Poetyka (pojęcia) - Notatki - Poetyka - Część 2, Notatki'z Poetyka. University of Warsaw
Warsawa
Warsawa1 March 2013

Poetyka (pojęcia) - Notatki - Poetyka - Część 2, Notatki'z Poetyka. University of Warsaw

PDF (581 KB)
14 strona
1Liczba pobrań
1000+Liczba odwiedzin
Opis
Notatki opisujące pojęcia związane z poetyką: katharsis, koryfeusz, rezoner, itp.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 14
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 14 pages
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 14 pages
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 14 pages
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 14 pages
Pobierz dokument

16

58) science fiction

59) utopia – ..,niekiedy posługiwali się chwytem stylizacji na zapis dokumentalny.

Dla starszej u. charakterystyczne było lokalizowanie idealnej krainy na nie odkrytych

jeszcze lądach, w nowszych jej formach (od drugiej połowy XVIII w.) dominuje wizja

przyszłościowa. Satyryczną wersją utopii jest antyutopia, utwór ośmieszający lub

pesymistycznie przewartościowujący ideały pisarzy utopistów.

60) esej - szkic filozoficzny, naukowy, publicystyczny lub krytyczny, zazwyczaj

pisany prozą, swobodnie rozwijający interpretację jakiegoś zjawiska lub dociekanie

problemu, eksponujący podmiotowy punkt widzenia oraz dbałość o piękny i

oryginalny sposób przekazu. Wywód myślowy zawarty w e. w małym na ogół stopniu

respektuje standardowe metody rozumowania. Obok związków logicznych występują

w nim nie skrępowane rygorami naukowymi skojarzenia pomysłów, a obok zdań

weryfikowalnych – poetyckie obrazy, paradoksalne sformułowania (paradoks),

błyskotliwe aforyzmy, nierzadko elementy narracyjne lub liryczno-refleksyjne.

Skrajne formy e. to z jednej strony wypowiedź na pograniczu prozy poetyckiej, z

drugiej zaś naukowa rozprawa lub traktat filozoficzny. Zgodnie ze współczesnym

pojmowaniem e. do gatunku tego zaliczyć można wiele utworów pisarzy i filozofów

starożytności: Arystotelesa, Platona, Plutarcha, Seneki, i in.; sama jednak jego nazwa

została stworzona przez M. Montaigne'a (Essais, 1580), który – obok F. Bacona

(Essays, 1597) – uznawany jest za prawodawcę nowożytnego e. Gatunek ten bujnie

rozwinął się w XVII w. w Anglii (m.in. J. Milton, J. Locke, A. Cowley) i Francji

(m.in. R. Descartes, B. Pascal) oraz miał wielu wybitnych przedstawicieli w

następnym stuleciu (w lit. angielskiej D. Defoe uznawany za twórcę e.

czasopiśmienniczego, redaktorzy "Spectatora" – A. Addison, R. Steele i in.; w lit.

francuskiej Ch. Montesquieu, Wolter; w lit. niemieckiej J. W. Goethe, F. Schiller, J.

Herder, G. Lessing), a także w XIX w. E. zajmuje ważne miejsce w XX-wiecznej

kulturze literackiej (w lit. angielskiej np. O. Wilde, G. Chesterton, A Huxley, T. S.

Eliot; w lit. francuskiej A. Gide, A. Camus, J. P. Sartre, R. Caillois; w lit. niemieckiej

H. i T. Mann, K. Krauss, W. Beniamin, G. Benn; w lit. hiszpańskiej M. de Unamuno,

J. Ortega y Gasset), stając się w szeregu wypadków integralnym składnikiem

nowoczesnej sztuki narracyjnej, zwłaszcza w powieści (T. Mann, H. Broch, R. Musil).

W lit. polskiej e. reprezentują m.in. Dworzanin polski Ł. Górnickiego (XVI w.),

Rozmowy Artaxesa i Ewandra S. H. Lubomirskiego (XVII w.), pisma S. Konarskiego,

J. Szymanowskiego (XVIII w.), szkice naukowe i filozoficzne braci Śniadeckich, A.

Cieszkowskiego, krytycznoliterackie K. Brodzińskiego, M. Mochnackiego,

historyczne J. Kłaczki, publicystyczne A. Świętochowskiego (XIX w.); w lit. XX-

wiecznej: S. Brzozowski (np. Głosy wśród nocy), K. Irzykowski (np. Czyn i słowo), T.

Boy-Żeleński (np. Brązownicy), B. Miciński (np. Podróże do piekieł), K. Wyka (np.

Życie na niby), J. Stempowski (np. Eseje dla Kassandry), A. Ważyk (np. Kwestia

gustu), J. Parandowski (Petrarka), M. Jastrun (np. Między słowem a milczeniem), Cz.

Miłosz (np. Umysł zniewolony, Ziemia Ulro), G. Herling-Grudziński (np. Godzina

cieni), Z. Herbert (Barbarzyńca w ogrodzie, Martwa natura z wędzidłem) i in.

61) felieton – jeden z gatunków publicystyki, swobodny w charakterze, często

posługujący się literackimi środkami ekspresji. Pierwotnie określano mianem felietonu

dolną, odciętą linią, część kolumny dziennika, gdzie zamieszczano materiały o

charakterze literackim i krytycznym. Felieton stanowi zwykle stałą pozycję w

dziennikach i tygodnikach; dotyczą zazwyczaj aktualnych w danym momencie

wydarzeń lub problemów, nie jest jednak nigdy programowym komentarzem do nich,

składają się nań raczej swobodne dywagacje, często niepozbawione zabarwienia

satyrycznego. W felietonie występować mogą elementy fikcji literackiej, z tym że nie

docsity.com

17

stanowią one celu same w sobie, podporządkowane są doraźnym celom

publicystycznym. O (-) eseju felieton różni się zarówno mniejszymi rozmiarami, jak i

konieczną aktualnością problematyki. Felietony dzieli się zwykle według

podejmowanych tematów (f. obyczajowe, f. literackie itp.), ale także według

sposobów ujęcia (np. f. satyryczne). Felieton ukształtował się w XVIII w., jego

powstanie i rozwój związane są ściśle z rozwojem prasy. Jedną z odmian felietonu jest

kronika tygodniowa.

62) powiastka filozoficzna – narracyjny utwór prozaiczny, którego świat

przedstawiony ma za zadanie ilustrować w sposób nie ukrywany – choć często

przewrotny – tezę światopoglądową lub moralną. Jako samodzielny gatunek p.f.

ukształtowała się w okresie oświecenia (Wolter: „Kandyd”, D. Diderot: „Kubuś

fatalista i jego pan”), stając się jednym z istotnych narzędzi literackiej popularyzacji

filozofii racjonalistycznej, środkiem satyry społeczno-obyczajowej i formą krytyki

urządzeń politycznych. Zarazem jednak nieodmiennie wprowadzała moment

wieloznaczności do prawd filozoficznych czy moralnych, wydobywała na jaw

paradoksy i niespójności doktryn, uprzytamniając względność składających się na nie

tez i zaleceń; była więc formą krytyki filozofii. Kształtowała się w nawiązaniu do

dawniejszych gatunków prozy popularnej, takich jak romans awanturniczy czy

powieść egzotyczna, z którymi łączył ją schematyzm epizodycznej fabuły

9obudowanej zazwyczaj wokół wątku podróży), uproszczony rysunek bohaterów i

niekonsekwencje motywacyjne. Postacie, konflikty, układ zdarzeń były w p.f.

traktowane często wręcz żartobliwie, z zaznaczeniem ironicznego dystansu, który

wskazywał, że elementy fabularne mają dla autora wartość jedynie pretekstową,

natomiast rolę pierwszoplanową odgrywają ukryte poza nimi treści moralistyczne i

sugestie filozoficzne. P.f. była gatunkiem o bardzo wyrazistym nacechowaniu

historycznoliterackim, związanym z kontekstem ideologii oświeceniowej, toteż

wszelkie późniejsze próby podjęcia tej formy są odczuwane jako wyraźna stylizacja

literacka.

63) reportaż – gatunek dziennikarsko-literacki obejmujący utwory będące

sprawozdaniami z wydarzeń, których autor był bezpośrednim świadkiem lub

uczestnikiem. Forma ta, ukształtowana w pełni w 2. połowie XIX w. w związku z

dynamicznym rozwojem prasy, jest genetycznie związana z takimi znanymi od dawna

literaturze typami relacji, jak opis podróży (periegeza), list, diariusz, pamiętnik. Ze

względu na rodzaj tematyki wyróżnia się r. społeczno-obyczajowy, podróżniczy,

wojenny, sądowy, sportowy i in. O charakterze r. decyduje stosunek elementów

informacyjnych oraz autorskiej interpretacji i oceny. Na pograniczu literatury pięknej

znajdują się odmiany r., które łączą materiał autentyczny z fikcją fabularną,

charakterystykami psychologicznymi bohaterów i rozwiniętym komentarzem

narratora. R. nowoczesny wchłonął wiele doświadczeń prozy narracyjnej, zwłaszcza

powieściowej i nowelistycznej, z drugiej strony techniki reportażowe wpłynęły

zwrotnie na kształtowanie się metod literackiej narracji (powieść reportażowa).

Do klasyków nowoczesnego r. należą m.in.: E.E. Kisch (Szalejący reporter, Azja

odmieniona, Chiny bez maski), J. Reed (Dziesięć dni, które wstrząsnęły światem), N.

Mailer (Na podbój Księżyca). W literaturze polskiej gatunek ten uprawiali w okresie

międzywojennym K. Pruszyński (W czerwonej Hiszpanii), J. Kisielewski (Ziemia

gromadzi prochy), A. Fiedler (r. podróżnicze), I. Krzywicka (r. społeczno-

obyczajowe), M. Wańkowicz (Na tropach Smętka), A. Janta-Połczyński, Z.

Uniłowski, K. Wrzos (Oko w oko z kryzysem); współcześnie m.in. K. Kąkolewski, H.

Krall, R. Kapuściński (Cesarz, Imperium), J. Siedlecka, T. Torańska, J. Snopkiewicz.

docsity.com

18

Oprócz literackiej występują dzisiaj inne odmiany r.: radiowa, filmowa, telewizyjna,

fotoreportaż. Por. literatura faktu, podróż, powieść-dokument

64) cezura

65) diereza

66) prawo wymienności stóp

67) hiperkataleksa

68) kataleksa – (gr. katáleksis - zakończenie, ostatnia zgłoska)- w metryce antycznej

i w wierszu sylabotonicznym skrócenie ostatniej stopy wersu lub członu wersowego o

jej element słaby: sylabę krótką lub nieakcentowaną. W wierszu iloczasowym

(iloczas) zasięg k. był szerszy: mogła pojawiać się również w nagłosie wyrazu jako

tzw. prokataleksa, mogła obejmować równocześnie i nagłos, i klauzulę wersu jako tz.

dikataleksa, mogła wreszcie pojawić się w dwóch ostatnich stopach wersu jako tzw.

brachykataleksa. W polskim wierszu sylabotonicznym k. występuje często w klauzuli,

nieco rzadziej na końcu członu przedśredniówkowego. Podlegać jej mogą wyłącznie

stopy zakończone sylabami nieakcentowanymi: trochej, amfibrach, daktyl i peon III;

w daktylu możliwa jest poza zwykłą k. tzw. kataleksa duża, obejmująca dwie ostatnie

sylaby nieakcentowane. Np. trójstopowiec daktyliczny z dużą k. przeplatany z

dwustopowcem daktylicznym katalektycznym:

W stopach zakończonych sylabą akcentowaną tzn. w jambie i w anapeście, zdarza się

tzw. hiperkataleksa, czyli rozszerzenie ostatniej stopy wersu lub członu wersowego o

jedną sylabę nieakcentowaną. Np. pięciostopowiec jambiczny hiperkatalektyczny:

69) transakcentacja

70) wiersz stychiczny

71) strofa

72) strofoida – zespół wersów graficznie wyodrębniony w tekście utworu

poetyckiego, odpowiadający jakiejś odrębnej całostce treściowej, nie realizujący

jednak żadnego z ustalonych w tradycji wzorów budowy stroficznej. Strofoida

występuje zwłaszcza w poezji współczesnej pisanej wierszem wolnym.

73) anagram – rodzaj gry słów polegający na takim doborze wyrazów, że jedne z nich

można uznać za przekształcenia innych w wyniku przestawienia liter, sylab lub innych

cząstek składowych. Np. "Julian Tuwim" – "Lutni! ujaw mi!" Oto przykłady

utworzonych na zasadzie anagramu (całkowitego lub częściowego) rymów w

poemacie Na plaży T. Peipera: Gdyni – nigdy, bose – sobą, grudy - drugi, piersi –

sierpień, płaszczy - szczupły, szczodrem - dreszczem itp. Na takim samym koncepcie

oparta jest fraszka W. Potockiego Dama:

Grzeczna dama, powiedasz, ale w słówku zdrada.

Nie każdy gładysz gładki; nie każda co ma, da.

Serie niezwykle pomysłowych a. nazwiskowych wymyślił S. Barańczak w Pegaz

zdębiał, 1995.

74) glosolalia – pozbawione wyraźnego sensu układy głoskowe tworzące niby-

wyrazy, które przypominają pewne słowa rodzime lub obce, bądź też pozbawione są

wszelkiej czytelnej motywacji słowotwórczej. Zestawianiem ich kierują względy

rozmaitego rodzaju: eufoniczne (eufonia, instrumentacja głoskowa, echolalia),

dźwiękonaśladowcze (onomatopeja, symbolizm dźwiękowy), ekspresywne, magiczne.

G. funkcjonują zwykle jako mowa tajemnicza, podpowiedziana przez nadludzkie

moce i obliczona na kontakt z nimi (np. g. sekt prawosławnych). Często spotykane w

twórczości ludowej (w zaklęciach, przyśpiewkach, utworach humorystycznych),

wprowadzane bywają do utworów lit. jako zamierzony efekt poetycki.

75) kalambur – odmiana gry słów uwydatniająca dwuznaczność jakiegoś słowa lub wyrażenia przez igranie jego brzmieniowym podobieństwem do innych słów lub

docsity.com

19

wyrażeń (paronomazja), które są bądź użyte w najbliższym kontekście, bądź

sugerowane przez jego ukształtowanie frazeologiczne, np. "cokolwiek, kiedykolwiek,

gdziekolwiek się działo, spisane jest na wodzie babel" (W. Szymborska, Woda), bądź

też zaszyfrowane w tekście dopuszczającym możliwość dwojakiej segmentacji. K.

realizować się może również w postaci neologizmu stworzonego przez celową

kontaminację dwóch form słownych lub przez takie odkształcenie słowa, że jego

postać staje się aluzją do słowa innego (paragram, parechesis). Najpopularniejszą

funkcją stylistyczną k. jest wywoływanie efektów humorystycznych (komizm),

czasem skojarzone z tendencją satyryczną. Jednak we współczesnej poezji coraz

powszechniejsze jest traktowanie techniki kalamburowej nie tylko jako źródła

dowcipu językowego, ale jako chwytu odsłaniającego skomplikowaną strukturę

semantyczną słowa. Np. fragment wiersza T. Karpowicza Moje buty: "obchodzą mnie

/ moją nogą / ale swoim językiem / wypowiadają mi / wszystkie progi / i rogi".

76) anafora – jedna z figur retorycznych; powtórzenie tego samego słowa lub zwrotu na początku kolejnych segmentów wypowiedzi grup składniowych, zdań,

wersów, strof zazwyczaj ukształtowanych paralelnie (paralelizm). Np. "Usłyszałem

cichy szelest godzin nieżywych. Usłyszałem cichy krok rozpaczy idącej ku mnie" (S.

Żeromski, „Popioły”).

77) epifora (epistrofa) – powtórzenie tego samego słowa lub zwrotu na końcu kolejnych segmentów wypowiedzi: grup składniowych, zdań, wersów, strof,

zazwyczaj ukształtowanych paralelnie (paralelizm). Np.

Ranny horyzont otworzył powieki oczekiwania.

Niezapominajki piją rosę oczekiwania.

Załopotały gniazda skrzydłami oczekiwania.

Przemknął cień drapieżny szponem oczekiwania.

(A Kamieńska, Oczekiwanie)

78) symploke (jako podobna odmiana powtórzenia do anafory i epifory) – zespolenie anafory i epifory, co prowadzi do dosłownego powtórzenia

początków i zakończeń wersów lub zdań, w których podlega zamianie tylko

odcinek środkowy; np.:

Jakżeż ja się uspokoję –

pełne strachu oczy moje,

pełne grozy mysli moje,

pełne trwogi serce moje,

pełne drżenia serce moje –

jakżeż ja się uspokoję …

(S. Wyspiański, „Jakżeż ja się uspokoję)

W przytoczonym liryku na zasadzie symploke zbudowane są wszystkie wersy

wewnętrzne, natomiast wersy pierwszy i ostatni tworzą pierścień.

79) A literacja – 1. powtórzenie jednakowych głosek lub zespołów głoskowych na

początku wyrazów sąsiadujących ze sobą w tekście albo zajmujących analogiczne

pozycje w wersie lub zdaniu. A. jako jedna z odmian instrumentacji głoskowej jest

sposobem dodatkowego zorganizowania fonicznej warstwy wypowiedzi – tak

wierszowanej, jak i prozaicznej. Pełnić może trzy funkcje: instrumentacyjną,

semantyczną i wierszotwórczą. Funkcja instrumentacyjną polega na uwydatnianiu

samodzielnych brzmieniowych walorów mowy, podkreślaniu celowości jej głoskowej

docsity.com

20

kompozycji i intensyfikowaniu określonych dźwięków języka. Nasilenie funkcji

instrumentacyjnej zależy od nagromadzenia aliteracyjnych powtórzeń na pewnej

przestrzeni tekstu oraz od ich zestrojenia z instrumentacją wewnątrzwyrazową i

rymem. Funkcja semantyczna polega na uwydatnianiu więzi znaczeniowych między

upodobnionymi brzmieniowo i w ten sposób wyodrębnionymi słowami; jako zabieg

semantyczny a. działa tak jak inne rodzaje paronomazji. Warunkiem wystąpienia

funkcji wierszotwórczej jest stabilizacja aliteracyjnych powtórzeń i powiązanie ich z

budową wersu. W takiej postaci, spajając dwa pojedyncze wersy lub zdania w

jednostkę wyższego rzędu, stały się one podstawą tzw. wiersza aliteracyjnego

występującego w najstarszej poezji germańskiej, angielskiej, irlandzkiej i

skandynawskiej. Jako sporadyczny efekt brzmieniowy a. stosowana jest w całej

poezji europejskiej, nie wyłączając antycznej poezji greckiej i rzymskiej, stosunkowo

w dużym nasileniu wystąpiła w poezji łacińskiej wczesnego średniowiecza, np. u

Fortunatusa, VI w., i Virgiliusa Marona, VII w. ((-) aequidicum). W poezji polskiej

odegrała szczególnie dużą rolę w poetyckich eksperymentach futurystów, dość często

spotykana we współczesnym wierszu wolnym, uwydatnia jego poetycką organizację i

wewnętrzną spoistość. Np. zwija się zaułek zawiłyzagubiony we własnych załomach

(J. Czechowicz, elegia uśpienia) 2. to samo co instrumentacja głoskowa.

80) parechesis 1. odmiana paronomazji, polegająca na zestawieniu słów różniących się jedną głoską lub zmienionym porządkiem sylab. Np.

odgadnij boska czy bosa

odpowiedz nie noga lecz naga

zanim w podziemiach metra

zniknie ustokrotniona

i wieczór przetnie metraż

a sen odrąbie ramiona

A. Ważyk, Transatlantyk 1924

2. zestawienie wyrazów, z których pierwszy kończy się taką samą sylabą, jaka

rozpoczyna wyraz następny, uznawane tradycyjnie za naruszenie harmonii

brzmieniowej (eufonia), zwłaszcza w prozie.

81) paronimy – wyrazy podobnie brzmiące, a nie spokrewnione etymologicznie i

znaczeniowo. Np. klips / klops / klaps; przepraszać / przepłaszać. Celowo zestawiane

w tekstach poetyckich, podlegać mogą nieoczekiwanej kontekstowej semantyzacji.

Np. "Tempo: szampan, szatan, szantan..." (J. Tuwim, Bal w Operze).

82) apostrofa – bezpośredni, patetyczny zwrot do osoby, bóstwa, upersonifikowanej

idei lub przedmiotu (personifikacja), występujący najczęściej w przemówieniu ((-)

mowa) lub retorycznym i uroczystym utworze poetyckim (np. w (-) odzie), a kreujący

w obrębie wypowiedzi postać fikcyjnego adresata, zazwyczaj wyraziście odmiennego

od rzeczywistego czytelnika czy słuchacza. Zaliczana do figur retorycznych,

znamionowała styl podniosły i ostentacyjnie literacki, przeciwstawiony mowie

potocznej i użytkowej. Np. "Luno! Ty córo niebios wysoka, / Boskiej podobna

Temirze!" (F. D. Kniaźnin, Do księżyca).

83) eksklamacja – zdanie wykrzyknikowe, często urwane i eliptyczne, wtrącone w

tok mowy, będące wyrazem emocjonalnego zaangażowania mówcy. Przybiera często

postać apostrofy (np. „O, jaka to Rzeczpospolita, o, jakie królestwo, o, jaka mądrość

urzędów i sejmów, które tego naprawić nie mogą!” – P. Skarga)

84) inwokacja – rozwinięta apostrofa umieszczona na początku utworu, zwłaszcza poematu epickiego, w której poeta zwraca się do muzy, bóstwa lub

duchowego patrona z prośbą o inspirację. I. stanowiła istotny element eposu

docsity.com

21

homeryckiego. Np. początek i. z Iliady: "Gniew Achilla, bogini, głoś obfity w

szkody..." (przekł. F. K. Dmochowskiego), z Odysei: "Muzo! Męża wyśpiewaj, co

święty gród Troi zburzywszy, długo błądził..." (przekł. L. Siemieńskiego). W

późniejszych czasach i. weszła na stałe do zespołu konwencjonalnych składników

wierszowanej epiki heroicznej.

85) pytanie retoryczne – użycie formy pytania nie w celu wyrażenia wątpliwości i uzyskania odpowiedzi, ale dla podkreślenia przekonań mówcy,

który pytając angażuje mocniej uwagę słuchaczy i apeluje do ich

współudzialu, niż gdyby wypowiadał zdania twierdzące. Pytanie retoryczne

występować może także w wersji ironicznej.

86) apel – tekst będący bezpośrednim wezwaniem skierowanym do odbiorców; forma występująca często w liryce, np. rewolucyjnej. Apel wiąże

się bezpośrednio z sytuacja, w jakiej powstał, ma na nią oddziaływać,

wskazuje cele doraźne, wzywa do udziału w danej akcji, ruchu społecznym

itp.

87) pluralis maiestatis – użycie formy „my” zamiast pojedynczej formy „ja” w wypowiedzi jednostkowego podmiotu, służące podkreśleniu

doniosłości i powagi wygłaszanych opinii. Występuje np. w oświadczeniach

osób urzędowych, przedstawicieli instytucji społecznych, działaczy

politycznych.

88) soliloquium – wypowiedź monologowa mająca charakter rozmowy z samym sobą; roztrząsania, których podmiot sam czyni się głównym

obiektem obserwacji, usiłując poprzez „wewnętrzną dyskusję” dojść do

określenia swojej postawy duchowej; za wzór tej formy uznawane są

„Soliloquia” św. Augustyna.

89) epitet (jego typy) – 90) paralelizm (jego typy) – 91) antyteza – zaliczana do figur retorycznych; zestawienie dwóch opozycyjnych

znaczeniowo segmentów wypowiedzi (najczęściej zdań). Wiążący je kontrast

semantyczny uwydatniony zostaje zwykle przez paralelizm budowy syntaktycznej i

rytmicznej obu segmentów oraz przez powtórzenia i kontrasty leksykalne (antonimy).

Np. "Lepiej z mądrym zgubić niż z głupim znaleźć". Spiętrzenie antytez (zwykle na

usługach paradoksu) było jednym z charakterystycznych chwytów poezji barokowej:

Leżysz zabity i ja też zabity

.............................

Ty jednak milczysz, a mój język kwili,

Ty nic nie czujesz, a ja cierpię ból srodze;

Ty jak lód, a jam w piekelnej śrzeżodze.

(A. Morsztyn, Do trupa)

92) oksymoron – związek frazeologiczny obejmujący dwa opozycyjne znaczeniowo

wyrazy (antonimy), najczęściej rzeczownik i określający go epitet, rzeczownik i

czasownik lub czasownik i przysłówek; w związku takim dochodzi do

metaforycznego (metafora) przekształcenia obu słów, dającego efekt paradoksu; np.

zestawione antytetycznie (antyteza) pary oksymoronów z barokowego erotyku: "I

mrozem pałam, i ogniami leję [...] Mróz gorejący, a ogień lodowy [...] Żyjąc umieram,

konam nieśmiertelnie" (A. Morsztyn, Vaneggiar d'una innamorata). Prowokująca

nielogiczność o. sprzyja wydobyciu sensów skomplikowanych, odpowiadających

dialektycznej złożoności stanów rzeczy, przeżyć czy myśli; np. "Nie szczerości trzeba

naszej dobrodusznej, naszej poczciwej literaturze. Trzeba jej trudnej sztuki

docsity.com

22

przewrotności. Zimnego ognia. Czarnej bieli. Pokornej rewolty." (L. Flaszen,

Cyrograf).

93) paradoks – efektowne i zaskakujące swoją treścią sformułowanie, zawierające

myśl skłóconą z powszechnie żywionymi przekonaniami, sprzeczną wewnętrznie,

która jednak przynosi nieoczekiwaną prawdę – filozoficzną, moralną, psychologiczną,

poetycką etc. Mechanizm p. opiera się na dwóch operacjach: zestawieniu całości

znaczeniowych maksymalnie kontrastowych i ustaleniu między nimi stosunku

wzajemnego zawierania się (inkluzji); np. "Pierwszym warunkiem nieśmiertelności

jest śmierć" (S. J. Lec). Najprostszą formę p. stanowi oksymoron.

94) decorum – zasada stosowności, wyznaczająca normy właściwego zharmonizowania poszczególnych elementów dzieła literackiego:

odpowiedniość jego stylu (słownictwa, składni, wiersza) wobec treści, wobec

sytuacji podmiotu mówiącego, społecznej pozycji odbiorcy oraz

realizowanego gatunku lit. Teoria d. sformułowana została w starożytności

(w „Poetyce” Arystotelesa pojęciu decorum odpowiadał termin prepon);

szczegółowy jej zarys zawarty jest w „Mówcy” Cycerona, który rozwinął ją

w związku z koncepcją stylu retorycznego, oraz w „Liście do Pizonów”

Horacego, który odniósł ją głównie do epiki i liryki. Hierarchizacja stylów

odpowiada według tej teorii zróżnicowaniu moralno-obyczajowej ważności

podejmowanych tematów, typów przedstawianych postaci oraz rangi

poszczególnych gatunków, z których za najdoskonalsze uważano epos i

tragedię (im też odpowiadał styl wysoki oraz doniosły temat i znacząca

pozycja społeczna bohaterów), za niższe – komedię, sielankę, satyrę.

Kategoria d. przyjęta przez teorie poetyckie renesansu, szczególne znaczenie

zyskała w klasycyzmie, stając się podstawowym kryterium oceny dzieła lit.,

warunkiem jego poprawności i zgodności z powszechnie żywionymi

przekonaniami estetycznymi i etycznymi. Normatywny charakter d. sprawił,

że zasada ta została zanegowana przez krytykę romantyczną i odrzucona w

praktyce twórczej tej epoki.

95) eufonia – 1. sztuka harmonijnego, celowego doboru i ugrupowania w obrębie wypowiedzi elementów brzmieniowych języka, szczególnie

kultywowana w wierszowanych utworach lirycznych, a także wysoko

ceniona w antycznej (-) retoryce. Objawia się przede wszystkim w głoskowej

organizacji mowy (instrumentacja głoskowa), uprzywilejowaniu samogłosek

i najbliższych im spółgłosek sonornych, tj. półotwartych (r, l, m, n),

ograniczaniu spółgłosek szczelinowych oraz eliminowaniu wszelkich niemile

brzmiących lub trudnych do wymówienia zbiegów głoskowych ((-) hiatus, (-

) tautacyzm). Obejmuje również układy akcentowe i intonacyjne w wierszu

((-) eurytmia, rym, rytm) i w prozie ((-) cursus, okres retoryczny, (-)

parisosis, proza rytmiczna). Kryteria eufonicznych walorów mowy są dość

płynne; językoznawcy skłonni są uzależniać je od stopnia łatwości

artykulacyjnej pewnych układów głoskowych oraz od ich obiektywnych

właściwości akustycznych, a badacze języka poetyckiego oceniają walor

efektów brzmieniowych raczej ze względu na sposób ich współdziałania z

semantyczną zawartością utworu i jego całościową organizacją poetycką

(funkcja estetyczna wypowiedzi). Historia norm e. wskazuje na ich

zmienność oraz zróżnicowanie w poezji i w prozie; np. powtórzenia

głoskowe, a zwłaszcza rymy cenione w utworach poetyckich, zaliczane

bywają do usterek stylu prozy. Przeciwieństwem e. jest kakofonia, która

będąc zaprzeczeniem brzmieniowej harmonii i płynności, może jednak w

docsity.com

23

pewnych wypadkach być wprowadzana jako zamierzony chwyt poetycki; 2.

nauka o brzmieniowej organizacji wypowiedzi poetyckiej.

96) groteska – kategoria estetyczna realizująca się w utworach plastycznych,

muzycznych, filmowych, teatralnych i literackich, które wyróżniają się zespołem

współdziałających właściwości:

1. fantastyką, upodobaniem do form osobliwych, ekscentrycznych, przerażających, monstrualnych, wyolbrzymionych i zdeformowanych (stąd związek g.

z (-) brzydotą i karykaturą);

2. absurdalnością wynikłą z braku jednolitego systemu zasad rządzących światem przedstawionym i z równoczesnego wprowadzania rozmaitych, często sprzecznych

porządków motywacyjnych, np. baśniowego i naturalistycznego, mitologicznego i

satyrycznego, psychologicznego i religijnego itd., w rezultacie czego świat

groteskowy nie poddaje się logicznej interpretacji;

3. niejednolitością nastroju, przemieszaniem pierwiastków komizmu i tragizmu, błazenady z motywami rozpaczy i przerażenia, demoniczności z trywialnością,

satyryczności z bezinteresownym estetyzmem;

4. prowokacyjnym nastawieniem wobec utrwalonej w świadomości społecznej zdroworozsądkowej wizji świata, lekceważeniem obowiązującego (-) decorum, i

parodystycznym stosunkiem do panujących konwencji literackich i artystycznych

(stąd związek g. z parodią, (-) trawestacją i (-) burleską);

5. w g. literackiej: niejednorodnością stylową, ostentacyjnie demonstrowaną inwencją słowną, łączeniem skłóconych wzorców stylowych, mieszaniem mowy

wykwintnej z wulgarną, kontrastowaniem sposobu wysłowienia z sytuacją

wypowiedzi itp. W literaturze g. jest zjawiskiem występującym w różnych formach

gatunkowych i rodzajowych, stosunkowo najczęściej w epice i dramacie.

Ocena estetycznej wartości g. podlegała w ciągu wieków wielu fluktuacjom, a przy

tym samo zjawisko g. było (i jest do dzisiaj) rozmaicie definiowane. Odrodzenie

dostrzegało i ceniło g. przede wszystkim w obrębie sztuk plastycznych; oświecenie i

klasycyzm – poza sztuką dekoracyjną i zamierzoną karykaturą – utożsamiały g. z

trywialnością, ekstrawagancją i złym smakiem. Rangę jej podniosła niepomiernie

myśl estetyczna Sturm und Drang i romantyzmu, widząc w g. przejaw kreacyjnej

swobody artysty i imaginacyjnego opanowania rzeczywistości. Wiek XX stał się

okresem bujnego rozwoju rozmaitych form g. uznanej za doniosły artystycznie wyraz

postaw filozoficznych i ideowych oraz przejmujące świadectwo lęków współczesnej

kultury. Przykłady twórczości groteskowej w literaturze: Gargantua i Pantagruel F.

Rabelais'go, commedia dell'arte, utwory E.A. Poego, E.T.A. Hoffmanna, N. Gogola,

M. Sałtykowa-Szczedrina, F. Kafki, I. Erenburga (Burzliwe życie Lejzorka

Rojtszwańca), B. Brechta, G. Meyrinka, F. Dürrenmatta, W. Majakowskiego (Łaźnia),

E. Ionesco. W lit. polskiej g. uprawiali m.in. R. Jaworski, S. I. Witkiewicz, W.

Gombrowicz, K.I. Gałczyński, T. Różewicz, S. Mrożek.

97) hiperbola – przedstawienie jakiegoś zjawiska wyolbrzymiające jego wygląd, znaczenie, działanie i oddziaływanie. Uważana za jedną z figur retorycznych, nie jest

jednak wyspecializowanym chwytem stylistycznym, lecz raczej efektem

współdziałania rozmaitych tropów i figur, szczególnego doboru słownictwa oraz

ekspresywnej intonacji. Używanie h. bywa znakiem silnego zaangażowania

emocjonalnego mówcy lub poety i ma podobną reakcję wywołać u odbiorcy.

Hiperboliczność była jeszcze na początku XX w. jednym z powszechnie

aprobowanych znamion stylu poetyckiego. Przykłady h.: "Oczy jej skamieniały od

straszliwego widoku, który się przed nimi roztoczył. Walka i szamotanie się jej sióstr

czy krewniaczek – zmiażdżyły ją na proch. Usta rozpadły się chwytając szybki dech.

docsity.com

24

Jakieś dźwięki w wiotkich wargach... Cedro postrzegł, że mózg w jej głowie wywraca

się, żyły się wiją, a czaszka pęka" (Żeromski, Popioły).

98) litota – 1. Zastąpienie jakiegoś określenia odpowiadającym mu zaprzeczonym określeniem antonimicznym, np. zamiast cichy – niegłośny,

zamiast pracowity – nieleniwy itp. Litota w zasadzie osłabia dobitność mowy

i podobnie jak eufemizm łagodzi ostrość sądów, wsparta jednak szczególną

intonacją czy mimiką może skuteczniej skupić uwagę na opinii mówiącego

niż w przypadku wyrażania jej wprost. 2. Przeciwieństwo hiperboli;

minimalizujące wyobrażenie jakiegoś zjawiska, neutralizacja wyrazistości

przedstawienia, zamierzona skromność oratorska, np. przyznanie się wobec

słuchaczy do niedostatków własnej elokwencji w porównaniu z wagą i

zasięgiem tematu. Litotę zaliczano do tropów bądź figur retorycznych,

traktowano też czasem jako jedną z odmian ironii.

99) anakolut – konstrukcja składniowa niezgodna z ogólnie przyjętymi normami

poprawności, powstała wskutek rozchwiania więzi syntaktycznych między kolejnymi

członami zdania. Np. rodzaj a. częsty w mowie potocznej: wychodząc z domu

zatrzasnęły się drzwi. Wprowadzany celowo jako figura retoryczna min dla

scharakteryzowania języka bohatera lub jako sposób uniezwyklenia mowy. Np.

Ducha zasię zobaczyć

Stanowiło dostojność

Znamienitość jak w cyrku

Gadająca foka

(S. Grochowiak, Hamlet)

100) elipsa – Pominięcie w zdaniu lub wyrażeniu jakiegoś składnika, który daje się na

ogół zrekonstruować na podstawie kontekstu lub sytuacji towarzyszącej wypowiedzi.

E. stwarza konstrukcję niekompletną z punktu widzenia składniowego, ale zamkniętą

znaczeniowo, co odróżnia ją od zdania lub wyrażenia urwanego ((-) aposiopesis).

Często występuje w postaci (-) równoważnika zdania. Zaliczana do figur

retorycznych. Np. "Zetowi / chroboce w ścianie / czy / nie jak w starym sucharze?"

(M. Białoszewski, Zet);

101) inwersja – taki (-) szyk wyrazów w zdaniu, który na tle obyczaju języka lit.

odczuwa się jako niezwykły bądź z powodu zmiany normalnej kolejności zależnych

od siebie składniowo wyrazów, bądź też z powodu rozbicia jednolitych grup

składniowych przez wtrącenie słów do nich nie należących. Wyrazistość i. zależy od

stopnia wywołanej przez nią trudności w odczytaniu składniowej budowy tekstu. I.

jest środkiem stylistycznym wykorzystywanym w języku potocznym do uwydatnienia

wartości semantycznej, emocjonalnej lub logicznej pewnych wyrazów. W poezji służy

ponadto efektom brzmieniowym i wersyfikacyjnym oraz podkreśla odmienność

poetyckiego wysłowienia; charakterystyczna zwłaszcza dla stylu poezji barokowej,

nieobca jest także poetom późniejszym. Np. "Twojego Dafnis brzegu stojąc podle, /

Cudnej się we szkle przygląda urodzie" (A. Naruszewicz, Do strumienia). Inne nazwy:

hyperbaton, przekładnia, przestawnia, transgressio. Por. anastrofa.

102) zeugma – konstrukcja składniowa polegająca na sprzęgnięciu za pośrednictwem

jednego członu zdania (np. orzeczenia) szeregu innych, równoważnych wobec siebie

gramatycznie członów zdaniowych, lub też szeregu sąsiadujących zdań. Składnik

wiażący nie jest przy tym powtarzany, lecz podlega elipsie. jeśli składnik ów

występuje w pierwszym szeregu, powstaje konstrukcja zwana protozeugmą, jeśli w

środkowym – mesozeugmą, jeśli w końcowym – hypozeugmą.

Przykład protozeugmy:

docsity.com

25

Słońce, jak monokl złoty, noszę w oku,

Księżyc w pierścionku, gwiazdy w butonierce.

(K. Wierzyński, Szumi w mej głowie)

Przykład mesozeugmy:

Dla zakochanych to samo staranie – co dla umarłych,

Desek potrzeba zaledwie też sześć,

Ta sama ilość przyćmionego światła.

(S. Grochowiak, ***)

Przykład hypozeugmy:

Na pismo moje garść obcego piasku,

Na pólnoc wiele, wiele rzucam myśli...

(C. Norwid, Do mego brata Ludwika)

Zeugma prowadzi często do (-) syllepsis i w wielu opisach figur retorycznych jest z nią

utożsamiana. Cytowany przykład z Grochowiaka jest połączeniem zeugmy i syllepsis

103) peryfraza – zastąpienie nazwy jakiegoś zjawiska przez bardziej lub mniej

rozbudowane jego opisanie. Jako figura retoryczna p. była ważnym sposobem

wzbogacania i rozwijania tematu (amplificatio), osiągania ozdobności stylu (ornatus,

styl retoryczny) i niezwykłości wysłowienia. Pozwala wyeliminować wyrażenia

pospolite lub proste, zastępując je rozwiniętymi i wyszukanymi przedstawieniami

obrazowymi, często metaforycznymi (metafora). Dla niektórych stylów poetyckich (np.

w polskim oświeceniu) p. była kluczowym chwytem wyróżniającym mowę artystycznie

kształtowaną i ważnym sposobem przekazywania informacji i oceny przedstawionego

świata. Oto kilka kolejnych p. z pierwszych strof Balonu A. Naruszewicza: "Gdzie

bystrym tylko orzeł polotem / Pierzchliwe pogania ptaki / A gniewny Jowisz ognistym

grotem / Powietrzne przeszywa szlaki" – tj. 'nad ziemią'; "Wznawia tor klęską sławny

Ikara" – tj. 'wznosi się w powietrze'; "Nabrzmiały kruszców zgorzałym duchem" – tj.

'napełniony gazem'; "złotą wyniosłe pychą / Mocarskich siedlisk ogromy" – tj. 'miasta'.

W zmienionej postaci i w innych funkcjach występuje p. także w poezji XX w. Dawna

p. niezależnie od jej roli zdobniczej, była rodzajem poetyckiej zagadki, której

odgadnięcie było warunkowało zrozumienie utworu. Słowo lub wyrażenie, którego

ekwiwalentem była p., nie pojawiało się w samym tekście, lecz co najwyżej w tytule

utworu. We współczesnej poezji (zwłaszcza awangarda krakowska) p. zmierza do

wyraziście zindywidualizowanego i odkrywczego nazywania zjawisk świata, nie

wymaga natomiast rozszyfrowania, zazwyczaj bowiem jest bezpośrednio zestawiona z

prostym nazwaniem przedmiotu, które stanowi obecny w tekście człon semantycznej

opozycji. Jedną z praktycznych, ale dla literatury mniej ważnych, przyczyn używania p.

jest potrzeba opisania słowami zjawiska, którego nazwy się nie zna. Żartobliwe

przedstawienie takiego przypadku stanowi scena z Balladyny J. Słowackiego, w której

Siekierka i Goplana znajdują peryfrastyczne odpowiedniki dla gorzałki wylewającej się

po ułamaniu gałązki z wierzby (w wierzbę przemieniony został pijany Grabiec):

"Siekierka: Ach! coś się wylewa / Gorzkiego z rany... to zapewne woda / Z ziarnek

pszenicy ogniem wymęczona, / Którą ci ludzie piją... / Goplana: Łza stracona..."

Szczególne zastosowanie znajduje p. w stylu gazetowej publicystyki i propagandy,

gdzie jako kanonizowana formuła omowna czy przedstawieniowy stereotyp służy

wpajaniu i automatyzowaniu pożądanych nastawień i ocen, a zarazem tamowaniu

indywidualnej inwencji (nowomowa). Tradycyjne, zdobnicze funkcje p. występują przy

docsity.com

26

tym nadal, ale w postaci szczątkowej i całkowicie zbanalizowanej. Inne nazwy:

circuitio, circumlocutio, omówienie.

104) eufemizm – wyraz lub zwrot używany do zastąpienia określanego słowa, które z jakichś względów (np. estetycznych, kulturowych czy

cenzuralnych) nie może być bezpośrednio wprowadzone do wypowiedzi.

Eufemizm osłabia silne zabarwienie emocjonalne zastępowanego wyrazu

(np. niemądry zamiast głupi), łagodzi znaczeniową dosadność słowa (np.

zejść z tego świata zamiast umrzeć) lub eliminuje wulgaryzmy czy wyrazy

uznawane za rubaszne lub trywialne.

105) deminutivum – wyraz pochodny o znaczeniu, które w porównaniu ze znaczeniem wyrazu podstawowego miniaturyzuje nazwane zjawisko,

określając w ten sposób jego właściwości lub wyrażając emocjonalną ocenę

mówiącego. D. w funkcji ekspresywnej ma najczęściej zabarwienie

pozytywne, pieszczotliwe, może być jednak również wyrazem dezaprobaty i

nabierać znaczenia pejoratywnego, np. Polaczek, Żydek. Od jednego wyrazu

podstawowego można utworzyć szereg deminutivów, np. lalka – laleczka /

lalunia / lalusia / maleńka / laluśka

106) augmentativum (zgrubienie) – wyraz pochodny, który intensyfikuje pewne cechy znaczeniowe wyrazu podstawowego i zwykle wyolbrzymia

nazywane zjawisko, wskazując w ten sposób na jego właściwości lub też

świadcząc o emocjonalnym zaangażowaniu mówiącego. A. w funkcji

ekspresywnej ma najczęściej zabarwienie pejoratywne, jednak w pewnych

użyciach może zyskiwać odcień pieszczotliwy. Np. wieś – wiocha, nos –

nochal.

107) katachreza – 1. Nowe użycie słowa rozszerzające dotychczasowy zakres jego semantycznej stosowalności. Jest sposobem zapełnienia luki

słownikowej przez zastosowanie nazwy pewnego zjawiska do nazwania

zjawiska innego, dotąd nie nazwanego. Np. ucho filiżanki, oczko w

pończosze, u stóp góry. Szczególną zdolnością do takiego rozszerzenia

znaczenia wyróżniają się nazwy części ludzkiego ciała. 2. Rodzaj metafory o

niezestrojonych semantycznie członach, pozbawionej przekonywającej

motywacji i odczuwanej jako nadużycie językowe. K. występują zarówno w

mowie poetyckiej, jak i potocznej. W pierwszej bywają rezultatem

nadmiernej literackości (np. „Na widok rannych zlatują się zawsze te

wiecznie skandalu głodne rekiny, aby dziobać, na śmierć zadziobać

bezbronnych”), w drugiej powstają w wyniku poślizgu językowego (np.

„Bomba idzie do góry i od tej pory wszystko jest w rękach konia” – z

reportażu o wyścigach konnych).

108) metafora in absentia – 109) metafora narzędnikowa – 110) animizacja – Odmiana metafory polegająca na nadawaniu przedmiotom nieożywionym, zjawiskom przyrody lub pojęciom

abstrakcyjnym atrybutów istot żyjących (np. „Ciemność opiera się na

ramionach”). Animizacja jest zjawiskiem stylistycznym o bardzo szerokim

zasięgu i znaczeniu we wszystkich rodzajach wypowiedzi. Jej najczęściej

spotykanymi odmianami są personifikacja i antropomorfizacja.

111) personifikacja – rodzaj animizacji polegający na przedstawieniu tworów

nieożywionych, zjawisk natury i kosmosu, zwierząt, roślin, a zwłaszcza pojęć

abstrakcyjnych jako działających lub przemawiających postaci ludzkich. Ujęcia

personifikujące odznaczają się dużym stopniem poetyckiej umowności i sztuczności,

docsity.com

27

sankcjonowanej przez literacką tradycję, co różni je od antropomorfizacji. Służą zwykle

alegorii i dochodzą do głosu w zwróconych ku martwym obiektom apostrofach. Z

językowego punktu widzenia p. jest rozpowszechnioną odmianą metafory,

przechodzącej, często w rozwinięty obraz poetycki, jak np. obraz ślepej Doli w hymnie

J. Kasprowicza Święty Boże, święty mocny. W tych utworach, w których postacie i

motywacje p. są bardziej zindywidualizowane, granica między p. a antropomorfizacją

staje się płynna i trudno uchwytna, np.

Ruszyły drzewa pogrzebnie, jak kondukt ostatni wiodąc

ręce rozpaczą skręcone na niebie żółtym jak siarka.

(K. K. Baczyński, Poemat o Chrystusie dziecięcym, X)

Terminy "personifikacja" i "antropomorfizacja", nie zawsze wyraźnie rozróżniane, nie

znane były antycznej teorii figur retorycznych, która posługiwała się w ich miejsce, ale

w węższym zakresie, terminem prozopopeja.

112) psychomachia – jeden z toposów średniowiecznych, przedstawiający walkę cnoty i występku o duszę ludzką; jego twórcą był Prudencjusz (IV w.

n.e.) w alegorycznym dziele „Psychomachia”. P. stanowiła częsty motyw

ikonograficzny, w literaturze występowała przede wszystkim w formie

dramatycznej jako element moralitetu.

113) metonimia – zastąpienie nazwy jakiegoś przedmiotu lub zjawiska nazwą

innego, pozostającego z nim w pewnej obiektywnej zależności. Np. w wierszu J.

Tuwima Pierwszy dzień: "Strugi marca dudniły w rynnach" zam. "strugi deszczu

marcowego". Operacja metonimiczna może stwarzać metafory poetyckie

(metafora), jak w cytowanym przykładzie, może też tworzyć wyrażenia o

niewyczuwalnej metaforyczności, np. żył z żebraniny zamiast "z tego, co

użebrał", kwitnący ogród zamiast "kwiaty kwitnące w ogrodzie". Współcześnie

rozpowszechniona jest koncepcja (m.in. R. Jakobsona) zasadniczej odrębności

m. i metafory, rozumianych szeroko jako dwa współdziałające, ale

przeciwstawne sposoby rozwijania i komponowania każdej wypowiedzi

językowej: sposób metonimiczny opiera się na związkach przyległości,

metaforyczny – na związkach podobieństwa, pierwszy – charakteryzuje przede

wszystkim mowę prozaiczną i styl realistyczny, drugi – mowę poetycką i styl

romantyczny. Tradycje retoryczne przekazały rozumienie m. jako tropu

poetyckiego (figury retoryczne) i wprowadziły rozbudowaną klasyfikację jej

odmian ze względu na związki między wyrazami przez m. pozamienianymi.

Najczęściej rozróżnia się m. powstałe przez wprowadzenie nazwy:

1. przyczyny zamiast skutku, np. zginął od kuli; 2. skutku zamiast przyczyny, np. podał mu śmierć w ampułce; 3. autora zamiast dzieła, np. oglądać Rembrandta; 4. rzeczy ogarniającej zamiast zawartości, np. sala gwizdała; 5. znaku zamiast przedmiotu oznaczonego, np. pokonany półksiężyc; 6. organu ciała zamiast przypisywanej mu funkcji, np. tęga głowa; 7. narzędzia zamiast wytworu, np. świetne pióro; 8. pojęcia abstrakcyjnego zamiast konkretnego, np. miłość ci wszystko wybaczy; 9. właściciela zamiast jego własności, np. włamano się do Piotrowskiego.

Jako odmiany m. traktuje się antonomazję, hypallage, metalepsis i synekdochę. Inne

nazwy: denominatio, zamiennia.

114) synekdocha – - odmiana metonimii oparta zwłaszcza na zależnościach

ilościowych i zakresowych między zjawiskami, których nazwy zostały użyte jedna

zamiast drugiej; s. polega na wprowadzeniu nazwy bądź mającej szerszy zakres

logiczny (wg zasady łac. totumpro parte = całość zamiast części), bądź – częściej –

docsity.com

28

mającej zakres węższy (wg zasady łac. pars pro toto = część zamiast całości). Np.

"Przez Nil cichy prędkimi przeprawiony wiosły, / Wysiadam... (J. Słowacki, Piramidy)

– "przeprawiony wiosły" znaczy tu "przeprawiony łodzią z wiosłami". W obrębie s.

użyte słowo nabiera znaczenia bardziej szczegółowego lub bardziej ogólnego niż

zazwyczaj. Retoryka antyczna zaliczała s. do tropów poetyckich (figury retoryczne) i

rozróżniała kilka jej odmian, m.in. użycie nazwy:

1. gatunku zamiast rodzaju, np. hieny w znaczeniu 'żywiące się padliną'; 2. rodzaju zamiast gatunku, np. śmiertelni w znaczeniu 'ludzie'; 3. liczby pojedynczej zamiast mnogiej, np. "A z drzew [...] leciał gęsty liść, żółty, przedwcześnie zwiędnięty" (J. Żuławski, Warszawa, II);

4. liczby określonej zamiast nieokreślonej, np. "i słońc tysiąc, gwiazd tysiąc przez otchłanie leci / w wiecznym wirze, sto zgaśnie i znów sto się nieci" (J. Żuławski,

Spinoza);

5. materiału zamiast wykonanego zeń przedmiotu, np. "stół zastawiono starą porcelaną i srebrem".

Rodzajem s. jest też antonomazja. Inne nazwy: intellectio, ogarnienie.

115) parafraza (omówienie) – 1. przeróbka utworu lit. rozwijająca, często także

swobodnie i żartobliwie upraszczająca jego treści, oddająca je za pomocą środków

odmiennych niż zastosowane w pierwowzorze, przy zachowaniu jednak

rozpoznawalnego podobieństwa do owego pierwowzoru. Np. Opera za trzy grosze B.

Brechta jako p. Opery żebraczej J. Gaya. Por. adaptacja;

2. we współczesnej lingwistyce rodzaj (-) transformacji albo przekładu jednego

wyrażenia na inne mu równoznaczne; pozwala rozpoznać systematyczne zależności i

ekwiwalencje semantyczne między wyrażeniami o różnej budowie leksykalno-

gramatycznej, w tym także wspólnotę ich (-) struktur głębokich. W przekonaniu

licznych badaczy (J. D. Apresjan, A. Wierzbicka, A. Bogusławski) p. jest podstawowym

sposobem analizy znaczeniowej zdań i tekstów.

116) pastisz – odmiana stylizacji: utwór powstały w wyniku świadomego podrabiania maniery stylistycznej konkretnego dzieła, autora czy szkoły

literackiej. Polega na celowym wyostrzeniu cech znamiennych

naśladowanego sposobu wypowiadania się , który dzięki temu ukazuje się w

postaci ostentacyjnie wyrazistej. Pastisz bywa uprawiany w zamiarach

żartobliwych lub jako forma krytycznoliterackiej penetracji cudzego stylu.

117) trawestacja – odmiana parodii; ośmieszająca parafraza utworu poważnego, zachowująca jego podstawowe elementy tematyczne i

kompozycyjne przy radykalnej degradacji stylu. Polega głównie na

zastąpieniu wysokiego stylu pierwowzoru przez styl niski, a nawet wulgarny.

Znane są m.in. liczne t. klasycznych utworów poezji klasycznej, zwłaszcza

”Eneidy” Wergiliusza. Formą tą często posługuje się satyra.

118) obrazowanie poetyckie (jego typy) – 119) agon – 1. W starożytnej Grecji imprezy o charakterze zawodów, zakładające współzawodnictwo uczestników, np. taneczne, zawody

sportowe, turnieje retoryczne i poetyckie. 2. W komedii staroattyckiej część

utworu wypełniona sporem dwóch antagonistów, w którym najczęściej była

skoncentrowana ideologia sztuki.

120) deus ex machina – rozwiązanie akcji w tragedii antycznej przez niespodziewane pojawienie się bóstwa na scenie; w teatrze starożytnym

dokonywało się to za pośrednictwem specjalnych urządzeń mechanicznych.

Określenie d. ex m. oznacza potocznie wszelkie nagłe zwroty akcji nie

pozwalające się wytłumaczyć w kategoriach logiki jej rozwoju; w

docsity.com

29

szczególności niespodziewane spowodowane czynnikami, które uprzednio

nie znajdywały się w polu przedstawienia.

docsity.com

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 14 pages
Pobierz dokument