndochiński wraz z Arch. Malajskim i Filipinami. Płw. Indoch. Rozciąga się od węzła górskiego Wyżyny Tybetańskiej po okolice równikowe. Występują tu wysokie łańcuchy górskie, płaskowyże i niziny. W budowie geologicznej występują stare, paleozoiczne struktury granitowe, które podlegały peneplenizacji, jak też obszary młodych fałdowań trzeciorzędowych z intruzjami skał krystalicznych i wylewnych. Na terenie półwyspu występują 3 strefy fałdowań związane z orogenezą alpejską. W części środkowej fałdowań stanowiących przedłużenie gór Tybetu, a w części wschodniej fałdowań gór Tonkijskich i Annamskich. Wsch.obramowanie Półwyspu Ind.tworzą G. Annamskie. Ich rozwój rozpoczął się w czasie fałdowań hercyńskich, a odmłodzenie nastąpiło w mezozoiku przez ruchy orog.pacyficznej. Zbudowane są z granitów, paleozoicznych wapieni i skał wylewnych. *Archipelag Malajski i Filipin Składa się z licznych wysp, tworzących między Azją i Australią Archipelag Malajski. Wyspy tej części Azji są młode z wyjątkiem masywów krystalicznych na wyspach Borneo i Celebes. Wyspy Celebes, Borneo i Małe Sund ukształtowały się w pliocenie, natomiast oddzielenie się od kontynentu Sumatry, Jawy i Borneo nastąpiło w holocenie. Powierzchnia wysp jest górzysta. Są to góry orogenezy alpejskiej. Typową cechą Arch.jest niestałość skorupy ziemskiej, która przejawia się w młodych ruchach tektonicznych i procesach wulkanicznych. Archipelag Filipin składa się z 7100 wysp a do największych należą Samar, Negros, Luzon, Mindoro, Cebu, Bohol. Wyspy zbudowane są ze skał 3-rzędowych: wapieni, piaskowców, łupków i bazaltów. 88. NIZINA HINDUSTAŃSKA, WYŻ. DEKAN I CEJLON- CHARAKTERYSTYKA Niż. Hindustańska- leży między Himalajami a Wyż. Dekan. W 3-rzędzie była cieśniną morską. Rzeki wypełniały ją niesionym materiałem i w ten sposób powstała seria osadów piaszczysto- gliniastych. Długość niziny wynosi 3000 km., szerokość 300 km., wysokość 200 mnpm. Dzieli się na Nizinę Indusu i Gangesu. Klimat niziny jest zwrotnikowy, na zachodzie skrajnie pustynny, a na wschodzie i w części środkowej monsunowy. Opady przypadają na porę letnią. Roślinność została zmieniona przez człowieka. Pozostałością pierwotnej czaty roślinnej są wiecznie zielone lasy tropikalne. Na nizinie eksploatuje się ropę naftową, gaz ziemny i sól kamienną. Wyżyna Dekan- jest resztką starego lądu Gondwany. Wyniesiona jest średnio 900 mnpm i zajmuje około 1 mln. km2. Trzon wyżyny tworzy stara tarcza prekambryjska zbudowana z gnejsów, granitów, łupków kryst.. Główne zarysy rzezby tworzą formy zrębowe, grzbiety górskie i wyżyny równinne. Na wyżynie panuje klimat monsunowy wilgotny, w części środkowej nieco suchy. Do największych rzek należy Godawari, Kriszna, Narbada, Mahandi. W środkowej części rosną suche lasy kolczaste i monsunowe w części północnej i wschodniej. Do głównych bogactw mineralnych należą pokłady węgla kamiennego, rud żelaza, miedzi, manganu, miki i złota. Cejlon- powierzchnia wyspy wynosi 66 tys. km2. Jest również częścią Gondwany, zbudowaną z archaicznych granitów, gnejsów i łupków krystalicznych. W środkowej części wznoszą się kopulaste masywy. Ku północy ciągnie się falista nizina porośnięta gęstymi lasami i zaroślami. Cejlon ma klimat podrównikowy z dużymi opadami i wyrównanymi temperaturami w ciągu roku. 89. JEDNOSTKA AZJI PD- ZACH. GŁÓWNE CECHY GEOLOGII, UKSZT. POW. I KLIMATU Obszar ten położony jest na pograniczu Azji z Europą i Afryką. W skład tej części Azji wchodzi: Płw. Azji Mniejszej- obszar bezleśnych płaskowzgórzy. Ostateczny zarys terenu został ukształtowany w wyniku 3-rzędowych i plejstoceńskich ruchów wypiętrzających i zapadliskowych. W podłożu zalegają stare masywy zbudowane z gnejsów i łupków. Panuje tu klimat śródziemnomorski, w części wschodniej- kontynentalny, na północy mają wpływ masy powietrza znad M. Czarnego

Wyżyna Armeńska rozciąga się między M. Czarnym i Kaspijskim obejmując tereny zbliżone do wysokości 2000-3000 mnpm. Zagęszczenie pasm górskich na obszarze wyżyny jest wynikiem obecności w podłożu sztywnych płyt- wschodnio- europejskiej i syryjsko- palestyńskiej, które zostały ogarnięte fałdowaniami alpejskimi. Rozmieszczone między płytami młodsze utwory zostały pofałdowane i wypiętrzone w 3- rzędzie.. Do górnego 3- rzędu trwało niszczenie gór. W pliocenie i na początku 4- rzędu nastąpiło ponowne wypiętrzanie tych obszarów. Towarzyszyły temu pękania i ruchy dyslokacyjne. W ten sposób powstały uskoki i zapadliska.. Działalność sił wewnętrznych doprowadziła do powstania gór zrębowych i kotlin.Klimat jest tu skrajnie kontynentalny i ostry. Lata są ciepłe. Najmniej opadów otrzymują kotliny. *Wyżyna Irańska- Srednia wysokość obszaru wynosi 1300 mnpm. Rozciąga się od południowych krańców M. Kaspijskiego i Niziny Turańskiej na północy po Zatokę Perską i M. Arabskie na południu. Środkową część wyżyny zajmuje zapadlisko śródgórskie, zbudowane z utworów paleozoicznych sfałdowanych w orogenezie hercyńskiej. Na starych strukturach zalegają osady jury, kredy i neogenu. Najstarsze ruchy górotwórcze orogenezy alpejskiej wystąpiły w oligocenie, obejmując góry Elburs i Zagros, w środkowym miocenie fałdowania objęły pozostałą część wyżyny. Wyżyna zbudowana jest ze skał paleozoicznych i jurajskich z pokładami węgla kamiennego. W okresie kredowym osadziły się wapienie, piaskowce. W środkowej części zalegają utwory plejstoceńskie i holoceńskie. W rzezbie wnętrza wyżyny dominują płaskowzgórza i nieckowate zagłębienia oraz kotliny. Nizina Mezopotamii- zajmuje tektoniczne zapadlisko rozciągające się na przedpolu fałdowań alpejskich na długości 1200 km, jego szerokość osiąga około 300 km. Zapadlisko wysłane jest osadami wieku trzeciorzędowego i plejstoceńskiego. Są to głównie piaskowce margliste, wapienie oraz łupki i aluwia rzeczne. Nizina dzieli się na dwie części:Górną i Dolną. Mezopotamia Górna ma klimat podzwrotnikowy suchy, natomiast Dolna- klimat zwrotnikowy wybitnie suchy. Wyżyna Syryjsko- Palestyńska Ciągnie się pasmem wzdłuż wybrzeży M. Śródziemnego, zajmując pagórkowatą płytę rozbitą tektonicznie na szereg gór zrębowych i zapadlisk. Rozbicie tektoniczne wyżyny i sfałdowanie gór miało miejsce w 3-rzędzie oraz na przełomie 3 i 4-rzędu. Wyżyna zbudowana jest z poziomo zalegających skał mezozoicznych oraz 3- rzędowych i plejstoceńskich skał osadowych. W podłożu zalegają skały krystaliczne. Klimat jest zróżnicowany. Nad M. Śródziemnym zimy są deszczowe i chłodne. Lata w związku z napływem mas powietrza z wyzu azorskiego są suche i gorące. Ku wschodowi wzrasta stopień kontynentalizmu, mniej jest opadów i wzrastają dobowe wahania temperatur powietrza. * Półwysep Arabski – został odłączony od Afryki w wyniku 3- rzędowych ruchów tektonicznych i stanowi rozległą płytę wyniesioną średnio 500 – 1000 mnpm. Płyta ta jest nachylona ku wschodowi ku Zatoce Perskiej. Od zachodu ograniczają ją góry Dżabal Hidżaz i Góry Jemenu. Góry są zbudowane ze skał krystalicznych przykrytych osadami jurajskimi, kredowymi oraz bazaltami i tufami wulkanicznymi. Mają rzezbę zrębową i rozcięte są w strefie brzeżnej głębokimi dolinami o charakterze kanionów. Łańcuchy górskie osiągają ok.1000 – 1400mnpm. Półwysep Arabski ma budowę zbliżoną do kontynentu afrykańskiego. Zasadniczy trzon tworzą archaiczne łupki i granity pokryte na wschodzie skałami wieku mezozoicznego i 3-rzędowego. Obszar ten leży w strefie klimatu pustynnego, suchego i gorącego. Opady są małe – poniżej 100 mm w ciągu roku. 91. Kazachstan – państwo leżące częściowo w Europie (5,4 % powierzchni - tereny na zachód od rzeki Emba) i częściowo w Azji, powstałe w 1991 w wyniku rozpadu Związku Radzieckiego. Graniczy z następującymi państwami: Chinami (1460 km granicy), Kirgistanem (980 km), Turkmenistanem (380 km), Uzbekistanem (2300 km) oraz Federacją Rosyjską (6467 km). Łączna długość granic Kazachstanu wynosi 12 187 km. Kazachstan ma również dostęp do największego jeziora świata - M Kaspijskiego na długości 2340 km. Stolica Astana. Powierzchnia 2 717 300 km², ludność 15,2 mln, gęstośc zaludnienia 5,6 osób/km². Mimo iż Kazachstan uważany jest za państwo, które w porównaniu do innych krajów Azji Środkowej czyni największe postępy we wdrażaniu reform demokratycznych, to sytuacja w tym kraju wciąż daleka jest od standardów zachodnich. Międzynarodowe i pozarządowe organizacje zajmujące się ochroną praw człowieka wskazują na częste przypadki ich łamania przez miejscowe władze. Kazachstan podzielony jest na 14 prowincji i 3 obwody miejskie. Główne miasta: Astana, Ałmaty, Karaganda, Szymkient, Pawłodar, rzeki: Irtysz, Syr-daria, Ili, Emba, Ural, Iszym, jeziora: Aralskie, Bałchasz, Kapczagajskie. W Kazachstanie ma swoją siedzibę Środkowoazjatyckie Regionalne Centrum Ekologiczne, rozwijające współpracę lokalnych państw w dziedzinie ochrony środowiska. Spośród blisko 15 mln mieszkańców Kazachstanu największe grupy etniczne stanowią Kazachowie – 42% oraz Rosjanie – 36%. Główną religię stanowi islam sunnicki. 91. Uzbekistan - państwo położone w Azji Środkowej, członek Wspólnoty Niepodległych Państw. Stolica Taszkent. Powierzchnia 447 400 km², ludność 27,6 mln, gęstość zaludnienia 61,7 osób/km². Pod względem administracyjnym kraj dzieli się na 12 wilajatów (andiżański, bucharski, chorezmski, dżyzakski, fergański, kaszkadariński, namangański, nawojski, samarkandzki, surchondaryjski, syrdaryjski, taszkencki), 1 republikę autonomiczną (Karakałpakstan) oraz miasto wydzielone (Taszkent). Kraj położony w Azji Środkowej między dwiema rzekami – Amu-darią i Syr-darią. Powierzchnia w większości równinna. Ok. 20% powierzchni kraju stanowią góry i przedgórza. Na wschodzie i północnym wschodzie kraju położone są góry Tien-Szan i Pamir, które osiągają wysokość 4634 m n.p.m. Na północy znajduje się rozległa pustynia Kyzył-Kum. Klimat kontynentalny skrajnie suchy z ciepłymi zimami (temperatura wahająca się w przedziałe 3 do 10°C) i gorącym, suchym latem z temperaturami sięgającymi nawet 45°C. Mała ilość opadów (do 200 mm na terenach równinnych), nie sprzyjająca rozwojowi rolnictwa wywołała konieczność stosowania irygacji pól uprawnych. Uzbekistan pozbawiony jest dostępu do morza. Łączna długość granic z poszczególnymi sąsiadami wynosi 6221 km (Afganistan 137 km, Kazachstan 2203 km, Kirgistan 1099 km, Tadżykistan 1161 km, Turkmenistan 1621 km. Do największych miast należą: Taszkent, Samarkanda, Namangan, Andiżan, Buchara, Fergana, Chiwa. Uzbekistan to kraj w przeważającej mierze rolniczy, w którym największe znaczenie gospodarcze od lat posiada uprawa bawełny. Rozwinięta jest produkcja jedwabiu i hodowla owiec, sadownictwo. Sprzyjający klimat pozwala na uprawę takich roślin jak morele, brzoskwinie, winorośl, granaty. Corocznie produkuje się również około 3,5 miliona ton ziarna zbóż. Kraj posiada znaczące zapasy różnorodnych surowców mineralnych. Wśród nich wymienić można złoto (4. miejsce na świecie), miedź (11.), uran (7.), ołów, srebro, fosforyty, sole potasowe. Odkryto zapasy gazu ziemnego. Przedstawiciele narodowości tytularnej stanowią 80% ludności kraju. Inne narodowości to Rosjanie (5,5%), Tadżycy (5%), Kazachowie (3%), Karakałpacy ( 2,5%), Tatarzy (1,5%). Pod względem wyznaniowym dominują muzułmanie (88%), w zdecydowanej większości sunnici. 92. Japonia - państwo wyspiarskie leżące w Azji Wschodniej na Pacyfiku. Stolica Tokio. Powierzchnia 377 873 km². Liczba ludności 127 417 000, gęstość zaludnienia 337,2 osób/km².Morze Japońskie oddziela kraj od kontynentu azjatyckiego. Archipelag japoński rozciąga się od Wysp Nansei na południu do Hokkaidō na północy i składa się z ok. 4 000 wysp, tworzących łuk długości 2990 km. Największe z nich to:

Honsiu, Hokkaidō, Kiusiu i Sikoku. Liczne półwyspy i zatoki sprawiają, że linia brzegowa jest bardzo dobrze rozwinięta, a jej długość wynosi 29 751 km. Na południowym zachodzie przez Morze Wschodniochińskie Japonia graniczy z Chinami, na zachodzie Morze Japońskie oddziela kraj od obu Korei oraz Rosji. Na północy cieśnina La Pérouse'a oddziela Japonię od rosyjskiej wyspy Sachalin, a cieśnina Nemuro od Wysp Kurylskich, terytorium spornego z Rosją. Od wschodu i południa kraj oblewają wody Oceanu Spokojnego, a wzdłuż wybrzeży ciągnie się głęboki rów tektoniczny – Rów Japoński. \ Ludność Populacja Japonii szacowana na lipiec 2005 r. liczyła 128 mln osób. Jest to kraj o absolutnej przewadze ludności etnicznie japońskiej – ok. 99% ludności to rdzenni Japończycy, poza tym jest około 1,5 miliona mieszkańców Okinawy, 1 miliona Koreańczyków, 0,5 miliona Chińczyków, tyle samo Filipińczyków oraz 250 tysięcy Brazylijczyków, a także niewielka liczba rdzennych mieszkańców północnych wysp Japonii – Ajnów. Większość Japończyków deklaruje przynależność do jednej z wielu szkół buddyjskich. Mniejszą popularnością cieszy się oryginalna japońska religia shintō. Obecnie państwo nie popiera żadnego wyznania, a praktyki religijne są w szkołach zabronione. Gospodarka i ekonomia W pierwszej połowie lat 80. XX w. gospodarka kraju kwitnącej wiśni osiągnęła przewagę nawet nad gospodarką Stanów Zjednoczonych. Japoński cud gospodarczy stał się przyczyną powszechnego dobrobytu i bogactwa Japończyków, a towarzyszyły temu niskie stopy procentowe oraz szalejące ceny nieruchomości. W 1991, kiedy załamaniu uległ japoński rynek papierów wartościowych tracąc połowę swej wartości, a nękane problemami banki japońskie podniosły stopy procentowe. Trwająca przez całe lata 90. XX w. recesja spowodowała wiele głośnych bankructw oraz znaczne zadłużenie społeczeństwa. Obecnie sytuacja ulega powolnej, ale sukcesywnej poprawie. Rolnictwo Eksport płodów rolnych stanowi znikomy procent dochodów państwa, a zatrudnienie w rolnictwie znajduje niewielki odsetek ludności zawodowo czynnej. Ponadto warunki geograficzne sprawiają, że areał gruntów ornych stanowi około 12% powierzchni kraju. Uprawa roli skupia się w kotlinach śródgórskich oraz nizinach nadbrzeżnych. Aby rozszerzyć obszar ziem uprawnych, państwo przeprowadza meliorację zabagnionych dolin, tarasowanie zboczy oraz tworzenie polderów rolniczych na osuszonych terenach. Silnie rozdrobnione gospodarstwa rolne są niewielkie, a ich przeciętna wielkość wynosi około 1 ha, jedynie na Hokkaido są większe. Ponadto 60% powierzchni gruntów ornych jest nawadniane. Intensywne rolnictwo japońskie jest bardzo wydajne i pokrywa około 75% zapotrzebowania kraju na żywność, a około 33% powierzchni pól daje 2-3 zbiorów rocznie. Ów poziom uzyskiwany jest dzięki wysokiej kulturze rolnej, powszechnej mechanizacji, a zużycie nawozów mineralnych oraz środków ochrony roślin należy do najwyższych na świecie. Główną uprawą jest ryż. Inną popularną wśród Japończyków rośliną żywieniową jest soja, której import piętnaście razy przewyższa rodzimą produkcję. Po za tym uprawia się: pszenicę, jęczmień oraz rośliny paszowe, a także buraki w tym cukrowe, rzepak, trzcinę cukrową. Japonia jest jednym z ważniejszych producentów herbaty. Fasola, ziemniaki, bataty oraz większość jarzyn pochodzi z kraju, ale połowa spożywanych owoców jest sprowadzana z zagranicy, nie mniej jednak notuje się szybki rozwój sadownictwa, którego specjalnością jest uprawa mandarynek oraz truskawek. Ponadto wokół wielkich konurbacji rozwinęła się uprawa kwiatów. Intensywna hodowla, głównie trzody chlewnej, bydła oraz drobiu dostarcza około 30% wartości produkcji rolniczej, ale połowa spożywanego mięsa, głównie wołowiny pochodzi z importu. Maleje pogłowie koni, owiec i kóz. Podobnie zmalało znaczenie hodowli jedwabników, tradycyjnej gałęzi japońskiego rolnictwa. Przemysł Japonia jest wciąż drugą po Stanach Zjednoczonych potęgą przemysłową świata. Ten dział gospodarki wytwarza 40% dochodu narodowego brutto oraz zatrudnia 1/3 ludności zawodowo czynnej. Najważniejsza część produkcji przemysłowej koncentruje się w regionach Kanto (aglomeracja Tokio), Kansai (Osaka-Kioto-Kobe), południowej części Chūbu (prefektura Aichi i Nagoja) oraz północnej Kiusiu (Fukuoka- Kitakiusiu). Rozwój japońskiego przemysłu, podobnie jak rolnictwa czy budownictwa mieszkaniowego, utrudnia brak wolnej przestrzeni. W związku z tym, aby zwiększyć ilość nowych terenów pod inwestycje, niweluje się wzgórza, a uzyskanym materiałem skalnym zasypuje się płytkie zatoki morskie. Dzięki temu powstały nowe dzielnice portowo-przemysłowe w Kobe oraz nad Zatoką Tokijską. wszystkie paliwa energetyczne oraz rudy metali (głównie żelaza i boksyty) Japonia musi sprowadzać do tego stopnia, że 90% produkcji przemysłowej oparte jest na surowcach importowanych. Kraj Wschodzącego Słońca należy do głównych producentów energii elektrycznej, a jego udział w produkcji wynosi 7,4%, co daje trzecie miejsce na świecie. Hutnictwo stali oraz metali kolorowych skupione jest głównie w największych portach morskich Japonii: Jokohamie, Osace, Kobe, Kitakiusiu. Do największych przedsiębiorstw reprezentujących metalurgię należą Nippon Steel, Kobe Steel, JFE Holdings, Sumitomo Metal Industries czy Aichi Steel. Podstawą japońskiego cudu gospodarczego z lat 60. i 70. XX w. był wymagający wysoko wykwalifikowanej kadry specjalistów, a także znacznego kapitału przemysł elektromaszynowy, wytwarzający obecnie prawie połowę wartości produkcji przemysłowej. Wśród nich największe znaczenie mają Mitsubishi, Mitsui, Sumitomo, Fuji, Dai-Ichi Kangyo oraz Sanwa. Ponadto rozwój nowoczesnego przemysłu japońskiego wspierają tzw. technopolie – ośrodki skupiające placówki naukowo-badawcze i zakłady nowych technologii. Japonia jest największym producentem i eksporterem samochodów osobowych, w produkcji których światowy sukces odniosły takie firmy jak Toyota, Nissan, Mitsubishi, Honda, Mazda, Suzuki czy Subaru. Równie silną pozycję mają motocykle wielkiej czwórki, w skład której wchodzą Kawasaki, Yamaha oraz Suzuki i Honda. Natomiast pozostały przemysł motoryzacyjny obejmujący produkcję autobusów i ciężarówek jest domeną firm Isuzu, Hino oraz Mitsubishi. Zaawansowany i przeznaczony na rynek japoński tabor kolejowy, którego symbolem jest superszybki shinkansen, pochodzi głównie z zakładów Kawasaki, Mitsubishi, Nippon-Sharyo i Tokyu Car Corporation. Zdecydowanie słabszą pozycję zajmuje japoński przemysł lotniczy, którego liderami są FHI, Mitsubishi, Kawasaki oraz NAMC. Natomiast od lat Kraj Wschodzącego Słońca dominuje w produkcji statków, skupiając prawie 40% wodowanych rokrocznie jednostek. Przemysł okrętowy na czele z największą stocznią świata w Nagasaki jest reprezentowany przez IHI, Kawasaki, Mitsui oraz Mitsubishi. Z kolei do potentatów przemysłu maszynowego wytwarzającego m.in. maszyny budowlane, rolnicze należą firmy Komatsu, Kubota, Takeuchi czy wszechstronne Mitsubishi. W latach 70. rozpoczął się dynamiczny rozwój przemysłu wysokiej technologii (elektronicznego i precyzyjnego) wytwarzającego urządzenia optyczne, sprzęt audiowizualny, komputery osobiste, maszyny biurowe oraz roboty. Kraj jest dzisiaj światowym potentatem w produkcji mikroprocesorów oraz innych układów scalonych, kalkulatorów, urządzeń cyfrowych, laserowych i telekomunikacyjnych, elektroniki użytkowej, sprzętu medycznego oraz instrumentów muzycznych. Najlepszym potwierdzeniem wysokiej pozycji Japonii w tej branży jest liczba powszechnie znanych marek, takich firm jak: Sony, Hitachi, Sharp, Nikon, Konica, Toshiba, Sanyo, Matsushita (Panasonic, JVC), Ricoh, Funai, Fujitsu, Minolta, NEC, Olympus, Casio, Citizen, Canon, Epson, Onkyo, Yamaha, Pentax, Kyocera, TDK, Kenwood a ostatnio także Honda (robotyka). Podobnie jak inne wysoko rozwinięte państwa, Japonia posiada wszechstronnie rozwinięty przemysł chemiczny, przede wszystkim zaawansowaną technicznie chemię związków organicznych. Kraj należy do czołowych producentów kwasu siarkowego, sody kaustycznej, tworzyw sztucznych, barwników syntetycznych, włókien sztucznych oraz kauczuku syntetycznego. Wraz z przodującym przemysłem samochodowym, kraj należy do głównych producentów opon, takich firm jak Bridgestone, SRI, Toyo czy Yokohama. Kraj jest także drugim po USA wytwórcą papieru, skupiającym ok. 11% produkcji światowej. Kraj posiada doskonale utrzymaną, liczącą 1.177.278

km długości (2. miejsce po USA) sieć dróg kołowych, których gęstość jest największa na świecie i wynosi 312 km/100 km². Szybki rozwój motoryzacji przyczynił się do rozbudowy systemu autostrad, , których długość wynosi 6,114 km. Obecnie kraj kwitnącej wiśni posiada najnowocześniejszy oraz najbardziej wszechstronnie rozwinięty transport kolejowy na kuli ziemskiej, a długość linii kolejowych przekracza 23,000 km i wciąż rośnie. Kultura Japonia posiada bardzo bogatą kulturę, przekazywaną z pokolenia na pokolenie. Charakterystyczne dla tego kraju są takie czynności jak tworzenie origami, sztuka układania kwiatów ikebana, specyficznego formowania drzew bonsai, ceremonia picia herbaty (cha-no yu), tradycyjne gry: go i shōgi lub też narodowe sporty japońskie. 92. Korea Południowa - państwo w Azji, południowej części Półwyspu Koreańskiego powstałe po II wojnie światowej na terenach zajętych przez wojska USA. Republika Korei oficjalnie rości sobie pretensje do całego terytorium Korei. Powierzchnia 99 274 km². Liczba ludności 48 975 000, gęstość zaludnienia 493 osób/km². Stolica Seul Ludność Kraj jednolity narodowościowo — 99,9% ogółu ludności stanowią Koreańczycy, o zróżnicowanej strukturze wyznaniowej. 46% Koreańczyków nie określa przynależności religijnej, 26% (2004) wyznaje chrześcijaństwo, kolejne 26% buddyzm, a 1% konfucjanizm. Przyrost naturalny, wysoki w latach 60. (do 2,6%) i 70., wykazywał tendencję spadkową, 1985–91 wynosił średnio 1% rocznie, a w 2004 0,62%. 20,4% społeczeństwa ma poniżej 15 lat. Średnia gęstość zaludnienia 441 mieszkańców na km². Większość ludności skupia się na wybrzeżu Morza Żółtego i Cieśniny Koreańskiej. Żywiołowy rozwój miast, spowodowany wysokim tempem uprzemysłowienia i masową migracją ze wsi. 1949 w miastach mieszkało 20% ludności, 1991 — 75%. Największe miasta: Seul (10,3 mln mieszkańców), Pusan (3,7 mln), Taegu (2,5 mln), Inch'ŏn (2,5 mln), Ulsan (2 mln), Kwangju (1,4 mln) i Taejŏn (1,4 mln). Szybkie zmiany w strukturze zatrudnienia ludności. 1980–90 ponad dwukrotny spadek zatrudnienia w rolnictwie (z 35% ludności zawodowo czynnej do 16%), wzrost zatrudnienia w przemyśle i budownictwie (z 26% do 35%) oraz usługach (z około 32% do 47%). Obecnie w rolnictwie pracuje już tylko 8,6 % ludności zawodowo czynnej, a w przemyśle 19,1%. Niski poziom bezrobocia (3,4% zawodowo nieczynnych, 2004). Profil gospodarczy Trzydzieści lat temu PKB Korei Południowej przypadający na jednego mieszkańca, porównywalny był z poziomem PKB w biedniejszych krajach Afryki i Azji. Korea Północna była mniej zniszczona przez wojnę i posiadała większość przemysłu półwyspu, a ponadto węgiel. Na południu rządziła korupcja, kartki, czarny rynek, oraz gigantyczny deficyt handlowy. Dzisiaj PKB jest 7 razy wyższy niż w Indiach, 13 razy wyższy niż w Korei Północnej i porównywalne z poziomem PKB w mniejszych krajach UE. W latach 1963-1997 wzrost PKB wynosił stale 8.5% rocznie. Przy tym wydatki na wojsko pochłaniały cały czas ogromną część budżetu Ogólnie Rząd, kosztem importu towarów konsumpcyjnych, promował import surowców i technologii oraz zachęcał do gromadzenia oszczędności i inwestowania. Obecnie ma miejsce postępująca liberalizacja i globalizacji gospodarki koreańskiej. Przemysł Z surowców mineralnych wydobywa się: węgiel kamienny (antracyt) w Górach Wschodniokoreańskich, rudy żelaza, wolframu, miedzi (koło Pusanu) oraz niewielkie ilości rud cynkowo-ołowianych, złota, srebra i grafitu. Zapotrzebowanie krajowe na pozostałe surowce, głównie ropę naftową pokrywa import. Energia elektryczna jest w połowie wytwarzana w elektrowniach jądrowych, (największa koło Pusanu) i cieplnych (węglowe, naftowe, gazowe). Do najlepiej rozwiniętych gałęzi przemysłu przetwórczego należą: przemysł elektroniczny i środków transportu. Produkcja półprzewodników, komputerów, odbiorników telewizyjnych (2 miejsce w świecie po ChRL), radiowych, sprzętu telekomunikacyjnego i gospodarstwa domowego (chłodziarki, zamrażarki, pralki) w znacznym stopniu jest oparta na licencjach japońskich i amerykańskich. Korea Południowa zajmuje 1 miejsce w świecie przed Japonią w produkcji statków, głównie tankowców (wielkie stocznie w Ulsan), od niedawna jest liczącym się producentem samochodów osobowych (Hyundai) i ciężarowych. Najstarszą gałęzią przemysłu jest włókiennictwo, zwłaszcza przemysł bawełniany i jedwabniczy. Przy wykorzystaniu własnych zasobów leśnych i drewna importowanego rozwija się przemysł drzewny. Produkcja papieru i tektury na 1 mieszkańca wynosi 114 kg. Transport i łączność Sieć komunikacyjna intensywnie rozbudowywana. Około 65% przewozów towarowych przypada na transport kołowy (57 km dróg na 100 km2), 21% — kolejowy (3 km linii kolejowej na 100 km. Dużą rolę w przewozach odgrywa żegluga przybrzeżna. Nośność floty handlowej wynosi 12,2 mln DWT (1991). Główne porty morskie: Pusan (przeładunki około 30 mln t, obsługuje głównie wymianę handlową z Japonią), Inch'ŏn (obsługuje Seul), Mokpho, Masan, Ulsan i nowy — Phohang. 3 międzynarodowe porty lotnicze w Seulu (2) i 92. Korea Północna - państwo komunistyczne powstałe w północnej części Półwyspu Koreańskiego po II wojnie światowej na terenach zajętych przez Armię Czerwoną. Totalitarną władzę sprawuje oparta na idei dżucze monopartia, Partia Pracy Korei. Graniczy z: Rosją na północnym wschodzie, Chinami na północy, Republiką Korei (Koreą Południową) od południa. W Chinach oraz w samej Korei Północnej kraj zwany jest Pukchosŏn. Stolica Pjongjang (Phenian), powierzchnia 120 540 km², Liczba ludności 23 265 000. gęstość zaludnienia 193 osób/km². W Korei Północnej są dwa miasta bezpośrednio administrowane przez rząd ,trzy regiony specjalne oraz dziewięć prowincji. Główne miasta Sinuiju,Kaesong,Nampho,Chongjin,Wonsan,Hamhung,Haeju-si,Kanggye,Hyesan Gospodarka Gospodarka Korei Północnej, oparta o doktrynę dżucze (samowystarczalności) i planowania centralnego, jest w stanie stagnacji. Rząd odmawia uczestniczenia w międzynarodowym handlu i publikowania danych ekonomicznych, limitując w ten sposób ilość dostępnych na ten temat informacji. Kontynentalne Chiny oraz Korea Południowa są największymi partnerami handlowymi kraju. W roku 2003 obrót w kontakcie z Chinami wzrósł o 38% i wyniósł 1,02 miliarda dolarów, a z południowym sąsiadem o 12% do 724 milionów dolarów od początku rozpoczęcia eksperymentu. W ciągu jednego roku, od 2002 do 2003, wzrosła liczba abonentów telefonii komórkowej z 3000 do około 20 000. Jednakże od czerwca 2004 roku telefony komórkowe zostały znowu oficjalnie zakazane. Obserwuje się wzrost liczby i znaczenia targów, jarmarków, czy rynków z artykułami rolniczymi i żywnością Geografia Korea Północna zajmuje północną część Półwyspu Koreańskiego. Od zachodniej strony jej granicę wyznacza Morze Żółte i Zatoka Koreańska, od wschodu - Morze Wschodniokoreańskie (Morze Japońskie). Od strony północnej graniczy z Rosją i Chinami a od południowej z Republiką Korei. Kraj jest górzysty, poprzecinany dużymi dolinami. Do głównych rzek należą Tumen oraz Yalu, które swój początek biorą w chińskiej Mandżurii.

Demografia Populacja Korei Północnej jest na świecie jedną z najbardziej jednorodnych etnicznie i językowo, z niewielkimi tylko społecznościami chińską i japońską. 93. Chiny- skrót ChRL państwo w Azji wschodniej, obejmujące historyczne Chiny (bez Tajwanu) oraz Tybet i inne ziemie w Azji Środkowej zamieszkane w sumie przez 56. grup etnicznych. Powierzchnia 9 596 960 km², Liczba ludności 1 315 850 000, gęstość zaludnienia 137 osób/km. ChRL graniczy z następującymi państwami: Afganistan, Bhutan, Birma, Indie, Kazachstan, Kirgistan, Korea Północna, Laos, Mongolia, Nepal, Pakistan, Rosja, Tadżykistan, Wietnam. Chociaż za kontynuatora tradycji politycznej Chin uważa się również Republika Chińska na Tajwanie, od lat 70. za zgodą USA to ChRL reprezentuje naród chiński w organizacjach międzynarodowych, tj. ONZ czy WHO.. Ukształtowanie powierzchni Większą część Chin stanowią wyżyny i góry. Niziny zajmują tylko 12% powierzchni kraju, przy czym duża ich część przypada na stepy i pustynie na północy kraju. W północno-wschodniej części kraju leży rozległa Nizina Mandżurska otoczona górami. Na zachód od niziny ciągnie się Wielki Chingan, na północ Mały Chingan i na wschód Góry Wschodniomandżurskie. Wschodnią część Chin zajmują aluwialne równiny. Nizina Chińska o powierzchni 300 000 km² leży w dolnym biegu Huang He i dorzeczu Huai He. Znajdują się tam również niziny środkowego i dolnego biegu Jangcy z dużą liczbą jezior. W południowo-wschodniej części Chin leżą silnie zerodowane Góry Południowochińskie z wysokościami do 2158 m n.p.m. Na północy kraju wznosi się Wyżyna Mongolska z pustynią Ałaszan oraz Wyżyna Ordos, do której na południu przylega Wyżyna Lessowa - największy w świecie obszar występowania lessów. Równoleżnikowe pasma górskie (głównie góry Qin Ling) oddzielają Wyżynę Lessową od Kotliny Syczuańskiej przechodzącej na południu w Wyżynę Junnańsko- Kuejczouską o charakterystycznej rzeźbie krasowej. Południowo-zachodnią część kraju zajmuje najwyżej położona wyżyna na ziemi - Wyżyna Tybetańska (o wysokościach 4000-5000 m n.p.m.). Wyżynę te otaczają najwyższe pasma górskie świata - Karakorum (ze szczytem K2 sięgającym 8611 m n.p.m.) od zachodu i Himalaje (z najwyższym szczytem świata Mount Everest sięgającym 8850 m n.p.m.) od południa. Północne obrzeże wyżyny stanowi system górski Kunlun (najwyższy szczyt Muztag 6987 m n.p.m.) obejmujący liczne pasma górskie (m.in. Altun Shan) rozdzielone tektonicznymi kotlinami m.in. Kotliną Cajdamską. Na wschodnim krańcu wyżyny ciągną się Góry Sino-Tybetańskie rozczłonkowane głębokimi dolinami rzek Saluin, Mekong i Jangcy. W północno-zachodniej części kraju rozciąga się Wyżyna Sinciańska rozdzielona górami Tien-Szan na Kotlinę Dżungarską i na Kotlinę Kaszgarską. W obrębie Kotliny Kaszgarskiej znajduje się pustynia Takla-Makan i największa depresja Chin - Kotlina Turfańska zniżająca się 154 m p.p.m. 93. Republika Chińska znana zazwyczaj jako Tajwan– państwo w południowo-wschodniej Azji na wyspie Tajwan (dawniej Formoza) u wybrzeży ChRL. Do Republiki Chińskiej należą również wyspy Peskadory (Penghu Liedao), Kinmen (Quemoy) i Matsu. Główne miasta: Tajpej (2,6 mln), Kaosiung (Gaoxiong) (1,5 mln), Tajczung (T'ai-chung, Taizhong) (876 tys) Powierzchnia: całkowita: 35 980 km², lądowa: 32 260 km², wodna: 3 720 km² Długość granic: 1 566 km (morska), Najwyższy punkt: Yu Shan - 3997 m n.p.m., Skład etniczny: Tajwańczycy (Chińczycy, których przodkowie zamieszkiwali Tajwan przed 1945 r., 84%), Chińczycy z kontynentu (14%), Aborygeni tajwańscy (pochodzenia austronezyjskiego, 2%), Religie: taoizm i konfucjanizm (48,5%), buddyzm (43%), chrześcijaństwo (7,4%), islam (0,5%) Oficjalnie rząd Republiki Chińskiej uznaje się sam za legalną władzę całego obszaru dzisiejszych Chin i Mongolii, acz wskutek trwającej na kontynencie rebelii komunistycznej musiał przenieść się czasowo ze swojej konstytucyjnej stolicy Nankinu na wyspę Tajwan. Obecnie pod faktyczną jurysdykcją Republiki pozostaje całość prowincji Tajwan oraz wyspu Penghu, Kinmen i Matsu, należące administracyjnie do prowincji Fujian. Gospodarka Tajwan jest rozwiniętym przemysłowo państwem. Rolnictwo: hoduje się tu głównie trzodę chlewną, uprawia się banany. Tajwan posiada kilka elektrowni jądrowych i cieplnych. Tajwan eksportuje prawie same produkty elektroniczne, importuje między innymi ropę naftową. 94. Wietnam, Socjalistyczna Republika Wietnamu – państwo w południowo-wschodniej Azji. Graniczy z Chinami, Laosem i Kambodżą. Powierzchnia wynosi ok. 331 688 km². Najwyższą górą jest Fan Si Pan 3143 m n.p.m.. Najdłuższą rzeką jest Mekong. Liczba ludności 85 115 000, gęstość zaludnienia 256,6 osób/km² Klimat Tropikalny i monsunowy, średnia wilgotność w ciągu roku utrzymuje się na poziomie 84%. Roczny opad sięga od 1200 do 3000 mm, a roczne temperatury zmieniają się pomiędzy 5°C i 37°C. Największe miasta Miasto Ho Chi Minha (wcześniej Sajgon), Hai Phong, Da Nang Rolnictwo Uprawa ryżu, herbaty, ananasów, kawy i tytoniu. Rybołówstwo. Przemysł Wytwarzanie żelaza i stali, maszynowy, chemiczny i cementowy. Ludność Wietnam jest krajem wielonarodowościowym w wyniku wielowiekowych migracji plemiennych, trwających jeszcze w XX wieku. Rdzenni Wietnamczycy (Kinh) stanowią 85% mieszkańców kraju. Ponad 10% mieszkańców to grupy plemienne, zwłaszcza żyjące w górach, należące do 53 narodowości. Najliczniejsze z nich to: Tay (ok. 1,5 mln osób), Thaj (1,3 mln), Muong (1,1 mln) Chińczycy (1,1 mln). 94. Tajlandia, Królestwo Tajlandii – państwo w południowo-wschodniej Azji, graniczące z Laosem i Kambodżą na wschodzie, z Malezją na południu oraz z Birmą (Myanmarem) i Morzem Andamańskim na zachodzie. Tajlandia jest także nazywana Syjamem, gdyż była to jego oficjalna nazwa do 11 maja 1949. Międzynarodowe określenie "Thai" znaczy po tajsku "wolny". Powierzchnia 514 000 km², Liczba ludności 64 895 000, gęstość zaludnienia 126,3 osób/km² Geografia Tajlandia jest krajem nizinnym. W środkowej części znajduje się Nizina Menamu, na północnym wschodzie płytowa równina Korat ograniczona od południa pasmem Dongrak, a od Niziny Menamu górami Thiu Khao Phetchabun. Północną i zachodnią część kraju zajmują młode (mezozoiczne) pasma górskie o przebiegu południkowym: Tanen Taunggyi (Doi Inthanon, 2595 m, najwyższy szczyt Tajlandii) i Doi Luang.

Długość linii brzegowej wynosi ponad 2600 km. Wybrzeża są nizinne i silnie rozczłonkowane. Największymi wyspami są: Phuket na Morzu Andamańskim, Samui i Phangan w Zatoce Tajlandzkiej. Ustrój polityczny Tajlandia jest monarchią konstytucyjną, głową państwa jest król (Rama IX Bhumibol Adulyadej, od 1946). Władza ustawodawcza należy do 2-izbowego Zgromadzenia Narodowego wybieranego w wyborach powszechnych: Izba Reprezentantów (niższa) – 500 członków, na 4-letnią kadencję; Senat (wyższa) – 200 członków, na kadencje 6-letnią. Władzę wykonawczą sprawuje rząd z premierem na czele – wyłaniany ze składu Izby Reprezentantów. Podział administracyjny Administracyjnie kraj dzieli się na 6 regionów (Centralny, Zachodni, Wschodni, Północny, Północno-Wschodni i Południowy) i 76 prowincji (czangwadów). Ponadto istnieją dwa dystrykty specjalne: Bangkok oraz Pattaya. Społeczeństwo Ok. 75% społeczeństwa stanowią Tajowie, a 14% – ludność pochodzenia chińskiego. Dość duży odsetek to Malajowie. Tajlandia jest krajem dość jednorodnym wyznaniowo. 94.6% mieszkańców to buddyści. Ok. 4,6% stanowią muzułmanie, natomiast 0,7% społeczeństwa wyznaje chrześcijaństwo. Językiem narodowym jest język tajski. Gospodarka Około 40% ludności czynnej zawodowo pracuje w rolnictwie, uprawiając ryż, kukurydzę i trzcinę cukrową. Tajlandia eksportuje, głównie do Europy i Ameryki Północnej: ryż, cynę i sprzęt elektrotechniczny. Bardzo ważną rolę w gospodarce Tajlandii pełni turystyka. PKB na jednego mieszkańca wynosi około 2960 USD. Transport Ruch w Tajlandii jest lewostronny. Przyjezdnych obowiązuje międzynarodowe prawo jazdy. Stan dróg jest bardzo dobry. 94. Singapur– państwo-miasto położone na południowym krańcu Półwyspu Malajskiego. Wizerunek posągu Merlion jest znanym symbolem Singapuru, używanym do 1997 jako logo przez singapurską izbę turystyki. Geografia Państwo Singapur położone jest na wyspie Singapur o powierzchni 572 km² wraz z grupą otaczających ją wysepek. Z Półwyspem Malajskim wyspa Singapur połączona jest za pomocą nasypu (The Causeway) w północnej części wyspy oraz mostem Tuas Second Link w jej zachodniej części. Najważniejsze z pozostałych 54 wysp to: Jurong Island, Pulau Tekong, Pulau Ubin i Sentosa. Wnętrze wyspy Singapur tworzą skały granitowe wzniesione nad najwyższym szczytem kraju Bukit Timah Hill na wysokość jedynie 177 m n.p.m. Jednak na przeważającym obszarze wyspy, a także na pozostałych wyspach, rozciąga się płaska nizina aluwialna. Singapur obmywają ciepłe wody cieśnin Malakka i Singapurskiej, łączących Morze Andamańskie z Morzem Południowochińskim, oraz cieśniny Johor, która wąskim, zaledwie dwukilometrowym pasem oddziela kraj od Półwyspu Malajskiego. Większość wysp otaczają rafy koralowe. Krótkie, ale bardzo zasobne w wodę rzeki tworzą gęstą sieć. Najdłuższa z nich- Seletar (Kallang)- osiąga zaledwie 16 km. Dawniej wyspę porastały wilgotne lasy równikowe i zarośla namorzynowe rozciągnięte wzdłuż wybrzeży oraz na brzegach rzek. Wykarczowano je jednak pod zabudowę gwałtownie rozwijającego się miasta-państwa. Współcześnie pozostałości tej naturalnej roślinności zajmują zaledwie 5% powierzchni kraju i w większości są chronione w rezerwatach. Charakterystycznym dla Singapuru zwierzęciem jest makak- małpa wąskonosa. Na wyspach Ubin i Tekong ostoję znalazł największy singapurski ssak - dzika świnia. Ponadto w całym kraju żyje wiele ptaków, gadów (m.in. pytony), ponad 350 gatunków motyli, a w przybrzeżnych wodach liczne gatunki ryb i skorupiaków. Gospodarka Singapur jest najbardziej, po Japonii, rozwiniętym państwem Azji. Ze względu na gwałtowny rozwój gospodarczy od czasów drugiej wojny światowej, zalicza się je do azjatyckich tygrysów. Gospodarka, będąca gospodarką wolnorynkową, opiera się głównie na usługach (finansowych), turystyce, oraz na przemyśle petrochemicznym, stoczniowym i tekstylnym. Bardzo szybko rozwija się przemysł elektrotechniczny i elektroniczny. Zyski przynosi także przemysł: chemiczny, farmaceutyczny, fotooptyczny i spożywczy. W kraju ma swoją siedzibę 170 banków oraz 80 towarzystw ubezpieczeniowych. Żywność jest w większości importowana, gdyż rolnictwo i rybołówstwo są dość słabo rozwinięte. Standard życia Singapurczyków jest na niezwykle wysokim poziomie. Ludność Po Monako Singapur jest drugim najgęściej zaludnionym państwem świata (6389 os./km²). Większość z nich zamieszkuje wyspę Singapur, na pozostałych wysepkach mieszka niespełna kilkanaście tysięcy osób. Liczba ludności (rok 2005): 4,42 miliona mieszkańców. Singapur jest państwem bardzo zróżnicowane pod względem etnicznym. największe grupy etniczne zamieszkujące Singapur mają pochodzenie: chińskie: 76,8%, malajskie: 13,9%, hinduskie: 7,9%, inne: 1,4%. W związku z tym Singapur jest również mieszanką wyznaniową. 14,8% stanowią ateiści, a jako główne wyznania można wymienić: buddyzm: 42,5%, islam: 14,9%, chrześcijaństwo: 14,6%, taoizm: 8,5%, hinduizm: 4%, inne: 0,7%. Inne dane Konflikty: spór z Malezją o 2 wyspy, PKB: 98 miliardów USD, Wzrost PKB: 5,5%, PKB na 1 mieszkańca: 27 800 USD, Inflacja: 0,4%, Bezrobocie: 3,2%, Bardzo rygorystyczny system prawny i skutecznie egzekwowany. Przestępczość praktycznie niespotykana, dość powiedzieć, że można być skazanym za rzucenie papierka na ulice, Kontrowersyjny system polityczny, pomiędzy autorytaryzmem a demokracją 95. Indonezja – wyspiarskie państwo w Azji Południowo-Wschodniej, którego stolicą jest Dżakarta z 8,4 mln mieszkańców. Indonezja jest republiką. Głową państwa jest prezydent wybierany na 5 lat kadencji przez Doradcze Zgromadzenie Ludowe. Władza ustawodawcza należy do parlamentu (z 500 miejsc 100 obsadza prezydent) o 5-letniej kadencji. Rząd pod kierownictwem prezydenta sprawuje władzę wykonawczą. Władza sądownicza należy do Sądu Najwyższego, którego członków wybiera prezydent. Podział administracyjny Indonezja jest podzielona na 33 prowincje, w tym trzy (Aceh, Dżakarta i Jogyakarta) okręgi specjalne. Prowincje dzielą się na dystrykty (kabupaten) i okręgi miejskie (kota)Demografia Ludność Indonezji jest bardzo zróżnicowana pod względem etnicznym, językowym i religijnym. Ogółem występuje ok. 300 grup etnicznych posługujących się ok. 250 odrębnymi językami (razem z dialektami 583). Oficjalnym językiem jest Bahasa Indonesia. Najliczniejsze grupy etniczne to: Jawajczycy (46,4%), Sundajczycy (12,9%), Madurowie (5,6%), Malajowie, Minangkabau, Bugijczycy, Batakowie, Balijczycy,

Cazinowie Większość mieszkańców Indonezji jest wyznawcami Islamu. Najliczniejsze grupy religijne to: muzułmanie: 87%, protestanci: 7%, katolicy: 3%, hinduiści: 2,0%, buddyści: 1% Geografia Indonezja jest państwem wyspiarskim położonym na 18 108 wyspach. Około 6 tys. z nich jest zamieszkanych. Należą one do Archipelagu Malajskiego. Wyspy Indonezji rozciągają się na długości ponad 5 tys. km wzdłuż równika i na długości 1750 km z południa na północ. Ich brzegi opływają Ocean Spokojny i Indyjski. Na wyspach znajdują się liczne wulkany. Indonezja jest często nękana przez trzęsienia ziemi i tsunami. Najwyższym szczytem jest Puncak Jaya - wysokość 4884 m. Graniczy z Papuą-Nową Gwineą na Nowej Gwinei, Malezją na Borneo i Timorem Wschodnim na Timorze. Najważniejsze wyspy Indonezji to: Sumatra, Jawa, Borneo, Celebes (Sulawesi), Nowa Gwinea (część zachodnia należy do Indonezji - prowincja Irian Zachodni, natomiast część wschodnia stanowi niepodległe państwo Papua-Nowa Gwinea) Rzeki Indonezji: Kapuas, Barito, Mahakam (Borneo), Hari, Kampar, Musi (Sumatra), Solo (Jawa), Mamberamo, Digul (Nowa Gwinea). Gospodarka Na wyspach indonezyjskich panują warunki wilgotne, tworzące lasy równikowe. Dlatego też możliwości rozwiniętej uprawy są dosyć ograniczone. Indonezja jest krajem raczej rolniczym, odgrywającym ważną rolę w gospodarce światowej jako dostawca kauczuku, kakao, pieprzu, chininy. Jest też ogromnym producentem ropy, cyny. Gospodarka rolno-plantacyjna daje około 60% dochodu narodowego. Trudny teren do zagospodarowania daje Indonezji niecałe 15% powierzchni kraju. Głównymi uprawami są ryż, drzewo kauczukowe, herbata, tytoń, różne egzotyczne przyprawy, palma oleista itp. 95. Malezja – państwo w Azji Południowo-Wschodniej, na Półwyspie Malajskim i wyspie Borneo; obszar 329 847 km², ludność 23 275 tys. (lipiec 2000), stolica Kuala Lumpur (ok. 1 500 000 mieszkańców), siedziba rządu w Putrajaya. Malezja na Półwyspie Malajskim graniczy z Tajlandią, na wyspie Borneo z Brunei i Indonezją. Państwo obejmuje dwa terytoria oddzielone Morzem Południowochińskim, południową część Półwyspu Malajskiego oraz północną część wyspy Borneo. Ukształtowanie terenu jest podobne w obu częściach - nadmorskie równiny przechodzą w gęsto zalesione zbocza gór. Najwyższym szczytem Malezji jest Kinabalu, 4101 m n.p.m., położony na Borneo. Malezja znajduje się w strefie klimatu równikowego. Nawiedzają ją południowo-zachodnie (od kwietnia do października) oraz intensywniejsze, północno-zachodnie monsuny (od października do lutego). Ochronę przyrody w Malezji rozpoczęto w latach 20. XX w. Jednym z pierwszych chronionych obszarów był rezerwat ptaków Bukit Fraser utworzony w 1922 r. Dzisiaj istnieje przeszło 50 rezerwatów i parków narodowych. Malezja podzielona jest na 13 stanów (negeri-negeri), w tym 9 sułtanatów, oraz trzy terytoria federalne (wilayah-wilayah persekutuan) 96. Indie, Republika Indii:– państwo w Azji Południowej, zajmujące większość subkontynentu indyjskiego. Od północy Indie są ograniczone przez pasma górskie: Karakorum i Himalaje. Z Indiami graniczą: Pakistan na północnym zachodzie, Chiny, Nepal oraz Bhutan na północy, Birma i Bangladesz na północnym wschodzie, Sri Lanka przez zatokę Mannar i cieśninę Palk na południowym wschodzie. Od południowego zachodu kraj otaczają wody Morza Arabskiego, zaś od południowego wschodu Zatoki Bengalskiej i Morza Andamańskiego. Do Indii należy archipelag Lakkadiwów leżący na Morzu Arabskim 450 km na zachód od wybrzeży kraju, oraz leżące w Zatoce Bengalskiej archipelagi Andamanów i Nikobarów. Stolica: Nowe Delhi Inne duże miasta: Bombaj - 13,1 mln mieszk. (zespół miejski: 20,4 mln), Delhi - 11,5 mln (zespół miejski: 18,0 mln), Położenie geograficzne: 8°- 37° N, 68°- 97° E Rozciągłość równoleżnikowa - 2 933 Rozciągłość południkowa - 3 214 km Długość granic: Pakistan - 2 912 km, Chiny - 3 380 km, Nepal - 1 690 km, Bhutan - 605 km, Bangladesz - 4 053 km, Birma - 1 463 km Język urzędowy: hindi; język angielski pełni rolę języka pomocniczego, łącznikowego. Ponadto jest 21 języków konstytucyjnych, dopuszczanych jako języki wykładowe i urzędowe System polityczny: Indie są demokratyczną republiką federacyjną. Głową państwa jest prezydent, organem ustawodawczym dwuizbowy parlament - Sansad. Stany mają własne organy władzy, na czele stoi gubernator mianowany przez prezydenta. Podział administracyjny Indie podzielone są na 28 stanów, 6 terytoriów związkowych i 1 jedno terytorium stołeczne. Później w drugim rzędzie dzielą się na 591 dystryktów. Ludność Ludność: 1,13 mld (2006) - Indie są drugim państwem na świecie pod względem liczby ludności. Średnia gęstość zaludnienia: 328 osób/km² - jest to jedno z najgęściej zaludnionych państw w Azji (największa gęstość zaludnienia: południowe Wybrzeże Malabarskie, dolina i delta Gangesu oraz Nizina Hindustańska (są to najżyźniejsze tereny Indii). Struktura językowa: 39% Hindusi mówiący którymś z dialektów języka hindi, 8% Telugowie, 8% Bengalczycy, 7% Marathowie, 7% Tamilowie, 5% Gudźaratowie, 4% Kannadowie, 4% Keralczycy (18% stanowią inne grupy językowe). Wyznania hinduiści - 80,5%, muzułmanie - 13,4%, chrześcijanie - 2,3%, sikhowie - 1,84% (gł. w Pendżabie), buddyści - 0,76%, dźiniści - 0,4%, żydzi, parsowie, bahaiści Gospodarka Od lat 90-tych gospodarka indyjska dynamicznie się rozwija (w ostatnich latach w tempie około 8% rocznie). W 2006 roku gospodarka Indii była czwartą największą gospodarką świata (po gospodarkach USA, Chin i Japonii), z produkcją sięgającą 4 042 miliarda USD (według parytetu siły nabywczej - PPP), przy czym wielkość PKB na mieszkańca wynosi zaledwie 3,8 tysiąca USD (PPP). Według danych indyjskich, 25% ludności żyje poniżej granicy ubóstwa. Podstawą gospodarki Indii przez długi czas było rolnictwo. Obecnie w rolnictwie pracuje wciąż około 60% siły roboczej. Jednocześnie rolnictwo wytwarza zaledwie 20% PKB Indii (2006). Sektor przemysłowy zatrudnia około 12% siły roboczej Indii i wytwarza około 20% PKB, natomiast najdynamiczniej rozwijający się sektor usług, zatrudniający 28% siły roboczej - około 60% PKB. W 2006 roku eksport Indii wyniósł około 112 miliardów USD, a głównymi dobrami eksportowymi były tekstylia, biżuteria i oprogramowanie. Import Indii w 2006 roku wyniósł około 188 miliardów USD i obejmował głównie surowce energetyczne i maszyny. Głównymi partnerami handlowymi Indii są USA, kraje UE, Chiny i Zjednoczone Emiraty Arabskie. 96. Nepal – królestwo w Azji Południowej, w środkowej części Himalajów, graniczące na północy z Chinami i na południu, wschodzie i zachodzie z Indiami; bez dostępu do morza. Stolica: Katmandu (1mln. 22 tys. mieszkańców, 2005) Inne duże miasta: Patan, Biratnagar, Bhadgaon, Pokhara, Bhaktapur, (Nepal to jedno z najsłabiej zurbanizowanych państw na świecie.) Powierzchnia całkowita: 140 797 km²

Powierzchnia wód: 2,8% Ludność: 27,7 mln Średnia gęstość zaludnienia: 161 osób/km² (w Dolinie Katmandu 600 osób/km²) Skład etniczny: Nepalczycy 58,4%, Biharczycy 18,7%, Tharowie 3,6%, Tamangowie 3%, Newarowie 3%, pozostali 14% (w tym Szerpowie i Gurungowie posługujący się językami z rodziny chińsko-tybetańskiej) Długość granic całkowita: 2926 km (Chiny 1236 km (42%) Indie 1690 km (58%)) Język urzędowy: język nepalski (nepali, używany przez ok. 60% populacji kraju) Podział administracyjny: 5 regionów, 14 prowincji i 75 dystryktów Ruch uliczny: lewostronny Wyznawcy poszczególnych religii: hinduiści – 89,4%, buddyści – 7,8%, muzułmanie – 2,7%, dźiniści – 0,1%. Ustrój polityczny: wielopartyjna monarchia konstytucyjna Parlament: dwuizbowy: izba niższa – Izba Przedstawicieli (205 miejsc) oraz izba wyższa – Izba Narodowa (60 miejsc). Geografia Ponad 80% powierzchni kraju pokrywają góry o średniej wysokości ok. 6000 m n.p.m. Południową część kraju zajmują wyżyny i tereny pagórkowate pokryte dżunglą oraz północny skraj Niziny Hindustańskiej (tzw. Teraj). Na północy rozciąga się główny łańcuch Himalajów (Himalaje Wysokie) z najwyższym szczytem świata, Czomolungmą (Mount Everest) – 8850 m n.p.m. oraz siedmioma innymi ośmiotysięcznikami. W środkowej części kraju leżą Himalaje Małe o średniej wysokości 2400-4300 m n.p.m. z licznymi kotlinami (Dolina Katmandu jest wśród nich największa). W północnej części panuje klimat górski, w południowej zwrotnikowy monsunowy. Większość rzek Nepalu płynie z północy na południe i wpada do Gangesu. Trzy główne rzeki to: Karnali, Kosi i Narayani. W północno-wschodnim rejonie Nepalu leży wysokogórski Park Narodowy Sagarmatha, zaś wokół masywu Annapurny utworzono Obszar Chroniony Annapurny. Podział administracyjny Nepal dzieli się na 5 regionów (wikas kszetr), które podzielone są na 14 prowincji (ańćal), a te na 75 dystryktów Gospodarka Nepal jest bardzo zacofanym gospodarczo krajem. Nepalczycy żyją właściwie w warunkach gospodarki naturalnej. Około 75% dochodu naturalnego płynie z rolnictwa (17% terenów to użytki rolne). Kraj posiada dość znaczne, ale słabo zbadane bogactwa mineralne. Dopiero w latach trzydziestych XX wieku pojawiły się pierwsze ośrodki przemysłowe (gł. to przemysł drzewny, tytoniowy i cukrowniczy). W ostatnich latach na szeroką skalę rozwinęły się tu usługi turystyczne związane z turystyką himalajską 97. Kanada – państwo położone w Ameryce Północnej, które graniczy ze Stanami Zjednoczonymi na południu i północnym zachodzie (Alaska). Kanada rozciąga się od Oceanu Atlantyckiego na wschodzie, do Oceanu Spokojnego na zachodzie, od północy graniczy z Oceanem Arktycznym. Stolica Ottawa Liczba ludności 32 815 000 gęstość zaludnienia 3,3 osób/km² Powierzchnia 9 976 140 km² Kanada jest członkiem ONZ, NAFTA, Wspólnoty Narodów, Frankofonii, NATO, G8, APEC, UNESCO oraz szeregu organizacji branżowych. Nazwa "Kanada" wywodzi się z języka, jakim posługiwali się Indianie. Pochodzi od słowa canada oznaczającego "wioska". Ustrój polityczny Kanada jest monarchią konstytucyjną. Głową państwa jest król lub monarcha. W jego/jej imieniu władzę sprawuje gubernator generalny i gubernatorzy porucznicy w prowincjach. Współcześnie jest to funkcja czysto tytularna i honorowa. Kanada jest federacją, w której skład wchodzi 10 prowincji oraz 3 terytoria. Władze w prowincjach sprawują rządy prowincjalne, na których czele stoją premierzy prowincji Kanady. Władzę ustawodawczą na poziomie federalnym sprawuje Parlament Kanady. Władzę wykonawczą na poziomie federalnym sprawuje Rząd Federalny Kanady, na którego czele stoi premier Kanady. Największe miasta w Kanadzie miasto prowinicja liczba mieszkańców (2001) 1 Toronto Ontario 2 481 494 2 Montréal Quebec 1 812 723 3 Calgary Alberta 878 866 Kultura Kanady czerpie swe źródła z kultury amerykańskiej i brytyjskiej. W Quebec wykształciła się specyficzna kultura frankofońska. Kanada uznana za "tygiel narodów" wykształciła także wyjątkową mieszankę kulturową, zwaną multikulturalnością. 97. Grenlandia – autonomiczne terytorium zależne Danii położone na wyspie o tej samej nazwie, o obszarze 2175,6 tys. km² (największa wyspa na świecie), pokrytej w 84% przez lądolód (tylko 341,7 tys. km² jest wolnych od lodu) i o ludności 56,3 tys. gęstość zaludnienia 0,027 osób/km² Stolicą Grenlandii jest Nuuk W 1978 duński parlament przyznał Grenlandii autonomię. W 1985 wyspa wystąpiła z Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej i nie jest członkiem Unii Europejskiej. Grenlandia jest członkiem Rady Nordyckiej. Ludność Około 90% mieszkańców Grenlandii zamieszkuje w południowo zachodniej części kraju, gdzie warunki klimatyczne są najkorzystniejsze. 1/4 całej populacji zamieszkuje w stolicy kraju - Nuuk Narodowości Większość mieszkańców Grenlandii stanowią Grenlandczycy, używający języka z rodziny eskimo-aleuckiej. Poza nimi na wyspie zamieszkują także Eskimosi (Inuici) (ok. 4 - 6 tys.) i Europejczycy (w większości Duńczycy) urodzeni na Grenlandii (ok. 3 - 5 tys.). W sumie te 3 grupy ludności stanowią 87% całej populacji. Pozostałe 13% stanowią osadnicy urodzeni poza wyspą, głównie Duńczycy; poza nimi inną dość liczną grupą imigrantów stanowią Amerykanie. Około 90% spośród imigrantów zamieszkuje w stolicy kraju - Nuuk. Języki Mieszkańcy Grenlandii posługują się wieloma różnorodnymi dialektami języka inuktitut, urzędowa forma języka inuktitut oficjalnie nazywana jest językiem grenlandzkim. Wśród ludności (zwłaszcza pochodzenia europejskiego) powszechna jest również znajomość drugiego języka urzędowego - duńskiego oraz, w mniejszym już stopniu, angielskiego (głównie w miastach). Wyznania Mieszkańcy w zdecydowanej większości (98%,) oficjalnie należą do wyznania luterańskiego. Wśród populacji pochodzenia europejskiego oraz ludności większych miast istnieje niewielka grupa niewierzących, natomiast Eskimosi (Inuici), formalnie wyznając luteranizm, częściowo zachowali własne, politeistyczne wierzenia.

Warunki naturalne Wyspa ta leży w północnej części Oceanu Atlantyckiego, u wybrzeży Ameryki Północnej, od której oddziela ją Cieśnina Davisa, Smitha, Robesona, Lancaster oraz Morze Baffina. Najdalej położonym na północ punktem jest Przylądek Morris Jesup, a na południe Przylądek Farvel. Od wschodu Cieśnina Duńska oddziela ją od innej wyspy Islandii. Najwyższym szczytem tej wyspy jest Góra Gunnbjørna 3700 m npm, grubość lodu w czaszy lodowca dochodzi do 3500 m. Wybrzeże typu fiordowego z licznymi przybrzeżnymi wyspami. Większa część Grenlandii leży poza północnym kołem podbiegunowym. Roślinność Flora Grenlandii jest uboga. Na terenie kraju spotkać można ok. 500 gatunków roślin wyższych, oraz 3.000 gatunków mchów, porostów i glonów. Tundra na południu złożona jest z różnych gatunków traw, mchów, porostów i roślin zielnych, a na północy tylko z mchów i porostów. Na samym południu kraju występują także krzaki i karłowate gatunki drzew, m.in. brzozy (wysokości do 6 m.), olchy, wierzby (osiągające wysokość 4 m.), jarzębiny, jałowce, zaś wybrzeże położone na północnym skraju wyspy (powyżej 80° szerokości geograficznej) jest praktycznie pozbawione roślinności. 98. Stany Zjednoczone – państwo położone w Ameryce Północnej. Graniczy z Kanadą od północy i Meksykiem od południa; od wschodu granicę kraju stanowi Ocean Atlantycki, od północnego-wschodu Ocean Arktyczny, a od zachodu Ocean Spokojny. Trzecie państwo świata pod względem terytorium (po Rosji i Kanadzie) oraz trzecie pod względem liczby ludności (po Chinach i Indiach). Geografia Obszar całkowity: 9,6 mln km², lądu: 9,2 mln km², wodny: 470 tys. km² Granice lądowe: długość całkowita: 12248 km granica z Kanadą: 8893 km (w tym 2477 km z Alaską), z Meksykiem: 3326 km Linia brzegowa: 19924 km Klimat: w większości umiarkowany, ale tropikalny na Hawajach i Florydzie, arktyczny na Alasce, półsuchy na Wielkich Wyżynach na północ od Missisipi oraz suchy na południowym zachodzie. Stany Zjednoczone, które zamieszkuje 5% ludności świata są odpowiedzialne za 25% światowej emisji dwutlenku węgla wywołującego efekt cieplarniany. Ukształtowanie powierzchni równiny centralne, góry na zachodzie, wzgórza i niskie góry na wschodzie; krajobraz wulkaniczny na Hawajach. Najniższy punkt: Death Valley (Dolina Śmierci) 86 m p.p.m. Najwyższy punkt: (Alaska) Mount McKinley 6194 m n.p.m. Zasoby naturalne Zasoby naturalne: węgiel, miedź, ołów, molibden, fosforany, uran, złoto, rtęć, nikiel, potas, srebro, wolfram, cynk, ropa naftowa, gaz ziemny, drewno Naturalne zagrożenia Naturalne zagrożenia: tsunami, wulkany, trzęsienia ziemi, huragany wzdłuż wybrzeża Atlantyku i w Zatoce Meksykańskiej, tornada na obszarach centralnych i południowo-wschodnich, lawiny błotne i pożary w Kalifornii, powodzie. Demografia 300 mln ludności (17.10.2006). Ponad połowę przyrostu ludności stanowią imigranci: latynosi, gł. z Meksyku, wschodniej Azji i Europy. Ponad 77% ludności mieszka w miastach, wśród których wyróżniają się wielkie aglomeracje miejskie (ludność w mln): Nowy Jork 21,1, Los Angeles - San Diego 16,4, Chicago 9,3, San Francisco-Oakland (Bay Area) 7,1, Waszyngton - Baltimore 7,0, Filadelfia 6,1, Boston 5,7, Detroit 5,3, Dallas - Fort Worth 4,4, Houston 4,2. W 61 obszarach metropolitalnych, żyło 138,4 mln mieszkańców, czyli połowa ludności. Średnia gęstość zaludnienia 30,2 os./km² Grupy rasowe: ludność biała 77,1%, ludność czarna 12,9%, Azjaci 4,2%, Indianie i rdzenni mieszkańcy Alaski (Aleuci i Inuici) 1,5%, Hawajczycy i wyspiarze Pacyfiku 0,3%, inni 4% (2000). Religie: protestancka 52%, rzymskokatolicka 24%, mormoni 2%, żydowska 1%, muzułmanie 1%, inne 10%, żadna 10% (2002). 99. Stany Zjednoczone Meksyku – państwo w Ameryce Północnej, graniczące od północy z USA a na południu z Gwatemalą i Belize. Od zachodu jego terytorium ograniczone jest wodami Pacyfiku, a od wschodu Zatoki Meksykańskiej i Morza Karaibskiego. Trzeci co do wielkości kraj Ameryki Łacińskiej i największy kraj Ameryki Środkowej. Powierzchnia1 972 550 km² Liczba ludności 109 125 000 gęstość zaludnienia 55,3 osób/km² Większa część Meksyku (od Río Bravo del Norte na północy aż po łańcuch gór wulkanicznych na południu) należy do Ameryki Północnej. Powierzchnia Meksyku wynosi bez mała 2 miliony kilometrów kwadratowych, a suma długości wszystkich wybrzeży wynosi około 10.000 kilometrów. Na terenie Meksyku znajdują się zarówno rozległe równiny nadmorskie, płaskowyże (zwłaszcza tzw. Płaskowyż Centralny), jak i pasma wysokich gór (głównie pochodzenia wulkanicznego). Najwyższym szczytem jest Pico de Orizaba, choć najbardziej znanym jest wulkan Popocatépetl. Klimat Meksyku jest bardzo zróżnicowany. Na północy Meksyk posiada rozległe pustynie i półpustynie, zaś na południu tropikalne lasy podzwrotnikowe. Rzeki w przeważającej większości wpadają do Zatoki Meksykańskiej, a największymi z nich są Río Bravo del Norte (zwana w USA Rio Grande), Grijalva, Balsas, Yaqui. Meksyk podzielony jest na 31 stanów (estados) oraz Dystrykt Federalny (Distrito Federal), obejmujący miasto Meksyk, największą aglomerację miejską na świecie. Meksyk jest najludniejszym krajem hiszpańskojęzycznym. Około 60% populacji stanowią metysi, 30% Indianie, a mniej niż 10% stanowi ludność pochodzenia europejskiego. Wedle oficjalnych danych kraj jest w przeważającej większości katolicki (89%), a drugie miejsce zajmują rozmaite odłamy protestanckie (6%). Jednakże oficjalne statystyki nie uwzględniają istnienia swoistego synkretyzmu religijnego objawiającego się w połączeniu katolicyzmu z lokalnymi wierzeniami indiańskimi. Największe miasta Meksyku:

Miasto Stan Ludność 01 Meksyk Distrito Federal 19 230 000 02 Guadalajara Jalisco 4 100 000 03 Monterrey Nuevo León 3 660 000

Gospodarka Gospodarka Meksyku jest typową gospodarką wolnorynkową. Opiera się tak na przemyśle, jak i na rolnictwie. Obecnie w Meksyku gwałtownie postępuje proces prywatyzacji przedsiębiorstw. Stratyfikacja społeczna od czasów kolonialnych jest ogromna, jednak różnice

między najbogatszymi a najbiedniejszymi stopniowo się zmniejszają. Obecnie 20% ludności pobiera około 55% dochodów. W 2001 gospodarka Meksyku nieco zwolniła, głównie z powodu recesji na rynku USA, jednak rządowi udało się utrzymać niskie stopy procentowe, a inflacja nie przekroczyła 6,5%. Od czasów wstąpienia Meksyku do NAFTA w 1994, obrót towarowy między tym państwem a Kanadą i USA potroił się. Obecnie Meksyk stara się uniezależnić gospodarczo od USA, czemu przysłużyć się mają liczne umowy z krajami Ameryki Łacińskiej, a także układ o wolnym handlu z Unią Europejską. 99. Nikaragua– państwo w Ameryce Środkowej, położone między Hondurasem na północy, a Kostaryką na południu. Na zachodzie na długości 320 km oblewają ją wody Oceanu Spokojnego, a na wschodzie na długości 480 km – wody Morza Karaibskiego. Powierzchnia129 494 km² Liczba ludności 5 570 000 gęstość zaludnienia 43 osób/km² Geografia Wschodnie wybrzeże Nikaragui ma charakter wybrzeża lagunowego. Nadmorska nizina, miejscami zabagniona, nosi nazwę Wybrzeża Moskitów. Dalej ku zachodowi ciągnie się wyżyna, którą przecina kilka pasm górskich. Najwyższe z nich, Cordillera Isabelia ze szczytem Mogotón, osiąga wysokość 2438 m n.p.m. Krawędź tej wyżyny, równoległa do wybrzeża pacyficznego, stanowi północno-wschodnią ścianę rowu tektonicznego. W jego zagłębieniu znajdują się dwa wielkie jeziora – Nikaragua i Managua. Za rowem tektonicznym, wzdłuż wybrzeża, ciągnie się rząd 40 wulkanów, z których najwyższy jest El Viejo – 1780 m n.p.m. Najbardziej znanym wulkanem jest Momotombo (1258 m n.p.m.) nad jeziorem Managua, który uznawany jest za symbol Nikaragui. Inny interesującym wulkanem jest Concepción (1258 m n.p.m.), który wznosi się na wyspie Ometepe na środku jeziora Nikaragua. W Nikaragui panuje wilgotny i gorący klimat równikowy, ze średnimi miesięcznymi temperaturami przekraczającymi 25°C. Wschodnie wybrzeża karaibskie przyjmują o wiele więcej opadów (2000-6000 mm) niż zachodnie wybrzeża pacyficzne (do 1500 mm). Dlatego też na wschodzie występują bogate wilgotne lasy równikowe, a na zachodzie uboższa sawanna. Wulkany w Nikaraguii: Azul, Apoyeque, Casita, Cerro el Ciguatepe, Cerro Negro, Concepción, Chiltepe, El Chonco, Cosigüina, El Hoyo, Las Lajas, Maderas, Masaya, Mombacho, Momotombito, Momotombo, Las Pilas, Rota, San Cristóbal, Santa Clara, Telíca, Zapatera, Podział administracyjny Nikaragui obejmuje 15 departamentów (departamentos) i 2 regiony autonomiczne Społeczeństwo Większość ludności Nikaragui, około 3/4, stanowią Metysi, potomkowie Indian i Europejczyków. Resztę stanowią osoby o białym lub czarnym kolorze skóry oraz Indianie. Językiem urzędowym jest hiszpański, choć część osób o czarnym kolorze skóry zamieszkujących głównie wybrzeże karaibskie posługuje się językiem angielskim. większość Nikaraguańczyków (ok. 58,5%) to wyznawcy katolicyzmu, liczni są również protestanci (21,6%). Pozostałe grupy religijne to: Bracia morawscy (1,6%), Świadkowie Jehowy (0,9%), inne wyznania (1,6%) i bezwyznaniowcy (15,7%). Gospodarka Nikaragua to nadal dość słabo rozwinięty kraj, w którym dominuje rolnictwo, głównie wielkie plantacje bawełny i kawy. Ponadto uprawia się kukurydzę, ryż, rośliny strączkowe, warzywa, tytoń i banany. Choć wnętrze Nikaragui kryje wiele surowców mineralnych, to na uwagę zasługuje jedynie eksplotacja złota i rud miedzi. Przemysł przetwórczy jest również słabo rozwinięty. Sieć kolejowa i drogowa są słabo rozwinięte i obejmują głównie zachodnią część kraju. Tutaj też przebiega Droga Panamerykańska. Ważną rolę odgrywa transport wodny (m.in. na obu jeziorach) i lotniczy. 100. Republika Panamy – państwo w Ameryce Środkowej, położone nad Morzem Karaibskim i Oceanem Spokojnym. Graniczy z Kolumbią (225 km) i Kostaryką (330 km) - łączna długość granic lądowych wynosi 555 km, ponadto 2490 km wybrzeża morskiego. Znana głównie z Kanału Panamskiego, dzięki któremu statki aby przepłynąć z zachodu na wschód Ameryki nie muszą opływać Ameryki Południowej i przechodzić przez Cieśninę Magellana. Powierzchnia 78 200 km² Liczba ludności 3 000 463 gęstość zaludnienia 37 osób/km² Geografia Terytorium Panamy stanowi wąski (od ok. 50 km do ok. 200 km) pas lądu, łączący Amerykę Południową z Ameryką Północną. W najwęższej części, zw. Przesmykiem Panamskim, znajduje się Kanał Panamski. Ponad 50% pow. kraju zajmują wyżyny i góry Kordylierów Centralnych. Na zachodzie Cordillera de Veraguas z licznymi stożkami wulkanów (m.in. Chiriquí, najwyższy szczyt kraju, 3478 m), na wschodzie — Serranía del Darién (wys. do ok. 1900 m). Na wybrzeżach — aluwialne niziny. Wybrzeża rozczłonkowane (łączna dł. ok. 2000 km). Liczne zatoki, największe: Panamska (Ocean Spokojny) i Moskitów (Morze Karaibskie). Wzdłuż wybrzeży rafy koralowe (zwł. na Morzu Karaibskim) i ok. 1600 wysp (m.in. Archipelag Perłowy na Oceanie Spokojnym). Obszar Panamy jest położony w strefie aktywnej sejsmicznie. Klimat równikowy, na pn. wybitnie wilgotny (opady całoroczne, do 4000 mm), na pd. wilgotny (opady gł. w półroczu letnim, 1500–2500 mm rocznie). Średnia temperatura miesięczna: 26–28°C na nizinach i ok. 17–10°C w górach. Na wybrzeżu Morza Karaibskiego częste burze (do 200 rocznie). Gęsta sieć krótkich rzek, wpadających głównie do Oceanu Spokojnego. Lasy (44% pow.) równikowe wilgotne na północy i zrzucające okresowo liście — na południu oraz namorzynowe — na wybrzeżu Morza Karaibskiego. W kotlinach roślinność sawannowa. Najwyższe miejsce: Volcan de Chiriqui (Volcan Baru) 3475 m n.p.m. Najniższe miejsce: Ocean Spokojny 0 m n.p.m. Ludność Około 60% ludności Panamy stanowią Metysi, 20% — Mulaci i Murzyni, 10% — ludność pochodzenia europejskiego, poza tym Indianie, skupieni głównie na wybrzeżu Morza Karaibskiego, Główne miasta: Panama, San Miguel, David, Penonomé, Colón. W rolnictwie, leśnictwie i rybołówstwie jest zatrudnionych 23% ludności zawodowo czynnej, w przemyśle — 15%, w usługach (głównie przy obsłudze Kanału Panamskiego) — 62% (2000); bezrobocie obejmuje ok. 14% ludności zawodowo czynnej. Gospodarka Kraj rozwijający się. Gospodarka Panamy należy do bardziej stabilnych w Ameryce Środkowej, ale poziom życia społeczeństwa jest niski, szacuje się, że ok. 50% ludności żyje poniżej poziomu ubóstwa. Największy udział w tworzeniu produktu krajowego brutto mają usługi (76%), co wiąże się z obsługą Kanału Panamskiego, rolnictwo dostarcza — 11%, a przemysł — 13%. Produkt krajowy brutto na 1 mieszkańca wynosi 2040 dolarów amerykańskich rocznie. Znaczne dochody przynosi turystyka (ok. 300 tys. turystów rocznie). Rolnictwo Użytki rolne zajmują ok. 29% powierzchni kraju. Przeważają małe, drobnotowarowe gospodarstwa rolne i duże plantacyjne, wysokotowarowe. Uprawa, głównie na eksport: bananów, trzciny cukrowej, kakaowca i kawy. Głównie żywieniowe rośliny uprawne: ryż, kukurydza, maniok. Mniejsze znaczenie ma uprawa tytoniu, palmy kokosowej i owoców (pomarańcze, awokado, mango, ananasy). Hodowla

głównie bydła. Eksploatacja lasów (gł. mahoń). Przybrzeżne połowy tuńczyków, krewetek, homarów oraz perłopławów (Archipelag Perłowy). Przemysł Bogactwa mineralne eksploatowane w niewielkim stopniu. Wydobycie soli kamiennej, rud żelaza, manganu, złota. Bogate, nie eksploatowane złoża rud miedzi oraz węgla kamiennego. Produkcja energii elektrycznej w elektrowniach naftowych i wodnych. Z przemysłu przetwórczego rozwinięty głównie przemysł spożywczy (cukrowniczy, mleczarski, tytoniowy i owocowy), poza tym włókienniczy, drzewny. W Colón rafineria ropy naftowej (przetwarza około 10 mln ton ropy rocznie, zaopatruje w paliwo statki przepływające Kanał Panamski). Największe ośrodki przemysłu: Colón (wraz ze strefą wolnocłową) i Panama. 100. Kostaryka – państwo w Ameryce Środkowej nad Morzem Karaibskim i Oceanem Spokojnym. Graniczy od północy z Nikaraguą na odcinku 309 km i od południa z Panamą - 330 km. Łączna długość wybrzeża karaibskiego i pacyficznego wynosi 1290 km. Powierzchnia 51 100 km² Liczba ludności 4 325 000 gęstość zaludnienia 85 osób/km² Geografia Kostaryka to kraj wyżynno - górzysty, położony w strefie aktywności sejsmicznej. Znajdują się tu także liczne wulkany, niektóre aktywne. Niziny występują jedynie na wybrzeżach oraz w dolinach większych rzek: San Juan, Tempsique i Cañas. Przez środek kraju bięgną trzy główne pasma górskie: Cordillera de Guanacaste (wulkan Miravalles, 2021 m n.p.m.), Cordillera Central (wulkany Irazú, 3432 m n.p.m. i Turrialba, 3421 m n.p.m.) oraz Cordillera de Talamanca z najwyższym szczytem Kostaryki Chirripó Grande (3820 m n.p.m.). Między pasmami Cordillerą Central a de Talamanca znajduje się niewielka wyżyna Cartago, położona na wysokości 1400 m n.p.m. U podnóży Cordillera Central rozciąga się zajmująca ok. 900 km² śródgórska kotlina Valle Central. Tutaj ulokowała się stolica kraju San José i inne ważne miasta Kostaryki (Cartago, Alajuela, Heredia). W sumie mieszka tu ponad połowa mieszkańców kraju. Wybrzeże karaibskie ma charakter niskiego wybrzeża lagunowego. Za to wybrzeże pacyficzne ma dobrze rozwiniętą linię brzegową z licznymi zatokami (Dulce, Coronado, Nicoya, Papagayo). Do największych rzeka należą: San Juan (graniczna), Reventazón i Chirripó. Brak większych jezior, poza sztucznym zbiornikiem wodnym Arenal. Klimat Kostaryki to klimat podrównikowy. Na wybrzeżu karaibskim wiatry pasatowe przynoszą obfite opady przez cały rok (2000-6000 mm rocznie). Natomiast po stronie pacyficznej opady są mniejsze (1000-2000 mm) i występują w okresie od maja do grudnia. W pozostałych miesiącach panuje susza. Średnie roczne temperatury wynoszą ok. 26°C na wybrzeżu i 18-20°C w głębi kraju, na wyższych wysokościach. Kostaryka dzieli się na 7 prowincji Pod względem struktury etnicznej, Kostaryka to kraj wyjątkowy jak na Amerykę Środkową. Około 84% ludności stanowi ludność biała. Pozostała część społeczeństwa to Metysi (10%), Murzyni i Mulaci (5%) oraz Indianie (1%). Dominującym wyznaniem jest katolicyzm (81%). Językiem urzędowym jest język hiszpański.. 101.KUBA (Republika Kuby); Am. Środk., w Indiach Zach., na wyspie K. (największa w Mielkich Antylach) i ok. 1600 rozsianych wokół niej drobnych wyspach, między M. Karaibskim a Zat. Meksynańską; od Florydy, Bahamów i Haiti oddzielona cieśninami morskimi; Alpidy i struktury laramijskie Stolica : Hawana; pow.: 110,9 tys.km² ; Ludn. : ; j.u. : hiszpański; Warunki natur. : większa część pow. nizinna, na wybrzeżach miejscami zabagniona; na wsch. góry Sierra Maestra z najw. Szczytem K. – Turquino (1974m); w części środkowej silnie rozczłonkowany masyw górski Macizo de Guamuhaya ( San Juan, wys. 1140m), na zach. niewysokie Cordillera de Guaniguanico (pan de Guajaibón, wys. 699m), rozwinięte formy krasowe; Klimatrównikowy wilgotny, na pn.-zach. wybrzeżu zwrotnikowy wilgotny; śr. temp. stycznia 22,5°C, w sierpniu-28°C ; roczna suma opadów od 600-1200mm na nizinach do 2000-2200mm w górach; w końcu lata i jesienią silne cyklony; sieć rzeczna najlepiej rozwinięta we wsch. części; najw. rz.: Cauto (uchodzi do M. Karaibskiego); naturalnąszatę roślinnątworzą gł. sawanny, kserofityczne zarośla, lasy z dużym udziałem palm i sosny kubańskiej; wsch. K. częściowo pokrywają wiecznie zielone lasy; wzdłuż wybrzeży pd. występują namorzyny; Ludność: ok. 66%-biali pochodzenia eur. (zwł. hiszp.), 22%-Mulaci, Murzyni-12%, Chińczycy-1%; wyznania: katolicy, protestanci ; najw. m.: Hawana, Santiago de Cuba Gospodarka : kraj rolniczo-przemysłowy; wydobycie : nikiel, ropa naft., sól kam., rudy żelaza, mangan, złoto, miedź, marmur, gips; uprawa trzciny cukr., bananów, drzew cytrus., kawy, kakaowca, kukurydzy, ryż, bataty, ziemniaki, pomidory, maniok, tytoń, owoce.; gł. port mor.: Hawana; gł.port lotniczy : Hawana, Santiago de Cuba JAMAJKA ;Am. Środk., w Indiach Zach.; na wyspie Jamajka w Wielkich Antylach, na M. Karaibskim; Alpidy i struktury laramijskie Stolica : Kingston ; pow.: 11,4 tys.km² ; Ludn. : ; j.u. : angielski; Warunki natur. : Pow. wyżynno-górzysta, wys. do 2256 m w G. Błękitnych we wsch. części wyspy; na pn.-zach. zjawiska krasowe; wybrzeża nizinna; trzęsienia ziemi; Klim. równikowy wilgotny, śr. roczna suma opadów ok. 2000mm, na pn.-wsch.– 7000mm sieć rzeczna dobrze rozwinięta; gorące źródła mineralne; na wsch. lasy zrzucające liście na okres suszy oraz miejscami wilgotne lasy równikowe, na zach. roślinność sawannowa, na wybrzeżach namorzyny; Ludność: ok. 75%-Murzyni, ok. 15 %-Mulaci, pozostałą część– Indusi, Arabowie, Chińczycy; wyznanie : protestantyzm 56 % ludności ; gł. m. : Kingston, Spanosh Town, Montego Bay; Gospodarka : wydobycie : boksyty, gips; uprawa trzciny cukr., bananów, drzew cytrus., kawy, kakaowca, palmy kokos, kukurydzy; podstawę gospodarki stanowi górnictwo, turystyka i rolnictwo; gł. port mor.: Kingston; na płw. Palisadoes k. Kingston. port lotniczy 102.DANIA Stolica:Kopenhaga Obszar:43 094km2 Ludność:5 432 335 platforma prekambryjska Języki: duński, farerski, grenlandzki, niemiecki (niewielka mniejszość) angielski jest głównym drugim językiem Waluta: 1 korona duńska (DKK) = 100 oere Turystyka - Kopenhaga:Muzeum Narodowe, Teatr Królewski, pałac Rosenborg, park rozrywki Tivoli, kawiarnie i knajpki Stroget, "wolne miasto" Christiania - Fortece Kronborg Slot (hamlecki Elsynor) w Helsingor i Frederiksborg Slot w Hillerod -Katedra i Muzeum Okrętów Wikingów w Roskilde

- Bornholm: twierdza Hammershus, Starówka Ronne, "skandynawskie Capri" Gudhjem, potężny kościół Aa Kirke w Akirkeby, wioski rybackie, klify Helligdommen -CentrumWystawoweWielkiegoBełtuwKnudshoved -MuzeaOdense -"Pływający"zamekEgeskovSlot -PlażewokółSvendborga -WesołemiasteczkoLegoland -PogańskiereliktywJelling -KulturalnastolicaDanii-Arhus - Wydmy i plaże Skagen Gospodarka Danii jest dobrze rozwinięta. Najwięcej zatrudnionych (blisko 70%) pracuje w szeroko rozumianej sferze usług. Na terenie kraju istnieje m.in. przemysł spożywczy, maszynowy, celulozowo - papierniczy, metalurgiczny i budowlany. Dużą rolę odgrywa wydobycie surowców energetycznych (ropy naftowej, gazu ziemnego, węgla brunatnego, oraz torfu).Rolnictwo jest wysoko rozwinięte. Uprawa obejmuje głównie zboża (zwłaszcza pszenicę a także jęczmień i żyto), buraki cukrowe, ziemniaki oraz warzywa. Hodowane są przede wszystkim bydło (zarówno typu mlecznego, jak i mięsnego), świnie oraz drób. Istotną rolę odgrywa rybołówstwo morskie. ISLANDIA – kenozoiczne skały wulkaniczne Powierzchnia wyspy wynosi 103 tys. km2 a zamieszkała jest przez 270 tys. mieszkańców. Dominująca religią jest tam protestantyzm (luteranizm). Stolicą Islandii jest Rejkiawik, w którym mieszka 58% ludności wyspy. Językiem urzędowym jest tutaj islandzki. Islandia jest w większości wyżynno - górzysta z rozległymi pokrywami lawowymi i tufowymi, najwyższy szczyt wznosi się na 2119 m (Hvannadalshnukur). Wzdłuż wybrzeży znajdują się niewielkie niziny. Islandia to obszar aktywny sejsmicznie, znajduja się tutaj czynne wulkany (Hekla), gejzery. Klimat na południu umiarkowany chłodny, morski, na północy subpolarny Znajdują się tam lodowce w tym największy w Europie lodowiec Vatnajokull, większość wyspy jest skalną pustynią. Ciekawe miejsca Na Islandii znajduja się liczne lodowce w tym największy w Europie Vatanajokull sa tam także laguny po których pływają góry lodowe, a także a może przede wszystkim gorące źródła, rzeki oraz gejzery. Zatrudnienie w 2001 wynosiło 162,7 tys. osób, z czego:rolnictwo i rybołówstwo - 7,8%,przemysł- 22,6%usługi - 69% (duży udział turystyki).Podstawą gospodarki Islandii jest rybołówstwo. Islandzka flota rybacka liczy 2012 statków o łącznym tonażu 191 437 BRT. Ogółem roczny połów ryb wynosi 1986,6 tys. ton. W ostatnich latach zubożenie zasobów rybnych spowodowało konieczność wprowadzenia zakazów i ograniczeń, coraz bardziej popularne stały się farmy rybne.Poza tym głównymi zasobami Islandii są energia wodna, energia geotermiczna, diatomity. W szklarniach ogrzewanych energią geotermiczną uprawiane są warzywa i kwiaty, a nawet banany. 103.Norwegia – tarcza bałtycka i struktury paleozoiczne kaledońskie jest najrzadziej, po Islandii, zaludnionym krajem europejskim. Średnia gęstość zaludnienia wynosi 14,7 mieszkańca na 1 km². Ludność jest skupiona głównie w południowej części kraju, w regionie Oslofjorden oraz na wybrzeżach. W miastach mieszka 3,3 mln osób (73% ludności, dane z roku 2001). Największą aglomeracją jest Oslo. Średnia gęstość zaludnienia aglomeracji wynosi 3787 osób na km². Inne duże miasta Norwegii to Bergen, Stavanger, Trondheim Południowa i środkowa Norwegia jest położona w strefie klimatu umiarkowanego morskiego, a północ (za kołem polarnym) w zakresie umiarkowanego chłodnego morskiego graniczącego na północnych wybrzeżach z subpolarnym GOSPODARKA - Norwegia jest wysoko rozwiniętym krajem przemysłowym. W 1993 produkt krajowy brutto wyniósł 112 910 mln dolarów amerykańskich, a w przeliczeniu na 1 mieszkańca kraju – 26 343 dolarów i był jednym z najwyższych w Europie. Norweskie rezerwy złota 1994 wynosiły: 1,20 mln uncji, dewizowe 11,9 mln dolarów. W 1. połowie lat 80. przyrost produktu krajowego brutto wynosił średnio rocznie 3,4%, w 2. połowie obniżał się średnio rocznie o 2,2%. Wskutek ograniczenia inwestycji nastąpił wzrost inflacji i bezrobocia, szczególnie wyraźnie zaznaczyła się stagnacja w budownictwie i produkcji rolnej, której wskaźnik przyrostu 1986-1990 wynosił zaledwie 0,9%. Stopniowy rozwój następował w usługach, transporcie i łączności i w mniejszym stopniu w przemyśle. W 1992 przemysł łącznie z górnictwem i energetyką wytworzył 30,8% produktu krajowego brutto, budownictwo – 3,9%, transport i łączność – 10,5%, handel i usługi – 15,9%, finanse i ubezpieczenia – 13,7%, rolnictwo, leśnictwo i rybołówstwo – 2,9%. Przemysł Najważniejszymi surowcami mineralnymi są ropa naftowa i gaz ziemny wydobywane z norweskiego sektora szelfu na Morzu Północnym i Morzu Norweskim, poza tym eksploatuje się rudy żelaza (głównie okręg Kirkenes), miedzi – koło Løkken, Sulitjelma i Røros, tytanu, niklu i molibdenu – w Knaben (jedno z najważniejszych złóż w Europie), także rudy cynku i ołowiu oraz srebro, siarkę, surowce skalne – wapienie i granity. Norwegia ma dobrze rozwiniętą energetykę. Produkcja energii elektrycznej w przeliczeniu na 1 mieszkańca wyniosła 27 562 kWh – 1995 i jest najwyższa w świecie. Moc zainstalowana w elektrowniach wynosi netto 27 281 MW, 99,6% produkcji energii pochodzi z elektrowni wodnych (1991). Głównymi gałęziami przemysłu przetwórczego są: przemysł elektrochemiczny z produkcją m.in. ciężkiej wody, amoniaku, chloru i karbidu, środków transportowych, zwłaszcza stocznie (w tym także budowa platform wiertniczych do wydobywania ropy naftowej i gazu), tradycyjny, oparty na bogatych zasobach leśnych, przemysł drzewny i celulozowo-papierniczy, hutnictwo żelaza, aluminium i cynku, rafinacja miedzi oraz przemysł: maszynowy, metalowy, włókienniczy, elektrotechniczny, spożywczy (zwłaszcza rybny), porcelanowy i rafineryjny. Ośrodki przemysłowe są skupione w południu części kraju oraz na wybrzeżach, największym jest Oslo. Turystyka - Norwegia ma kształt długiego, wąskiego pasa rozszerzającego się w kierunku południowym. Stolicą państwa jest Oslo. Norwegia (Norge, Królestwo Norwegii). Państwo w północnej Europie, na Półwyspie Skandynawskim i licznych przybrzeżnych wyspach na oceanie Atlantyckim. Na Półwyspie Skandynawskim zajmuje pas wybrzeża atlantyckiego rozszerzający się w części południowej. Zjawiskiem charakteryzującym wybrzeża Norwegii są fiordy - wąskie, długie zatoki wciskające się w głąb lądu między skaliste góry. Największe z nich to: Hardanger i Sogne. Norwegia jest monarchią konstytucyjną z jedną izbą ustawodawczą, którą stanowi 155-osobowy parlament. Władza ustawodawcza znajduje się w rąekach rządu, na czele którego stoi premier. Król pełni jedynie funkcje reprezentacyjne.

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome