Imiesłowy - Notatki - Gramatyka historyczna, Notatki'z Gramatyka historyczna. University of Warsaw
Warsawa
Warsawa1 March 2013

Imiesłowy - Notatki - Gramatyka historyczna, Notatki'z Gramatyka historyczna. University of Warsaw

PDF (372.2 KB)
10 strona
1Liczba pobrań
1000+Liczba odwiedzin
Opis
W tych notatkach przedstawiony zostaje rozwój imiesłowów w języku polskim; ćwiczenia.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 10
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.

ROZWÓJ IMIESŁOWÓW W JĘZYKU POLSKIM

I. Podstawa prasłowiańska

Ogólna charakterystyka imiesł. w języku psł.:

1) Różne typy im. tworzono w języku psł. różnymi

przyrostkami, które po połączeniu z tem. I lub II

mogły ulegać też różnym procesom fonetycznym, np.

im. czasu ter. czynny – przyrostek *-ntj-, który po

połączeniu z tematem I i po powstaniu nosówki dał

charakterystyczne –ǫtj- (*tj w różnych językach

słowiańskich w okresie rozpadu wspólnoty psł. się

rozwinęło, w j. pol. dało –(ą)c-);

2) Wszystkie imiesłowy były ściśle związane z kategorią

czasu – por. im. czasu ter., im. czasu przeszłego

(inaczej w polszczyźnie dziś);

3) Wszystkie imiesłowy były odmienne (w języku

polskim nie – por. im. przysłówkowe);

4) Imiesłowy mogły występować w odmianie prostej

(rzeczownikowej) i złożonej (zaimkowej);

5) Wszystkie imiesłowy były zróżnicowane rodzajowo

(odmiana przez rodzaje – męski, nijaki, żeński),

tylko niektóre formy były wspólne (rodz. męski i

nijaki im. czasu ter. czynnego oraz im. czasu

przeszłego czynny I);

docsity.com

6) Imiesłowy mogły się odmieniać według typu

twardotematowego lub miękkotematowego;

7) Imiesłowy w rodzaju męskim i nijakim odmieniały się

na ogół według deklinacji –o-(twardotematowe) lub

–jo- (miękkotematowe); w rodzaju żeńskim –

według deklinacji –a- (twardotematowe) lub –ja-

(miękkotematowe).

Sposoby tworzenia imiesłowów i ich typy:

IMIESŁOWY

tworzone od tematu I

tworzone od tematu II

tj. tematu czasu ter. tj.

tematu bezokolicznika (czasu przesz.)

(wariant z suf. tem. -o-,-no-)

im. czasu teraźniejszego im.

czasu przeszłego

sposób tworzenia – sposób

tworzenia –

w zależności od koniugacji w

zależności od zakończenia tematu

1) im. czasu ter. czynny 1) im.

czasu przeszłego czynny I

docsity.com

M.lp.m., n. M.lp. ż.

m., n. ż.

I nes-y nes-ǫtj-i tem. II

na spółgł. nes-ъ nes-ъši

II dvign-y dvign-ǫtj-i tem. II

na samogł. zna-vъ zna-vъši

III znaj-ę znaj-ǫtj-i 2) im.

czasu przeszłego czynny II

IV xval-ę xval-ętj-i suf. –l- +

końc. rodz. nes-l-ъ, nes-l-o, nes-l-a

2) im. czasu ter. bierny 3) im.

czasu przeszłego bierny

sufiks –m + końc. rodzajowe tem. II

na:

a)-a-, -ě-

zna-n-ъ, zna-n-o,

zna-n-a

neso-m-ъ, neso-m-o, neso-m-a b) spółg. lub -i:

nes-en-ъ, nes-en-o, nes-en-a

c) tem. II =

rdzeniowi zak. na

-y-, -ę-,

-i-, -u-: kry-t-ъ, kry-t-a, kry-t-a

II. Rozwój imiesłowów w języku polskim

docsity.com

Imiesłów czasu ter. czynny

Przyrostek -ǫtj-, -ętj- > stpol. -ąc-, -ęc-, por. B. lp. m. i n.

niosąc (<*nesǫtjъ), M. lp. ż. chwalęcy (<*xvalętji).

W jęz. psł. ten imiesłów w M. lp. m. i n. miał temat krótszy na –

y w dekl. –o-//-e-; -no-//-ne- (*nesy, *dvigny), oraz na –ę w

kon. –jo-//-je-, -i- (*znaję, *xvalę); w języku stp. uogólniło się

wszędzie –ę, por. stp. niosę, dźwignę, znaję, chwalę, a więc

formalnie M.lp. r. m. i n. tego imiesłowu zrównał się z formą 1

os. lp. czasu ter.

W języku staropolskim zachowały się jedynie 3 formy im. czasu

ter.:

 M.lp. m.: Mojżesz wszedł na gorę, (..), niosę (= niosący)

z sobą cki (BZ), forma ta już w stp. wychodzi z użycia

(niejednoznaczna, równa 1 os. lp. czasu ter..), zastępuje

ją pierwotna forma B.lp. m.;

 M.lp. ż.: chwalęcy (< *xvalętji), por. Maria (...) chwalęcy

(= chwaląca) swego oblubieńca; dziewka wstała weselęcy

się (= weseląca się); forma ta zanika w II poł. XVI w. na

rzecz formy na –ąc;

 B. lp. m.: niosąc (< *nesǫtjъ), por. pojdzie dziewka

Rebeka, niosąc (= niosąca) wiadro; gdyż uznamionował

dzień śmierci przybliżając się (= przybliżającej się),

zawołał syna swego (BZ);forma ta rozszerza się i pojawia

się przy rzecz. wszystkich rodzajów, czyli zatraca

przynależność rodzajową, i następnie ulega adwerbizacji

docsity.com

(staje się przysłówkiem), zaczyna pełnić funkcję

okolicznikową i w ten sposób powstaje w polszczyźnie

imiesłów przysłówkowy współczesny. Proces ten

kończy się w XVII w.

Formy odmiany złożonej (zaimkowej) uległy procesowi

adiektywizacji (uprzymiotnikowienia). Z odmiany złożonej im.

czasu ter. czynnego kształtuje się polski imiesłów

przymiotnikowy czynny: niosący, niosąca, niosące.

Imiesłów czasu ter. czynny

odmiana prosta B. lp. m. , inne przypadki giną odmiana

złożona (zaimkowa)

im. przysłówkowy współczesnyim.

przymiotnikowy czynny

niosąc, robiąc, chwaląc robiący,

robiąca, robiące

Imiesłów czasu ter. bierny

Budowa: temat I + sufiks -m- + końcówki rodzajowe.

Dla czas. kon. –o-//-e-, -no-//-ne- podstawą był temat

wariantywny z –o-, -no-, por. (*neso-m-ъ, *peko-m-ъ, a nie od

tematu spalatalizowanego, występującego w 2 os. lp. czasu ter.

*nese-, *peče-.

W jęz. polskim ten imiesłów zanikł. Z odmiany złożonej

zaimkowej pozostały nieliczne leksemy. Uległy one

docsity.com

adiektywizacji, tj. stały się przymiotnikami: rodzimy, rzekomy,

wiadomy (< *vědomъ), świadomy. Przekształciły się one w

przymiotniki pod względem fleksji, ale także i znaczenia, które

się zleksykalizowało, por.

rzekomy ‘ten, który jest mówiony, od czas. rzec’ > ‘pozorny’.

Na ich wzór (a więc w wyniku analogii) powstały formacje takie,

jak: widomy, niewidomy, ruchomy, łakomy, znikomy, znajomy.

Wtórnie niektóre te formacje podlegają substantywizacji

(urzeczownikowieniu), np. mój znajomy mi to powiedział;

niewidomy szedł ulicą.

Z odmiany prostej zachowały się nieliczne formy: rzekomo

jako partykuła (wyjechał rzekomo na urlop), wiadomo – w

różnych funkcjach, m.in. predykatu, przysłówka, partykuły

(por. wiadomo, co się stało; nie wiadomo, jak; jak wiadomo, o

ile mi wiadomo), świadom – przymiotnik r. m. w formie krótkiej

(jako orzecznik w orzeczeniu imiennym), po kryjomu – jako

przysłówek złożony (z dawnego C. lp. r. m. – por. M. kryjom-ъ,

D. kryjom-a, C. kryjom-u).

Imiesłów czasu przeszłego czynny I

Imiesłów ten tworzono dwojako:

Tem. II na spółgłoskę – przyrostek *> pol. –ø, np.

nes> stp. nios, w rodz. ż. *-ъši > pol. –szy, np.

*nes-ъši > stpol. niosszy

Tem. II na samogłoskę – przyrostek *-vъ > pol. –w, np.

*pozna-vъ > stp. poznaw, w rodz. ż. *-vъši > pol. –wszy,

np. *pozna-vъši > stpol. i współcz. poznawszy

docsity.com

W języku stp. zachowały się tylko 2 formy tego imiesłowu:

a) M. lp. m.: obrociw, posław, uźrzew, usłyszew, rzek, znios /

rzekw, zniosw (analogicznie do im. z przyr. –v). Formy te

wyszły z użycia w XVI w., wyparte przez im. na –szy, -wszy;

b) M. lp. r. ż.: zrobiwszy, przeczytawszy; przyniosszy, padszy

// padwszy (na wzór typu poznawszy). Formy na –wszy trwają

bez zmian do dziś. Formy na –szy od tematów zakończonych na

spółgłoskę istniały do XVII w. Już w XV w. pojawia się

neologizm na –łszy jako wynik kontaminacji (skrzyżowania)

imiesłowu na –szy z imiesłowem na –l (czynnym II), tj.

przyniósszy )( przyniósł > przyniósłszy, por.

przyniós-szy

przynieść przyniós-łszy

przyniós-ł

Dawna forma M. lp. ż. uległa adwerbizacji (uprzysłówkowieniu)

i stała się imiesłowem przysłówkowym uprzednim (dziś

tworzony tylko od czas. dokonanych).

Imiesłów czasu przeszłego czynny II

W języku polskim:

1) odmiana prosta – wchodziła w skład czasu przeszłego

złożonego, z którego wykształcił się współczesny czas przeszły,

por. niosłem, niosłam, niosłeś, niosłaś, nieśliśmy, nieśliście,

niosłyśmy, niosłyście; dziś pierwotne im. dobrze widoczne w 3

docsity.com

os. lp. i lmn., por. czytał, czytała, czytało; niósł, niosła, niosło

(tu słowo posiłkowe nie łączyło się z imiesłowem, ale było

opuszczane) – dawne M. lp. i lmn. rodz. m., ż. i n.;

2) odmiana złożona (zaimkowa) – z niej zachowały się niektóre

formy; przeszły do klasy przymiotników, tj. uległy

adiektywizacji (uprzymiotnikowieniu), por. zwiędły (liść), trwały

(związek), upadły (anioł). Formalnie mogą być równe niektórym

formom osobowym czasownika (por. kwiaty zwiędły; zajęcia

trwały jeszcze długo; upadły na ziemię).

Proces leksykalizacji w formach przymiotnikowych, por.

czuły ‘ten,który czuł’ > ‘tkliwy, serdeczny’, ‘rzewny,

wzruszający’, wrażliwy, wyczulony’;

oschły ‘ten, który osechł’ > ‘nieskłonny do wzruszeń, obojętny’;

okazały ‘ten, który okazał’ > ‘pokaźny, duży, mający wspaniałą

prezencję’.

Imiesłów czasu przeszłego bierny

Ten imiesłów w odmianie złożonej (zaimkowej) zachował się w

polszczyźnie w klasie imiesłowów jako imiesłów

przymiotnikowy bierny, por. niesiony, niesiona, niesione;

znany, znana, znane.

W okresie przedpolskim i stp. doszło do takich procesów

fonetycznych, jak:

- jotacyzacja, np. *platjeni > płaceni;

- przegłos lechicki e > o, np. *platjenъjь > płacony, *nesenъjь

> niesiony;

- przegłos lechicki ě > a, np. *viděnъjь > widziany.

docsity.com

Formy odmiany prostej funkcjonowały do XVII w. jako

imiesłowy, por. karan, poznan, pisan, rozumian, słyszan. Do

dziś w tekstach religijnych, por. w Credo: umęczon pod

Ponckim Piłatem, ukrzyżowan, umarł i pogrzebion. Por. też w

„Potopie” jako środek archaizacji: Kuklinowski zamordowan! ..

Kuklinowski zabit!; Jan Kazimierz pobit pod Widawą i

Żarnowem!.

M. lp. n. odmiany prostej pozostał do dziś jako tzw.

bezosobowe formy czasownika, por. bito, myto, poznano,

pisano (por. *bito (detę)).

Ćwiczenia i pytania kontrolne:

1. Objaśnij pochodzenie następujących form: a) chodząc,

biorąc; b) chodzący, chodząca, chodzące; c) przeczytawszy,

zrobiwszy; d) rzekłszy, odniósłszy.

2. Objaśnij współczesną tożsamość niektórych form

przymiotnikowych, por. czuły (liścik), pożółkły (liść), posiwiały

(człowiek) i czasownikowych, por. one to czuły, liście już

pożółkły, skronie mu posiwiały.

3. Przedstaw pochodzenie imiesłowów przysłówkowych w

polszczyźnie.

4. Przedstaw pochodzenie imiesłowów przymiotnikowych w

polszczyźnie.

5. Jaką genezę mają formy: a) wiadomo, b) rzekomo, c)

wiadomy, rzekomy; d) po kryjomu?

6. Czy taką samą genezę jak wiadomy mają formy znajomy,

łakomy, znikomy?

docsity.com

7. Objaśnij historycznie pochodzenie dzisiejszych form

bezosobowych czasownika typu czytano, pito, niesiono.

8. Które formy psł. imiesłowów uległy adwerbizacji, a które

adiektywizacji? Objaśnij te terminy.

9. Wyjaśnij genezę tematycznego –o- w imiesłowach: pleciony,

niesiony, wieziony.

docsity.com

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome