Fromm o sztuce miłości, Publikacja'z Psychologia społeczna. Opole University
julia_potysz
julia_potysz5 June 2016

Fromm o sztuce miłości, Publikacja'z Psychologia społeczna. Opole University

DOC (525.5 KB)
40 strona
103Liczba odwiedzin
Opis
przeczytasz to bedziesz wiedziec
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 40
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.

Erich Fromm

O SZTUCE MIŁOŚCI

I. CZY MIŁOŚĆ JEST SZTUKĄ?

Czy miłość jest sztuką? Jeżeli tak, to wymaga wiedzy i wysiłku. A może miłość jest przyjemnym uczuciem, 0 0 1 Fktórego zaznanie jest sprawą przypad ku, czymś, co się zdarza, jeśli człowiek ma szczęście? Niniejsza

0 0 1 Fksiąże czka opowiada się za pierwszym sposobem jej pojmowania, podczas gdy niewątpliwie większość ludzi przyjmuje dzisiaj tę drugą interpretację. Dzieje się tak nie dlatego, by ludzie uważali, że miłość nie jest rzeczą ważną. Nie, ludzie jej pragną, oglądają niezliczone filmy o szczęśliwych i nieszczęśliwych perypetiach miłosnych, słuchają setek marnych 0 0 1 Fprzebo jów o miłości - ale mato kto pomyśli, że istnieje coś, czego w sprawie miłości trzeba się nauczyć. Taka szczególna postawa wynika z szeregu przesłanek, które każda z osobna i wszystkie razem skłaniają do zajęcia takiego stanowiska. Dla większości ludzi problem miłości tkwi przede wszystkim w tym, żeby być kochanym, a nie w tym, by k o c h a ć, by umieć kochać. Dlatego też główną sprawą dla nich jest, jak zdobyć czyjąś miłość, co zrobić, żeby wzbudzić uczucie. W pogoni za tym celem próbują różnych metod. Jedną z nich, której chwytają się zwłaszcza mężczyźni, jest zdobywanie powodzenia, mocnej pozycji życiowej i pieniędzy w takiej skali, na jaką pozwala społeczna sytuacja danego człowieka. Inna metoda, szczególnie ulubiona przez kobiety, to dbałość o wygląd oraz pielęgnację ciała, stroje itd. Inne sposoby zdobywania sobie otoczenia, stosowane zarówno przez mężczyzn, jak i kobiety, to miły sposób bycia, umiejętność prowadzenia ciekawej rozmowy, gotowość do okazywania ludziom pomocy, skromność i łagodność. Takich samych zabiegów, jakie mają prowadzić do zdobycia czyjejś miłości, używa się zresztą, aby osiągnąć powodzenie w życiu, aby zdobyć sobie przyjaciół i wpływowych ludzi. W mniemaniu większości ludzi naszego kręgu kulturalnego umieć zdobywać miłość to znaczy po prostu być sympatycznym i pociągającym fizycznie. Drugą przesłanką, z której wynika pogląd, że o miłości niczego nie można się nauczyć, jest przekonanie, że problem miłości to problem obiektu, a nie problem zdolności. Ludzie myślą, że kochać to rzecz prosta,

0 0 1 Fnatomiast trudne jest znalezienie właściwego obiektu mi łości, zdobycie czyjegoś uczucia. Na kształtowanie 0 0 1 Ftakiej postawy wpły nęło szereg przyczyn głęboko zakorzenionych w rozwoju dzisiejszego społeczeństwa.

0 0 1 FJedną z nich jest wielka przemiana, jaka zaszła w dwu dziestym wieku w wyborze „obiektu miłości". W epoce 0 0 1 Fwiktoriańskiej, tak samo jak w wielu tradycyjnych kulturach, miłość w większości wy padków nie była

spontanicznym, osobistym przeżyciem, które następnie miało prowadzić do małżeństwa. Wprost przeciwnie - 0 0 1 F 0 0 1 Fmałżeństwo zawie rano na zasadzie umowy między zainteresowanymi rodzinami albo aran żowanej przez

0 0 1 Fzawodowego swata, albo też bez tego rodzaju pośredni ctwa; małżeństwo zawierano opierając się na względach 0 0 1 Fnatury społecz nej, zakładając, że miłość rozwinie się już w czasie jego trwania. Od kilku pokoleń w całym

świecie zachodnim zapanowało jednak niemal powszechnie pojęcie miłości romantycznej. W Stanach 0 0 1 FZjednoczonych, choć zawieranie małżeństw na zasadzie umowy zdarza się jeszcze niekie dy, ludzie w

0 0 1 Fogromnej większości szukają „miłości romantycznej", jakie goś osobistego uczucia, które następnie powinno 0 0 1 Fprowadzić do małżeń stwa. To nowe pojęcie swobody w miłości musiało w znacznym stopniu uwypuklić

ważność obiektu w stosunku do ważności funkcji. 0 0 1 F Z tym czynnikiem ściśle wiąże się inny charakterystyczny rys współ czesnej kultury. Cała nasza kultura

opiera się na żądzy kupna, na idei wymiany korzystnej dla obu stron. Szczęście współczesnego człowieka to ów 0 0 1 Fdreszczyk, jakiego doznaje oglądając wystawy sklepowe i nabywa jąc to wszystko, na co może sobie pozwolić

kupując za gotówkę lub na raty. On (lub ona) w podobny sposób patrzą na ludzi. Dla mężczyzny pociągająca kobieta, dla kobiety pociągający mężczyzna - są zdobyczą, której nawzajem szukają. „Pociągający" oznacza

0 0 1 F 0 0 1 Fzazwyczaj zestaw wła ściwości poszukiwanych na ludzkim rynku. To, co czyni danego czło wieka pociągającym, zależy od mody obowiązującej w danym okresie, i to zarówno pod względem psychicznym, jak

0 0 1 Ffizycznym. W latach dwu dziestych pociągająca dziewczyna piła, paliła, była dzielna i miała sex appeal, dzisiejsza moda wymaga od kobiety raczej cnót domowych oraz skromności . U schyłku dziewiętnastego wieku

0 0 1 Fi w początkach naszego stulecia mężczyzna, aby być pożądanym „towarem", musiał być agresy wny i ambitny - dzisiaj wymaga się, by był towarzyski i tolerancyjny. W każdym razie uczucia miłosne kieruje się zazwyczaj

0 0 1 F 0 0 1 Fjedynie ku ta kiemu ludzkiemu towarowi, który można zdobyć biorąc pod uwagę wła sne możliwości wymienne. Szukam korzystnego kupna; obiekt powinien być pożądany z punktu widzenia jego walorów

0 0 1 Fspołecznych, a równocze śnie powinien chcieć mnie, ceniąc należycie moje widoczne i ukryte aktywa oraz możliwości. Tak więc dwie osoby zakochują się w sobie, kiedy czują, że znalazły najlepszy osiągalny na rynku

0 0 1 Fobiekt, uwzględ niając przy tym obustronne wartości wymienne. Często, podobnie jak przy nabywaniu 0 0 1 Fnieruchomości, odgrywają dużą rolę przy tych transak cjach ukryte możliwości, które mogą się w przyszłości

zrealizować.

1

Nie należy się specjalnie dziwić, że w kulturze, w której przeważa orientacja handlowa i w której sukces 0 0 1 Fmaterialny jest najwyższą warto ścią, stosunki w dziedzinie ludzkiej miłości podlegają temu samemu

0 0 1 Fschematowi wymiany, jaki rządzi rynkiem towarowym czy rynkiem pra cy. Trzecim błędem prowadzącym do przekonania, że nie można się niczego nauczyć w sprawach miłości, jest

0 0 1 Fpomieszanie początkowego uczucia zakochania się ze stałym stanem ko chania lub też, jak można by to lepiej wyrazić, „pozostawania w miłości". Jeśli dwoje ludzi, zupełnie sobie obcych, pozwala nagle, aby dzielący ich mur runął, zaczynają nagle czuć się sobie bliscy, to właśnie ten moment doznania jedności jest jednym z

0 0 1 F 0 0 1 Fnajbardziej rado snych, najbardziej podniecających przeżyć w życiu. Jest on tym wspanial szy i cudowniejszy dla ludzi, którzy byli dotąd odizolowani, odcięci, pozbawieni miłości. Temu cudowi nagłego zbliżenia dość często pomaga połączony z nim albo też przezeń zrodzony pociąg fizyczny i jego 0 0 1 Fzaspo kojenie. Jednakże tego rodzaju miłość z samej swej natury jest nietrwała. Dwoje ludzi dobrze się poznaje, ich zażyłość w coraz większym stopniu zatraca swój cudowny charakter, aż w końcu antagonizmy i 0 0 1 Frozczarowa nia, wzajemne

0 0 1 Fznudzenie się sobą zabiją to, co zostało jeszcze z począ tkowego podekscytowania. Jednak z początku ludzie nie zdają sobie z tego sprawy: intensywność szaleńczej miłości, „wariowanie" na swoim punkcie biorą za dowód potęgi miłości, podczas gdy może to jedynie dowodzić, jak bardzo byli osamotnieni poprzednio. Przekonanie, że nie ma rzeczy łatwiejszej niż miłość, utrzymywało się jako powszechny pogląd wbrew przytłaczającym dowodom świadczącym o czymś wręcz przeciwnym. Nie ma chyba sprawy, którą byśmy podejmowali z takimi zawrotnymi nadziejami i tak pełni oczekiwania, która by jednak zawodziła z taką regularnością jak miłość. Gdyby to dotyczyło jakiejkolwiek innej działalności, ludzie robiliby wszystko, aby dowiedzieć się, jakie są przyczyny tego niepowodzenia, chcieliby się nauczyć, jak można postępować lepiej —

0 0 1 Flub zaniechaliby tego działania. Ponieważ ta ostatnia ewentualność, jeśli chodzi o miłość, jest niemożli wa, wydaje się, że istnieje tylko jeden skuteczny sposób, by uniknąć niepowodzenia w miłości: zbadać przyczyny tego niepowodzenia i zabrać się do studiowania znaczenia miłości.

0 0 1 FPierwszym krokiem, jaki należy zrobić, to uświadomić sobie, że mi łość jest sztuką, tak samo jak sztuką jest życie; jeżeli chcemy nauczyć się kochać, musimy postępować w sposób identyczny jak wówczas, gdy chcemy

0 0 1 Fnauczyć się jakiejkolwiek innej sztuki, powiedzmy muzyki, ma larstwa, stolarstwa, sztuki medycznej czy inżynieryjnej.

Co należy zrobić, by nauczyć się jakiejś sztuki?

Proces nauki można z łatwością podzielić na dwa etapy: pierwszy -opanowanie teorii; drugi - opanowanie praktyki. Jeśli chcę się nauczyć sztuki medycznej, muszę najpierw poznać wszystkie fakty dotyczące ludzkiego ciała i rozmaitych chorób. Ale jeśli nawet opanowałem już tę teoretyczną wiedzę, to w żadnym wypadku nie opanowałem jeszcze sztuki medycznej. Stanę się mistrzem w tej dziedzinie dopiero po długiej praktyce, dopiero w chwili, kiedy w końcu rezultaty mojej teoretycznej wiedzy oraz praktyki zespolą się w jedną całość - zrodzą intuicje, istotę opanowania każdej sztuki. Ale obok poznania teorii i praktyki istnieje jeszcze trzeci niezbędny czynnik, aby się stać mistrzem w jakiejkolwiek dziedzinie - opanowanie sztuki musi być sprawą maksymalnego

0 0 1 Fzainte resowania; nie może być nic ważniejszego na świecie od danej sztuki. Prawda ta odnosi się do muzyki, medycyny, stolarstwa - i do miłości. I tu może właśnie leży odpowiedź na pytanie, dlaczego ludzie naszej kultury tak rzadko próbują uczyć się tej sztuki mimo tak oczywistych niepowodzeń na tym polu; chociaż pragnienie miłości tkwi w ludziach tak głęboko, niemal wszystko inne uważa się za ważniejsze niż miłość:

0 0 1 Fpowodzenie, prestiż, pieniądze, władzę. Niema) całą naszą energię zu żywamy na to. aby się nauczyć osiągać te cele, natomiast prawie nic nie robimy, aby nauczyć się sztuki miłości. A może ludzie uważają, że warto jest uczyć się tylko tych rzeczy, za których pomocą można zdobyć pieniądze

0 0 1 Fczy prestiż, i że miłość, która przynosi korzyści „jedynie" duszy, lecz jest bezużyteczna w nowoczes nym zrozumieniu, jest luksusem, na który nie mamy prawa poświęcać dużo energii? Jakkolwiek ta sprawa wygląda, w dalszych rozważaniach będę traktował sztukę miłości w duchu uprzedniego podziału: najpierw omówię teorię miłości - i to obejmie większą część książki; następnie zajmę się praktyką miłości - będzie tego niewiele, tyle,

0 0 1 File można powie dzieć o praktyce w tej czy jakiejkolwiek innej dziedzinie.

II. Teoria miłości

Miłość jako rozwiązanie problemu ludzkiego istnienia

Każda teoria miłości musi się zaczynać od teorii człowieka, ludzkiego istnienia. Chociaż spotykamy się z miłością, a raczej jej odpowiednikiem u zwierząt, ich przywiązanie jest w głównej mierze wynikiem zespołu

0 0 1 Finstynktów; u człowieka działają jedynie resztki tego zespołu. Podsta wową rzeczą w istnieniu człowieka jest 0 0 1 Ffakt, że wynurzył się on z króle stwa zwierząt, ze sfery instynktownego przystosowywania się, że ma

transcendentną naturę; człowiek nigdy jej nie opuścił, jest jej częścią -a jednak, raz od niej oderwany, nie może powrócić, wygnany z raju, ze stanu pierwotnej jedności z naturą. Cherubini z gorejącymi mieczami zagrodzą mu

2

drogę, gdyby próbował powrotu. Cztowiek może posuwać się naprzód jedynie rozwijając swój rozum, znajdując nową harmonię, ludzką zamiast przedludzkiej, która została bezpowrotnie utracona. Kiedy rodzi się człowiek - zarówno rodzaj ludzki, jak pojedynczy osobnik - zostaje on wytrącony z sytuacji

0 0 1 Fdokładnie określonej, równie określonej jak instynkty, i wepchnięty w sytuację, która jest nieokreślo na, 0 0 1 Fniepewna i otwarta. Pewność istnieje jedynie w stosunku do prze szłości, natomiast jeśli chodzi o przyszłość, to

pewna jest tylko śmierć. 0 0 1 F Człowiek jest obdarzony rozumem; jest bytem obda rzonym samoświadomością, uświadamia sobie siebie,

0 0 1 Fswego bliźniego, swoją przeszłość oraz możliwość swojej przysz łości. Ta świadomość samego siebie jako 0 0 1 Fodrębnej jednostki, świado mość krótkotrwałości życia, faktu, że człowiek rodzi się niezależnie od swej woli i

że umiera wbrew tej woli, że umrze przed tymi, których kocha, albo że oni umrą przed nim, świadomość swojej samotności i wyodrębnienia, swojej bezbronności wobec sił przyrody i społeczeństwa - wszystko to czyni jego odosobnione, z niczym nie związane istnienie więzieniem nie do zniesienia. Człowiek postradałby zmysły, gdyby nie mógł się uwolnić z tego więzienia, wyjść z niego, zjednoczyć się, w tej czy innej formie z ludźmi, z zewnętrznym światem. Poczucie osamotnienia wywołuje niepokój; stanowi ono w istocie źródło wszelkiego niepokoju. Jestem

0 0 1 Fosamotniony znaczy, że jestem odcięty, że nie mogę wykorzystać moich ludzkich możliwości. Być samo tnym to znaczy być bezradnym, nie móc czynnie zmierzyć się ze światem — rzeczami, ludźmi; to znaczy, że świat może mnie zaataktować, podczas gdy ja nie mogę się bronić. Tak oto samotność staje się źródłem

0 0 1 Finten sywnego niepokoju. Rodzi ona nadto uczucie wstydu i winy. I właśnie to poczucie wstydu i winy wyrażone zostało w biblijnej historii Adama i Ewy. Gdy Adam i Ewa zjedli z „drzewa wiadomości dobrego i złego", gdy okazali się nieposłuszni (nie ma dobra i zła, jeśli nie ma możliwości nieposłuszeństwa) - stali się

0 0 1 Fludźmi; wyzwoliwszy się z pierwotnej zwie rzęcej harmonii z naturą spostrzegli, że „byli nadzy" i zawstydzili 0 0 1 Fsię. Czyż mamy przyjąć, że mit tak stary i podstawowy jak ten wyraża pru deryjną moralność

0 0 1 Fdziewiętnastowiecznego spojrzenia na świat i że naj ważniejszą rzeczą, jaką ta opowieść chce nam przekazać, 0 0 1 Fjest zakłopo tanie pierwszych rodziców widokiem genitaliów? Przecież chyba nie w tym rzecz, a gdybyśmy

0 0 1 Fchcieli rozumieć tę opowieść w duchu wiktoria ńskim, pominęlibyśmy sprawę zasadniczą, która, jak się 0 0 1 Fwydaje, przed stawia się następująco: kiedy mężczyzna i kobieta uświadomili sobie swoje własne i wzajemne

istnienie, zdali sobie zarazem sprawę ze swego odosobnienia oraz z tego, że się od siebie różnią, ponieważ należą do odmiennych płci. I mając świadomość swojego odosobnienia pozostali sobie obcy, jako że nie nauczyli się jeszcze kochać wzajemnie (na co wyraźnie wskazuje również fakt, że Adam broni się zrzucając winę na Ewę, zamiast stanąć w jej obronie). Ś wiadomość l u d z kiego osamo t ni e n i a b e z p onownego

0 0 1 F 0 0 1 Fpołączenia się przez miłość jest źród łem wstydu. Jest zarazem źródłem po czucia winy i niepokoju. Tak więc najgłębszą potrzebą człowieka jest przezwyciężenie swego ^odosobnienia, opuszczenie więzienia

0 0 1 Fsamotności. Całkowite niepowodzenie w osiągnięciu tego celu prowadzi do błędu, jako że pa niczny lęk przed zupełną izolacją można przezwyciężyć jedynie przez radykalne wycofanie się ze świata zewnętrznego, aż znika

0 0 1 Fuczucie osamo tnienia — ponieważ świat zewnętrzny, z którego człowiek się wyobcował, przestaje istnieć. Człowiek wszystkich czasów i kultur staje wobec jednego i tego samego pytania: jak przezwyciężyć samotność, jak uzyskać poczucie jedności, jak przekroczyć granicę własnego osobistego życia i znaleźć zadośćuczynienie? Takie samo pytanie stawia sobie człowiek jaskiniowy, koczownik pasący swe stada, egipski rolnik, fenicki kupiec, rzymski żołnierz, średniowieczny mnich, japoński samuraj i dzisiejszy urzędnik bądź robotnik fabryczny. Pytanie jest to samo, jako że wypływa z tego samego źródła: z sytuacji człowieka, z warunków

0 0 1 Fludzkiego istnienia. Odpowiedzi mogą być różne. Można odpowiadać oddając cześć zwierzę tom, składając 0 0 1 Fofiary z ludzi lub dokonując militarnych podbojów, nu rzając się w zbytku, uprawiając ascezę, oddając się z

zapamiętaniem pracy lub artystycznej twórczości, wreszcie pielęgnując w sobie miłość Boga i miłość człowieka. Chociaż istnieje tyle tych rozwiązań, których zapis tworzy historię człowieka - niemniej jednak liczba ich nie

0 0 1 Fjest niezliczona. Wprost przeciwnie, jeżeli pominąć drobniejsze różnice do tyczące raczej drugorzędnych szczegółów niż sedna sprawy, dochodzi się do wniosku, że istnieje tylko określona liczba odpowiedzi, jakie zostały już udzielone i mogły być udzielone przez człowieka różnych kultur, w których żył. Historia religii i filozofii stanowi właśnie dzieje tych odpowiedzi, ich różnorodności, jak również ich 0 0 1 Filościowego ograni czenia. Odpowiedzi te zależą w pewnej mierze od stopnia indywidualizacji osiągniętego przez dana jednostkę. U

0 0 1 Fniemowlęcia osobowość rozwi nięta jest w bardzo nikłym stopniu; wciąż czuje się ono jednością z matką, nie czuje się samo, dopóki matka jest przy nim. Przed uczuciem samotności chroni je jej fizyczna obecność, jej piersi i ciało. Dopiero w miarę jak u dziecka zaczyna 0 0 1 Fwzrastać poczucie odrębności i indywidual ności, przestaje mu wystarczać fizyczna obecność matki, zaczyna 0 0 1 Fnara stać potrzeba przezwyciężenia osamotnienia w inny sposób.

0 0 1 FPodobnie cały rodzaj ludzki w okresie swego niemowlęctwa ma po czucie zespolenia z naturą. Ziemia, zwierzęta, rośliny - wciąż są światem człowieka. Utożsamia się on ze zwierzętami, co wyraża się noszeniem masek zwierzęcych, oddawaniem czci zwierzęcym totemom lub też zwierzętom-bogom. Ale w miarę jak rodzaj

0 0 1 Fludzki uwalnia się z tych pierwo tnych więzów, coraz bardziej oddala się od naturalnego świata, coraz mocniejsza staje się potrzeba znalezienia nowych dróg ucieczki przed osamotnieniem.

3

Jedną z metod prowadzących do tego celu jest dążenie do osiągnięcia różnych stanów orgiastycznych. Mogą mieć one formę wywołanego przez samego człowieka transu, czasem osiąga się je przy pomocy narkotyków. Wiele obrzędów szczepów pierwotnych stanowi żywy obraz rozwiązań tego rodzaju. W krótkotrwałym stanie egzaltacji świat zewnętrzny znika, a wraz z nim znika poczucie własnej odrębności. Ponieważ obrzędy te

0 0 1 Fpraktykowane są wspólnie, dochodzi do tego jeszcze świadomość stopie nia się z grupą, co czyni dane rozwiązanie jeszcze bardziej skutecznym. Blisko z nimi spokrewnione i często towarzyszące tym stanom orgiastycznym są doznania seksualne. Orgazm seksualny może wytworzyć stan podobny do transu albo do działania pewnych narkotyków. Obrzędy polegające na wspólnym uprawianiu orgii seksualnych stanowiły jeden z elementów wielu pierwotnych obrzędów. Wydaje się, że po przeżyciu orgiastycznym człowiek może żyć przez pewien czas i nie cierpieć zbytnio z powodu swego osamotnienia. Później natężenie niepokoju narasta powoli, po czym, po ponownym powtórzeniu obrzędu, znowu opada. Póki owe stany orgiastyczne są praktykowane wspólnie przez szczep, nie wywołują niepokoju czy poczucia

0 0 1 Fwiny. Postępowanie takie uznane jest za rzecz słuszną, a nawet cnotliwą, jako że uczestniczą w nim wszy scy, a czarownicy czy kapłani nawet tego wymagają; dlatego też nie ma powodu do poczucia winy lub wstydu. Rzecz zaczyna wyglądać zgoła inaczej, kiedy na tego rodzaju rozwiązanie decyduje się człowiek żyjący w

0 0 1 Fkulturze, która przestała już stosować te wspólne praktyki. Alkoho lizm czy narkomania to formy, jakie wybiera jednostka żyjąca w kulturze nieorgiastycznej. W przeciwieństwie do osób biorących udział w

0 0 1 Fprakty kach uznawanych i stosowanych przez społeczeństwo jednostki takie odczuwają winę i wyrzuty 0 0 1 Fsumienia. Szukają ucieczki przed osamotnie niem w alkoholizmie czy narkotykach, ale tym bardziej czują się

samotne po zakończeniu orgiastycznego doznania, po czym pojawia się potrzeba .powtarzania go z coraz większą częstotliwością i siłą. Jedynie nieznacznie różni się od tego uciekanie się do orgiastycznych doznań seksualnych. W pewnym sensie jest to naturalna i normalna forma przezwyciężania poczucia samotności i stanowi częściowe rozwiązanie problemu izolacji. Jednakże u wielu osobników, którzy nie mogą osiągnąć w inny sposób ulgi w cierpieniu osamotnienia, dążenie do seksualnego orgazmu pełni funkcję nie różniącą się wiele od ucieczki w alkoholizm czy narkomanię. Staje się ono desperacką próbą ratunku przed niepokojem

0 0 1 Fzrodzonym z osamotnienia, co w rezultacie prowadzi do coraz bardziej zwiększają cego się uczucia izolacji, jako że akt seksualny, w którymjwaki_uczucia,_ nie może przerzucić mostu nad przepaścią dzielącą dwoje ludzi, chyba tylko na bardzo krótki okres czasu.

0 0 1 F Wszystkie formy orgiastycznego zespolenia mają trzy cechy charak terystyczne: są silne. a nawet gwałtowne;ipbejmują całą osobowość, zarówno psychikę, jak i ciało są przemijające i okresowe. Coś wręcz przeciwnego można powiedzieć o tej formie zespolenia, która jest o wiele częstszym rozwiązaniem wybieranym przez człowieka w przeszłości i obecnie: jest to zespolenie oparte na dostosowaniu się do grupy, do jej zwyczajów, praktyk i wierzeń. I tu znowu widzimy znaczny postęp.

0 0 1 F W społeczeństwie pierwotnym grupa jest nieliczna; składa się z jed nostek związanych wspólnotą krwi i ziemi. W miarę rozwoju kultury grupa powiększa się; staje się zbiorowiskiem obywateli polis, 0 0 1 Fzbiorowi skiem obywateli wielkiego państwa, członków Kościoła. Nawet ubogi Rzymianin odczuwał dumę, ponieważ mógł powiedzieć: „Civis romanus sum." Rzym i imperium były jego rodziną, jego domem, jego światem. Również i w dzisiejszym społeczeństwie zachodnim zespolenie z grupą jest dominującym sposobem przezwyciężenia

0 0 1 Fosamotnienia. Dzięki ze spoleniu w znacznym stopniu znika własna osobowość i to właśnie jest celem przynależności do stada. Jeżeli jestem taki sam jak wszyscy, jeżeli czuję i myślę w sposób nie różniący mnie od innych, jeżeli dostosowuję się do zwyczajów, ubioru i poglądów, do wzorca obowiązującego w grupie-jestem

0 0 1 Furatowany; uratowany od przerażającego uczucia osamo tnienia. Ustroje dyktatorskie zmuszają do 0 0 1 Fkonformizmu groźbą i terro rem; kraje demokratyczne - perswazją i propagandą. Między tymi dwoma

systemami istotnie widać wielką różnicę. W demokracji niedostosowywanie się jest możliwe i rzeczywiście się 0 0 1 F 0 0 1 Fzdarza; w systemach tota litarnych natomiast można przyjąć, że jedynie kilku niezwykłych boha terów i

męczenników odmówi posłuszeństwa. A jednak mimo tej różnicy społeczeństwa demokratyczne wykazują ogromny stopień ujednolicenia. Przyczyny tego szukać należy w fakcie, że potrzeba zespolenia musi być

0 0 1 Fzaspokojona, a jeśli nie ma innego lub lepszego sposobu, wówczas za czyna dominować dążność dostosowania się do stada, do zjednoczenia z nim. Siłę lęku, aby nie okazać się innym, aby nie oddalić się choćby na kilka

0 0 1 Fkroków od stada, można zrozumieć jedynie wówczas, gdy poj mie się, jak głęboka jest potrzeba współuczestnictwa. Niekiedy ten lęk przed niedostosowaniem się można tłumaczyć jako lęk przed

0 0 1 F 0 0 1 Fpraktycz nymi niebezpieczeństwami, które by mogły grozić takiemu nonkonfor miście. W rzeczywistości jednak ludzie znacznie bardziej chcą się dostosowywać, niż są do tego z m u s z a n i... Wielu ludzi nawet nie zdaje sobie sprawy ze swej gotrzeby przystosowania. Żyją pełni złudzeń, że postępują

0 0 1 Fzgodnie ze swoimi przekona niami i skłonnościami, że są indywidualistami, że dochodzą do swoich poglądów drogą własnego rozumowania, że jedynie dzięki przypadkowi ich koncepcje pokrywają się z koncepcjami większości. Powszechna zgoda służy im za dowód, że te przekonania są słuszne. Ponieważ wciąż jeszcze istnieje potrzeba odczuwania pewnej indywidualności, zostaje ona zaspokojona na polu mało istotnych różnic; inicjały na torebce czy swetrze, wywieszka z nazwiskiem kasjera bankowego, przynależność do partii demokratycznej zamiast do partii republikańskiej, do takiego, a nie innego klubu - stają się wyrazem indywidualnych odrębności.

4

0 0 1 FRekla mowy slogan: „to jest inne" - wyraźnie wskazuje na tę wzruszającą potrzebę odróżniania się, podczas gdy w rzeczywistości już prawie nic z niego nie pozostało. Ta wzrastająca tendencja do wyeliminowania różnic wiąże się ściśle z pojęciem i poczuciem równości, jakie

0 0 1 Fwzmaga się w najbardziej rozwi niętych społeczeństwach przemysłowych. Równość w religijnym 0 0 1 Fkonte kście 0 0 1 Foznaczała, że wszyscy jesteśmy dziećmi Boga, że wszyscy posia damy ten sam ludzko-boski pierwiastek, że

wszyscy stanowimy jedność. Znaczyła ona również, że należy szanować właśnie różnice pomiędzy ludźmi, że aczkolwiek jest prawdą, że wszyscy stanowimy jedno, jest również prawdą, że każdy z nas jest niepowtarzalnym istnieniem, jest wszechświatem sam w sobie. To przekonanie o wyjątkowości jednostki wyrażone jest na przykład w stwierdzeniu Talmudu: „Kto ocali jedno życie, postępuje tak, jakby uratował cały świat; kto unicestwi jedno życie, czyni tak, jakby unicestwił cały świat". Filozofia Oświecenia również stalą na stanowisku, że równość jest koniecznym warunkiem rozwoju

0 0 1 Findywidualności. Oznacza to (najjaś niej sformułował to Kant), iż żaden człowiek nie może być środkiem do osiągnięcia celów innego człowieka, a także, że wszyscy ludzie są równi, ponieważ są dla siebie celami i jedynie celami. Kierując się ideami Oświecenia myśliciele socjalistyczni różnych szkół określali równość człowieka

0 0 1 Fjako zniesienie wyzysku człowieka przez człowieka, niezale żnie od tego, czy wyzysk ten jest okrutny, czy też „ludzki". We współczesnym społeczeństwie kapitalistycznym znaczenie równości uległo przekształceniu. Przez równość rozumie się dzisiaj równość automatów, ludzi, którzy utracili swoją indywidualność. Równość

0 0 1 Fozna cza dzisiaj raczej „identyczność" niż „jedność". Jest to identyczność abstrakcji, identyczność ludzi wykonujących tę samą pracę, ludzi, którzy mają te same rozrywki, czytają te same gazety, mają te same uczucia

0 0 1 Fi te same idee. Z tego względu również trzeba patrzeć z pewnym scepty cyzmem na niektóre osiągnięcia, wychwalane zazwyczaj jako oznaki naszego postępu, na przykład na kwestię równouprawnienia kobiet. Nie muszę chyba zaznaczać, że nie występuję przeciwko równouprawnieniu kobiet, lecz pozytywne aspekty tego

0 0 1 Fdążenia do równości nie powinny nikogo wprowadzać w błąd. Jest to jeden z elementów dążenia do zatar cia wszelkich różnic. Równość kupuje się za tę właśnie cenę: kobiety posiadają równouprawnienie, ponieważ

0 0 1 Fprzestały się różnić od męż czyzn. Twierdzenie filozofii Oświecenia: ,,1'ame n'a pas de sexe", dusza nie posiada płci, zostało ogólnie przyjęte. Biegunowa różnica pici znika, a wraz z nią znika miłość erotyczna oparta

0 0 1 Fna tej właśnie różnicy. Męż czyźni i kobiety stają się tacy sami, a nie równi, jak przeciwległe bieguny. Współczesne społeczeństwo głosi ten ideał niezindywidualizowanej równości, ponieważ potrzebuje ludzkich atomów, z których każdy będzie taki sam, aby działały w masowych zbiorowiskach sprawnie, bez tarć; aby wszyscy słuchali tych samych rozkazów, a jednak aby każdy był przekonany, że postępuje zgodnie ze swoimi własnymi pragnieniami. Podobnie jak nowoczesna produkcja masowa wymaga standaryzacji wyrobów, tak samo proces zachodzący w społeczeństwie wymaga standaryzacji człowieka i tę właśnie standaryzację nazwano „równością". Zespolenie przez dostosowanie się nie ma ani intensywnego, ani gwałtownego charakteru; jest łagodne,

0 0 1 Fdyktowane rutyną i właśnie z tego powodu często nie wystarcza, aby uśmierzyć niepokój wyobcowa nia. Przypadki alkoholizmu, narkomanii, erotomanii oraz samobójstw są we współczesnym zachodnim społeczeństwie symptomami pewnej porażki w wysiłkach przystosowania się do stada. Co więcej, wyjście to dotyczy głównie sfery umysłu, a nie ciała, i również z tego powodu nie można go porównać do rozwiązań orgiastycznych. Przystosowanie się do stada posiada tylko jedną wyższość: ma charakter stały, a nie 0 0 1 Fdory wczy.

0 0 1 FJednostka wdraża się w stosowanie pewnych wzorców postępowa nia od trzeciego lub czwartego roku życia, po czym nigdy już nie traci kontaktu ze stadem. Nawet pogrzeb, na który już zawczasu patrzy jako na swoje ostatnie wielkie wystąpienie towarzyskie, odbywa się według ściśle ustalonego rytuału. i Poza przystosowaniem się jako próbą uwolnienia się od niepokoju wywołanego uczuciem wyobcowania należy rozważyć również i

0 0 1 Finny czynnik współczesnego życia: rolę rutyny pracy i rutyny rozrywki. Czło wiek staje się 0 0 1 F„ośmiogodzinowcem", jest częścią siły roboczej lub zbiu rokratyzowanej armii urzędników czy kierowników.

0 0 1 F 0 0 1 FMa minimum inic jatywy, wykonywaną przez niego czynność wyznaczają zasady organiza cji pracy; nie ma nawet wielkiej różnicy między tymi, co na górze, a tymi, co są na samym dole hierarchicznej drabiny. Wszyscy

0 0 1 Fwykonują czynności przewidziane przez strukturę organizacji, w przepisanym tem pie i w przepisany sposób. Nawet uczucia są ustalone: wyrozumiałość, pogoda, solidność, ambicja i zdolność gładkiego współżycia z

0 0 1 Fotocze niem. Rozrywka jest również zrutynizowana w podobny, chociaż nie aż tak drastyczny sposób. Książki 0 0 1 Fwybierane są przez kluby książek, wido wiska przez właścicieli kin i teatrów, którzy płacą za slogany

0 0 1 Freklamowe; cała reszta jest również ujednolicona: niedzielna wycieczka samocho dem, zebrania przy telewizorze, partia kart, przyjęcia towarzyskie. Od urodzenia się do śmierci, od poniedziałku do poniedziałku, od rana do wieczora - wszystkie czynności są zrutynizowane, prefabrykowane. I jak człowiek schwytany w sieć tej

0 0 1 Frutyny może nie zapomnieć, że jest czło wiekiem, niepowtarzalną indywidualnością, kimś, kto otrzymał tylko 0 0 1 Fjedną szansę życia ze wszystkimi nadziejami i rozczarowaniami, ze smu tkiem i lękiem, z tęsknotą za miłością

i strachem przed nicością i samotnością? Trzecim sposobem osiągnięcia zespolenia jest działalność twórcza, działalność wybitnego artysty czy

0 0 1 Frzemieślnika. W każ dej twórczej pracy człowiek tworzący zespala się ze swoim tworzywem reprezentującym zewnętrzny, istniejący poza nim świat. Czy stolarz robi stół, czy złotnik klejnot, czy rolnik uprawia zboże, czy malarz maluje obraz - we wszystkich typach pracy twórczej pracujący i przedmiot jego pracy stają się jednym,

5

człowiek zespala się ze światem w procesie tworzenia. Jednakże odnosi się to jedynie do pracy twórczej, do 0 0 1 Fpracy, którą j a s a m planuję, wykonuję, oglądam jej rezultaty. W dzisiej szej pracy urzędnika czy robotnika

stojącego przy nie mającej końca taśmie bardzo niewiele pozostało z tej „zespalającej'' właściwości pracy. 0 0 1 FRobotnik staje się dodatkiem do maszyny lub do biurokratycznej orga nizacji. Przestał być sobą - nie ma więc

mowy o żadnym zespoleniu, jest tylko podporządkowanie się jednostki. Zespolenie osiągnięte w twórczej pracy nie zespala ludzi; zespolenie osiągane w stanach orgiastycznych jest przejściowe; zespolenie przez przystosowanie się jest jedynie pseudozespoleniem. A zatem wszystkie te rozwiązania są jedynie częściowym rozwiązaniem problemu istnienia. Pełne rozwiązanie leży w osiągnięciu międzyludzkiego zespolenia, w zjednoczeniu się z innym człowiekiem w miłości. Pragnienie zjednoczenia się z drugim człowiekiem jest najpotężniejszym dążeniem ludzi. Jest ono najbardziej podstawową namiętnością, jest silą cementującą cały rodzaj ludzki, klan, rodzinę, społeczeństwo. Męska na tym polu oznacza obłęd lub zagładę - zagładę samego siebie lub zagładę innych. Bez miłości ludzkość nie mogłaby istnieć ani jednego dnia. A jednak jeżeli nazywamy zjednoczenie się ludzi „miłością", 0 0 1 Fna tychmiast znajdujemy się w poważnym kłopocie. Zjednoczenie można osiągać różnymi drogami - to, co różne, nie jest ani trochę mniej ważne od tego, co jest wspólne dla różnych form miłości. Czy wszystkie można nazywać „miłością"? Czy może powinniśmy zastrzec prawo do używania słowa „miłość" jedynie na określenie szczególnego rodzaju zjednoczenia - tego, które było doskonałą cnotą we wszystkich wielkich 0 0 1 Fhumanistycz nych religiach i

0 0 1 Fsystemach filozoficznych w ciągu ostatnich czterech ty sięcy lat wschodniej i zachodniej historii? Jak przy wszystkich trudnościach semantycznych, tak i tu odpowiedź może być jedynie arbitralna. Ważne, że

0 0 1 Fwiemy, o jakiego rodzaju zjed noczeniu mówimy mając na myśli miłość. Czy mamy na myśli miłość jako dokładnie przemyślane rozwiązanie problemu istnienia, czy też mówimy o tych niedoskonałych formach

0 0 1 Fmiłości, które można określić jako zjednoczenie symbiotyczne? Na nas tępnych stronach będę nazywał 0 0 1 Fmiłością tylko tę pierwszą formę, nato miast rozpatrywanie „miłości" zacznę od drugiej.

Zjednoczenie symbiotyczne znajduje swój biologiczny model w stosunku zachodzącym pomiędzy ciężarną kobietą a jej płodem. Stanowią dwie istoty, a jednak są jednym. Żyją razem (symbiosis), potrzebują się nawzajem. Płód jest częścią matki, otrzymuje od niej wszystko, czego potrzebuje; matka jest jak gdyby jego

0 0 1 Fświatem: żywi go, ochrania, ale również jej własne życie bije ży wszym tętnem. W psychicznym zjednoczeniu 0 0 1 Fsymbiotycznym dwa ciała są od siebie niezależne, jednakże na płaszczyźnie psycho logicznej również istnieje

taki właśnie rodzaj więzi. Bierna 0 0 1 F forma zjednoczenia symbiotycznego polega na podpo rządkowaniu się albo, używając terminu klinicznego, na m a s o c h i z m i e. Masochista ucieka przed nie dającym się znieść uczuciem wyobcowania i izolacji, czyniąc z siebie nierozdzielną część składową Drugiego człowieka, który rozkazuje mu, kieruje nim, ochrania, który jest jego życiem, jego - by tak rzec - tlenem. Wyolbrzymia on siłę, której się oddaje, czy to będzie człowiek, czy Bóg; oni są dla niego wszystkim, on zaś jest niczym, istnieje o tyle, o ile stanowi ich część. Jako ta część staje się częścią wielkości, potęgi, pewności. Masochista nie musi podejmować żadnych decyzji, nie musi brać na siebie żadnego ryzyka; nigdy nie jest sam - ale nie jest również niezależny, nie ma integralności, jeszcze się w pełni nie narodził. W religijnym kontekście przedmiot uwielbienia określa się jako bożyszcze; w kontekście świeckim podstawowy mechanizm stosunku w miłości masochistycznej, 0 0 1 Fmecha nizm bałwochwalstwa, jest identyczny. Stosunek masochistyczny może się łączyć z fizycznym pożądaniem; w tym

0 0 1 Fwypadku jest on podporząd kowaniem się nie tylko umysłu, lecz i ciała. Można w sposób 0 0 1 Fmasochi styczny 0 0 1 Fpodporządkować się losowi, chorobie, rytmicznej muzyce, sta nowi orgiastycznemu pod wpływem narkotyku

0 0 1 Fczy w transie hipnotycz nym- We wszystkich tych wypadkach człowiek wyrzeka się 0 0 1 Fswojej inte gralności, staje się narzędziem kogoś lub czegoś, co istnieje poza nim; nie_ musi rozwiązywać problemu bytowania przez

0 0 1 Fproduktywną działal ność. Czynną formą symbiotycznego zjednoczenia jest panowanie albo - używając terminu psychologicznego

0 0 1 Fodpowiadającego masochiz mowi - s a d y z m. Sadysta chce uciec od swojej samotności i uczucia uwięzienia 0 0 1 Fczyniąc z drugiego człowieka nieodłączną część samego sie bie. Wchłonąwszy w siebie drugiego człowieka,

0 0 1 Fktóry go uwielbia, wy olbrzymia sam siebie i podnosi własną wartość. Sadysta jest w równej mierze zależny od podporządkowanej sobie osoby jak ta od niego; żadna z tych osób nie może żyć bez drugiej. Różnica polega jedynie na tym, że sadysta rozkazuje, wyzyskuje, zadaje cierpienia, upokarza, a masochista pozwala sobą komenderować, jest wyzyskiwany, doznaje cierpień, poniżeń. W realistycznym sensie jest to różnica bardzo istotna; jednakże w sensie głębszym, emocjonalnym, nie jest ona tak wielka jak to, co łączy obie te postawy: zjednoczenie bez integralności. Jeżeli się to rozumie, nie zadziwi odkrycie, że na ogół jeden człowiek może się zachowywać i jak sadysta, i jak masochista, zazwyczaj jednak wobec różnych obiektów. Hitler zachowywał się jak sadysta wobec ludzi, natomiast był masochistą wobec losu, historii, „siły wyższej" natury. Jego koniec - samobójstwo, któremu towarzyszyła zagląda całego imperium - jest

0 0 1 Frównie charakterystyczne jak jego ma rzenie o zwycięstwie - totalnym panowaniu. 1 0 0 1 F W przeciwieństwie do zjednoczenia symbiotycznego dojrzała mi łość jest zjednoczeniem uwarunkowanym

0 0 1 Fzachowa niem integralności człowieka, jego indywidualności. Miłość jejt aktywną siłą w człowieku, siłą, która 0 0 1 Fprzebija się przez mury oddzielające człowieka od jego bliźnich, siłą jednoczącą go z inny mi; dzięki miłości

6

człowiek przezwycięża uczucie izolacji i osamotnienia pozostając przy tym sobą, zachowując swą integralność. 0 0 1 FW miłości urze czywistnia się paradoks, że dwie istoty stają się jedną, pozostając mimo to dwiema istotami.

Jeżeli mówimy, że miłość jest działaniem, natykamy się na trudność polegającą na dwuznaczności słowa „działanie". Przez „działanie" w dzisiejszym ujęciu tego słowa rozumiemy zazwyczaj czynność, która kosztem pewnego nakładu energii powoduje jakąś zmianę w istniejącej sytuacji. Uważamy więc, że człowiek jest

0 0 1 Faktywny, jeżeli prowadzi inte resy, studiuje medycynę, pracuje przy taśmie automatycznej, robi stół lub uprawia sporty. Wspólną cechą tych wszystkich czynności jest to, że skierowane są one na osiągnięcie jakiegoś

0 0 1 Fzewnętrznego celu. Nie bierze się natomiast pod uwagę motywacji tej działalności. Weź my na przykład człowieka, którego do nieustannej pracy popycha uczucie głębokiej niepewności i osamotnienia, lub kogoś, kim

0 0 1 Fpowoduje ambicja czy żądza pieniędzy. W obu tych wypadkach człowiek jest nie wolnikiem namiętności, a 0 0 1 Fjego działalność jest w rzeczywistości „bierno ścią", gdyż jest on popędzany; jest ofiarą, a nie „sprawcą". Z

drugiej strony człowiek, który siedzi spokojnie i rozmyśla, nie mając w tym żadnego innego celu poza zgłębieniem samego siebie i swojej jedności ze światem, uważany jest za człowieka „biernego", ponieważ nie

0 0 1 F„robi" nic. A w istocie to oddawanie się skoncetrowanej medytacji jest najwyż szą formą aktywności, jaka istnieje, jest działaniem duszy, możliwym jedynie pod warunkiem istnienia wewnętrznej wolności i niezależności. Jedno z pojęć działania, pojęcie dzisiejsze, definiuje je jako użycie energii dla osiągnięcia zewnętrznych celów; inne mówi o użyciu wrodzonych sil człowieka, niezależnie od tego, czy pociąga to za sobą

0 0 1 Fjakąko lwiek zmianę w świecie zewnętrznym. Tę ostatnią koncepcję działania najwyraźniej sformułował Spinoza.2 Wśród uczuć rozróżnia on uczucia czynne i bierne, „działania" i „namiętności". Przy uczuciach czynnych człowiek jest wolny, jest panem swego działania; natomiast przy biernych człowiek jest kierowany, jest

0 0 1 Fprzedmiotem działających nań motywów, z których nie zdaje sobie spra wy. Tak więc Spinoza dochodzi do stwierdzenia, że cnota i siła są tym samym. Zawiść, zazdrość, ambicja, wszelkie formy pożądania - są

0 0 1 F 0 0 1 Fna miętnościami; miłość jest działaniem, zastosowaniem ludzkiej siły, mo gącym się przejawiać jedynie w warunkach wolności, nigdy zaś w wyniku przymusu.

0 0 1 F Miłość to działanie, a nie bierne doznawanie. Czynny charakter mi łości można najogólniej określić zdaniem, że kochać to przede wszystkim d a w a ć, a nie brać. Co to znaczy dawać? Chociaż odpowiedź na to wydaje się zupełnie prosta, w istocie jednak jest ogromnie niejasna i zawiła. Najbardziej rozpowszechnionym nieporozumieniem jest przypuszczenie, że dawać znaczy

0 0 1 F„wyrzekać się", że człowiek się czegoś pozbawia lub że się poświę ca. W ten sposób odczuwa akt dawania człowiek, który w swoim rozwoju nie wzniósł się ponad stan zainteresowania otrzymywaniem,

0 0 1 F 0 0 1 Fwyzyskiwa niem i gromadzeniem. Człowiek o nastawieniu komercyjnym chce da wać, ale jedynie wówczas, kiedy otrzymuje coś w zamian; dawanie bez otrzymywania jest dla niego oszustwem.3 Ludzie o nieproduktywnym nastawieniu odczuwają dawanie jako zubożenie. Dlatego też większość osób tego rodzaju dawać nie chce. Niektórzy czynią z dawania cnotę, traktując to jako czynienie ofiary. Uważają, że należy dawać właśnie dlatego, iż jest to przykre; pozytywna wartość dawania leży dla nich w samym akcie zgody na poniesienie ofiary. Dla ludzi tych zasada, że lepiej jest dawać niż brać, oznacza, że lepiej cierpieć z powodu utraty niż doznawać radości. Dla osób produktywnych dawanie posiada zupełnie inne znaczenie. Dawanie jest najwyższym przejawem mocy. W samym akcie dawania doświadczam mojej siły, bogactwa, mojej potęgi. To doznanie wzmożonej żywotności i mocy napełnia mnie radością. Czuję w sobie nadmiar ekspansywności i życia, toteż przepełnia mnie radość.4 Dawanie jest bardziej radosne niż otrzymywanie nie dlatego, że jest utratą czegoś, lecz dlatego, że w akcie dawania przejawia się moja żywotność.

0 0 1 F Nietrudno uznać słuszność tej zasady, stosując ją do różnych specy ficznych zjawisk. Najbardziej elementarny przykład można znaleźć w dziedzinie seksu. Punkt kulminacyjny aktu płciowego u mężczyzny

0 0 1 Fpo lega na dawaniu; mężczyzna daje kobiecie siebie, swój organ płciowy. W momencie orgazmu daje jej swoje nasienie. Nie może go nie dawać, jeśli posiada zdolność płciową. Jeżeli nie może go dać, jest impotentem. U kobiety proces ten jest podobny, chociaż nieco bardziej złożony. I ona daje siebie, otwiera wrota do centrum swojej kobiecości, otrzymując - sama daje. Jeśli nie jest zdolna do tego, by dawać, jeżeli potrafi jedynie brać, jest kobietą zimną. U kobiety akt dawania pojawia się po raz wtóry, kiedy występuje już nie w roli kochanki, ale jako matka. Bez reszty oddaje się rozwijającemu się w niej dziecku, daje niemowlęciu swe ciało, ogrzewa je jego ciepłem. Gdyby tego nie robiła, odczuwałaby ból. W sferze materialnej „dawać" znaczy być bogatym. Nie jest bogaty ten, kto dużo m a, lecz ten, kto dużo daje. Ten, kto jedynie gromadzi, kto zamartwia się z powodu jakiejś straty, jest w sferze psychologicznej biednym,

0 0 1 Fzubożałym człowiekiem, niezależnie od tego, ile posiada. Kto kolwiek potrafi dawać z siebie, jest bogaty. Czuje się jak ktoś, kto może przekazywać coś z siebie innym. Jedynie ten, kto jest pozbawiony rzeczy najniezbędniejszych do utrzymania się przy życiu, tylko taki człowiek, byłby niezdolny do odczuwania radości dawania rzeczy materialnych. Ale codzienne doświadczenie wykazuje, że to, co dany człowiek uważa za minimum konieczności, zależy w równej mierze od jego charakteru, jak i od tego, co w danej chwili posiada. Powszechnie wiadomo, że ludzie biedni dają o wiele chętniej niż bogaci. Niemniej zdarza się takie ubóstwo,

0 0 1 Fktóre nic już nie ma do zaofiarowania, i wtedy jest tak poni żające nie tylko z powodu cierpienia, jakie bezpośrednio powoduje, ale również dlatego, że pozbawia radości dawania.

7

Jednakże najważniejszą dziedziną, w której człowiek może coś dać człowiekowi, nie jest sfera rzeczy materialnych, lecz ściśle ludzkich. Co daje jeden człowiek drugiemu? Daje siebie, to, co jest w nim najcenniejsze, daje swoje życie. Nie musi to oczywiście oznaczać, że poświęca "swoje życie dla drugiego człowieka, lecz że daje mu to, co jest w nim żywe; daje swoją radość, swoje zainteresowanie, zrozumienie, swoją wiedzę, humor i swój smutek - wszystko, co jest w nim żywe i co się ujawnia i znajduje swój wyraz. W

0 0 1 Ften sposób, dając swoje życie, wzbo gaca drugiego człowieka, wzmaga poczucie jego istnienia, wzmagając zarazem poczucie własnego istnienia. Nie daje po to, aby otrzymać; dawanie samo w sobie jest doskonałą radością. Lecz dając nie może nie rodzić czegoś w drugim człowieku, a to, co zrodzone, otrzymuje w zamian od obdarzonego; dając szczerze, musi także odbierać. Dając sprawiamy, że drugi człowiek staje się również ofiarodawcą i że teraz wspólnie dzielimy radość z tego, co powstało. W akcie dawania coś się rodzi i obie zainteresowane strony odczuwają wdzięczność dla życia, które zrodziło się dla nich obojga. Dzieje się tak zwłaszcza w dziedzinie miłości, oznacza to bowiem, że miłość jest siłą, która tworzy miłość; brak tej siły oznacza niemożność obudzenia miłości. Pięknie wyraził tę myśl Marks: „Przy założeniu - mówił on - że człowiek jest c z ł o w i e kiem i jego stosunek do świata jest ludzki, miłość możesz wymieniać tylko na miłość, zaufanie tylko na zaufanie itd. Jeżeli chcesz rozkoszować się sztuką, musisz być człowiekiem wykształconym w dziedzinie sztuki; jeśli chcesz wywierać wpływ na innych ludzi, musisz być człowiekiem, który rzeczywiście

0 0 1 Finspiruje i wiedzie naprzód innych. Każdy twój kon takt z człowiekiem i przyrodą musi być określonym, 0 0 1 Fodpowiadającym przedmiotowi twej woli przejawem twego rzeczywistego, indywi dualnego życia. Jeśli

kochasz nie wzbudzając wzajemnej miłości, tzn. jeśli twoja miłość nie wytwarza wzajemnej miłości, jeśli 0 0 1 Fpoprzez swój przejaw życia człowieka kochającego nie czynisz siebie człowie kiem kochanym, to miłość twoja

jest bezsilna, jest nieszczęściem" , Ale nie tylko w miłości dawać znaczy brać. Wykładowca uczy się od swoich uczniów, aktora pobudza do gry widownia, psychoanalityka leczy jego pacjent - z zastrzeżeniem, że nie traktują oni siebie nawzajem jako przedmioty, lecz mają do siebie stosunek szczery i produktywny. jako akt dawania zależy od rozwoju właściwości danego człowieka. Zakłada ona bowiem osiągnięcie wybitnie produktywnej postawy życiowej; człowiek o takim nastawieniu przezwycięża zależność, wyzwala się z wszechmocy narcyzmu, z chęci wyzysku, z żądzy gromadzenia dóbr, a nabiera wiary w swoje ludzkie siły i odwagi, aby polegać na własnych siłach. Im bardziej brak mu tych cech, tym bardziej lęka się dawania siebie - a tym samym miłości. _ Czynny charakter miłości - poza elementem dawania - ujawnia się w tym, że zawsze występują w niej pewne podstawowe składniki wspólne dla wszystkich jej form. Są to: t r o s k a, poczucie o d powiedzialności, poszanowanie i p o znanie.

0 0 1 F To, że miłość oznacza troskę, najwyraźniej można zaobserwo wać w miłości matki do dziecka. Nie 0 0 1 Fuwierzylibyśmy żadnym zapewnie niom o jej miłości, gdybyśmy widzieli, że nie troszczy się o niemowlę,

gdyby go nie karmiła, nie kąpała, gdyby nie starała się zapewnić mu wszelkich wygód; natomiast kiedy widzimy, jak troszczy się o dziecko, wierzymy w jej miłość. To samo jest z miłością do zwierząt czy kwiatów.

0 0 1 FGdyby jakaś kobieta powiedziała nam, że kocha kwiaty, a zobaczylibyś my, że zapomina je podlewać, przestalibyśmy wierzyć w jej „miłość" do kwiatów. Miłość jest czynnym zainteresowaniem się życiem i

0 0 1 Frozwo jem tego, co kochamy. Jeżeli nie ma tego czynnego zainteresowania, nie ma miłości. Właśnie ten element miłości został tak pięknie wyrażony w Księdze Jonasza. Bóg rozkazał Jonaszowi udać się do Niniwyi ostrzec jej mieszkańców, że spotka ich kara, jeśli nie zaprzestaną żyć w grzechu. Jonasz uchyla się od zleconej mu misji, ponieważ lęka się, że mieszkańcy Niniwy okażą żal za grzechy i Bóg im wybaczy. Jest on człowiekiem obdarzonym silnym poczuciem ładu i prawa, ale nie ma w nim miłości. Jednakże próbując ucieczki

0 0 1 Fdostaje się do brzucha wieloryba, symboli zującego stan izolacji i uwięzienia, jakie sprowadziły na niego brak miłości i solidarności. Bóg ocala go i Jonasz udaje się do Niniwy. Zgodnie z boskimi rozkazami wygłasza do jej mieszkańców kazania i następuje to, czego najwięcej się obawiał. Mieszkańcy Niniwy żałują 0 0 1 Fswych grze chów, zawracają ze złej drogi, a Bóg przebacza im i postanawia nie niszczyć miasta. Jonasz jest ogromnie zagniewany i zawiedziony; chciał wymiaru „sprawiedliwości", a nie miłosierdzia. W końcu znajduje pewne ukojenie w cieniu drzewa, które wyrosło za sprawą Boga, by udzielić Jonaszowi osłony przed słońcem. Skoro jednak Bóg sprawia, że drzewo usycha, Jonasz jest przygnębiony i z gniewem uskarża się Bogu. Bóg odpowiada: „Ty żałujesz bluszczu, na którymś nie robił aniś uczynił, aby wzrósł, który za jedne noc urósł i za jedne noc zginął; a ja bym nie miał przepuścić Niniwie, miastu tak wielkiemu, w którym jest więcej niż sto i dwadzieścia tysięcy ludzi".* Odpowiedź Boga daną Jonaszowi należy rozumieć symbolicznie. Bóg tłumaczy mu, że istotą miłości jest pracować dla czegoś i sprawiać, by coś rosło; że miłość i praca to rzeczy nierozłączne. Kocha się to, dla czego się pracuje, i pracuje się dla tego, co się kocha. Troska i zainteresowanie prowadzą do następnego aspektu miłości, do poczucia odpowiedzialności. Dzisiaj

0 0 1 Fodpowiedzialność poj muje się często jako wyznaczony obowiązek, jako coś narzuconego z zewnątrz, natomiast odpowiedzialność w swym prawdziwym znaczeniu jest aktem całkowicie dobrowolnym; jest moją potrzebą zaspokojenia wyrażonych lub nie wyrażonych potrzeb drugiej istoty ludzkiej. Być „odpowiedzialnym" znaczy być zdolnym i gotowym do „odpowiadania" na ten apel. Jonasz nie czul się odpowiedzialny za mieszkańców Niniwy. Podobnie jak Kain mógł zapytać: „Azali jestem stróżem brata mego?" Człowiek

8

0 0 1 Fkochający czuje się odpowiedzialny. Życie brata nie jest wy łącznie sprawą tego brata, lecz jego własną. Czuje się odpowiedzialny za swoich bliźnich tak samo, jak czuje się odpowiedzialny za siebie. Odpowiedzialność matki za jej maleńkie dziecko polega głównie na trosce o jego potrzeby fizyczne. W miłości pomiędzy dorosłymi ludźmi dotyczy ona głównie psychicznych potrzeb drugiego człowieka. Odpowiedzialność mogłaby łatwo wyrodzić się w chęć panowania i posiadania, gdyby nie istniał trzeci składnik miłości: poszanowanie. Poszanowanie nie wypływa ze strachu czy z bojaźni; oznacza ono zdolność przyjmowania człowieka takim, jaki jest, zdawania sobie sprawy z jego niepowtarzalnej indywidualności. Poszanowanie oznacza pragnienie, aby drugi człowiek mógł się rozwijać i rosnąć taki, jaki jest. Tak więc poszanowanie zakłada brak chęci wyzysku. Chcę, aby kochana osoba wzrastała i rozwijała się dla jej własnego dobra i w sposób dla niej odpowiedni, a nie po to, aby mi służyć. Jeżeli kocham drugiego człowieka, to czuję się z nim jednością - z nim lub z nią - ale z nim takim, jaki jest, a nie takim, jakim ja bym potrzebował, aby był jako narzędzie moich celów. Jest rzeczą oczywistą, że poszanowaniem mogę darzyć tylko wówczas, gdy ja sam osiągnąłem niezależność; jeżeli mogę stać i chodzić bez pomocy protez, bez potrzeby panowania nad kimś, bez niczyjego wyzysku. Poszanowanie może istnieć wyłącznie w oparciu o wolność: ,,1'amour est 1'enfant de la liberie", jak mówi stara francusku pieśń; miłość jest dzieckiem wolności, nigdy zaś ujarzmienia. Nie można szanować człowieka, jeżeli się go nie pozna; troska i odpowiedzialność byłyby ślepe, gdyby nie kierowało nimi poznan i e. Poznanie byłoby pozbawione treści, gdyby jego motywem nie było zainteresowanie. Istnieje wiele warstw poznania; poznanie, które jest aspektem miłości, nie ogranicza się do peryferii, lecz przenika do samego sedna. Jest to możliwe tylko wtedy,

0 0 1 Fgdy mogę wykroczyć poza zaintere sowanie się samym sobą i zaczynam widzieć drugą osobę na tle jej spraw. Mogę na przykład wiedzieć, że ktoś jest zirytowany, nawet jeżeli tego nie okazuje; mogę jednak znać tego kogoś jeszcze lepiej; wówczas wiem, że jest niespokojny, zmartwiony, że czuje się samotny, że czuje się winny. Wiem

0 0 1 Fwtedy, że jego złość jest jedynie przejawem czegoś głęb szego, i zaczynam patrzeć na niego jak na kogoś, kto jest niespokojny i zakłopotany, to znaczy raczej jako na człowieka cierpiącego niż złego.

0 0 1 F Poznanie ma z problemem miłości jeszcze jeden, i to bardzo zasad niczy związek. Podstawowa potrzeba 0 0 1 Fzespolenia się z drugim człowie kiem, aby móc wydostać się z więzienia własnej samotności, jak najściślej

łączy się z innym charakterystycznym ludzkim pragnieniem, z chęcią poznania „tajemnicy człowieka". Życie w 0 0 1 Fsamych swoich biologicznych aspektach jest cudem i tajemnicą, tym bardziej człowiek w swoim aspek cie

duchowym jest niezgłębioną tajemnicą i dla samego siebie, i dla swoich bliźnich. Znamy siebie, a jednak, mimo największych wysiłków poznania, nie znamy. Znamy naszego bliźniego, a jednak go nie znamy, ponieważ nie jesteśmy rzeczą ani nasz bliźni nie jest rzeczą. Im bardziej próbujemy zgłębić naszą istotę albo istotę kogoś

0 0 1 Finnego, tym bardziej wymyka się nam cel poznania. A jednak nie możemy się pozbyć pragnie nia przeniknięcia 0 0 1 Ftajemnicy duszy człowieka, dotarcia do tej najtajniej szej komórki, która jest „nim".

Istnieje jedna droga, droga rozpaczliwa, do poznania tej tajemnicy: uzyskanie całkowitej władzy nad drugim człowiekiem; władzy, która by zmusiła go do zrobienia wszystkiego, czego chcemy, czucia tego, co chcemy, i do myślenia tego, co chcemy; władzy, która zmieniłaby tego człowieka w rzecz, naszą rzecz, naszą własność. Szczytowe nasilenie tego pragnienia poznania przejawia się w posuniętym do najdalszych granic sadyzmie, w pragnieniu i możności zadawania ludzkiej istocie cierpienia; torturowania jej, zmuszania,

0 0 1 Faby cierpiąc zdradziła swą taje mnicę. W tym pragnieniu przeniknięcia tajemnicy człowieka - jego, a więc i nas samych - tkwi podstawowe uzasadnienie głębi i intensywności okrucieństwa i żądzy niszczenia. W bardzo zwięzły sposób myśl ta została wyrażona przez Izaaka Babla. Cytuje on słowa swojego kolegi, oficera w okresie rewolucji rosyjskiej, który dopiero co zadeptał na śmierć swego byłego pana: „Strzelaniem - że tak się wyrażę - można się od człowieka tylko wymigać... Strzelaniem do duszy nie dojdziesz, gdzie ona jest w człowieku i jak się wykazuje. Ale ja, bywa, samego siebie nie żałuję, ja, bywa, wroga godzinę depczę albo ponad godzinę, ja pożądam życie bez osłonek poznać, jakie jest..." Szczególnie wyraźnie obserwujemy tę drogę do poznania u dzieci. Aby poznać rzecz, dziecko bierze ją i rozbiera na części; tak samo postępuje ze zwierzęciem; z okrucieństwem odrywa skrzydła motylowi, aby go

0 0 1 Fpoznać, aby wydrzeć mu tajemnicę. Samo okrucieństwo umoty wowane jest czymś głębszym: pragnieniem poznania tajemnicy rzeczy i życia.

0 0 1 F Drugim sposobem prowadzącym do poznania „tajemnicy" jest mi łość. Miłość jest czynnym przeniknięciem 0 0 1 Fdrugiej osoby, przeniknię ciem, w którym moje pragnienie poznania zostaje zaspokojone dzięki zespoleniu. W

akcie zespolenia poznaję ciebie, poznaję siebie, poznaję ^wszystkich - lecz nie dzieje się to w sposób intelektualny. Zdobywam w jedyny sposób wiedzę o tym, że w doznaniu zespolenia przeniknięcie życia staje się dostępne dla człowieka - i jest to wiedza, której nie może dać myśl. Sadyzm umotywowany jest chęcią poznania

0 0 1 Ftajemnicy, a jed nak nie pozwala jej poznać. Rozszarpałem stworzenie na sztuki, kawałek po kawałku, a jednocześnie udało mi się je tylko zniszczyć. Miłość jest jedynym sposobem poznania, który w akcie zespolenia

0 0 1 Fdaje mi odpo wiedź na moje pytanie. W akcie miłości, w akcie oddawania się, w akcie przenikania drugiego 0 0 1 Fczłowieka znajduję siebie, odkrywam siebie, od krywam nas oboje, odkrywam człowieka.

0 0 1 F Pragnienie poznania siebie samych i poznania naszych bliźnich zo stało wyrażone w nakazie delfickim: „Poznaj siebie samego". Jest to główna sprężyna całej psychologii. Ale ponieważ pragnieniem tym jest dowiedzenie się wszystkiego o człowieku, poznanie jego najskrytszej tajemnicy, nie można go zaspokoić na

0 0 1 Fdrodze zwykłego poznania, poz nania jedynie myślowego. Gdybyśmy wiedzieli o sobie nawet tysiąc razy

9

0 0 1 Fwięcej, to i tak nigdy nie dotarlibyśmy do samego jądra. Nadal pozosta libyśmy dla siebie zagadką, tak samo jak nasi bliźni są zagadką dla nas. Jedyna droga do pełnego poznania to akt miłości: akt ten wykracza poza myśl, wykracza poza słowa. Jest śmiałym pogrążeniem się w przeżycie zespolenia. Jednakże poznanie myślowe, to

0 0 1 Fznaczy poznanie psycholo giczne, jest niezbędnym warunkiem do osiągnięcia pełnego poznania w akcie miłości. Muszę obiektywnie poznać drugiego człowieka i siebie po to, aby móc wiedzieć, jaki jest naprawdę,

0 0 1 Falbo raczej aby przezwy ciężyć złudzenia, irracjonalnie zniekształcony obraz, jaki sobie o nim wyrobiłem. Jedynie wtedy jeśli znam obiektywnie jakiegoś człowieka, mogę poznać w akcie miłości jego najgłębszą istotę

0 0 1 FProblem poznania człowieka jest analogiczny do religijnego pro blemu poznania Boga. W konwencjonalnej zachodniej teologii usiłuje się poznać Boga przy pomocy myśli, usiłuje się wypowiadać sądy o Bogu. Przyjmuje

0 0 1 Fsię, że można poznać Boga na drodze procesu myślo wego. W mistycyzmie, który jest konsekwentnym 0 0 1 Frezultatem monote izmu (jak to później spróbuję wykazać), zaprzestano prób zmierzających do poznania Boga

0 0 1 Fza pomocą rozumu i zastąpiono je doznaniem zespo lenia z Bogiem, w którym nie ma już miejsca - ani potrzeby - na wiedzę o Bogu. Doznanie zespolenia z człowiekiem albo, na płaszczyźnie religijnej, z Bogiem, nie jest bynajmniej irracjonalne. Przeciwnie, jest ono, jak to wykazał Albert Schweitzer, konsekwencją realizmu, konsekwencją

0 0 1 Fnajbardziej śmiałą i zasadniczą. Opiera się na naszej znajomości podsta wowych, a nie przypadkowych granic 0 0 1 Fnaszego poznania. Jest to uświa domienie sobie, że nigdy nie „uchwycimy" tajemnicy człowieka i

0 0 1 Fwszech świata, ale że możemy ją jednak poznać w akcie miłości. Psychologia jako nauka ma swoje granice i tak samo jak logiczną konsekwencją teologii jest mistycyzm, tak samo ostateczną konsekwencją psychologii jest miłość.

Troska, odpowiedzialność, poszanowanie i poznanie są wzajem od siebie niezależne. Są one zespołem postaw, z jakimi się spotykamy u dorosłego człowieka, to znaczy u człowieka, który rozwija produktywnie swoje siły, który chce mieć jedynie to, co sam sobie wypracował, który zrezygnował z narcystycznych marzeń o nieskończonej mądrości i wszechmocy, który osiągnął pokorę opartą na wewnętrznej sile, jaką dać może jedynie prawdziwie produktywna działalność.

0 0 1 F Jak dotąd mówiłem o miłości jako o przezwyciężeniu ludzkiego wy obcowania, jako o zaspokojeniu tęsknoty za zespoleniem. Lecz ponad powszechną egzystencjalną potrzebę zespolenia wyrasta swoista

0 0 1 FTeologiczna potrzeba: pragnienie zespolenia dwóch biegunów: męskiego i żeń skiego. Ideę tej polaryzacji 0 0 1 Fnajdobitniej wyraża mit, że pierwotnie męż czyzna i kobieta byli jedną istotą, że przecięto ją na pół i że odtąd

każdy mężczyzna szuka swojej utraconej żeńskiej połowy, aby ponownie się z nią zespolić. (Ta sama idea 0 0 1 Fpierwotnej jedności płci zawarta jest rów nież w biblijnej historii o Ewie stworzonej z żebra Adama, tylko że w

tej historii, zgodnie z duchem patriarcłializmu, kobieta uważana jest za istotę niższą od mężczyzny). Znaczenie tego mitu jest zupełnie wyraźne. Biegunowe przeciwieństwo płci prowadzi mężczyznę do szukania 0 0 1 Fzespo lenia w specyficzny sposób, do zespolenia z płcią przeciwną. Polaryzacja czynników męskich i żeńskich zachodzi

0 0 1 Frównież wewnątrz każdego męż czyzny i każdej kobiety. Tak samo jak fizjologicznie mężczyzna i kobieta posiadają hormony płci przeciwnej, tak samo są również biseksualni pod względem psychicznym. Noszą w

0 0 1 Fsobie zasadę, która każe otrzymy wać i przenikać, zasadę materii i ducha. Mężczyzna 0 0 1 Fi kobieta odnaj dują wewnętrzne zespolenie tylko w zespoleniu żeńskiej i męskiej przeciwstawności. I właśnie na przeciwstawności zasadza się wszelka siła kreacji.

0 0 1 FMęsko-żeńska przeciwstawność jest również podstawą kreacji mię dzyludzkiej. Przejawia się to wyraźnie na płaszczyźnie biologicznej w fakcie, że dziecko rodzi się w wyniku zespolenia nasienia i jaja, lecz nie inaczej jest w dziedzinie czysto psychicznej; w miłości między mężczyzną i kobietą każde z nich się odradza. (Zboczenie

0 0 1 Fhomoseksualne jest fia skiem tego spolaryzowanego zespolenia i dlatego homoseksualista cierpi z powodu wiecznego osamotnienia, co odczuwa również przeciętny heteroseksualista, który nie umie kochać).

0 0 1 FTa sama polaryzacja męskich i żeńskich składników istnieje w przy rodzie; występuje to nie tylko, co jest zupełnie oczywiste, w świecie zwierzęcym i roślinnym, ale i w polaryzacji dwóch zasadniczych funkcji: otrzymywania i przenikania. Istnieje polaryzacja ziemi i deszczu, rzeki i oceanu, nocy i dnia, ciemności i światła, materii i ducha. Myśl tę pięknie wyraził wielki poeta i mistyk muzułmański, Rumi:

Zaprawdę, nigdy kochanek nie szuka nie będąc szukanym przez swą ukochaną. Kiedy błyskawica miłości uderzyła w to serce, wiedz, że miłość jest także w tamtym sercu. Kiedy miłość Boga wzrasta w twoim sercu, to bez wątpienia Bóg pokocha! ciebie. Dźwięku klaskania nie wyda jedna raka bez drugiej ręki. Boska Mądrość jest przeznaczeniem i jej zrządzenie każe nam kochać się wzajemnie. Jest przeznaczeniem każdej części świata tworzyć parę. ze swą towarzyszką.

10

W oczach mędrców Niebo jest mężczyzną, a Ziemia kobietą; Ziemia chroni to, co spada z Nieba. Gdy Ziemi brak ciepła, to Niebo je zsyła; gdy utraciła swą świeżość i wilgoć, Niebo je przywraca. Niebo krząta się pilnie jak małżonek dla dobra swej małżonki; A Ziemia krząta się koło domu: dogląda porodów i niemowląt, które rodzi. Uważaj Ziemię i Niebo za obdarzone mądrością, bowiem spełniają pracę mądrych istot. Jeśli ta para nie czerpie rozkoszy od siebie nawzajem, to czemu szuka siebie jak para kochanków? Jak - bez Ziemi - ma kwitnąć kwiat i drzewo? Cóż wtedy dałaby woda i ciepło Niebu? Jak Bóg włożył pragnienie w serce mężczyzny i kobiety po to, by zachować świat przez ich związek. Tak też zaszczepił każdej części istnienia pragnienie innej części. Dzień i Noc są pozornie wrogami, jednakże oboje

służą jednemu celowi: Kochają się wzajemnie, aby doskonalić swe wspólne dzieło. Gdyby Noc nie obdarzała Człowieka bogactwem, wówczas Dzień nie miałby nic do rozdania?

Problem męsko-żeńskiej polaryzacji prowadzi do dalszych rozważań głównego tematu miłości i płci. 0 0 1 FWspomniałem uprzednio o błędzie Freu da, który dopatruje się w miłości wyłącznie wyrazu - lub sublimacji -

0 0 1 Finstynktu seksualnego, a nie dostrzega, że pożądanie seksualne jest je dnym z przejawów potrzeby miłości i zespolenia. Ale błąd Freuda sięga głębiej. Zgodnie z jego fizjologicznym materializmem widzi on w 0 0 1 Finstyn kcie seksualnym rezultat chemicznie wywołanego napięcia w organizmie, które powoduje ból i pragnie się

0 0 1 Frozładować. Celem pożądania seksua lnego jest usunięcie tego bolesnego napięcia - zaspokojenie polega 0 0 1 Fwła śnie na jego rozładowaniu. Pogląd ten jest słuszny o tyle, że pożądanie seksualne działa w taki sam sposób

jak głód czy pragnienie, gdy organizm jest niedożywiony. Według tej koncepcji pożądanie seksualne jest 0 0 1 Fswę dzeniem, a zaspokojenie seksualne usunięciem tego swędzenia. Gdyby w rzeczywistości uznać tego

0 0 1 Frodzaju koncepcję popędu, ideałem zaspo kojenia płciowego byłby samogwałt. Freud, w sposób zakrawający na paradoks, lekceważy psychobiologiczny aspekt popędu seksualnego, męsko-żeńską polaryzację i pragnienie zaspokojenia jej przez zespolenie. Do tego dość dziwnego błędu doprowadził prawdopodobnie krańcowy patriarchalizm Freuda, który skłonił go do przypuszczenia, że instynkt seksualny per se jest męski i w ten sposób kazał mu zignorować swoiście kobiecy popęd płciowy. Freud wyraził ten pogląd w Trzech rozprawach z teorii seksualnej twierdząc, że libido 0 0 1 Fposiada z reguły „męski charak ter", niezależnie od tego, czy libido to

0 0 1 F 0 0 1 Fwystępuje u kobiety, czy mężczy zny. Tę samą tezę wyraża również w zracjonalizowanej formie teo ria 0 0 1 FFreuda, że mały chłopiec reaguje na kobietę tak jak wyka strowany mężczyzna oraz że kobieta sama stara się

0 0 1 Fw rozmaity sposób skompensować sobie brak męskich narządów płcio wych. Ale kobieta nie jest wykastrowanym mężczyzną, a jej popęd płciowy jest typowo kobiecy i nie ma w sobie nic z „charakteru

0 0 1 F 0 0 1 Fmęskie go"- Seksualny pociąg między płciami jedynie częściowo motywuje po trzeba usunięcia napięcia; w głównej mierze potrzebą jest zespolenie się z drugim seksualnym biegunem. W rzeczywistości miłosny pociąg

0 0 1 Fnie wyraża się bynajmniej jedynie w pociągu seksualnym. Istnieje męs kość i kobiecość tak samo w 0 0 1 Fcharakterze ludzkim jak w seksualnej funk cji. Charakter męski cechuje zdolność do przenikania, kierowania,

0 0 1 Fak tywność, zdyscyplinowanie i śmiałość; kobiecy charakter natomiast odznacza się twórczym przyjmowaniem, opiekuńczością, rzeczowością, wytrzymałością, macierzyńskimi uczuciami. (Należy stale pamiętać, że w każdym osobniku mieszają się oba zespoły cech, lecz dominują te, które należą do „jego" lub „jej" płci). Bardzo często, gdy męskie cechy charakteru są osłabione, ponieważ mężczyzna w swym rozwoju

0 0 1 Femocjo nalnym pozostał dzieckiem, próbuje on zrekompensować sobie ten brak przez podkreślanie swej męskiej roli wyłącznie w dziedzinie płci. Taki właśnie jest Don Juan. który musi udowadniać swoją męską tężyznę w dziedzinie seksualnej, ponieważ nie jest pewny swej męskości w sensie charakterologicznym. Kiedy porażenie męskości sięga dalej, sadyzm (użycie siły) staje się głównym wypaczonym substytutem męskości.

0 0 1 F 0 0 1 FNa tomiast przy osłabieniu lub zboczeniu kobiecego popędu płciowego prze radza się on w masochizm lub zaborczość.

11

Krytycy Freuda zarzucali mu przypisywanie zbyt wielkiego znaczenia sprawom płci. U podstaw tych zarzutów tkwiła często chęć usunięcia z systemu freudowskiego elementu, który budził krytykę i niechęć ludzi o konwencjonalnym sposobie myślenia. Freud doskonale orientował się w tych motywach i właśnie dlatego odpierał próbę zmiany swojej teorii płci. Istotnie jak na owe czasy teoria ta miała wyzywający i rewolucyjny charakter. Ale co było prawdą około roku 1900, nie może być prawdą pięćdziesiąt lat później. Obyczaje seksualne zmieniły się tak bardzo, że teorie Freuda przestały już szokować zachodnie klasy średnie i pachnie

0 0 1 Fjakimś donkiszoteryjnym radykalizmem, kiedy dzisiaj ortodoksyjni ana litycy nadal myślą, że są odważni i postępowi, występując w obronie teorii płci Freuda. W istocie ich kierunek psychoanalizy jest konformistyczny i nie usiłuje podejmować takich zagadnień psychologicznych, które by mogły prowadzić do krytyki współczesnego społeczeństwa. Moja krytyka teorii Freuda nie polega na zarzucie, że przywiązywał on zbyt wielką wagę do płci, lecz na tym, że nie umiał zrozumieć płci w sposób dostatecznie głęboki. Zrobił pierwszy krok odkrywając, jak ważną rzeczą są namiętności łączące ludzi; zgodnie z jego filozoficznymi przesłankami wyjaśniał je fizjologicznie. W

0 0 1 F 0 0 1 Fdalszym rozwoju psychoana lizy staje się rzeczą konieczną skorygowanie i pogłębienie poglądu Freu da przez przeniesienie jego zapatrywań z płaszczyzny fizjologicznej na płaszczyznę biologiczną i egzystencjalną.1?

2. Miłość między rodzicami a dzieckiem

Gdyby los nie oszczędził dziecku świadomości niepokoju związanego z oddzieleniem się od matki, od życia wewnątrzmacicznego, musiałoby ono odczuwać lęk przed śmiercią od chwili przyjścia na świat. Przecież po urodzeniu niemowlę prawie nie różni się od tego, czym było przed urodzeniem; nie potrafi rozpoznawać

0 0 1 F 0 0 1 Fprzedmiotów, nie zdaje sobie je szcze sprawy z siebie samego i ze świata, który istnieje poza nim. Od czuwa jedynie dodatnie działanie ciepła i pokarmu, nie odróżniając ich j t jednak od ich źródła: matki. Matka jest ciepłem, matka jest pokarmem, ^ matka jest pełnym błogości stanem zadowolenia i bezpieczeństwa. Stan ten, używając określenia Freuda, jest stanem narcyzmu. Zewnętrzna rzeczywistość, ludzie i rzeczy posiadają znaczenie tylko o tyle, o ile sprawiają zadowolenie lub zakłócają wewnętrzny stan ciała. Rzeczywiste jest tylko to, co jest wewnątrz; wszystko, co istnieje na zewnątrz, realne jest jedynie w kategoriach potrzeb niemowlęcia- nigdy zaś w kategoriach właściwości i potrzeb świata zewnętrznego. Kiedy dziecko rośnie i rozwija się, nabiera zdolności do postrzegania rzeczy takimi, jakie są; zadowolenie odczuwane przy ssaniu zaczyna być czymś innym niż sutek, pierś czymś innym niż matka. Wreszcie dziecko zaczyna odczuwać pragnienie, zaspokajające je mleko, pierś, matkę -jako różne, odrębnie istniejące zjawiska i przedmioty. Zaczyna 0 0 1 Frozu mieć, że wiele innych przedmiotów różni się między sobą i że posiadają one swój własny byt. W tym momencie uczy się nadawać im nazwy.

Równocześnie uczy się obchodzić z nimi; uczy się, że ogień jest gorący i że sprawia ból, że ciato matki jest cieple i przyjemne, że drzewo jest ciężkie i twarde, a papier lekki i można go podrzeć. Dziecko uczy się, jak postępować z ludźmi; widzi, że matka się uśmiecha, kiedy je, że bierze je na ręce, kiedy plącze, że je chwali, jeśli się wypróżni. Wszystkie te doznania krystalizują się i skupiają w jednym doznaniu: jestem kochany. Jestem kochany, bo jestem bezradny. Jestem kochany, bo jestem ładny, cudowny. Jestem kochany, bo matka mnie potrzebuje. Wyrażając to bardziej ogólnie: jestem kochany za to, czym jestem - albo jeszcze dokładniej: jestem kochany, ponieważ j e s t e m. Ta świadomość, że się jest kochanym przez matkę, jest bierna. Nic nie muszę

0 0 1 Fzrobić, żeby być kochanym - miłość matki nie jest obwa rowana żadnym warunkiem. Jedyne, co muszę zrobić, to b y ć - być jej dzieckiem. Miłość matki jest szczęściem, jest spokojem, nie trzeba jej zdobywać, nie trzeba na nią zasługiwać. Ale fakt, że miłość macierzyńska nie jest niczym uwarunkowana, ma negatywną stronę. Na tę miłość nie tylko nie trzeba zasłużyć - ale także nie można jej zdobyć, wywołać ani nią kierować. Jeśli istnieje, jest błogosławieństwem; jeżeli jej nie ma, wydaje się, że cale piękno uszło z życia - i nie można uczynić nic, aby ją zrodzić. Dla większości dzieci w wieku poniżej ośmiu i pół do dziesięciu lat problem polega niemal wyłącznie na tym, aby być kochanym, być kochanym za to, czym się jest. Dziecko do tego wieku jeszcze nie kocha; przyjmuje tylko z wdzięcznością i radością to, że jest kochane. Na tym etapie rozwoju dziecka na widowni pojawia się

0 0 1 Fnowy czynnik: nowe poczucie, że miłość można wywołać własnym działaniem. Po raz pierw szy dziecko zaczyna myśleć o tym, aby dać coś matce lub ojcu, aby coś zrobić - zadeklamować, wykonać rysunek czy zaśpiewać piosenkę. Po raz pierwszy w życiu dziecka idea miłości przeobraża się z pragnienia, by być kochanym, w chęć kochania samemu, w miłość twórczą. Wiele lat dzieli te pierwsze początki od dojrzałej miłości. W końcu dziecko, czasem już w wieku młodzieńczym, przezwycięża swój egocentryzm; drugi człowiek

0 0 1 Fprzestaje być już przede wszystkim środkiem do zaspo kajania własnych potrzeb. Potrzeby drugiego człowieka zaczynają być równie ważne jak własne. Zaczyna mu sprawiać więcej przyjemności dawanie niż branie. Kochać - staje się czymś ważniejszym niż to, że się jest samemu kochanym; dzięki miłości dziecko opuszcza więzienną celę samotności i izolacji wytworzoną przez narcyzm i egocentryzm. Co więcej, czuje możność wywołania miłości przez miłość i stawia ją wyżej niż zależność otrzymywania, kiedy się jest kochanym - przyjmowaną często wraz z rolą małego, bezradnego, chorego lub „dobrego" dziecka. Miłość dziecięca trzyma się zasady: „Kocham, ponieważ jestem k o c h a n y". Natomiast miłość dojrzała twierdzi: „Testem kochany, ponieważ

12

kocha m". a Niedojrzała miłość mówi: „Kocham cię, ponieważ ć i ę p o t r z e b u j ę". Dojrzała miłość powiada: „Potrzeb u j e cię, ponieważ cię kocha m".

0 0 1 F Z rozwojem zdolności kochania ściśle wiąże się rozwój przed miotu miłości. Pierwsze miesiące i lata życia dziecka to okres, w którym odczuwa ono najsilniejsze przywiązanie do matki. Zaczyna się ono jeszcze przed pojawieniem się dziecka na świecie, gdy matka i dziecko wciąż jeszcze stanowią jedność, chociaż są dwiema istotami. Urodzenie dziecka pod pewnymi względami zmienia sytuację, jednakże nie aż tak bardzo, jak by się to mogło wydawać. Dziecko, chociaż żyje już teraz poza łonem matki, nadal całkowicie od niej zależy. Ale z dnia

0 0 1 Fna dzień coraz bardziej się uniezależnia: uczy się chodzić, mówić, odkry wać świat na własną rękę; jego stosunek do matki traci coś ze swojej życiowej doniosłości, natomiast stosunek do ojca nabiera coraz

0 0 1 Fwięk szego i większego znaczenia. Aby zrozumieć to przesunięcie punktu ciężkości z matki na ojca, musimy przyjrzeć się zasadniczym różnicom

0 0 1 Fmiędzy miłością ojca a mi łością matki. O miłości macierzyńskiej już mówiliśmy. Miłość 0 0 1 Fmacierzy ńska z samej swojej natury nie jest uzależniona od żadnego warunku. Matka kocha nowo narodzone niemowlę, ponieważ jest to jej dziecko, a nie dlatego że spełniło ono jakiś konkretny warunek czy sprostało jakimś szczególnym wymaganiom. (Oczywiście, kiedy mówię tu o miłości macierzyńskiej i ojcowskiej, mówię o jej „typach idealnych" - w ujęciu Maxa Webera lub o archetypach - w ujęciu Junga, i nie zakładam, że każdy ojciec

0 0 1 Fi każda matka kochają w ten sposób. Mam na myśli mat czyny i ojcowski pierwiastek reprezentowany w osobie matki i ojca). Niczym nie uwarunkowana miłość odpowiada jednej z najgłębszych tęsknot nie tylko dziecka, lecz każdej ludzkiej istoty; z drugiej strony, sytuacja, w której się jest kochanym z powodu własnych zasług, dlatego że się na miłość zasługuje, zawsze budzi wątpliwości; a może nie 0 0 1 Fzado woliłem osoby, o której miłość zabiegam? a może to, a może tamto? - zawsze istnieje obawa, że miłość może zniknąć. Co więcej, „zasłużona" miłość łatwo pozostawia gorzkie uczucie, że nie jest się kochanym dla siebie samego, ale jedynie

0 0 1 Fdlatego, że sprawia się przyjemność, a osta tecznie, zbadawszy rzecz dokładnie, okaże się, iż w ogóle się nie jest kochanym, lecz używanym. Nic więc dziwnego, że wszyscy tęsknimy gorąco do miłości macierzyńskiej i jako dzieci, i jako dorośli. Większość dzieci ma to szczęście, że posiada matczyną miłość (do jakich granic, o tym powiemy później). To samo pragnienie staje się o wiele trudniejsze do zaspokojenia, kiedy się jest dorosłym. Przy najbardziej sprzyjających warunkach miłość ta pozostaje jako składnik normalnej miłości

0 0 1 Ferotycz nej ; często znaj duje wyraz w religii, częściej w stanach neurotycznych. Stosunek do ojca jest zupełnie inny. Matka jest domem, z którego wychodzimy, jest naturą, glebą, oceanem; ojciec nie reprezentuje żadnego

0 0 1 Ftakiego naturalnego domu. W pierwszych latach życia jego kon takty z dzieckiem są bardzo ograniczone, jego znaczenie dla dziecka w tym pierwszym okresie nie da się porównać ze znaczeniem, jakie odgrywa matka. Ale podczas gdy ojciec nie reprezentuje naturalnego świata, reprezentuje on drugi biegun ludzkiego istnienia: świat

0 0 1 Fmyśli, przedmio tów, które są dziełem rąk ludzkich, świat prawa i lądu, dyscypliny, podróży i przygody. Ojciec jest tym, który uczy dziecko i który wskazuje mu drogę w świat. Z funkcją tą ściśle łączy się inna, mająca związek z rozwojem społeczno-ekonomicznym. Kiedy pojawiła się

0 0 1 Fwłasność prywatna, którą dzie dziczy jeden z synów, ojciec dokonywał wyboru tego syna, któremu by mógł pozostawić swą własność. Oczywiście był nim ten syn, którego ojciec uważał za najbardziej odpowiedniego do

0 0 1 Fobjęcia po nim dziedzi ctwa, syn, który był do niego najbardziej podobny, którego najbardziej lubił. Miłość ojca jest miłością uwarunkowaną. Jej zasadą jest: „Kocham cię, p o n i e w; a ż spełniasz moje oczekiwania,

0 0 1 Fponieważ wypeł niasz swój obowiązek, ponieważ jesteś taki jak ja". W obwarowanej warunkami miłości ojcowskiej odnajdujemy, tak samo jak w niczym nie uwarunkowanej miłości macierzyńskiej, aspekt negatywny i pozytywny. Tym negatywnym aspektem jest fakt, że na miłość ojcowską trzeba zasłużyć, że można ją utracić, jeżeli nie spełni się oczekiwań. W naturze miłości ojcowskiej tkwi fakt, że posłuszeństwo staje się główną zaletą, a nieposłuszeństwo głównym grzechem - a karą jest odebranie ojcowskiej miłości. Ale pozytywna strona tej miłości jest również ważna. Jeżeli miłość ojca uzależniona jest od jakichś warunków, mogę coś zrobić, aby ją zdobyć, mogę na nią zapracować; miłość ojca nie leży, tak jak miłość macierzyńska, poza zasięgiem mojej kontroli.

0 0 1 F Stosunek matki i ojca do dziecka odpowiada jego własnym potrze bom. Niemowlę potrzebuje nie uwarunkowanej miłości matki i jej opieki zarówno pod względem fizycznym, jak psychicznym. Po ukończeniu sześciu lat dziecko zaczyna potrzebować miłości ojca, jego autorytetu i kierownictwa. Rolą matki jest zapewnienie mu bezpieczeństwa w życiu, rolą zaś ojca jest uczyć je, kierować nim, aby mogło uporać się z

0 0 1 Fproble mami stawianymi przed nim przez określoną społeczność, w której się urodziło. W idealnym przypadku 0 0 1 Fmiłość matki nie próbuje stać na prze szkodzie rozwojowi dziecka, nie usiłuje nagradzać bezradności. Matka

powinna ufać życiu, nie powinna być przesadnie lękliwa i zarażać dziecka swym niepokojem. Powinna chcieć, aby dziecko stało się niezależne i aby w końcu od niej odeszło. Natomiast miłość ojca powinna kierować się pewnymi zasadami i wymaganiami; powinna być raczej cierpliwa i wyrozumiała niż posługiwać się groźbami i

0 0 1 Fnarzucaniem swego autory tetu. Miłość ta powinna dawać rosnącemu dziecku coraz 0 0 1 Fwiększe poczu cie własnej siły i wreszcie pozwolić mu rządzić się własnym rozumem i obywać bez autorytetu ojca. W końcu dojrzały człowiek dochodzi do momentu, w którym staje się sam dla siebie i ojcem, i matką. Posiada już jak gdyby matczyne i ojcowskie sumienie. Sumienie matczyne mówi: „Nie ma karygodnego czynu, nie ma zbrodni, która by mogła pozbawić cię mojej miłości, mego pragnienia, abyś żył i był szczęśliwy".

13

Ojcowskie sumienie mówi: „Postąpiłeś źle, musisz ponieść konsekwencje złego uczynku, i jeżeli nadal mam cię 0 0 1 Fkochać, musisz przede wszystkim zmienić swoje postępo wanie". Dorosły człowiek traci w końcu fizyczny,

0 0 1 Fzewnętrzny obraz postaci matki i ojca, ale stworzył je już w sobie. Jednakże w przeciwień stwie do teorii Freuda o superego 0 0 1 Fzbudował je w sobie nie przez wcie lenie matki i ojca, ale przez zbudowanie sumienia macierzyńskiego w oparciu o swoją własną zdolność kochania, a sumienia ojcowskiego o własny rozsądek i sztukę sądzenia. Co więcej, człowiek dorosły w miłości łączy sumienie ojcowskie z macierzyńskim, mimo iż się wydaje, że jedno przeczy drugiemu. Gdyby zatrzymał jedynie sumienie ojcowskie, stałby się szorstki i nieludzki. Gdyby zatrzymał natomiast jedynie sumienie matczyne, byłby skłonny do utraty własnego osądu i przeszkadzałby sobie i innym w rozwoju. Ten rozwój - od przywiązania do matki do przywiązania do ojca i ostatecznej syntezy obu uczuć - stanowi podstawę zdrowia psychicznego i dojrzałości. Zakłócenie go staje się podstawową przyczyną wszelkich neuroz. Mimo że obszerniejsze omówienie tego tematu wykracza poza zakres

0 0 1 Fniniejszej książki, kilka krótkich uwag może posłużyć do wyjaś nienia tego stwierdzenia. Jedna z przyczyn powstania neurozy może wywodzić się stąd, że chłopiec ma kochającą, ale zbyt pobłażliwą lub despotyczną matkę i mało stanowczego, obojętnego ojca. W tym wypadku chłopak może nie wyjść poza początkowe stadium przywiązania do matki i wyrosnąć na człowieka zależnego od niej, bezradnego, o biernym usposobieniu, który chce otrzymywać, chce, aby się nim opiekowano, troszczono o niego i któremu brak cech ojcowskich - dyscypliny, niezależności, zdolności kierowania własnym życiem. Może próbować znajdywać

0 0 1 F 0 0 1 F„matki" w każ dym, czasem w kobietach, czasem w mężczyznach cieszących się autory tetem i władzą. Jeżeli z drugiej strony matka jest zimna, nieczuła i despotyczna, dziecko może albo przerzucić zapotrzebowanie na

0 0 1 Fmat czyną opiekę na swego ojca lub na późniejsze postaci ojców - i w tym wypadku końcowy rezultat będzie podobny do poprzedniego - albo też stać się człowiekiem myślącym jednostronnie kategoriami wyłącznie

0 0 1 F 0 0 1 Foj cowskimi, ślepo podporządkowanym zasadom prawa, porządku i auto rytetu, który nie potrafi ani 0 0 1 Foczekiwać, ani otrzymywać miłości nie zwią zanej z żadnymi warunkami. Rozwój tych cech będzie jeszcze

silniejszy, jeżeli ojciec jest człowiekiem autorytatywnym i równocześnie bardzo przywiązanym do syna. Rzeczą charakterystyczną w tych wszystkich neurotycznych formach rozwojowych jest to, że jeden pierwiastek - ojcowski lub matczyny - nie rozwija się, lub - co się zdarza w ostrzejszych stanach neurotycznych - że role ojca i matki mieszają się, i to zarówno w stosunku do osób trzecich, jak też w stosunku do tych ról wewnątrz danego człowieka. Dalsze badanie może wykazać, że pewne typy nerwic, jak na przykład nerwica obsesyjna, rozwijają się częściej na podstawie jednostronnego przywiązania do ojca, podczas gdy inne, jak histeria, alkoholizm czy niezdolność do bronienia swoich praw i borykania się z życiem, a również różne depresje - są wynikiem

0 0 1 Fjednostronnego skupie nia emocjonalności na matce.

3. Przedmioty miłości

Miłość nie jest zasadniczo stosunkiem do jakiejś określonej osoby; jest ona postawą, pewną właściwością 0 0 1 Fcharak teru, która określa stosunek człowieka do świata w ogóle, a nie do jednego „obiektu1' miłości. Jeżeli

0 0 1 Fdany człowiek kocha tylko jedną oso bę, a jest obojętny wobec reszty swoich bliźnich, jego miłość nie jest miłością, lecz symbolicznym przywiązaniem albo egotyzmem. A jednak większość ludzi uważa, że miłość to sprawa obiektu, a nie zdolności. Ludzie ci często sądzą, że świadczy to o sile ich miłości, jeżeli nie kochają nikogo poza „ukochaną" osobą. Jest to taki sam błąd jak ten, o którym wspominaliśmy wyżej. Ponieważ nie

0 0 1 Fdostrzega się, że miłość jest działa niem, siłą ducha, dochodzi się do przekonania, że wystarczy jedynie znaleźć właściwy obiekt - a potem wszystko potoczy się już samo. Pogląd taki da się porównać do stanowiska człowieka, który chce malować, ale nie uczy się sztuki malarstwa, tylko twierdzi, że musi poczekać na

0 0 1 F 0 0 1 Fodpo wiedni obiekt, a potem kiedy go już znajdzie, będzie malował znakomi cie. Jeżeli naprawdę kocham jakąś osobę, kocham wszystkich, kocham świat, kocham życie. Jeżeli mogę powiedzieć do kogoś: „Kocham

0 0 1 Fcię", muszę także umieć temu komuś powiedzieć: „Kocham w tobie wszyst kich, przez ciebie kocham świat, kocham też w tobie samego siebie". Powiedzenie, że miłość jest nastawieniem wobec wszystkich, a nie wobec jednego człowieka, nie zakłada

0 0 1 Fbynajmniej twierdzenia, że mię dzy różnymi typami miłości nie zachodzą żadne różnice. Istnieją one i są zależne od przedmiotu darzonego miłością.

A. MIŁOŚĆ BRATERSKA

Najbardziej zasadniczym rodzajem miłości, który stanowi podstawę wszelkich innych typów miłości, jest 0 0 1 Fmiłość braterska. Przez określenie to rozumiem poczucie odpowiedzialności, troskę o dru giego człowieka,

poszanowanie, poznanie żyjącej obok ludzkiej istoty oraz chęć ułatwienia jej życia. To właśnie jest ten rodzaj miłości, o którym wspomina Biblia, mówiąc: „Kochaj bliźniego swego jak siebie samego". Miłość braterska jest

0 0 1 Fmiłością do wszystkich ludzi; charakte ryzuje ją brak wyłączności. Jeśli rozwinąłem w sobie zdolność kochania, nie mogę^ nie kochać moich braci. W miłości braterskiej zawiera się uczucie zjednoczenia z

0 0 1 Fwszystkimi ludźmi, ludzkiej solidarności i poje dnania. Miłość braterska opiera się na uczuciu, że wszyscy

14

jesteśmy jednością. Różnice w uzdolnieniach, inteligencji, wiedzy nie znaczą nic w porównaniu z faktem, że wszyscy ludzie mają taką samą duszę. Aby odczuć tę tożsamość, trzeba przeniknąć z obrzeży do samej głębi. Jeżeli widzę w drugim człowieku to, co jest na samej powierzchni, dostrzegam głównie różnice, to, co nas dzieli. Jeżeli natomiast przeniknę do jego wnętrza, dostrzegę naszą tożsamość, fakt naszego braterstwa. To

0 0 1 F 0 0 1 Fpowią zanie głębinowe, zamiast powiązania czysto powierzchniowego, jest po wiązaniem wewnętrznym. Pięknie to wyraziła Simone Weil: „Te same słowa (na przykład gdy mężczyzna mówi do swoje] żony „kocham cię") mogą być albo banalne, albo niezwykle, w zależności od tego, jak zostały wypowiedziane. Zależy jedynie, z jak głębokiej warstwy istoty ludzkiej się wydobyły, bez żadnego przy tym udziału woli. Dzięki cudownemu porozumieniu trafiają one do tej samej warstwy tej osoby, do której zostały skierowane. Tak więc ten, kto słucha, może odróżnić, jeżeli posiada zdolność odróżnienia, jaką wartość mają te słowa" Miłość braterska jest miłością między równymi: w rzeczywistości jednak nawet jako równi nie zawsze jesteśmy

0 0 1 F„równi", ponieważ posia damy naturę ludzką, wszyscy potrzebujemy pomocy. Dziś ja, jutro ty. Lecz ta potrzeba pomocy nie oznacza bynajmniej, że jeden człowiek jest bezradny, a drugi potężny. Bezradność jest stanem przejściowym, natomiast zdolność utrzymywania się i chodzenia na własnych nogach jest stalą i powszechna. A jednak kochanie człowieka bezradnego, biednego i obcego jest początkiem miłości braterskiej. Nietrudno kochać kogoś pochodzącego z własnej krwi. Zwierzę kocha swoje młode i troszczy się o nie. Bezradna istota kocha swego opiekuna, gdyż jej życie zależy od niego; dziecko kocha swoich rodziców, ponieważ ich potrzebuje. Miłość zaczyna się rozwijać dopiero wówczas, gdy kochamy tych, którzy nie mogą się nam rta nic przydać. Jest rzeczą charakterystyczną, że w Starym Testamencie głównym przedmiotem ludzkiej miłości jest

0 0 1 Fubogi, obcy, wdowa i siero ta, a wreszcie wróg narodowy - Egipcjanin i Edomita. Odczuwając litość do bezradnej istoty, człowiek zaczyna rozwijać w sobie miłość do swego brata; a i w miłości własnej kocha również tego, kto potrzebuje pomocy: słabą, niepewną istotę ludzką. Litość zawiera w sobie element poznania

i utożsamienia. „Znacie serce obcego - mówi Stary Testament - bo sami byliście obcy w kraju Egiptu... dlatego kochajcie o b c e g o".13

B. MIŁOŚĆ MATCZYNA

Zajmowaliśmy się już istotą miłości matczynej w poprzednim rozdziale, kiedy rozpatrywaliśmy różnicę 0 0 1 Fpomiędzy miłością macierzyńską a ojco wską. Miłość matczyna jest, jak się tam wyraziłem, niczym nie

0 0 1 Fuwaru nkowaną afirmacją życia dziecka i jego potrzeb. Do tego określenia należy tu jednak dodać jeden bardzo ważny szczegół. Afirmacją życia dziecka posiada dwa aspekty; pierwszy z nich to odpowiedzialność i troska o dziecko, absolutnie niezbędne do zachowania go przy życiu i zapewnienia mu rozwoju. Drugi dotyczy spraw sięgających dalej aniżeli samo przetrwanie. Jest nim nastawienie, które wpaja dziecku m i-1 o ś ć życia, które daje mu przeświadczenie, że dobrze jest żyć, dobrze jest być małym chłopcem czy dziewczynką, dobrze jest być na świecie. Oba te aspekty miłości matczynej bardzo zwięźle wyraża biblijna historia o stworzeniu świata. Bóg stwarza świat i człowieka. Wyraża to afirmację istnienia. Ale na tym nie dosyć. Każdego dnia tworzenia

0 0 1 Fprzy rody, zakończonego stworzeniem człowieka. Bóg mówi: „To jest dobre". Podobnie miłość matczyna na tym drugim etapie każe dziecku czuć, że dobrze jest się urodzić; przekonanie to wpaja dziecku nie tylko samo pragnienie utrzymania się przy życiu, ale i miłość do życia. Tę samą ideę wyraża chyba także inny symbol biblijny. Ziemia Obiecana (ziemia jest zawsze symbolem matki) opisana jest tam jako „mlekiem i miodem

0 0 1 Fpłynąca". Mleko jest symbolem pierwszego aspektu miłości, tego, któ rego treścią jest troska i afirmacją. Miód symbolizuje słodycz życia, jego ukochanie i szczęście z powodu tego, że się żyje. Większość matek potrafi ofiarowywać wyłącznie „mleko", bardzo niewiele potrafi dawać również „miód". Aby móc dawać „miód", matka musi być nie tylko „dobrą matką", ale i szczęśliwym człowiekiem - a to nieczęsto się zdarza. Działa to na dziecko w sposób przemożny. Ukochanie życia przez matkę jest równie zaraźliwe jak jej niepokój. Oba te uczucia wywieraj ą bardzo głęboki wpływ na całą osobowość dziecka; bez trudu można rozróżnić te wśród dzieci - a także wśród dorosłych - które otrzymywały samo „mleko", od tych, które otrzymały „mleko i miód". W przeciwieństwie do miłości braterskiej i miłości erotycznej, która jest miłością między równymi partnerami, stosunek między matką a dzieckiem z samej swojej natury jest stosunkiem nierównym, w którym jedna osoba potrzebuje wszelkiej pomocy, a druga jej udziela. Właśnie ze względu na ten altruistyczny, pozbawiony egoizmu charakter, miłość matczyną uważa się za najwyższy rodzaj miłości, za najświętszą spośród

0 0 1 Fwszystkich uczuciowych więzi. Wydaje się jednak, że prawdziwym osią gnięciem matczynej miłości nie jest jej miłość do niemowlęcia, lecz jej uczucie do rosnącego dziecka. Przeważająca większość matek kocha swoje dzieci, póki są małe i całkowicie od niej zależne. Większość kobiet pragnie mieć dzieci i cieszy się nowo narodzonym dzieckiem oraz gorliwie się o nie troszczy. Dzieje się tak mimo tego, że nie „otrzymują" one od

0 0 1 Fdziecka nic w zamian poza uśmiechem lub wyrazem zadowolenia malu jącym się na jego twarzy. Wydaje się, że taki stosunek do miłości wynika częściowo z głęboko zakorzenionego zespołu instynktów, który można spotkać zarówno u zwierząt, jak i u kobiet. Ale niezależnie od znaczenia, jakie może mieć ten czynnik instynktu,

15

działają tu również specyficznie ludzkie czynniki psychologiczne, które rodzą ten typ miłości 0 0 1 Fmacierzyń skiej. Jeden z nich można odnaleźć w elemencie narcyzmu miłości matczynej. Ponieważ kobieta dalej odczuwa niemowlę jako część samej siebie, jej miłość i zaślepienie może być zaspokojeniem jej narcyzmu. Innym umotywowaniem może być pragnienie władzy lub posiadania u matki. Bezradne i najzupełniej zdane na jej wolę dziecko zaspokaja w sposób naturalny władcze i zaborcze instynkty kobiety. Chociaż z tego samego rodzaju motywami spotykamy się często, są one prawdopodobnie mniej ważne i mniej powszechne niż motyw, który można nazwać potrzebą transcendencji.

0 0 1 F Jest to jedna z najbardziej podstawowych potrzeb człowieka i wywo dzi się z głęboko zakorzenionej w 0 0 1 Fczłowieku świadomości, że nie zado wala go rola istoty stworzonej, że nie chce pogodzić się z rolą kostki do

0 0 1 Fgry wyrzucanej z kubka. Człowiek chce się czuć twórcą, kimś, kto wy kracza poza bierną rolę tego, kto został stworzony. Wiele dróg prowadzi do radości tworzenia; najbardziej naturalną i najprostszą jest troska i miłość matki do swojego tworu. Wykracza ona poza samą siebie w swym stosunku do dziecka, miłość do dziecka nadaje jej życiu znaczenie i ważność. (Właśnie w fakcie, że mężczyzna nie może zaspokoić swojej potrzeby transcendencji, dając życie dziecku, tkwi przyczyna, że dąży on do jej zaspokajania tworząc różne dzieła rąk czy też myśli). Ale dziecko musi rosnąć. Musi opuścić łono matki, musi odejść od jej piersi; musi w końcu stać się całkowicie

0 0 1 Fsamodzielną istotą. Kwinte sencją miłości matczynej jest troska o rozwój dziecka, co oznacza, że chce ona, aby dziecko oddzieliło się od niej. Tu leży zasadnicza różnica między miłością macierzyńską a miłością erotyczną. W tej ostatniej dwoje ludzi, którzy dotąd byli oddzielnymi istotami, stają się jednością. Natomiast w miłości matczynej dwoje ludzi będących jednością rozdziela się. Matka musi to nie tylko tolerować, musi chcieć pomóc

0 0 1 Fw tym odej ściu. Właśnie na tym etapie miłość matczyna staje się tak trudnym zadaniem, ponieważ wymaga bezinteresowności, zdolności dawania wszystkiego, nie pragnąc w zamian nic poza szczęściem ukochanej istoty. I właśnie na tym etapie wiele matek nie jest w stanie wywiązać się z zadań, jakie stawia przed nimi miłość do dziecka. Kobieta zapatrzona w siebie, władcza i zaborcza, może być „kochającą" matką, póki dziecko jest małe. Jedynie prawdziwie kochająca kobieta, która jest szczęśliwsza, kiedy daje, niż kiedy bierze, która mocno stoi na własnych nogach, może być naprawdę kochającą matką nawet wtedy, kiedy jej dziecko zaczyna się od niej oddalać. Miłość matki do dorastającego dziecka, miłość, która dla siebie nie chce nic, jest może najtrudniej osiągalną formą miłości, a przy tym chyba najbardziej zwodniczą z powodu łatwości, z jaką matce przychodzi kochać małe dziecko. Ale właśnie dlatego kobieta może być prawdziwie kochającą matką tylko wtedy, gdy umie k o c h a ć; jeżeli potrafi kochać swego męża, inne dzieci, obcych i wszystkich ludzi. Kobieta, która nie jest zdolna do takiego uczucia, może być czułą matką jedynie wtedy, gdy dziecko jest małe, ale nie może być kochającą matką. Sprawdzianem jej prawdziwej miłości jest gotowość do pogodzenia się z odejściem dziecka - i darzenie go uczuciem nawet wtedy, gdy już odejdzie.

C. MIŁOŚĆ EROTYCZNA

Podczas gdy miłość macierzyńska jest miłością do bezradnych stworzeń, miłość braterska jest miłością między równymi. Mimo że oba te uczucia O różnią się od siebie, łączy je to, że z samej istoty nie ograniczają się do jednej osoby. Jeżeli kocham mego brata, kocham wszystkich moich braci, jeżeli kocham moje dziecko, kocham

0 0 1 Fwszystkie moje dzieci; po suwam się nawet dalej i kocham wszystkie dzieci potrzebujące mojej pomocy. Przeciwieństwem obu tych typów miłości jest miłość erotyczna; jest ona pragnieniem całkowitego połączenia się, zespolenia z drugim człowiekiem. Z samej swej natury jest wyłączna i niepowszechna; jest ona również może najbardziej zwodnicza spośród wszystkich form miłości.

0 0 1 F Przede wszystkim często myli się ją z gwałtownym uczuciem „zako chania się", nagłym opadnięciem barier istniejących do pewnej chwili między dwojgiem obcych sobie ludzi. Ale, jak wykazaliśmy uprzednio, to uczucie nagłej zażyłości jest z samej swej natury krótkotrwałe. Kiedy obcy człowiek stal się kimś dobrze znanym, nie

0 0 1 F 0 0 1 Fma już bariery do prze bycia i pozbawieni zostajemy przyjemności, jaką przynosi nagłe osiąga nie bliskości. 0 0 1 F„Ukochaną" osobę zaczyna się znać tak dobrze, albo po wiedzmy raczej-tak mało-jak siebie samego. Gdyby

0 0 1 Fgłębiej doznawało się istnienia drugiego człowieka, gdyby można było odczuć nieskończo ność jego 0 0 1 Fosobowości — nigdy by nie wydawał się tak znany i cud poko nywania barier mógłby powtarzać się każdego

0 0 1 Fdnia od nowa. Ale więk szość szybko załatwia się z problemem zbadania swej własnej osoby, a także i innych, i uznaje sprawę za wyczerpaną. W ich odczuciu droga do zażyłości prowadzi głównie przez kontakt seksualny.

0 0 1 FPonieważ wie dzą z własnego doświadczenia, że odosobnienie drugiego człowieka jest przede wszystkim 0 0 1 Fodosobnieniem fizycznym, fizyczne zespolenie ozna cza przezwyciężenie tego odosobnienia.

0 0 1 F Poza tym istnieją jeszcze inne czynniki, które dla wielu ludzi ozna czają możliwość przezwyciężenia 0 0 1 Fosamotnienia. Rozmowy o swoim oso bistym życiu, o swoich nadziejach i niepokojach, ukazywanie siebie od

0 0 1 Fstrony dziecinnej lub wręcz dziecięcej, odnajdywanie wspólnych zainte resowań - wszystko to uważa się za 0 0 1 Fprzezwyciężenie osamotnienia. Na wet okazywanie gniewu, nienawiści czy całkowitego braku hamulców

16

0 0 1 Ftraktuje się jako formy zażyłości; można tym tłumaczyć wypaczony po ciąg, jaki często odczuwają wobec siebie pary małżeńskie, które wydają się sobie bliskie jedynie w łóżku albo wtedy, gdy dają upust swojej wzajemnej nienawiści czy wściekłości. Ale zażyłość przejawiająca się w takich formach zmierza do stopniowego zaniku w miarę upływu czasu. W rezultacie zaczyna się szukać miłości z kimś innym, z jakimś nowym obcym. Znowu obcy człowiek przekształca się w „bliską" osobę, znowu uczucie zakochania się jest podniecające i mocne - i znowu powoli, stopniowo zaczyna tracić tę intensywność i kończy się pragnieniem

0 0 1 Fno wego podboju, nowej miłości. I niezmiennie towarzyszy temu złudzenie, że nowa miłość będzie inna niż poprzednie. Tworzenie się tych złudzeń w wysokim stopniu wspomaga zwodniczy charakter pożądania

0 0 1 Fseksual nego. Pożądanie seksualne zmierza do zespolenia; nie jest ono bynajmniej jedynie fizyczną żądzą, pozbyciem się bolesnego napięcia. Ale pożądanie seksualne może pobudzić niepokój wywołany samotnością, pragnienie, aby zdobyć lub zostać zdobytym, próżność, chęć zadania bólu, a nawet niszczenia — w takim samym stopniu, jak może je pobudzić miłość. Wydaje się, że pożądanie seksualne może stopić się z jakąkolwiek silną emocją lub być przez nią pobudzone, a miłość stanowi tylko jedną z ("j nich. Ponieważ większość ludzi łączy pożądanie seksualne z pojęciem \j miłości, łatwo dochodzą do błędnego mniemania, że się kochają, kiedy ' pożądają się fizycznie. Miłość może budzić pragnienie seksualnego zespolenia, a wtedy stosunek fizyczny pozbawiony jest

0 0 1 Fłapczywości, prag nienia ujarzmienia kogoś lub chęci, aby samemu zostać ujarzmionym, przepojony jest 0 0 1 Fnatomiast czułością. Jeżeli to nie miłość pobudza prag nienie fizycznego zespolenia, jeżeli miłość fizyczna nie

jest równocześnie miłością braterską, nigdy nie prowadzi do związku, który by nie miał charakteru 0 0 1 Forgiastycznego i nie był przemijający. Pociąg seksualny two rzy na krótko złudzenie związku, a jednak bez

miłości „związek" ten pozostawia obcych równie daleko od siebie, jak byli przedtem - zdarza się niekiedy, że zaczynają się siebie wstydzić lub nawet nienawidzić; kiedy znikają złudzenia, dwoje ludzi zaczyna odczuwać

0 0 1 Fwobec siebie chłód i obcość jeszcze wyraźniej niż uprzednio. Czułość nie jest bynaj mniej, jak to utrzymywał Freud, sublimacją instynktu seksualnego; jest bezpośrednim wynikiem braterskiej miłości i istnieje zarówno w

0 0 1 Ffizycz nej, jak i w niefizycznej formie miłości. 0 0 1 F W miłości erotycznej panuje wyłączność, której brak w miłości bra terskiej i macierzyńskiej. Ten

ekskluzywny charakter miłości erotycznej stanowi podstawę dalszych rozważań. Nierzadko ekskluzywność miłości erotycznej interpretuje się fałszywie jako przywiązanie oparte na chęci posiadania. Często można spotkać dwoje „zakochanych" w sobie ludzi, którzy poza tym nie kochają nikogo. Ich miłość jest w rzeczywistości egotyzmem a deux; są dwojgiem ludzi, utożsamiających się wzajemnie, którzy problem osamotnienia rozwiązują powiększając zasięg jednostki do dwóch osób. Czują, że udaje im się przezwyciężyć

0 0 1 Fsamotność, a jednak, wobec tego, iż są oddzieleni od reszty ludzkości, pozostają od separowani jedno od drugiego i są dla siebie zupełnie obcy; zespolenie, jakie odczuwają, jest złudzeniem. Miłość erotyczna jest ekskluzywna, lecz kocha ona w drugim człowieku całą ludzkość, wszystko, co żywe. Jest ekskluzywna tylko w tym sensie, że pozwala zespolić się w pełni i mocno tylko z jednym człowiekiem. Miłość erotyczna wyklucza miłość w stosunku do innych ludzi tylko w sensie erotycznego związku, pełnego związania się we wszystkich aspektach życia - ale bynajmniej nie w sensie głębokiej miłości braterskiej. Miłość erotyczna, jeżeli jest miłością, ma jedną przesłankę. Kocham z głębi mojej istoty - i przeżywam drugiego człowieka również do głębi jego lub jej istoty. A istota wszystkich ludzi jest identyczna. Wszyscy jesteśmy częścią Jedności; jesteśmy Jednością. Jeśli tak jest, nie powinno stanowić żadnej różnicy, kogo kochamy. Miłość powinna być zasadniczo aktem woli, decyzji całkowitego oddania życia życiu drugiego człowieka. Jest to w rzeczywistości rozumowe uzasadnienie idei nierozerwalności małżeństwa i szeregu innych form tradycyjnego związku, w którym dwój e partnerów nigdy się nie wybiera wzajemnie, lecz zostaj ą dla

0 0 1 Fsiebie wybrani - i mimo to oczekuje się od nich wzajemnej miłości. We współ czesnej kulturze Zachodu zasada ta wydaje się zupełnie fałszywa. Miłość ma powstać w wyniku spontanicznej emocjonalnej reakcji - nagiego opanowania przez uczucie, któremu nie sposób się oprzeć. Z takiej perspektywy widzi się jedynie swoiste cechy dwóch zainteresowanych jednostek - a nie fakt, że wszyscy mężczyźni są cząstką Adama, a 0 0 1 Fwszy stkie kobiety cząstką Ewy. Nie dostrzega się w miłości erotycznej bardzo doniostego czynnika, jakim jest wola. Kochanie kogoś to nie tylko sprawa silnego uczucia - to również decyzja, osąd. obietnica. Gdyby miłość była wyłącznie

0 0 1 Fuczuciem, nie byłoby podstawy do obietnicy do zgonnej wzajemnej miłości. Uczucie przychodzi i może odejść. Skąd mogę wiedzieć, czy pozostanie ono na zawsze, skoro w mój akt nie jest włączony ani osąd, ani decyzja? Biorąc pod uwagę te wszystkie poglądy, można by dojść do wniosku, że miłość jest wyłącznie aktem woli i

0 0 1 Foddania się i że dlatego rzeczą zasadniczo obojętną jest, kim są dwie kochające się osoby. Czy małże ństwo zostało zaaranżowane przez innych, czy było wynikiem osobistego wyboru, jeśli zostało zawarte, akt woli powinien gwarantować trwałość miłości. Pogląd ten zdaje się nie uwzględniać paradoksalnego charakteru natury ludzkiej i miłości erotycznej. Wszyscy jesteśmy jednością - a jednak każdy z nas jest jedyną w swoim rodzaju, niepowtarzalną istotą. W naszych stosunkach z innymi ludźmi powtarza się ten sam paradoks. Ponieważ wszyscy jesteśmy jednością, możemy kochać w duchu miłości braterskiej każdego w taki sam sposób. Ale skoro równocześnie wszyscy różnimy się od siebie, miłość erotyczna wymaga pewnych swoistych, zupełnie indywidualnych czynników; mogą się one wytworzyć między pewnymi ludźmi, ale nie między wszystkimi.

17

0 0 1 FOba zatem poglądy, jeden, że miłość erotyczna jest całkowicie indy widualnym pociągiem istniejącym wyłącznie pomiędzy dwojgiem ściśle określonych osób, zarówno jak i drugi, który przyjmuje, że miłość

0 0 1 Fero tyczna jest niczym innym jak aktem woli - są prawdziwe - albo, jak można to wyrazić trafniej, prawda nie leży ani tu, ani tam. Tak więc pogląd, że wzajemny stosunek, jeśli nie znalazło się w nim szczęścia, można bez trudu rozwiązać, jest równie błędny jak pogląd, że nie można go rozwiązać w żadnych okolicznościach.

D. MIŁOŚĆ SAMEGO SIEBIE

Jak nie budzi żadnych zastrzeżeń pojęcie miłości skierowanej ku różnym obiektom, tak szeroko 0 0 1 Frozpowszechniony jest pogląd, że kochanie in nych jest cnotą, natomiast mitość siebie samego jest grzeszna.

Zakłada się, że o ile kocham siebie, o tyle nie kocham innych, że mitość własna jest tym samym co egoizm. W myśli zachodniej pogląd ten jest bardzo stary. Kalwin wyraża się o miłości siebie samego jako o „pladze". Freud mówi o miłości własnej w kategoriach psychiatrycznych, niemniej ocenia ją tak samo jak Kalwin. Dla niego miłość własna jest tym samym co narcyzm, libido skierowanym ku samemu sobie. Narcyzm jest najwcze- śniejszym stadium rozwoju człowieka, a osobnik, który w późniejszym życiu powraca do tego narcystycznego

0 0 1 Fstadium, nie jest zdolny do miło ści; w przypadkach krańcowych jest człowiekiem obłąkanym. Freud twierdzi, że miłość jest ujawnieniem się libido i że libido albo zwraca się w kierunku innych ludzi - mamy wtedy do czynienia z miłością -albo też w kierunku własnym - i wtedy mówimy o miłości siebie samego. Miłość i miłość samego siebie wykluczają się wzajemnie w tym sensie, że im więcej jest pierwszej, tym mniej drugiej. Jeśli miłość samego siebie jest rzeczą złą, wynika z tego, że jej brak jest cnotą. Powstaje kwestia, czy obserwacja psychologiczna potwierdza tezę o istnieniu zasadniczej sprzeczności

0 0 1 Fmiędzy miłością samego siebie a miło ścią innych? Czy miłość własna jest tym samym co egoizm, czy też są to pojęcia przeciwstawne? Co więcej, czy egoizm dzisiejszego człowieka naprawdę jest zainteresowaniem się sobą

0 0 1 Fsamym jako jed nostką z jej wszystkimi intelektualnymi, emocjonalnymi i zmysłowymi możliwościami? Czy człowiek nie stał się dodatkiem do swej socjo-ekonomicznej roli? Czyjego egoizm jestidentycznyzmiłością własną, czy też może jest wynikiem jej braku? Zanim zaczniemy się zastanawiać nad psychologicznym aspektem egoizmu i miłości własnej, powinno się podkreślić logiczny błąd tkwiący w mniemaniu, że miłość innych i miłość samego siebie wzajemnie się wykluczają. Jeżeli jest cnotą kochać mego sąsiada - jako ludzką istotę - musi być cnota, a nie grzechem kochać samego siebie, jako że i ja jestem istotą ludzką. Nie ma takiego pojęcia człowieka, które by nie obejmowało również i mnie. Doktryna głosząca takie wyłączenie zawiera wewnętrzną sprzeczność. Myśl wyrażona w biblijnym nakazie: „Kochaj bliźniego swego jak siebie samego" zakłada, że poszanowania własnej integralności i niepowtarzalności, miłości i zrozumienia dla swego ja nie można oddzielić od poszanowania, miłości i zrozumienia innej istoty. Miłość własnego ja jest nierozerwalnie związana z miłością każdego innego człowieka. Dotarliśmy teraz do podstawowych przesłanek psychologicznych, na których zbudowane są wnioski naszego rozumowania. Ogólnie rzecz biorąc, przesłanki te są następujące: nie tylko inni ludzie, lecz i my sami jesteśmy obiektami naszych uczuć i postaw; postawy wobec innych i wobec nas samych nie tylko nie są sprzeczne, lecz są w sposób zasadniczy zespolone. W odniesieniu do omawianego problemu oznacza to, że miłość innych i

0 0 1 Fmiłość nas samych nie stanowi alternatywy wyklu czających się możliwości. Wprost przeciwnie, nastawienie, by kochać siebie samego, występuje u wszystkich, którzy są zdolni kochać innych. Miłość w zasadzie jest niepodzielna w zakresie związku pomiędzy obiektami a czyimś własnym ja. Prawdziwa miłość jest wyrazem

0 0 1 Fproduktywności i zawiera w sobie troskę, poszanowa nie, odpowiedzialność, poznanie. Nie jest „afektem" w sensie ulegania czyjemuś oddziaływaniu, lecz czynnym dążeniem do rozwoju i szczęścia osoby, którą się kocha, mającym swe źródło w zdolności kochania.

0 0 1 FKochać kogoś to uruchomić i skoncentrować siły miłości. Podstawo wa afirmacja zawarta w miłości kieruje się 0 0 1 Fku ukochanej osobie stającej się wcieleniem najistotniejszych ludzkich cech. Miłość do jednego czło wieka

zakłada miłość do człowieka w ogóle. Rodzaj „podziału pracy" — jak to nazywa William James —przy którym ktoś kocha własną rodzinę, ale nie okazuje żadnych uczuć wobec „obcego" człowieka, jest dowodem generalnej niezdolności kochania. Miłość do człowieka nie jest, jak się często przypuszcza, uogólnieniem miłości do

0 0 1 F 0 0 1 Fokreślonej osoby, lecz sta nowi jej przesłankę, chociaż genetycznie wywodzi się z miłości do okre ślonych jednostek. Wynika z tego, że moje własne ja musi być w równym stopniu co inny człowiek obiektem mojej miłości.

0 0 1 FAfirmacja życia, szczęś cie, rozwój i wolność mają swoje źródło we własnej zdolności kochania, to znaczy w 0 0 1 Ftrosce, szacunku, odpowiedzial ności i poznaniu. Jeżeli człowiek potrafi kochać w sposób produktywny, kocha

również samego siebie; jeżeli potrafi kochać tylko innych, nie potrafi kochać w ogóle. Zakładając, że miłość samego siebie i innych w zasadzie się łączą, jak wyjaśnimy egoizm, który oczywiście

0 0 1 F 0 0 1 Fwyklucza jakiekolwiek prawdzi we zainteresowanie bliźnim? Człowiek samolubny interesuje się wyłącz nie sobą, chce mieć wszystko dla siebie, nie czuje żadnej przyjemności dając i potrafi tylko brać. Na świat zewnętrzny patrzy jedynie z punktu widzenia osobistych korzyści; nie obchodzą go potrzeby innych, nie okazuje poszanowania dla ich godności i integralności. Nie widzi poza sobą nikogo; ocenia każdego i wszystko pod kątem przydatności dla siebie samego, jest generalnie niezdolny do miłości. Czy nie dowodzi to, że

18

zainteresowanie innymi i zainteresowanie sobą samym są nieuchronnie przeciwstawne? Byłoby tak, gdyby egoizm i miłość własna były tym samym. Lecz założenie takie jest akurat błędem, który doprowadził do tylu mylnych wniosków dotyczących naszego problemu. E g o i z m i miłość własna nie tylko nie są tym samym, ale

0 0 1 Fsą wręcz przeciwstawne. Egoista kocha siebie nie za wiele, ale za mało; w rzeczywistości niena widzi siebie. Ten brak czułości i troski o siebie, który jest tylko jednym z przejawów braku produktywności, sprawia, że egoista czuje się pusty i zawiedziony. Nieuchronnie staje się nieszczęśliwy i gorączkowo usiłuje ciągnąć z życia

0 0 1 Fzadowolenie, którego osiągnięcie sam sobie uniemożli wia. Wydaje się, że człowiek taki zbytnio dba o siebie, 0 0 1 Fw rzeczywistości jednak dokonuje tylko bezowocnych prób, aby ukryć i jakoś zrekompen sować

niepowodzenia w pielęgnacji swojego prawdziwego ja. Freud utrzymuje, że egoista pełen jest samouwielbienia, jakby odwrócił swoją mitość od innych i skierował ją ku własnej osobie. Prawda, że egoiści nie potrafią kochać innych, ale nie potrafią też kochać siebie s a m y c h.

0 0 1 F Łatwiej jest zrozumieć egoizm porównując go z zachłannym zainte resowaniem się innymi, z czym spotykamy się na przykład u przesadnie troskliwej matki. Choć jest najgłębiej przekonana, że jest ogromnie czuła dla swojego dziecka, w istocie odczuwa głęboko ukrywaną wrogość wobec obiektu swego

0 0 1 Fzainteresowania. Jej zainteresowanie jest przesa dne nie dlatego, że zbyt mocno kocha dziecko, ale dlatego, że musi rekompensować niemożność kochania w ogóle. Ta teoria istoty egoizmu zrodziła się z psychoanalitycznych badań neurotycznego „braku egoizmu",

0 0 1 Fsymptomu nerwicy spotykanego u nie małej ilości ludzi, którzy jednak nie cierpią zazwyczaj z powodu tego 0 0 1 Fobjawu, lecz innych z nim związanych, jak depresja, zmęczenie, niezdo lność do pracy, zawody w sprawach

miłosnych itp. Brak egoizmu nie tylko nie jest odczuwany jako symptom choroby; często jest on tą jedyną zbawczą cechą charakteru, którą tacy ludzie się chlubią. „Nieegoistyczny" człowiek „nie chce niczego dla siebie", „żyje tylko dla innych", jest dumny z tego, że nie uważa się za kogoś ważnego. Dziwi go bardzo, iż

0 0 1 Fmimo że nie jest egoistą, jest nieszczęśliwy i że jego stosunki z najbliż szymi nie układają się najlepiej. Badania wykazują, że brak egoizmu tego człowieka nie występuje obok innych symptomów choroby, lecz jest właśnie jednym z nich, i to często tym najważniejszym; że cierpi on na paraliż zdolności kochania, radości z czegokolwiek; że jest pełen wrogości wobec życia i że poza fasadą

0 0 1 F 0 0 1 F„braku egoizmu" kryje się subte lny, niemniej jednak ostry egocentryzm. Człowieka takiego można wy leczyć jedynie wtedy, jeżeli jego „brak egoizmu" również uzna się za jeden z symptomów chorobowych, łącznie z innymi, i wyciągnie się go z bezproduktywności, leżącej u podstaw zarówno jego „braku egoizmu", jak i szeregu innych niedomagań.

0 0 1 F Istota „braku egoizmu" przejawia się szczególnie wyraźnie w skut kach, jakie wywiera na otoczeniu; w naszej kulturze najczęściej we wpływie, jaki „nieegoistyczna" matka wywiera na swoje dzieci. Wierzy ona, że dzięki temu, iż jest pozbawiona egoizmu, jej dzieci odczują, co to znaczy być kochanym, i nauczą się z kolei, co

0 0 1 Fto znaczy kochać. Jednakże skutek wywołany jej „brakiem egoizmu" w najmniejszym na wet stopniu nie odpowiada oczekiwaniom. Dzieci nie okazują szczęścia istot przekonanych, że się je kocha; są niespokojne, pełne napięcia, boją się wywołać niezadowolenie matki i starają się postępować tak, aby nie zawieść jej oczekiwań. Na ogół odbija się na nich ukrywana wrogość matki wobec życia, którą raczej wyczuwają, niż zdają sobie z niej jasno sprawę, i w końcu nasiąkają nią same. Ogółem biorąc, wpływ „nieegoistycznej" matki nie różni się wiele od wpływu matki egoistki, a w istocie jest on często gorszy, ponieważ jej „brak egoizmu"

0 0 1 F 0 0 1 Fpowstrzy muje dzieci od krytycznej oceny jej postępowania. Ciąży na nich obowią zek, by nie sprawiać jej zawodu; pod płaszczykiem cnoty uczy się je niechęci do życia. Jeżeli ktoś ma okazję zaobserwować, jaki wpływ może wywierać matka, w której żyje prawdziwa miłość własna, zobaczy, że nic skuteczniej nie wpaja dziecku pojęcia, czym jest miłość, radość i szczęście, jak to że jest kochane przez matkę, która kocha sama siebie. Trudno o lepsze podsumowanie poglądów na temat miłości samego siebie jak słowa wypowiedziane na ten temat przez Mistrza Eckharta: „Jeżeli kochasz samego siebie, kochasz każdego tak, jak kochasz siebie. Jeśli kochasz innego człowieka mniej niż siebie samego, nie umiesz prawdziwie kochać siebie, jeżeli jednak kochasz wszystkich jednakowo, włączając w to i siebie, będziesz wszystkich kochał jak jedną osobę, a tą osobą jest zarówno Bóg, jak i człowiek. A zatem ten jest wspaniałym i prawym człowiekiem, kto kochając siebie, w ten

0 0 1 Fsposób kocha wszyst kich".

E. MIŁOŚĆ BOGA

Stwierdzono powyżej, że podstawową przyczyną naszej potrzeby miłości jest uczucie osamotnienia i wynikające zeń pragnienie przezwyciężenia niepokoju wywołanego tym osamotnieniem poprzez uczucie zespolenia. Religijna forma miłości, ta, która nazywa się miłością Boga, nie jest, używając terminów psychologicznych, niczym innym. I ona wypływa z potrzeby przezwyciężenia samotności i osiągnięcia

0 0 1 Fzespolenia. W rzeczy wistości miłość Boga posiada tyle różnych właściwości i aspektów, ile ma ich miłość człowieka; odnajdujemy tu również w znacznej mierze podobne zróżnicowanie. We wszystkich teistycznych religiach, obojętne, czy są one politeistyczne, czy monoteistyczne, Bóg reprezentuje wartość najwyższą, dobro najbardziej upragnione. Tak więc swoistość znaczenia Boga zależy od

0 0 1 Ftego, co dla danego człowieka stanowi owo dobro najbardziej upragnio ne. Aby zrozumieć pojęcie Boga, należy rozpocząć od analizy struktury człowieka, który Boga wielbi.

19

Rozwój rodzaju ludzkiego na podstawie naszych o nim wiadomości można scharakteryzować jako uwalnianie się człowieka od natury, od matki, od więzów krwi i ziemi. W początkach historii ludzkiej człowiek, mimo że już pozbawiony pierwotnej jedności z naturą, ciągle jeszcze trzyma się kurczowo tych początkowych więzów. Powracając do nich czuje się bezpieczny. Wciąż jeszcze odczuwa swoją tożsamość ze światem zwierzęcym i roślinnym i próbuje odnaleźć tę jedność poprzez ścisły związek ze światem natury. Wiele prymitywnych wierzeń odzwierciedla to stadium rozwojowe. Zwierzę zostaje przekształcone w totem; podczas najbardziej uroczystych aktów religijnych albo na wojnach nosi się maski zwierzęce, czci się zwierzę jak Boga. W późniejszym stadium rozwoju, kiedy ludzka zręczność osiągnęła już poziom rzemieślniczy i artystyczny, kiedy człowiek przestaje być wyłącznie zdany na dary natury — na owoc, który znajdzie, lub zwierzę, które zabije - człowiek przeobraża się w boga dzieła swoich rąk. Jest to okres oddawania czci bożkom 0 0 1 Fwyrabia nym z gliny, srebra lub złota. Człowiek przenosi swoje własne siły i umiejętności na przedmioty, jakie tworzy, i w tak wyalienowany sposób czci swoją dzielność, swoje dobra. W jeszcze późniejszym okresie 0 0 1 Fczło wiek nadaje swym bóstwom postać ludzką. Wydaje się, że mogło to nastąpić dopiero wówczas, gdy w jeszcze większym stopniu uświadomił sobie samego siebie, kiedy odkrył, że człowiek jest najwyższą i 0 0 1 Fnajczci godniejszą „rzeczą" na świecie. W tej fazie czci antropomorficznego boga obserwujemy rozwój w dwóch zakresach. Jeden dotyczy kobiecej lub męskiej natury bogów, drugi stopnia dojrzałości, jaki człowiek 0 0 1 Fosią gnął, określającego zarówno

0 0 1 Fcharakter jego bogów, jak i charakter mi łości, jaką ku nim żywi. Pomówmy najpierw o przejściu od religii, w której najważniejszą osobą jest matka, do religii koncentrującej

0 0 1 Fsię na ojcu. Zgodnie z wiel kimi i przełomowymi odkryciami Bachofena i Morgana w połowie XIX wieku, mimo że ich poglądy odrzuciła większość kół akademickich, można prawie z całą pewnością stwierdzić, że w

0 0 1 Fwielu kulturach patria-rchalną fazę religii poprzedzała faza matriarchatu. W fazie tej najważ niejszą postacią jest matka. Ona jest boginią, ona również sprawuje władzę w rodzinie i w społeczeństwie. Aby zrozumieć istotę

0 0 1 Freligii opar tej na matriarchacie, musimy sobie jedynie przypomnieć, co powiedziano wyżej o istocie miłości 0 0 1 Fmatczynej. Miłość matki nie jest niczym uwaru nkowana, jest wszechopiekuńcza, wszechogarniająca;

ponieważ miłość ta nie jest niczym uwarunkowana, nie można nią również kierować ani nie można jej zdobyć. Jej obecność daje ukochanej osobie poczucie błogości, brak wytwarza uczucie zagubienia i krańcowej rozpaczy.

0 0 1 FPonie waż matka kocha swoje dzieci dlatego, że są jej dziećmi, a nie dlatego, że są „dobre", posłuszne czy że spełniają jej życzenia i rozkazy, miłość macierzyńska zasadza się na równości. Wszyscy ludzie są równi,

0 0 1 Fponie waż wszyscy są dziećmi matki, wszyscy są dziećmi Matki Ziemi. 0 0 1 F Następne stadium ewolucji rodzaju ludzkiego, jedyne, o którym po siadamy gruntowną wiedzę i gdzie nie

musimy opierać się na wnioskach i rekonstrukcjach, to faza patriarchatu. W okresie tym matka zostaje zdetronizowana ze swego najwyższego stanowiska. Najwyższą istotą staje się ojciec. Dzieje się tak zarówno w religii, jak i w społeczeństwie. Z natury miłości ojcowskiej wynika, że stawia ona pewne żądania, ustala zasady i prawa; miłość do syna zależy od jego podporządkowania się żądaniom ojca. Ojciec najbardziej lubi tego syna,

0 0 1 Fktóry jest doń najbar dziej podobny, tego, który mu okazuje najwięcej posłuszeństwa i który najlepiej się nadaje, aby stać się jego sukcesorem i odziedziczyć jego mienie. (Rozwój społeczeństwa patriarchalnego idzie

0 0 1 Fw parze z rozwo jem własności prywatnej). W następstwie tego społeczeństwo patriarchalne staje się hierarchiczne; równość między braćmi ustępuje miejsca współzawodnictwu i wzajemnym walkom. Czy

0 0 1 Fmyślimy o kulturze hin duskiej, egipskiej lub greckiej, czy judeochrześcijańskiej lub 0 0 1 Fmuzułma ńskiej, znajdujemy się w obrębie świata patriarchalnego, z jego męskimi bogami, nad którymi króluje jeden główny bóg

0 0 1 Flub z którego wyelimi nowano wszystkich bogów z wyjątkiem Jedynego Boga. Skoro jednak z ludzkiego serca nie da się wykorzenić pragnienia miłości matki, trudno się dziwić, że postaci kochającej matki nigdy nie usunięto całkowicie z panteonu. W religii żydowskiej powracają macierzyńskie aspekty Boga, szczególnie w różnych prądach mistycyzmu. W religii katolickiej matkę symbolizuje Kościół i Matka Boska. Nawet protestantyzm nie usuwa całkowicie postaci Matki Boskiej, choć pozostaje tam ona w ukryciu. Luter przyjął

0 0 1 Fnaczelną zasadę, że nic, co człowiek czyni, nie może spro wadzić miłości Boga. Miłość Boga jest łaską, postawa religijna to wiara w tę łaskę, to stanie się małym i bezbronnym; żadne dobre uczynki nie mogą wpłynąć na Boga ani sprawić, by Bóg nas kochał - wbrew temu, co twierdzą doktryny katolickie. W katolickiej doktrynie

0 0 1 Fna temat do brych uczynków możemy rozpoznać elementy patriarchalizmu; mogę zdobyć miłość ojca, 0 0 1 Fokazując mu posłuszeństwo i spełniając jego żąda nia. Natomiast doktryna luterańska, mimo bardzo wyraźnie

0 0 1 Fpatriarchal nego charakteru, zawiera w sobie ukryty element matriarchalny. Miłości matki nie można zdobyć; po prostu albo jest, albo jej nie ma; wszystko, co mogę zrobić, to wierzyć (jak mówi psalmista: „Aleś ty jest, któryś mnie wywiódł z żywota, czyniąc mi dobrą nadzieję jeszcze u piersi matki mojej"16) i przemienić się w

0 0 1 Fbezradne, bezsilne dziecko. Cechą szczegól ną wiary luterańskiej jest to, że postać matki usunięto w niej z 0 0 1 Fekspono wanego miejsca i zastąpiono postacią ojca; zamiast pewności, że się jest kochanym przez matkę,

0 0 1 Fgłęboko nurtująca człowieka wątpliwość i licze nie, wbrew wszelkim nadziejom, na niczym nie uwarunkowaną miłość ojca stanowi jej rys zasadniczy. Musiałem omówić tę różnicę między matriarchalnym i patriarchalnym elementem w religii, aby wykazać, że charakter miłości Boga zależy od matriarchalnych i patriarchalnych aspektów w danej religii. Aspekt

0 0 1 Fpatriarchalny każe mi kochać Boga jak ojca; zakładam, że jest on spra wiedliwy i surowy, że karze i nagradza, i wreszcie że kiedyś wybierze mnie jako swego ulubionego syna, tak jak Bóg wybrał Abrahama Izraela, jak Izaak wybrał Jakuba, jak Bóg wybiera swój wybrany naród. W matriarchalnym aspekcie religii kocham Boga

20

jak wszechobejmującą matkę. Wierzę w jej miłość, w to, iż mimo że jestem biedny i słaby, mimo że zgrzeszyłem, będzie mnie kochać, nie będzie wolała nade mnie żadnego spośród swoich dzieci; cokolwiek się ze mną stanie, pośpieszy mi z pomocą, ocali mnie i przebaczy. Nie trzeba podkreślać, że mojej miłości Boga i jego miłości ku mnie nie da się rozdzielić. Jeżeli Bóg jest ojcem, kocha mnie jak syna, a ja kocham go jak ojca. Jeżeli Bóg jest matką, jej miłość i moja miłość determinuje fakt, że jest matką. Różnica między macierzyńskim a ojcowskim aspektem miłości Boga stanowi mimo wszystko tylko jeden z czynników decydujących o istocie tej miłości; drugim jest stopień dojrzałości osiągnięty przez człowieka, a tym samym dojrzałość jego pojęcia Boga i jego miłość ku niemu. Odkąd ewolucja rodzaju ludzkiego doprowadziła od matriarchalnej struktury społeczeństwa i religii do

0 0 1 Fpatriarchatu, możemy śledzić dojrze wanie miłości głównie w rozwoju religii patriarchalnej.' 7 W 0 0 1 Fpoczątko wym stadium tego rozwoju widzimy despotycznego, zazdrosnego Boga, który uważa stworzonego

przez siebie człowieka za swoją własność i który sądzi, że ma prawo czynić z nim wszystko, co mu się podoba. Jest to faza religii, w której Bóg wypędza człowieka z raju, ażeby nie jadł z drzewa wiadomości dobrego i złego i nie mógł w ten sposób sam stać się Bogiem; jest to faza, w której Bóg postanawia wygubić rodzaj ludzki przez zesłanie potopu, ponieważ nikt z ludzi nie zadowala go z wyjątkiem ulubionego syna Noego; jest to faza, w której Bóg żąda od Abrahama, ażeby zabił swojego jedynego ukochanego syna Izaaka, by przez ten akt

0 0 1 Fkrańcowego posłuszeństwa wykazał swą miłość do Boga. Ale rów nocześnie rozpoczyna się nowa faza; Bóg zawiera z Noem przymierze, w którym przyrzeka, że nigdy nie wygubi rodzaju ludzkiego - jest to przymierze, którym on sam jest związany; związany nie tylko swoimi przyrzeczeniami, lecz również zasadą sprawiedliwości. Na tej podstawie Bóg musi ustąpić wobec żądania Abrahama, aby oszczędził Sodomę, jeżeli znajdzie się w niej choćby dziesięciu sprawiedliwych. Jednakże rozwój ten nie ogranicza się do przeistoczenia

0 0 1 F 0 0 1 FBoga z postaci despotycz nego władcy szczepowego w kochającego ojca, w ojca, którego obowią zują prawa przez niego samego ustanowione; rozwój idzie w kierunku przeistoczenia Boga z postaci ojca w symbol jego

0 0 1 Fzasad - sprawiedliwo ści, prawdy, miłości. Bóg jest prawdą, Bóg jest sprawiedliwością. W tym stadium rozwoju Bóg przestaje być osobą, człowiekiem, ojcem; staje się symbolem zasady jedności pod różnymi

0 0 1 Fpostaciami, wyobraże niem kwiatu, który rozkwitnie w człowieku z nasienia duchowego. Bóg nie może mieć 0 0 1 Fimienia. Imię zawsze określa rzecz lub osobę, coś ogra niczonego, skończonego. Jak Bóg może mieć imię,

jeżeli nie jest ani osobą, ani rzeczą? 0 0 1 F Najbardziej uderzający epizod w tej przemianie zawarty jest w biblij nej historii objawienia się Boga

Mojżeszowi. Kiedy Mojżesz oświadcza Bogu, że Hebrajczycy nie uwierzą mu, że został posiany przez Niego, póki nie będzie im mógł powiedzieć boskiego imienia (jak czciciele bożków mogliby pojąć bezimiennego boga,

0 0 1 Fskoro najważniejszą cechą bożka jest posiadanie imienia?). Bóg idzie na ustępstwo. Mówi Mojże szowi: „Jam jest, którym jest" lub w innym przekładzie „Jam jest, którym się staję". „Staję się" oznacza, że Bóg nie jest ograniczony, że nie jest ani osobą, ani „bytem". Najbardziej adekwatny przekład tego zdania brzmiałby: powiedz

0 0 1 Fim, że „imię moje jest bezimienne". Zakaz tworze nia jakichkolwiek wizerunków Boga, wymawiania jego 0 0 1 Fimienia nadare mno, a w końcu zakaz wymawiania go w ogóle, zmierza do tego samego celu, a mianowicie do

uwolnienia człowieka od myśli, że Bóg jest ojcem, że jest osobą. W późniejszym rozwoju mys'li teologicznej kwestia ta rozwinięta zostaje dalej w zasadę, że Bogu nie wolno nawet ( ' przyznawać jakiegokolwiek pozytywnego atrybutu. Mówienie o Bogu, 1^' że jest mądry, potężny, dobry - znowu wiąże się z pojęciem, że jest on osobą; wszystko, co mogę zrobić, to powiedzieć, czym Bóg nie jest, mogę ustalić

0 0 1 Fnegatywne atrybuty, mogę zakładać, że nie jest ograniczo ny, nie jest niedobry, nie jest niesprawiedliwy. Im lepiej wiem, czym Bóg nie jest, tym moja wiedza o Bogu jest większa. Dojrzewająca idea monoteizmu w swoich dalszych następstwach może prowadzić do jednego tylko wniosku: nie należy w ogóle wymawiać imienia Boga, nie należy mówić o Bogu. Wówczas Bóg staje się tym, czym jest

0 0 1 Fpotencjalnie w teologii monoteistycznej - bezimiennym Jedy nym, a nasze niewyrażalne jąkanie się na jego temat odnosi się do jedności stanowiącej podstawę wszechświata zjawisk, podłoże wszelkiego istnienia; Bóg staje się prawdą, miłością, sprawiedliwością. Bóg jest mną, ponieważ jestem człowiekiem. Jest zupełnie oczywiste, że ta ewolucja od antropomorficznej do czysto monoteistycznej zasady wywołała ogromną zmianę w naturze miłości Boga. Boga Abrahama można kochać, można się go bać jak ojca, jako że

0 0 1 Fczasem dominuje u niego element gniewu, czasem przeba czenia. O ile Bóg jest ojcem, ja jestem dzieckiem. Nie wyzwoliłem się jeszcze w pełni z autystycznego pragnienia zdobycia wszechwiedzy i wszechmocy. Nie zdobyłem jeszcze dość obiektywizmu, aby zdać sobie sprawę z własnej ograniczoności jako istoty ludzkiej, z mojej ciemnoty, mojej bezsiły. Ciągle, jak dziecko, domagam się ojca, który mnie ocali, który będzie nade mną czuwał, będzie mnie karał, ojca, który mnie lubi, gdy jestem posłuszny, któremu schlebia moje posłuszeństwo i

0 0 1 Fktó rego gniewa moja krnąbrność. Nie ulega wątpliwości, że większość ludzi nie wyszła jeszcze w swoim rozwoju poza ten stan niemowlęctwa, i stąd wiara w Boga jest dla nich wiarą w spieszącego z pomocą ojca,

0 0 1 F 0 0 1 Fdziecin nym złudzeniem. Mimo że tego rodzaju pojęcie religii zostało przezwy ciężone przez niektórych ludzi oraz przez wielkich nauczycieli ludzkości, wciąż jeszcze stanowi ono dominującą formę wierzeń. W tym świetle krytyka idei Boga wyrażona przez Freuda jest zupełnie poprawna. Jego błąd polegał jednak na tym, że nie wziął pod uwagę innego aspektu religii monoteistycznej, stanowiącego jej najgłębszą treść, a prowadzącego logicznie wprost do negacji takiego pojęcia Boga. Człowiek prawdziwie religijny, jeżeli postępuje zgodnie z istotą idei monoteistycznej, nie modli się o nic, niczego od Boga nie oczekuje; kocha Boga

21

inaczej niż dziecko kocha swego ojca lub matkę, człowiek taki ma tak pokorne poczucie własnej ograniczoności, że wie, iż nic nie wie o Bogu. Bóg staje się dla niego symbolem, w którym ludzkość we wcześniejszym stadium swej ewolucji zawarła sumę tego, do czego dąży, staje się królestwem świata ducha, miłością, prawdą i sprawiedliwością. Człowiek taki wyznaje zasady, które Bóg reprezentuje, myśli zgodnie z zasadami prawdy, żyje zgodnie z zasadami miłości i sprawiedliwości i uważa, że cale jego życie posiada wartość jedynie o tyle, o ile daje mu ono szansę coraz pełniejszego rozwijania swych ludzkich możliwości jako jedynej rzeczywistości, która się liczy, jako jedynego przedmiotu „bezwarunkowego zaangażowania"; wreszcie — nie mówi on o Bogu, nie wspomina nawet jego imienia. Kochać Boga, gdyby miał już użyć tego określenia, oznaczałoby wówczas

0 0 1 Fdążyć do pełnej zdolności kocha nia, do realizacji tego, co Bóg reprezentuje sam w sobie. 0 0 1 F Z tego punktu widzenia logiczną konsekwencją monoteistycznej my śli jest negacja całej teologii, całej

„wiedzy o Bogu". Jednakże taki radykalny nieteologiczny pogląd różni się od nieteistycznego systemu, co widać na przykładzie wczesnego buddyzmu czy taoizmu.

0 0 1 F We wszystkich taoistycznych systemach, nawet nieteologicznych, za kłada się realność istnienia dziedziny ducha, dziedziny górującej nad człowiekiem, nadającej sens i ważkość duchowym siłom człowieka i jego dążeniu do zbawienia i wewnętrznego narodzenia. W systemie nie-teistycznym natomiast sfera ducha nie istnieje ani poza człowiekiem, ani nad nim. Sfera miłości, rozumu i sprawiedliwości istnieje jako coś

0 0 1 Frzeczywistego jedynie dlatego i tylko o tyle, o ile człowiek potrafił roz winąć w sobie te siły w procesie swojej ewolucji. Zgodnie z tym poglądem życie ma jedynie takie znaczenie, jakie nadaje mu sam człowiek; 0 0 1 Fczło wiek jest całkowicie samotny, a przezwycięża tę samotność tylko o tyle, o ile pomaga drugiemu człowiekowi. Ponieważ mówiłem o miłości Boga, chciałbym wyjaśnić, że osobiście nie rozumuję kategoriami pojęć teistycznych i że dla mnie pojęcie Boga jest pojęciem uwarunkowanym jedynie historycznie, pojęciem, w

0 0 1 Fktó rym człowiek wyraził w danym historycznym okresie wiarę w swoje rosnące siły, tęsknotę za prawdą, za 0 0 1 Fzespoleniem. Lecz wierzę również, że konsekwencje ścisłego monoteizmu i nieteistycznego bezwarunko wego

zaangażowania w duchową rzeczywistość to dwa poglądy, które, aczkolwiek różne, nie muszą się wzajemnie zwalczać. W tym momencie zjawia się jednak inny wymiar problemu miłości Boga. który należy omówić, aby przedstawić jego złożoność. Mam tu na myśli podstawową różnicę stanowisk Wschodu (Chiny i Indie) i

0 0 1 FZa chodu wobec religii; różnicę tę można wyrazić w kategoriach logicznych. Od czasów Arystotelesa cały świat zachodni stosuje logiczne zasady jego filozofii. Logika ta opiera się na prawie identyczności, które twierdz [, że A jest A, na prawie zaprzeczenia (A nie jest nie A) oraz na prawie wykluczonego środka (A nie może być A oraz nie A; ani A, ani nie A). Arystoteles wyjaśnia swoje stanowisko w następującym zdaniu: „Jest niemożliwe, aby ta sama rzecz w tym samym czasie należała i nie należała do tej samej rzeczy w tym samym zakresie; jakiekolwiek byśmy dali inne rozróżnienia, aby stawić czoło zarzutom dialektyki, niczego one nie zmienią. Tak oto jest to najpewniejsza ze wszystkich zasad..." Ten aksjomat logiki arystotelesowskiej tak głęboko przepoił nasz sposób myślenia, że uważa się go za naturalny i oczywisty, podczas gdy z drugiej strony twierdzenie, że X jest A i nie A, wydaje się nonsensem. (Oczywiście twierdzenie to odnosi się do podmiotu X w danym czasie, nie do X w chwili obecnej i do X w czasie przyszłym albo też do jednego aspektu X przeciwstawionemu innemu aspektowi). Przeciwieństwem logiki arystotelesowskiej jest - jak by ją można było określić - logika paradoksalna, która

0 0 1 Fzakłada, że A i nie A nie wykluczają się wzajemnie jako orzeczniki X. Logika paradoksalna rzą dziła chińskim i hinduskim sposobem myślenia, zawarta była w filozofii Heraklita, a potem znowu, pod nazwą dialektyki, stała się filozofią Hegla i Marksa. Naczelną zasadę logiki paradoksalnej jasno opisał Laotsy: „Słowa, które są całkowicie prawdziwe, wydają się paradoksem". A Czuangtsy powiedział: „To, co jest jednym, jest jednym. To,

0 0 1 Fco nie jest jednym, jest także jednym". Pozytywną formułą logiki paradoksal nej jest: „To jest i zarazem tego nie m a". Inne sformułowanie jest negatywne: „To nie jest ani tym, ani t a m t y m". Ten pierwszy schemat znajdujemy w myśli taoistycznej, u Heraklita, a także w dialektyce heglowskiej; 0 0 1 Fnato miast sformułowanie drugie często występuje w filozofii hinduskiej. Chociaż szczegółowy opis różnic między logiką arystotelesowską a paradoksalna wykraczałby poza ramy

0 0 1 Fniniejszej książki, przytoczę jed nak kilka przykładów, aby wyjaśnić dokładniej tę zasadę. W myśli 0 0 1 Fzacho dniej logika paradoksalna znalazła swój najwcześniejszy wyraz w filozofii Heraklita. Zakłada on, że

0 0 1 Fkonflikt przeciwieństw jest podstawą wszel kiego istnienia. „Nie rozumieją mówi jak to, co jest rozbieżne, zbiega się w sobie. Jest to zgodność rozbieżnych dążeń, jak w łuku i lirze". Albo jeszcze jaśniej: „W te same fale wstępujemy i nie wstępujemy, jesteśmy sobą i nie jesteśmy." Albo: „Tym samym jest w nas życie i śmierć, czuwanie i sen, młodość i starość."

0 0 1 F Filozofia Laotsego wyraża tę samą myśl w bardziej poetyckiej for mie. Charakterystycznym przykładem 0 0 1 Ftaoistycznego paradoksalnego sy stemu myślenia jest następujące stwierdzenie: „Ciężkość jest źródłem

0 0 1 Flekkości; bezruch jest władcą ruchu". Albo: „Tao w swym uporządko wanym bycie nie robi nic i nie ma niczego, czego by nie robił". Albo: „Moje słowa można bardzo łatwo zrozumieć i bardzo łatwo wprowadzić w życie; ale na całym świecie nie ma nikogo, kto by mógł je i zrozumieć, i wprowadzić w życie." 26 W taoistycznym sposobie myślenia, tak jak w sposobie myślenia Hindusów i Sokratesa, szczytem, który myśl może osiągnąć, jest wiedza o własnej niewiedzy.

22

0 0 1 F „Wiedzieć, a jednak myśleć, że nie wiemy, jest najwyższym osiągnię ciem; nie wiedzieć, a jednak myśleć, 0 0 1 Fże wiemy, jest chorobą." To, że nie należy wymieniać imienia najwyższego Boga, jest jedynie konsekwe ncją

tej filozofii. Najwyższej rzeczywistości, najwyższej Istoty nie można uchwycić ani w słowach, ani w myślach. Laotsy ujmuje to następująco: „Tao, które można gnębić, nie jest trwałym i niezmiennym Tao. Imię, które można wypowiedzieć, nie jest trwałym i niezmiennym imieniem. " Albo inne sformułowanie: „Patrzymy na to i nie widzimy tego - i nazywamy to Jednakim. Słuchamy tego i nie słyszymy tego - i nazywamy to Niesłyszalnym.

0 0 1 FPróbujemy to pochwycić i nie udaje się nam - i nazy wamy to Nieuchwytnym. Mając te trzy właściwości nie daje się to opisać, dlatego łączymy je razem i uzyskujemy Jedno."291 jeszcze jedno 0 0 1 Fsformu łowanie tej samej myśli: „Temu, kto zna Tao, nie zależy na tym, by o nim mówić; ten, kto jest w jakikolwiek sposób gotów mówić o tym, nie zna tego."

0 0 1 F Braministyczna filozofia interesowała się wzajemną zależnością po między różnorodnością (zjawisk) a jednością. Ale paradoksalnej filozofii nie należy mieszać ani w Indiach, ani w Chinach z dualistycznym punktem

0 0 1 Fwidzenia. Harmonia (jedność) polega na zetknięciu się sprze czności, z których jest zbudowana. „Bramińska myśl koncentrowała się od samego początku wokół paradoksu równoczesnych sprzeczności - a mimo to - tożsamości, ujawniających się sił i form świata zjawisk..."31 Najwyższa siła we wszechświecie, tak samo jak w

0 0 1 Fczłowie ku, wykracza zarówno poza sferę pojęć, jak i zmysłów. Dlatego zatem nie jest „ani tym, ani tamtym". Ale, jak zauważa Zimmer: „Nie ma sprzeczności pomiędzy tym, co rzeczywiste i nierzeczywiste, w tym ściśle niedualistycznym pojmowaniu."32 0 0 1 F W swoim poszukiwaniu jedności kry jącej się za różnorodnością myśliciele bramińscy doszli do wniosku, że dostrzeżona para sprzeczności odzwierciedla nie 0 0 1 Fnaturę rzeczy, lecz na turę

0 0 1 Fpercypującego umysłu. Myśl percypująca, jeżeli ma ogarnąć praw dziwą rzeczywistość, musi wyjść poza samą 0 0 1 Fsiebie. Sprzeczność jest ka tegorią umysłu człowieka, a nie samoistnym elementem rzeczywistości. W

Rigwedzie zasada ta wyrażona jest w takiej formie: „Jestem obojgiem, siłą życiową i materią życia, obojgiem w 0 0 1 Fjedności". Skrajna konsekwe ncja poglądu, że myśl może ujmować rzeczywistość jedynie w

0 0 1 Fsprzeczno ściach, znalazła jeszcze bardziej drastyczne przedłużenie w filozofii Wedanty, która zakłada, że myśl, we wszystkich jej delikatnych odcieniach, jest „jedynie podstępnym zakresem niewiedzy, w

0 0 1 Frzeczywistości najbar dziej podstępnym spośród wszystkich zwodniczych konceptów mali" .^ Logika paradoksalna ma bardzo doniosły związek z pojęciem Boga. O ile Bóg reprezentuje ostateczną rzeczywistość, o ile rozum ludzki percypuje rzeczywistość w sprzecznościach, nie można nic orzec o Bogu. Wedanta uznaje ideę wszystkowiedzącego i wszechmocnego Boga za formę najwyższej ignorancji.34Widzimy tu związek z bezimiennością Tao, z bezimiennym imieniem Boga, który objawia się Mojżeszowi, z „Absolutną Nicością" Mistrza Eckharta. Człowiek może znać jedynie negatywną, nigdy zaś pozytywną stronę najwyższej rzeczywistości. „Tymczasem człowiek nie może wiedzieć, czym Bóg jest, nawet gdyby zupełnie dobrze uświadomił sobie, czym Bóg nie jest... Tak oto rozum walczący z niczym głośno domaga się istnienia najwyższego dobra."3? Dla Mistrza Eckharta „Boska Istota jest negacją negacji i zaprzeczeniem zaprzeczeń... Każde stworzenie zawiera negację: zaprzecza sobą. że nie jest niczym innym."36 Bóg w konsekwencji staje się dla Mistrza Eckharta „Absolutną Nicością", tak jak w Kabale najwyższą rzeczywistością jest „En Sof" - Istota Nieskończona. Rozważałem różnicę między logiką arystotelesowską a paradoksalną, aby przygotować grunt do ważnego rozróżnienia pewnych elementów w pojęciu miłości Boga. Nauczyciele logiki paradoksalnej powiadają, że człowiek może percypować rzeczywistość jedynie w sprzecznościach, nigdy natomiast nie może myślą ogarnąć najwyższej rzeczywistości, która stanowi jedność. Prowadziło to w konsekwencji do rezygnacji z poszukiwania odpowiedzi na drodze myślowej. Myśl może nam jedynie dostarczyć wiedzy o tym, że jest bezsilna w udzieleniu ostatecznej odpowiedzi. Świat myśli wikła się w paradoks. Jedyny sposób, w jaki można ostatecznie uchwycić świat, leży nie w myśli, lecz w akcie doznania jedności. Tak więc logika paradoksalna prowadzi do wniosku, że miłość Boga nie jest ani poznaniem Boga myślą, ani myślą o miłości do Boga, lecz aktem odczucia jedności z Bogiem. Prowadzi to do podkreślenia wagi odpowiedniego sposobu życia. Wszystko w życiu, każda błaha i każda

0 0 1 Fważka czynność poświęcona jest poznaniu Boga, ale poznaniu nie słuszną myślą, lecz słusznym działa niem. 0 0 1 FZarówno w braminizmie, jak w buddyzmie czy taoizmie ostatecz nym celem religii nie jest właściwa wiara,

0 0 1 Flecz właściwe działanie. Znaj dujemy podkreślenie wagi tego również w religii żydowskiej. Tradycja żydowska nie znała nawet schizmy wobec wiary (jedyny wielki wyjątek to różnice między faryzeuszami a saduceuszami, które w swej istocie wywodziły się ze sporu dwóch antagonistycznych klas społecznych). W religii żydowskiej (zwłaszcza po rozpoczęciu naszej ery) przywiązywano wielką wagę do właściwego sposobu życia, i na tym

0 0 1 Fwłaśnie koncentro wała się halacha (słowo to w istocie znaczy to samo co Tao). W historii nowożytnej ta sama zasada wyrażona jest w myślach Spinozy, Marksa i Freuda. W filozofii Spinozy punkt ciężkości przesunięty jest z właściwej wiary na właściwy tryb życia. Marks głosił tę samą zasadę, kiedy mówił: „Filozofowie jedynie różnymi sposobami objaśniali świat, chodzi jednak o to, aby go zmienić". Paradoksalna logika Freuda prowadzi go do rozwoju psychoanalitycznej terapii, coraz bardziej 0 0 1 Fpogłę biającego się odczuwania samego siebie. Z punktu widzenia logiki paradoksalnej cały ciężar spoczywa nie na myśli, lecz na działaniu. Z takim

0 0 1 Fstanowiskiem wiąże się wiele konsek wencji. Przede wszystkim prowadzi ono do tolerancji, z jaką spotykamy się w religiach hinduskich i chińskich. Jeżeli właściwe myślenie nie jest

23

ostateczną drogą do prawdy ani do zbawienia, nie ma powodu, aby zwalczać tych, których myślenie doprowadziło do innych sformułowań. Tolerancję tę pięknie wyraża historia o ludziach, od których zażądano, aby w ciemności opisali słonia. Jeden z nich, dotykając trąby, powiedział: „to zwierzę jest podobne do rury wodnej"; drugi, dotykając jego ucha, powiedział: „to zwierzę podobne jest do wachlarza"; trzeci, dotykając jego nóg, opisał słonia jako kolumnę. Po drugie, paradoksalny punkt widzenia prowadzi do przywiązywania większej wagi do przekształcenia człowieka niż do rozwoju dogmatów z jednej strony, a nauki z drugiej. Z punktu widzenia hinduskiego,

0 0 1 Fchińskiego! mistycznego zadaniem, jakie stawia przed czło wiekiem religia, nie jest słuszne myślenie, lecz także słuszne działanie lub zespolenie się z Jednością w akcie kontemplacji.

0 0 1 FGłówny nurt filozofii zachodniej wynika z wręcz przeciwnego stano wiska. Ponieważ poszukiwano tu 0 0 1 Fostatecznych prawd na drodze popra wnego toku myślenia, przywiązywano większą wagę do myśli, chociaż

uznawano również znaczenie należytego działania. W rozwoju religii prowadziło to do tworzenia dogmatów i nie kończących się sporów na temat dogmatycznych sformułowań, jak również do nietolerancji wobec „niewierzącego" lub heretyka. W konsekwencji nadawano również szczególne znaczenie „wierze w Boga" jako głównemu celowi postawy religijnej. Nie oznacza to oczywiście, że nie uważano, iż należy żyć we właściwy sposób. Niemniej jednak człowiek, który wierzył w Boga -nawet jeżeli nie żył po bożemu - czuł się lepszy od tego, kto wprawdzie żył po bożemu, ale „nie wierzył".

0 0 1 F Przywiązywanie wagi do myśli miało również inne, historycznie ba rdzo doniosłe następstwo. Idea, że prawdę można odnaleźć w myśli, prowadziła nie tylko do dogmatu, ale i do nauki. W myśli naukowej liczy się

0 0 1 Fjedynie poprawne rozumowanie, zarówno w aspekcie intelektu alnej uczciwości, jak w aspekcie zastosowania 0 0 1 Fmyśli naukowej w prak tyce, czyli w technice.

Krótko mówiąc, logika paradoksalna prowadziła do tolerancji i wysiłku zmierzającego do przekształcenia samego siebie. Natomiast arystotelesowski punkt widzenia prowadził do dogmatu i nauki, do Kościoła katolickiego i odkrycia energii atomowej. Konsekwencje, jakie miały dla problemu miłości Boga różnice między wyżej wymienionymi punktami

0 0 1 Fwidzenia, zostały już wyraźnie wy jaśnione i należy je teraz tylko krótko podsumować. W dominującym na Zachodzie systemie religijnym miłość Boga jest w zasadzie równoznaczna z wiarą w Boga, w istnienie Boga. boską sprawiedliwość i boską miłość. Miłość Boga jest zasadniczo doznaniem intelektualnym. W religiach Wschodu i w mistycyzmie miłość Boga jest silnym uczuciem doznania jedności,

0 0 1 Fnierozłącznie związanym z wyraża niem tej miłości w każdym przejawie życia. Najbardziej radykalne 0 0 1 Fsfor mułowanie tego celu podał Mistrz Eckhart: „Jeżeli zatem zmieniłem się w Boga i jeżeli On czyni mnie

jednością z Sobą, to wówczas gdy żyję według Jego wskazań, nie ma między nami różnicy... Niektórzy ludzie wyobrażają sobie, że zobaczą Boga tak, jakby On stał tu, a oni tam. ale tak się nie stanie. Bóg i ja jesteśmy

0 0 1 Fjednością. Poznając Boga przyj muję Go do siebie. Kochając Boga przenikam Go". 0 0 1 F Obecnie możemy wrócić do ważnej paraleli między miłością do ro dziców a miłością do Boga. Dziecko

zaczyna życie od przywiązania do matki jako „podstawy wszelkiego istnienia". Czuje się bezradne i 0 0 1 Fpotrze buje 0 0 1 Fjej wszechogarniającej miłości. Potem zwraca się ku ojcu, ku no wemu ośrodkowi uczuć, gdyż ojciec staje się

przewodnim czynnikiem jego myśli i działania; na tym etapie dziecko powoduje się potrzebą zdobycia pochwały ojca i chęcią uniknięcia jego niezadowolenia. W okresie pełnej dojrzałości człowiek uwalnia się od osoby matki i ojca jako sił opiekuńczych i wydających rozkazy; wyrobił już w sobie 0 0 1 Fojcow skie i matczyne zasady. Stal się swoim własnym ojcem i matką. W historii rodzaju ludzkiego widzimy i możemy przewidywać taki sam rozwój

0 0 1 Fwy darzeń: od początkowej miłości Boga, przejawiającej się jako bezradne przywiązanie do Bogini - Matki, 0 0 1 Fpoprzez pełne posłuszeństwa przywią zanie do ojcowskiego Boga, do stadium dojrzałości, kiedy Bóg przestaje

być jakąś zewnętrzną potęgą, kiedy człowiek przyswoił sobie już 0 0 1 Fele menty miłości i sprawiedliwości, kiedy zjednoczył się z Bogiem i wreszcie doszedł do momentu, w którym odważa się mówić o Bogu jedynie w poetyckim, symbolicznym sensie. Z rozważań tych wynika, że miłości Boga nie da się rozdzielić od miłości własnych rodziców. Jeżeli dany człowiek nie wyzwoli się 0 0 1 Fkazi rodczego przywiązania do matki, klanu, narodu, jeżeli zatrzyma 0 0 1 Fdzie cięcą zależność od karzącego i nagradzającego ojca lub jakiegokolwiek Meiner Eckhart, innego autorytetu, nie potrafi rozwinąć w sobie dojrzalej miłości Boga; wówczas jego religia staje się taka, jaką była we wcześniejszym okresie, w którym Boga przeżywano jako udzielającą wszystkim opieki matkę lub karzącego czy nagradzającego ojca. W religii współczesnej odnajdujemy wszystkie fazy, zaczynając od najwcześniejszego i najbardziej prymitywnego stadium, do najwyższego, tego, w jakim znajdujemy się dzisiaj. Słowo „Bóg" oznacza zarówno wodza szczepu, jak i „Absolutną Nicość". W ten sam sposób człowiek przechowuje w sobie, w podświadomości,

0 0 1 Fjak to wykazał Freud, wszy stkie stadia rozwojowe, poczynając od bezradnego 0 0 1 Fniemowlęctwa. Pro blemem jest jedynie to, do jakiego stadium dany człowiek dorósł. Jedno jest pewne: sposób miłości Boga odpowiada jego sposobowi miłości człowieka; co więcej, często nie uświadamia on sobie 0 0 1 Fprawdziwego cha rakteru swojej miłości do Boga i człowieka - charakteru ukrytego i zracjonalizowanego przez dojrzałą myśl o tym, czym jest miłość. Poza tym okazuje się przy głębszej analizie, że miłość człowieka, chociaż bezpośrednio osadzona w

0 0 1 Fjego stosunkach z własną rodziną, jest okre ślona przez strukturę społeczeństwa, w którym dany człowiek żyje. Jeżeli struktura społeczna jest taka, że podporządkowuje się władzy - władzy jawnej lub anonimowej, władzy

24

rynku czy opinii publicznej - pojęcie Boga musi być infantylne i dalekie od dojrzałego wyobrażenia, jakiego zalążki można odnaleźć w historii religii monoteistycznej.

0 0 1 FIII. Miłość i jej rozbicie we współczesnym spo łeczeństwie zachodnim

Jeżeli miłość jest zdolnością dojrzałego, produktywnego charakteru, wynika z tego, że zdolność do miłości jednostki, która żyje w określonej kulturze, zależy od wpływu, jaki kultura ta wywiera na charakter

0 0 1 Fprze ciętnego człowieka. Jeżeli mówimy o miłości we współczesnej zachodniej kulturze, nasuwa się pytanie, 0 0 1 Fczy społeczna struktura zachodniej cywi lizacji i wypływający z niej duch sprzyjał rozwojowi miłości. Jeśli się

postawiło takie pytanie, trzeba odpowiedzieć na nie przecząco. Żaden bezstronny obserwator naszego życia na 0 0 1 FZachodzie nie może wątpić, że miłość braterska, macierzyńska czy erotyczna-jest zjawiskiem stosun kowo

rzadkim i że jej miejsce zajmują formy pseudomiłości, które w istocie są jedynie formami jej rozbicia. Społeczeństwo kapitalistyczne z jednej strony opiera się na zasadzie wolności politycznej, z drugiej na rynku jako czynniku regulującym wszystkie ekonomiczne, a zatem i społeczne stosunki. Rynek towarowy określa warunki, według których wymienia się towary, natomiast rynek pracy reguluje nabywanie i sprzedaż pracy.

0 0 1 FZarówno przedmioty użyt kowe, jak użytkowa energia ludzka i zdolność człowieka przekształcane są w towar i wymieniane bez użycia siły, bez oszustwa, zgodnie z prawami rządzącymi rynkiem. Buty, mimo że są rzeczą użyteczną i potrzebną, nie mają wartości ekonomicznej (wartości wymiennej), jeżeli brak na nie zapotrzebowania na rynku: ludzka energia i zręczność nie posiadają wartości wymiennej, jeśli w istniejących warunkach rynkowych nie ma na nie zapotrzebowania. Właściciel kapitału może kupić pracę i kierować nią tak,

0 0 1 Faby kapitał, jaki zainwestował, przynosił zyski. Natomiast wła ściciel pracy, jeżeli nie chce głodować, musi 0 0 1 Fsprzedawać ją kapitalistom na warunkach rynkowych. Tę strukturę ekonomiczną odzwierciedla hie rarchia

0 0 1 Fwartości. Kapitał panuje przed pracą; nagromadzone przedmio ty, to, co martwe, ma wyższą wartość niż praca, niż siły ludzkie, czyli to, co żywe. Taka była podstawowa struktura kapitalizmu od samego początku. Lecz chociaż zasady te w dalszym ciągu stanowią cechę charakterystyczną współczesnego kapitalizmu, to jednak sporo czynników uległo zmianie,

0 0 1 Fnadając mu nowe właściwości i wywierając bardzo silny wpływ na cha rakter struktury dzisiejszego człowieka. 0 0 1 FW rezultacie rozwoju kapita lizmu obserwujemy bezustannie wzrastający proces centralizacji i 0 0 1 Fkon centracji

kapitału. Wielkie przedsiębiorstwa ustawicznie rosną, mniejsze są wypierane. Posiadanie kapitału 0 0 1 F 0 0 1 Fzainwestowanego w przedsiębior stwach coraz bardziej oddziela się od funkcji zarządzania. „Właściciela mi"

przedsiębiorstwa są setki tysięcy akcjonariuszy; kieruje nim dobrze opłacany aparat urzędniczy, który nie będąc 0 0 1 Fwłaścicielem przedsiębior stwa, jedynie nim zarządza. Znacznie bardziej interesuje go rozwój przedsiębiorstwa

0 0 1 Fi swojej własnej siły niż wygospodarowywanie maksy malnych zysków. Zwiększająca się koncentracja kapitału i wyłonienie się potężnej zarządzającej biurokracji idzie w parze z rozwojem ruchu robotniczego. Dzięki ujęciu w formy organizacyjne, pojedynczy robotnik nie musi sam w swoim imieniu dokonywać żadnych transakcji na

0 0 1 Frynku pracy; jest zrzeszony w wielkich związkach zawodowych, również kiero wanych przez potężny aparat, 0 0 1 Fktóry reprezentuje go wobec przemysło wych gigantów. Zarówno na odcinku kapitału, jak i pracy, inicjatywa

przesunęła się - z korzyścią lub ze szkodą - z jednostki na biurokrację. Coraz więcej ludzi traci swoją niezależność i zaczyna podlegać tym, którzy zarządzają wielkimi potęgami gospodarczymi.

0 0 1 F Inny decydujący rys wynikający z tej koncentracji kapitału, tak bar dzo charakterystyczny dla dzisiejszego 0 0 1 F 0 0 1 Fkapitalizmu, to specyficzny spo sób organizacji pracy. Olbrzymia centralizacja przedsiębiorstwa, z da leko

posuniętą specjalizacją, doprowadziła do takiej organizacji pracy, przy której jednostka zatraca swą 0 0 1 Findywidualność, stając się łatwo wy miennym kółeczkiem wielkiej machiny. Zagadnienie człowieka w

0 0 1 Fnowo czesnym kapitalizmie można sformułować następująco: 0 0 1 F Współczesny kapitalizm potrzebuje ludzi, którzy zapewnią mu spra wną i masową współpracę; ludzi

pragnących coraz więcej konsumować; których upodobania są zestandaryzowane, dają się łatwo przewidywać i kształtować. Potrzebuje ludzi, którzy czują się wolni i niezależni, nie kierują się żadnym autorytetem, zasadą czy sumieniem - a jednak chcą, aby im rozkazywano, chcą wykonywać to, czego się od nich oczekuje, chcą dopasować się bez żadnych tarć do społecznej machiny; ludzi, którymi można kierować bez użycia siły, prowadzić bez przywódców, przynaglać bez wskazywania celu - poza tym jednym, aby prosperowali, ciągle byli w ruchu, działali, szli naprzód. Co z tego wynika? Nowoczesny człowiek wyobcowuje się od siebie, od swoich bliźnich, od natury.1 Został

0 0 1 Fprzekształcony w towar, traktuje swoje siły żywotne jako inwestycję, która musi mu przynieść maksyma lny zysk możliwy do osiągnięcia przy istniejących warunkach rynkowych. Stosunki, jakie łączą ludzi, są w zasadzie stosunkami wyobcowanych automatów, przy czym każdy opiera swoje bezpieczeństwo na trzymaniu się blisko stada i na niewyróżnianiu się od innych w myśli, uczuciach czy działaniu. Chociaż każdy usiłuje trzymać się możliwie jak najbliżej innych, pozostaje jednak zupełnie samotny, przepełniony głębokim uczuciem

0 0 1 Fniepewności, niepokoju i winy, co występuje zawsze, gdy czło wiekowi nie udaje się przezwyciężyć osamotnienia. Nasza cywilizacja oferuje wiele paliatywów, które pomagają ludziom nie uświadamiać sobie własnej samotności: na pierwsze miejsce wysuwa się ścisła rutyna zbiurokratyzowanej, zmechanizowanej pracy,

25

0 0 1 F 0 0 1 Fktóra pomaga nie dopusz czać do głosu nawet najbardziej podstawowych ludzkich pragnień, tę sknoty za 0 0 1 Fwyjściem poza samego siebie i za zespoleniem. Jeśli nie wysta rcza tu sama rutyna pracy, człowiek pokonuje

0 0 1 Fswoją nie uświadomioną rozpacz przy pomocy rutyny rozrywek, biernego konsumowania dźwię ków i obrazów, jakie stawia mu do dyspozycji przemysł rozrywkowy; następnie przez zadowolenie, jakiego mu dostarcza nabywanie wciąż nowych rzeczy i szybkie wymienianie ich na inne. Dzisiejszy człowiek jest naprawdę bliski obrazu, jaki nakreślił Huxley w swym Nowym wspaniałym świecie: dobrze odżywiony, dobrze

0 0 1 Fubrany, zaspokojony seksu alnie, a jednak nie posiadający swego ja, bez żadnych, prócz bardzo 0 0 1 Fpowierzchownych, kontaktów z bliźnimi, człowiek, którego opisać mo żna sformułowanymi przez Husleya

0 0 1 Fsloganami: „Kiedy jednostka czuje, społeczeństwo bzikuje"; albo „Nigdy nie odkładaj do jutra przyjemno ści, którą możesz mieć dzisiaj", i wreszcie jako szczytowe hasło: „Każdy w dzisiejszych czasach jest szczęśliwy".

0 0 1 FSzczęście człowieka polega dzi siaj na „zabawieniu się". Zabawić się to zaspokoić użyciem i „spożyciem" przeróżnych dóbr. Pochłania się wszystko: widowiska, jedzenie, napoje, papierosy, ludzi, odczyty, książki, filmy. Świat jest jednym wielkim przedmiotem naszego łaknienia, wielkim jabłkiem, pełną butelką, wielką piersią; my jesteśmy tymi, którzy ssą, wiecznie na coś czekają, mają na coś nadzieję — i wiecznie są z czegoś niezadowoleni. Nasza natura została nastawiona na wymienianie i otrzymywanie, na handel i konsumowanie; wszystko, i to w równej mierze dobra duchowe jak i materialne, staje się przedmiotem wymiany i konsumpcji. Jeśli chodzi o sprawę miłości, sytuacja siłą rzeczy odpowiada temu społecznemu charakterowi dzisiejszego człowieka. Automaty nie mogą kochać; mogą tylko wymieniać między sobą swoje „osobowe pakiety" w przekonaniu, że transakcja będzie uczciwa. Jednym z najbardziej doniosłych przejawów miłości, a zwłaszcza

0 0 1 F 0 0 1 Fmałżeństwa w tej wyobcowa nej strukturze, jest pojęcie „zespołu". W wielu pracach na temat szczę śliwego małżeństwa opisuje się je jako idealnie funkcjonujący zespół. Opis ten niewiele się różni od pojęcia sprawnie

0 0 1 Ffunkcjonującego praco wnika; powinien on być „rozsądnie niezależny", gotów do współpracy, tolerancyjny, a równocześnie ambitny i przedsiębiorczy. Tak więc, jak twierdzą doradcy od spraw małżeńskich, mąż powinien „rozumieć" swoją żonę i okazywać jej pomoc. Powinien pochlebnie się wyrażać o jej nowej sukni i smacznej potrawie. Ona z kolei powinna okazywać mu dużo zrozumienia, kiedy przychodzi do domu zmęczony i w

0 0 1 Fkiepskim humorze, powinna uważnie słuchać, gdy opowiada jej o swoich kłopo tach zawodowych, nie powinna 0 0 1 Fsię złościć, lecz potraktować rzecz wyro zumiale, kiedy zapomni o jej urodzinach.

Tak pojęty stosunek ograniczy się do przebiegającego bez większych zgrzytów „współżycia" dwojga ludzi, którzy przez całe życie pozostaną sobie obcy, nigdy nie zbudują głębokiego związku, będą natomiast dla siebie uprzejmi i postarają się uprzyjemnić sobie życie. Przy takim pojęciu miłości główny nacisk położony jest na znalezienie ucieczki od nie dającego się znieść uczucia samotności. W „miłości" znaleziono wreszcie schron przed samotnością. Tworzy się przymierze dwojga przeciw światu i ten egoizm a deux mylnie uważa się za miłość i zażyłość.

0 0 1 F Podkreślanie ducha zespołowego, wzajemnej tolerancji i tym podo bnych cech jest zjawiskiem stosunkowo 0 0 1 Fniedawnym. Poprzedzał je w latach po pierwszej wojnie światowej pogląd, że podstawę zadowalają cego

0 0 1 Fzwiązku miłosnego, zwłaszcza zaś szczęśliwego małżeństwa, sta nowi wzajemne zaspokojenie płciowe. Utrzymywano, że przyczyn, dla których małżeństwa tak często są nieszczęśliwe, należy szukać w tym, że partnerzy „nie dobrali się" pod względem fizycznym; powodów tak przynaglać bez wskazywania celu - poza tym jednym, aby prosperowali, ciągle byli w ruchu, działali, szli naprzód. Co z tego wynika? Nowoczesny człowiek wyobcowuje się od siebie, od swoich bliźnich, od natury.1 Został

0 0 1 Fprzekształcony w towar, traktuje swoje siły żywotne jako inwestycję, która musi mu przynieść maksyma lny zysk możliwy do osiągnięcia przy istniejących warunkach rynkowych. Stosunki, jakie łączą ludzi, są w zasadzie stosunkami wyobcowanych automatów, przy czym każdy opiera swoje bezpieczeństwo na trzymaniu się blisko stada i na niewyróżnianiu się od innych w myśli, uczuciach czy działaniu. Chociaż każdy usiłuje trzymać się możliwie jak najbliżej innych, pozostaje jednak zupełnie samotny, przepełniony głębokim uczuciem

0 0 1 Fniepewności, niepokoju i winy, co występuje zawsze, gdy czło wiekowi nie udaje się przezwyciężyć osamotnienia. Nasza cywilizacja oferuje wiele paliatywów, które pomagają ludziom nie uświadamiać sobie własnej samotności: na pierwsze miejsce wysuwa się ścisła rutyna zbiurokratyzowanej, zmechanizowanej pracy,

0 0 1 F 0 0 1 Fktóra pomaga nie dopusz czać do głosu nawet najbardziej podstawowych ludzkich pragnień, tę sknoty za 0 0 1 Fwyjściem poza samego siebie i za zespoleniem. Jeśli nie wysta rcza tu sama rutyna pracy, człowiek pokonuje

0 0 1 Fswoją nie uświadomioną rozpacz przy pomocy rutyny rozrywek, biernego konsumowania dźwię ków i obrazów, jakie stawia mu do dyspozycji przemysł rozrywkowy; następnie przez zadowolenie, jakiego mu dostarcza nabywanie wciąż nowych rzeczy i szybkie wymienianie ich na inne. Dzisiejszy człowiek jest naprawdę bliski obrazu, jaki nakreślił Huxley w swym Nowym wspaniafym świecie: dobrze odżywiony, dobrze

0 0 1 Fubrany, zaspokojony seksu alnie, a jednak nie posiadający swego ja, bez żadnych, prócz bardzo 0 0 1 Fpowierzchownych, kontaktów z bliźnimi, człowiek, którego opisać mo żna sformułowanymi przez Husleya

0 0 1 Fsloganami: „Kiedy jednostka czuje, społeczeństwo bzikuje"; albo „Nigdy nie odkładaj do jutra przyjemno ści, którą możesz mieć dzisiaj", i wreszcie jako szczytowe hasło: „Każdy w dzisiejszych czasach jest szczęśliwy".

0 0 1 FSzczęście człowieka polega dzi siaj na „zabawieniu się". Zabawić się to zaspokoić użyciem i „spożyciem" przeróżnych dóbr. Pochłania się wszystko: widowiska, jedzenie, napoje, papierosy, ludzi, odczyty, książki, filmy. Świat jest jednym wielkim przedmiotem naszego łaknienia, wielkim jabłkiem, pełną butelką, wielką piersią; my jesteśmy tymi, którzy ssą, wiecznie na coś czekają, mają na coś nadzieję — i wiecznie są z czegoś

26

niezadowoleni. Nasza natura została nastawiona na wymienianie i otrzymywanie, na handel i konsumowanie; wszystko, i to w równej mierze dobra duchowe jak i materialne, staje się przedmiotem wymiany i konsumpcji. Jeśli chodzi o sprawę miłości, sytuacja siłą rzeczy odpowiada temu społecznemu charakterowi dzisiejszego człowieka. Automaty nie mogą kochać; mogą tylko wymieniać między sobą swoje „osobowe pakiety" w przekonaniu, że transakcja będzie uczciwa. Jednym z najbardziej doniosłych przejawów miłości, a zwłaszcza

0 0 1 F 0 0 1 Fmałżeństwa w tej wyobcowa nej strukturze, jest pojęcie „zespołu". W wielu pracach na temat szczę śliwego małżeństwa opisuje się je jako idealnie funkcjonujący zespół. Opis ten niewiele się różni od pojęcia sprawnie

0 0 1 Ffunkcjonującego praco wnika; powinien on być „rozsądnie niezależny", gotów do współpracy, tolerancyjny, a równocześnie ambitny i przedsiębiorczy. Tak więc, jak twierdzą doradcy od spraw małżeńskich, mąż powinien „rozumieć" swoją żonę i okazywać jej pomoc. Powinien pochlebnie się wyrażać o jej nowej sukni i smacznej potrawie. Ona z kolei powinna okazywać mu dużo zrozumienia, kiedy przychodzi do domu zmęczony i w

0 0 1 Fkiepskim humorze, powinna uważnie słuchać, gdy opowiada jej o swoich kłopo tach zawodowych, nie powinna 0 0 1 Fsię złościć, lecz potraktować rzecz wyro zumiale, kiedy zapomni o jej urodzinach.

Tak pojęty stosunek ograniczy się do przebiegającego bez większych zgrzytów „współżycia" dwojga ludzi, którzy przez całe życie pozostaną sobie obcy, nigdy nie zbudują głębokiego związku, będą natomiast dla siebie uprzejmi i postarają się uprzyjemnić sobie życie. Przy takim pojęciu miłości główny nacisk położony jest na znalezienie ucieczki od nie dającego się znieść uczucia samotności. W „miłości" znaleziono wreszcie schron przed samotnością. Tworzy się przymierze dwojga przeciw światu i ten egoizm a deux mylnie uważa się za miłość i zażyłość.

0 0 1 F Podkreślanie ducha zespołowego, wzajemnej tolerancji i tym podo bnych cech jest zjawiskiem stosunkowo 0 0 1 Fniedawnym. Poprzedzał je w latach po pierwszej wojnie światowej pogląd, że podstawę zadowalają cego

0 0 1 Fzwiązku miłosnego, zwłaszcza zaś szczęśliwego małżeństwa, sta nowi wzajemne zaspokojenie płciowe. Utrzymywano, że przyczyn, dla których małżeństwa tak często są nieszczęśliwe, należy szukać w tym, że partnerzy „nie dobrali się" pod względem fizycznym; powodów takiego stanu rzeczy dopatrywano się w

0 0 1 Fignorancji w sprawach „właściwe go" postępowania w dziedzinie płci, w biednej technice seksualnej 0 0 1 Fjed nego czy obojga partnerów. Aby „wyleczyć" z tego mankamentu i przyjść z pomocą nieszczęśliwym parom, które nie potrafiły się kochać, wiele książek podawało wskazówki i rady, jak należy właściwie postępować w sprawach

0 0 1 Fseksualnych, i pośrednio lub bezpośrednio obiecywało szczę ście i miłość. Podłożem takiego mniemania było twierdzenie, że miłość jest dzieckiem przyjemności seksualnej i że jeżeli dwoje ludzi nauczy się wzajemnie zadowalać seksualnie, będą się kochać. Zgodnie z ogólnie przyjętym w owym czasie złudzeniem zakładano, że

0 0 1 Fzastosowanie wła ściwej techniki rozwiąże nie tylko problemy produkcji przemysłowej, lecz również i 0 0 1 Fwszystkie inne problemy ludzkie. Nie wiedziano, że roz wiązania należy szukać zupełnie gdzie indziej.

Miłość nie jest skutkiem zaspokojenia seksualnego, lecz szczęście seksualne — a nawet znajomość tak zwanej techniki seksualnej - jest wynikiem miłości. Gdyby teza ta wymagała dowodu, abstrahując od codziennych obserwacji, możemy go bez trudu znaleźć w obszernym materiale danych psychoanalitycznych.

0 0 1 FBadania najczęściej występują cych problemów seksualnych - płciowej oziębłości u kobiet lub lżejszych czy ostrzejszych form impotencji psychicznej u mężczyzn - wykazują, że przyczyną ich nie jest brak znajomości właściwej techniki, lecz różne hamulce, które miłość uniemożliwiają. U podłoża trudności, które nie pozwalają człowiekowi całkowicie się oddać, postępować w spontaniczny sposób, zaufać partnerowi seksualnemu w bezpośredniości i prostocie fizycznego zbliżenia, leży lęk przed druga płcią lub nawet nienawiść do niej. Jeżeli

0 0 1 Fczłowiek mający pewne zahamowania seksualne potrafi wy zwolić się od lęku czy nienawiści i w ten sposób stanie się zdolny do miłości —jego lub jej problem seksualny będzie rozwiązany. Jeżeli nie, nie pomoże znajomość techniki seksualnej. Ale podczas gdy dane z zakresu psychoanalitycznej terapii wykazują błędność koncepcji, jakoby znajomość odpowiedniej techniki seksualnej prowadziła do szczęścia seksualnego i miłości, podstawowe założenie, że

0 0 1 Fmiłość jest czynnikiem towarzyszącym obopólnemu seksualnemu za spokojeniu, było w znacznej mierze wynikiem wpływu teorii Freuda. Dla Freuda miłość była zasadniczo zjawiskiem seksualnym,

0 0 1 F 0 0 1 F„...doświad czenie stwierdzające, iż miłość płciowa (genitalna) daje ludziom najwięk sze zadowolenie i 0 0 1 Fstanowi dla nich właściwie wzorzec wszelkiego szczę ścia, musiało im nasunąć myśl, aby dalej szukać

szczęścia w dziedzinie stosunków płciowych i w centralnym punkcie życia postawić erotykę seksualną." Uczucie miłości braterskiej

0 0 1 Fwedług Freuda jest rezultatem pożądania seksualnego, w którym jednakże instynkt seksualny prze kształcił się 0 0 1 Fw impuls w „zakazanym kierunku". „Miłość ta była pierwo tnie miłością zmysłową i w nieświadomości ludzi

0 0 1 Fpozostała taką do dzi siaj." O ile chodzi o uczucie połączenia, jedności (uczucie oceaniczne), które jest istotą 0 0 1 Fmistycznego doznania i źródłem najbardziej intensyw nego przeżycia związku z jakąś drugą osobą lub z

własnym bliźnim, Freud zinterpretował je jako zjawisko patologiczne, jako cofnięcie się do stanu wczesnego „nieograniczonego narcyzmu". Wystarczy postąpić na tej drodze o krok dalej, jak Freud, by uznać, że miłość sama w sobie jest zjawiskiem irracjonalnym. Różnica między miłością irracjonalną a miłością jako wyrazem dojrzałej osobowości dla niego nie istnieje. Twierdzi on w swoim artykule na temat transferencji miłości, że miłość przemieszczona nie różni się

0 0 1 F 0 0 1 Fzasadniczo od „norma lnego" zjawiska miłości. Zakochanie się zawsze graniczy z nienormalno ścią, zawsze towarzyszy mu zaślepienie oraz uczucie podporządkowania się pewnemu przymusowi; jest ono przeniesieniem

27

0 0 1 Fzwiązków z przedmio tami miłości z dzieciństwa. Miłością jako zjawiskiem racjonalnym, jako szczytowym 0 0 1 Fosiągnięciem dojrzałości, Freud się nie zajmował, gdyż pro blem ten dla niego nie istniał.

Jednakże nie należy przeceniać wpływu, jaki wywarły zapatrywania Freuda na pogląd, że miłość jest rezultatem zainteresowania seksualnego lub raczej, że jest ona tym samym co zaspokojenie seksualne, znajdujące odbicie w świadomym uczuciu. W istocie proces wynikania' przebiegał w innym kierunku. Na zapatrywania Freuda w pewnej mierze wpływała atmosfera dziewiętnastego wieku, zyskały zaś one popularność

0 0 1 Fna skutek dominujących nastrojów panujących po pierwszej wojnie świa towej. Pewne czynniki, które wywarły 0 0 1 Fwpływ zarówno na ogólnie przy jęte poglądy, jak też i na teorie Freuda, były przede wszystkim reakcją na

0 0 1 Fsurowe obyczaje epoki wiktoriańskiej. Drugim czynnikiem determi nującym teorie Freuda była panująca wówczas koncepcja człowieka, wynikająca ze struktury kapitalizmu. Aby udowodnić, że kapitalizm odpowiada

0 0 1 Fnaturalnym ludzkim potrzebom, należało wykazać, że czło wiek z samej swej natury dąży do współzawodnictwa i że cechuje go wrogość w stosunku do innych ludzi. Podczas gdy ekonomiści

0 0 1 F„udowa dniali" tę tezę, nazywając to nienasyconym pragnieniem ekonomicznego zysku, a darwiniści określali 0 0 1 Fjako biologiczne prawo przetrwania jedno stek najlepiej przystosowanych, Freud doszedł do tego samego

wniosku, zakładając, że mężczyzną kieruje bezgraniczne pożądanie wszystkich kobiet i że jedynie nacisk 0 0 1 Fspołeczeństwa powstrzymuje go od zaspoko jenia tych pragnień. W efekcie mężczyźni siłą rzeczy są o siebie

0 0 1 Fzazdrośni, a ta wzajemna zazdrość i rywalizacja miałyby się utrzymać nawet wów czas, gdyby znikły wszystkie społeczne i ekonomiczne jej przyczyny. Wreszcie na rozumowanie Freuda wywierał przemożny 0 0 1 Fwpływ pe wien

0 0 1 Ftyp materializmu rozpowszechniony w dziewiętnastym wieku. Wie rzono, że podłożem wszelkich zjawisk 0 0 1 Fpsychicznych są zjawiska fizjolo giczne; tak wiec miłość, nienawiść, ambicję, zazdrość Freud wyjaśnia jako

przejawy przeróżnych form instynktu seksualnego. Nie dostrzega on, że podstawowa rzeczywistość to całokształt ludzkiego istnienia, przede wszystkim zaś wspólna wszystkim ludziom sytuacja, a po wtóre praktyka

0 0 1 Fżycia określona przez swoistą strukturę społeczeństwa. (Zde cydowanie wykroczył poza ten typ materializmu Marks; w materializmie historycznym ani ciało, ani instynkt w rodzaju potrzeby pokarmu czy posiadania nie stanowią klucza do zrozumienia człowieka, lecz całość jego procesu życiowego, jego „praktyka życia").

0 0 1 F Freud twierdzi, że pełne i niczym nie krępowane zaspokajanie wszyst kich instynktownych pragnień doprowadziłoby do psychicznego zdrowia i szczęścia. Ale kliniczne fakty wykazują wyraźnie, że mężczyźni —

0 0 1 Fi kobiety - którzy oddają się niczym nie ograniczonemu wyżyciu seksua lnemu, nie osiągają szczęścia i bardzo często cierpią na ciężkie nerwice lub wykazują ich objawy. Całkowite zaspokojenie wszystkich

0 0 1 Finstynkto wnych potrzeb nie tylko nie stanowi podstawy szczęścia, ale nawet nie gwarantuje zdrowia psychicznego. A jednak idea Freuda mogła zyskać taką popularność po pierwszej wojnie światowej jedynie

0 0 1 F 0 0 1 Fdzięki zmia nom, jakie zaszły w charakterze kapitalizmu; polegały one na przesunię ciu punktu ciężkości z oszczędzania na wydawanie, z samoograniczeń jako środka prowadzącego do osiągnięcia ekonomicznych sukcesów, do konsumpcji - jako podstawowego warunku stałego poszerzania się rynku oraz dostarczycielki

0 0 1 Fgłównej przyjemności dla targanej niepokojem, zau tomatyzowanej jednostki. Nie zwlekać z zaspokajaniem 0 0 1 Fwszelkich pra gnień stało się główną tendencją zarówno w dziedzinie seksu, jak i konsumpcji wszelkich dóbr

materialnych. Ciekawie wypada porównanie poglądów Freuda, zgodnych z duchem kapitalizmu, jaki panował jeszcze w nienaruszonym stanie w początkach naszego wieku, z teoretycznymi koncepcjami jednego z 0 0 1 Fnajznakomit szych współczesnych psychoanalityków, nie żyjącego już H.S. Sulliyana. W psychoanalitycznym systemie Sullivana, w przeciwieństwie do Freuda, znajdujemy ścisłe rozgraniczenie pomiędzy seksualizmem a miłością.

0 0 1 FJakie znaczenie ma miłość i zażyłość w koncepcji Sullivana? „Zaży łość jest typem sytuacji obejmującej dwoje 0 0 1 Fludzi, która stwarza możli wość utwierdzenia wszystkich ich wartości osobistych. Utwierdzenie tych wartości

osobistych wymaga typu stosunku, jaki nazywam współpracą i przez który rozumiem jasno określone 0 0 1 Fdostosowanie się postępowania człowieka do wyrażonych potrzeb drugiej osoby, na drodze do osiągnię cia

0 0 1 Fcoraz bardziej identycznego, to znaczy coraz bliższego pełnej wzaje mności, zadowolenia oraz do zapewnienia coraz bardziej podobnego u obu stron poczucia bezpieczeństwa tego stosunku."7 Jeżeli wyrazimy twierdzenie Sullivana nieco prościej, ujrzymy istotę miłości jako współpracę, w której dwoje ludzi tak czuje: „Gramy zgodnie z zasadami gry, aby utrzymać nasz prestiż, poczucie wyższości i 0 0 1 Fświado mość własnych zasług. " O ile koncepcja Freuda jest opisem doznań patriarchalnego samca w warunkach dziewiętnastowiecznego

0 0 1 Fkapitalizmu, to opis Sullivana od nosi się do doznania wyobcowanej, myślącej kategoriami handlowymi osobowości wieku dwudziestego. Jest to opis „egotyzmu ó deux" dwojga ludzi, którzy połączyli swe wspólne interesy i wspólnie stawiają czoło wrogiemu, obcemu światu. W rzeczywistości jego definicja stosunków miłosnych może się w zasadzie odnosić do każdego współpracującego

0 0 1 Fzespołu, w którym każdy przystosowuje swoje zachowanie do wyrażo nych potrzeb drugiej osoby w dążeniu do wspólnego celu. (Jest rzeczą godną uwagi, że Sullivan mówi tu o potrzebach wyrażonych, podczas gdy o miłości można by powiedzieć przede wszystkim to, że zakłada ona w stosunkach między dwojgiem ludzi reakcję na potrzeby nie wyrażone). Miłość jako wzajemne seksualne zaspokojenie oraz miłość jako „praca zespołu" i jako schron przed samotnością to dwie „normalne" formy dezintegracji miłości w nowoczesnym zachodnim społeczeństwie.

0 0 1 FIstnieje wiele zindywidualizowanych form patologii miłości, które powo dują świadome cierpienia i które

28

0 0 1 Fzarówno psychiatrzy, jak i stale posze rzające się grono laików uważają za neurotyczne. Pewne z nich, 0 0 1 Fwystę pujące częściej, opisane są pokrótce w poniższych przykładach.

U podłoża miłości neurotycznej leży fakt, że u jednego lub u obojga „kochanków" pozostało przywiązanie do osoby ojca lub matki i jako ludzie dorośli przenoszą oni na kochaną osobę swoje uczucia, nadzieje i obawy, jakie odczuwali wobec któregoś z rodziców; ludzie tacy nigdy nie uwalniają się od dominacji wzorca dziecięcej

0 0 1 Fzależności i jako dorośli w swoich potrzebach uczuciowych tego wzorca poszukują. W przypad kach tego rodzaju człowiek pozostaje w zakresie uczuciowym dwu-, pięcio- czy nawet dwunastolatkiem pod względem

0 0 1 Frozwoju, podczas gdy intelektualnie i pod względem pozycji społecznej jest na poziomie swo jego 0 0 1 Fprawdziwego wieku. W cięższych przypadkach ta uczuciowa niedoj rzałość prowadzi do zakłóceń w społecznej

0 0 1 Fdziałalności danego człowie ka; w lżejszych natomiast konflikt ogranicza się do sfery intymnych osobistych stosunków. Nawiązując do naszych poprzednich rozważań na temat osobowości całkowicie ześrodkowanej na osobie ojca czy matki, przytoczę przykład neurotycznego stosunku miłosnego, z jakim się dzisiaj często spotykamy; dotyczy on ludzi, którzy utknęli na swym dziecięcym przywiązaniu do matki. Ludzie ci nigdy nie odłączają się od matki, tak jak powinni. Ciągle jeszcze czują się jak dzieci, pragną matczynej opieki, miłości, ciepła, troski i podziwu, chcą niczym nie uwarunkowanej miłości matki, miłości bez żadnej innej przyczyny poza tym, że oni jej potrzebują, że są dziećmi matki, że są bezradni. Tego rodzaju ludzie często są bardzo czuli i uroczy, jeżeli próbują wzbudzić u kobiety miłość, a nawet i potem, kiedy osiągną już swój cel. Jednakże ich stosunek do

0 0 1 Fkobiety (jak zresztą i do wszystkich innych ludzi) pozostaje powierzchowny i nieodpowie dzialny. Ich celem jest być kochanym, a nie kochać samemu. Na ogół u tego rodzaju ludzi występuje spora doza próżności, pokrywana mniej lub bardziej wspaniałymi ideami. Jeżeli znaleźli odpowiednią kobietę, czują się bezpieczni, bardzo pewni siebie i potrafią przejawiać dużo uczucia i wdzięku; i tu właśnie leży przyczyna, że tak często

0 0 1 Fwprowadzają innych w błąd. Jednakże kiedy po jakimś czasie kobieta przestaje spe łniać ich fantastyczne oczekiwania, zaczynają się konflikty i obrazy. Jeżeli kobieta nie podziwia ich bez ustanku, jeżeli rości sobie prawo do tego, aby żyć własnym życiem, jeżeli pragnie być kochana i otaczana opieką, a w drastycznych wypadkach, jeżeli nie ma ochoty wybaczać miłosnych przygód z innymi kobietami (albo nawet okazywać

0 0 1 Fpełnego podziwu zainteresowania), mężczyzna czuje się głęboko dotknięty, roz czarowany i zazwyczaj dochodzi do przekonania, że dana kobieta nie kocha go, jest egoistką albo chce go tyranizować. Wszystko, co odbiega od zachowania kochającej matki wobec uroczego dziecka, jest uważane za dowód braku miłości. Mężczyźni ci zazwyczaj mylnie biorą swoje czule zachowanie, swoją chęć podobania się za prawdziwą miłość, a zatem dochodzą do wniosku, że potraktowano ich bardzo nieuczciwie; wyobrażają sobie, że są wspaniałymi kochankami, i gorzko wyrzekają na niewdzięczność swoich partnerek. W rzadkich wypadkach człowiek, który tkwi w swym przywiązaniu do matki, potrafi żyć bez jakichś poważniejszych komplikacji. Jeżeli matka rzeczywiście kochała go, otaczając przesadną opieką (może go tyranizowała, nie wpływając jednak na niego destrukcyjnie), jeżeli znajdzie on żonę o tym samym

0 0 1 Fmacierzyńskim typie, jeżeli jego szczegó lne zalety i uzdolnienia pozwolą mu wykorzystać swój urok i cieszyć się powodzeniem (jak się to niekiedy zdarza z popularnymi politykami), może się „dobrze ustawić" w sensie społecznym, nie osiągając przy tym jednak nigdy wyższego stopnia dojrzałości. Natomiast w warunkach mniej sprzyjających - a te zdarzają się oczywiście dużo częściej - życie miłosne, a nawet społeczne będzie dla niego poważnym rozczarowaniem; kiedy tego rodzaju osobowość jest zdana sama na siebie, zaczynają powstawać przeróżne konflikty, a często również silny niepokój i stany depresyjne. W ostrzejszych formach patologicznych mania na punkcie matki jest jeszcze głębsza i jeszcze bardziej

0 0 1 Firracjonalna. Na tym poziomie pragnie nie nie jest, mówiąc symbolicznie, chęcią powrotu w opiekuńcze ramiona matki ani też do jej karmiącej piersi, ale do jej wszechprzyjmującego - i wszechunicestwiającego - łona.

0 0 1 FO ile istota normalnego stanu psychi cznego polega na oddzieleniu się od łona matki i wyjściu w świat, o tyle w przypadku poważnej choroby psychicznej obserwujemy związanie z matczynym fonem i pragnienie, aby zostać przez nie wchłoniętym z powrotem - to znaczy chęć ucieczki od życia. Ten rodzaj zboczenia występuje zazwyczaj pod wpływem matek, które traktują dzieci w pochłaniająco niszczący sposób. Niekiedy w imię

0 0 1 F 0 0 1 Fmiłości, niekiedy obowią zku chcą one zatrzymać dziecko, młodzieńca, mężczyznę niejako w so bie; powinien móc oddychać tylko poprzez matkę, powinien móc kochać tylko na płaszczyźnie powierzchownej,

0 0 1 Fseksualnej - poniżającej wszyst kie inne kobiety; nie powinien być zdolnym i niezależnym człowiekiem, lecz zostać wiecznym kaleką albo przestępcą.

0 0 1 F Ten aspekt matki, niszczący i pochłaniający, jest aspektem negatyw nym jej postaci. Matka może dać istnienie i może je zabrać. Ona jest tą, która potrafi tchnąć nowe życie, i tą, która niszczy; potrafi dokonywać cudów miłości - i nikt inny nie potrafi zadać większego bólu niż ona. W wyobrażeniach religijnych (na przykład hinduskiej bogini Kali) i w symbolice snów często można odczytać te dwa sprzeczne aspekty matki.

0 0 1 F Inną formę nerwicy obserwujemy w przypadkach, w których przed miotem szczególnego przywiązania jest ojciec.

0 0 1 FDotknięty nią człowiek to ktoś, kogo matka jest chłodna i powścią gliwa, podczas gdy ojciec (częściowo właśnie z powodu oziębłości żony) koncentruje wszystkie uczucia i zainteresowania na synu. Jest on

0 0 1 F 0 0 1 Fwpra wdzie „dobrym ojcem", lecz równocześnie człowiekiem autorytatyw nym. Kiedy jest zadowolony z syna, chwali go, daje mu prezenty, jest serdeczny; jeżeli natomiast syn wywoła jego niezadowolenie, cofa swoje

29

łaski lub go karci. Syn, dla którego uczucie ojcowskie jest jedynym, jakie posiada, przywiązuje się do ojca w sposób niewolniczy. Głównym celem jego życia staje się sprawianie przyjemności ojcu - i jeśli mu się to udaje, czuje się szczęśliwy, bezpieczny i zadowolony. Kiedy jednak popełni błąd, coś mu się nie uda albo nie zdoła zadowolić ojca, czuje się zdeprymowany, niekochany, odrzucony. W późniejszym życiu człowiek taki będzie próbował znaleźć kogoś o cechach ojca, do kogo przywiąże się w podobny sposób. Całe jego życie stanie się pasmem wzlotów i upadków w zależności od tego, czy udało mu się zasłużyć na pochwałę ojca. Ludziom takim często doskonale układa się ich kariera społeczna. Są sumienni, godni zaufania, gorliwi - jeśli potrafią kierować się stworzonym przez siebie wizerunkiem ojca. Natomiast w stosunkach z kobietami są pełni rezerwy i trzymają się od nich z daleka. Kobieta nie ma dla nich zasadniczego znaczenia; traktują ją zazwyczaj z lekką pogardą, często

0 0 1 Fmaskowaną przez okazywanie ojcowskiego zaintereso wania małą dziewczynką. Początkowo mężczyzna taki 0 0 1 Fmoże wywrzeć na kobiecie pewne wrażenie swoją męskością, jednak z czasem rozcza rowuje ją coraz bardziej

- gdy np. kobieta, którą poślubił, odkrywa, że przypadła jej drugorzędna rola wobec pierwszoplanowego uczucia do postaci ojca, dominującej nieustannie w życiu męża; może się jednak zdarzyć, że i żonie nie udało się wyzwolić ze swego przywiązania do ojca, a wtedy czuje się szczęśliwa z mężem, który traktuje ją jak

0 0 1 Frozka pryszone dziecko. Bardziej skomplikowany jest rodzaj zaburzenia neurotycznego w miłości, kiedy stosunki między rodzicami kształtują się jeszcze inaczej: rodzice nie kochają się nawzajem, są jednak zbyt opanowani, aby się kłócić lub okazywać niezadowolenie. Zarazem jednak ich wzajemna obcość sprawia, że i w stosunku do dzieci brak im spontaniczności uczuć. Mała dziewczynka żyje wtedy w atmosferze „poprawnych" form, które nigdy nie pozwalają na bliski kontakt ani z ojcem, ani z matką, wobec czego staje się zakłopotana i wylękniona. Nigdy nie

0 0 1 Fjest pewna, co jej rodzice myślą i czują; w atmosferze stale tkwi coś nieznanego, tajemni czego. Dziewczynka wycofuje się więc w swój własny świat, marzy na jawie, oddala się od wszystkiego i potem w swoich

0 0 1 Fstosunkach uczucio wych wykazuje nadal te same cechy. Co więcej, to zamknięcie się w sobie rozwija w niej silny niepokój, uczucie braku jakiejś trwałej podstawy w życiu, i często prowadzi do skłonności masochistycznych jako jedynego sposobu zaznania silnego podniecenia. Tego rodzaju kobiety często wolałyby, aby ich mąż zrobit scenę czy zaczął krzyczeć, zamiast zachowywać się rozsądnie i normalnie, gdyż uwolniłoby to je przynajmniej od ciężaru napięcia i lęku; nierzadko podświadomie prowokują takie zachowanie mężów, aby położyć kres zadręczającemu je stanowi uczuciowej neutralności.

0 0 1 FPoniżej opisane są inne często występujące formy irracjonalnej mi łości , bez wnikania w analizę specyficznych czynników w okresie rozwoju dziecka, które leżą u ich podstaw. Dość często spotykaną i doznawaną formą pseudomitości (najczęściej przedstawianą na filmach i w

0 0 1 Fpowieściach jako „wielka milość") jest mi-łość_J> a 1 w ochwalcza. Jeżeli człowiek nie osiągnął pozio mu, na którym dochodzi się do zrozumienia własnej autentyczności, własnego ja - poprzez produktywny rozwój swoich sił - skłania się wówczas do „bałwochwalczego uwielbiania" ukochanej osoby. Pozbywa się on swoich własnych mocy i przerzuca je na ukochaną osobę, którą czci jako summum bonum, sprawcę wszelkiej miłości, wszelkiego światła i wszelkiej szczęśliwości. Pozbawia się wtedy poczucia siły i zamiast się odnajdywać, zatraca się w ukochanej osobie. Ponieważ nikt nie może na dłuższą metę utrzymać się na piedestale wzniesionym przez

0 0 1 Fbałwo chwalczego czciciela, pojawia się nieuchronnie rozczarowanie i, aby temu zaradzić, poszukuje się nowego bożyszcza, czasami powtarzając to bez końca. Cechą charakterystyczną takiej bałwochwalczej miłości

0 0 1 Fjest jej nagłość i gwałtowność w początkowym momencie. Tę bałwo chwalczą miłość często opisuje się jako prawdziwą wielką miłość; ale choć ma ona przedstawiać siłę i głębię uczucia, demonstruje jedynie głód i rozpacz ubóstwiającego. Nie trzeba chyba mówić, że nierzadko się zdarza, że dwoje ludzi zapała do siebie takim samym bałwochwalczym uczuciem, które czasem, w krańcowych przypadkach, przedstawia obraz folie a deux._ Inną formą pseudomiłości jest uczucie, które by można nazwać „m i łością sentymentaln ą". Jej istota polega na tym, że miłość taką odczuwa się jedynie w sferze fantazji, a nie w bezpośrednim stosunku do realnie

0 0 1 Fistniejącego człowieka. Najbardziej rozpowszech nioną formą tego rodzaju uczucia jest zastępcze zadowolenie 0 0 1 Fmiłosne odczuwane przez pożeraczy filmów, romansów i sentymentalnych piose nek. Wszystkie nie

0 0 1 Fzrealizowane pragnienia miłości, zespolenia i blisko ści znajdują zaspokojenie w przeżywaniu tych utworów. Mężczyzna i kobieta, którzy wobec swoich współmałżonków nie potrafią przeniknąć muru odseparowania,

0 0 1 Fwzruszają się do łez, kiedy biorą udział w szczę śliwej czy nieszczęśliwej perypetii miłosnej rozgrywającej się na ekranie. Dla wielu par oglądanie tych historii w kinie jest jedyną okazją przeżycia miłości - nie każde dla siebie, ale razem, jako widzowie przyglądający się „miłości" innych ludzi. Póki miłość jest marzeniem na jawie, mogą w niej brać udział; z chwilą jednak gdy sprawa zstępuje na ziemię, gdy w grę zaczyna wchodzić realny stosunek między dwojgiem realnych ludzi - lodowacieją.

0 0 1 F Innym aspektem miłości sentymentalnej jest uabstrakcyjnienie miło ści w czasie. Dwoje ludzi może się głęboko wzruszać wspomnieniami minionej miłości - chociaż w momencie, kiedy ta przeszłość była

0 0 1 F 0 0 1 Ftera źniejszością, nic głębszego nie przeżywali - lub rojeniami na temat przy szłego uczucia. Ile zaręczonych czy niedawno poślubionych par marzy o miłości, jaka się kiedyś stanie ich udziałem, podczas gdy w chwili,

0 0 1 Fktórą właśnie przeżywają, zaczynają się już wzajemnie nudzić. Ta skłon ność zbiega się z ogólną postawą 0 0 1 Fcharakterystyczną dla dzisiejszego czło wieka. Żyje on w przeszłości albo w przyszłości, ale nigdy w

0 0 1 Fteraźniej szości. Wspomina z rozrzewnieniem swoje dzieciństwo i matkę - albo robi radosne plany na

30

0 0 1 Fprzyszłość. Niezależnie od tego, czy miłość od czuwa się zastępczo, przez uczestnictwo w fikcyjnych doznaniach innych ludzi, czy też przesuwa się ją z teraźniejszości w przeszłość lub przyszłość - ta uabstrakcyjniona i wyobcowana forma miłości służy za narkotyk kojący ból rzeczywistości, samotności i odosobnienia jednostki.

0 0 1 F Jeszcze inną formą neurotycznej miłości jest używanie mecha nizmów projekcyjnych, aby uchylić się od własnych problemów, a zamiast tego zająć się wadami i słabościami „kochanej" osoby. Jednostki zachowują się pod tym względem zupełnie podobnie jak grupy, narody czy religie. W znakomity sposób potrafią zdać sobie

0 0 1 Fsprawę z nawet mało istotnych słabych stron drugiego człowieka, pod czas gdy z uśmiechem na ustach przechodzą do porządku dziennego nad własnymi błędami - ustawicznie zajmują się oskarżaniem czy

0 0 1 Fpoprawia niem drugiego człowieka. Jeżeli dwoje ludzi robi to równocześnie - jak to się dosyć często zdarza - 0 0 1 Fstosunek uczuciowy przekształca się w sto sunek wzajemnej projekcji. Jeżeli jestem despotą albo człowiekiem

0 0 1 Fnie zdecydowanym czy chciwym - oskarżam o to mojego partnera i, zależnie od mego charakteru, chcę go albo leczyć, albo karać. Druga osoba robi to samo - i tak obojgu udaje się pomijać własne problemy, wskutek czego nie podejmują żadnych kroków, które by mogły pomóc im w ich własnym rozwoju.

0 0 1 F Inną formą projekcji jest przerzucanie własnych problemów na dzie ci. Przede wszystkim przerzucanie takie dość często przejawia się w samej chęci posiadania potomstwa. W takich przypadkach pragnienie posiadania dzieci wywołane jest głównie chęcią przerzucenia problemu własnego istnienia na problem istnienia dzieci. Kiedy człowiek czuje, że nie potrafił nadać sensu własnemu życiu, próbuje odnaleźć ten sens w życiu swoich dzieci. Ale próby takie skazane są z góry na niepowodzenie, i to zarówno w odniesieniu do danego człowieka, jak i do jego dzieci. W odniesieniu do niego, ponieważ problem istnienia każdy musi rozwiązać sam dla siebie bez żadnego pośrednika; w odniesieniu zaś do dzieci, gdyż brak mu właśnie tych cech, których potrzeba do kierowania nimi, kiedy zaczynają szukać odpowiedzi na to pytanie. Dzieci służą do celów „przerzucenia"

0 0 1 Frównież wtedy, kiedy powstaje kwestia rozwiąza nia nieszczęśliwego małżeństwa. Ogólnie przyjętym w takiej sytuacji argumentem rodziców jest twierdzenie, że nie mogą się rozejść, gdyż nie chcą pozbawiać dzieci

0 0 1 Fdobrodziejstw wspólnej rodziny. Każde szcze gółowe badanie wykazałoby jednak, że atmosfera napięcia i 0 0 1 Fbraku szczę ścia we „wspólnej rodzinie" przynosi dzieciom więcej szkody niż otwarte zerwanie - które

0 0 1 Fprzynajmniej uczy je, że człowiek przy pomocy odwa żnej decyzji może zlikwidować nieznośną sytuację. Należy tu jeszcze wspomnieć o pewnym często popełnianym błędzie, a mianowicie o złudzeniu, że miłość musi koniecznie oznaczać brak konfliktów. Tak samo jak ludzie przyzwyczaili się uważać, że za wszelką cenę należy unikać bólu i smutku, tak samo wierzą, że miłość oznacza brak wszelkich konfliktów. I znajdują słuszne powody, aby tak sądzić, w fakcie, że starcia wokół nich wydają się jedynie destruktywną wymianą poglądów, która nie przynosi nic dobrego żadnej z zainteresowanych stron. Ale przyczyna tkwi w tym, że „konflikty"

0 0 1 Fwiększości ludzi w rzeczywistości nie są niczym innym jak próbą ominięcia prawdzi wych konfliktów. Są one 0 0 1 Fnieporozumieniami w drobnych, powierzcho wnych sprawach, które z samej swej natury nie nadają się do

wyjaśnienia czy rozwiązania. Prawdziwe konflikty między dwojgiem ludzi, te, które nie służą do tego, aby coś ukryć czy przerzucać na innych, które przeżywa się w najgłębszych warstwach wewnętrznej rzeczywistości i które jej dotyczą - nie są destrukcyjne. Prowadzą do wyjaśnienia, rodzą katharsis, z której ludzie wychodzą

0 0 1 Fmądrzejsi i silniejsi. Prowadzi nas to do pono wnego podkreślenia tego, o czym była mowa powyżej. Miłość jest możliwa jedynie wtedy, jeżeli dwoje ludzi komunikuje się ze sobą z samej głębi swej istoty, to znaczy jeżeli każde z nich przeżywa siebie do samej głębi swej istoty. Jedynie w takim przeżyciu mieści się ludzka rzeczywistość, jedynie tu jest to, co naprawdę żywe, jedynie tu jest źródło miłości. Miłość przeżywana w

0 0 1 Ften sposób jest nieustannym wyzwaniem; nie jest stanem wypoczynku, lecz ruchu, wzro stu, wspólnej pracy; nawet to, czy istnieje harmonia czy konflikt, radość czy smutek, jest czymś drugorzędnym wobec zasadniczego faktu, że dwoje ludzi przeżywa siebie w samej głębi swego istnienia i że mocniej czują się jednością będąc razem niż osobno. Istnieje tylko jeden dowód na obecność miłości: głębokość wzajemnego związku oraz żywotność i siła każdej z zainteresowanych osób; oto owoc, po którym poznaje się miłość. Tak jak automaty nie mogą się kochać nawzajem, nie mogą też kochać Boga. Dezintegracja miłości Boga osiągnęła te same rozmiary co dezintegracja miłości człowieka. Fakt ten pozostaje w rażącej sprzeczności z poglądem, jakobyśmy w obecnej epoce byli świadkami renesansu religijnego. Nic dalszego od prawdy. To, czego jesteśmy świadkami (nawet jeżeli istnieją tu pewne wyjątki), jest nawrotem do bałwochwalczej koncepcji Boga i przekształceniem miłości Boga w stosunek dostosowany do wyobcowanej struktury danego osobnika.

0 0 1 FNawrót do bałwochwalczego pojęcia Boga jest łatwo widocz ny. Ludzi gnębi niepokój, nie mają ani zasad, ani wiary, widzą, że ich jedyny cel to wciąż pędzić przed siebie; dlatego wciąż są dziećmi, wciąż maj ą nadzieję, że w potrzebie ojciec lub matka pośpieszy im z pomocą. To prawda, że w religijnych kulturach, jak na przykład w kulturze wieków średnich, przeciętny człowiek też

0 0 1 F 0 0 1 Fpatrzył na Boga jak na śpieszą cego z pomocą ojca czy matkę. Ale równocześnie traktował Boga powa żnie w tym sensie, że najważniejszym celem j ego życia było postępowanie zgodne z przykazaniami Boga, bo naczelną

0 0 1 Fjego troską, której podpo rządkowywał całą działalność - było „zbawienie". Dziś nikt o to nie dba. Życie 0 0 1 Fcodzienne odcięło się od wszelkich wartości religijnych. Po święcone jest pogoni za wygodami materialnymi i

0 0 1 Fpowodzeniem na lu dzkim rynku. Zasady, na których opierają się nasze doczesne wysiłki, to obojętność i 0 0 1 Fegotyzm (ten ostatni określa się często mianem „indywi dualizmu" lub „indywidualnej inicjatywy"). Człowieka

0 0 1 Fżyjącego w kul turach prawdziwie religijnych można porównać do ośmioletniego 0 0 1 Fdziec ka, które potrzebuje

31

pomocy ojca, ale które zaczyna przyswajać sobie jego nauki i zasady. Współczesny człowiek przypomina raczej trzyletnie dziecko, które wzywa ojca, kiedy go potrzebuje, a poza tym, kiedy może się bawić, jest w zupełności samowystarczalne. Pod tym względem, w dziecięcej zależności od antropomorficznego obrazu Boga. bez przekształcenia życia zgodnie z jego przykazaniami, jesteśmy bliżsi pierwotnego bałwochwalczego plemienia niż ludzie żyjący w religijnej kulturze średniowiecza. Pod innym względem nasza postawa wobec religii wykazuje nowe cechy, charakterystyczne jedynie dla współczesnego zachodniego społeczeństwa kapitalistycznego. Mogę się tu

0 0 1 Fpo wołać na stwierdzenia z poprzedniej części książki. Nowoczesny człowiek przekształcił się w towar; traktuje swoja energię życiową jak inwestycję, która powinna mu przynieść maksymalny zysk, stosowny do jego pozycji i sytuacji na ludzkim rynku. Człowiek taki jest wyobcowany od samego siebie, od swoich bliźnich i od natury. Jego głównym celem jest korzystna wymiana swoich zdolności, wiedzy i samego siebie, swego „osobowego pakietu" - z innymi, którzy w równej mierze są nastawieni na uczciwą i korzystną wymianę. Jedynym celem życia jest ruch, jedyną zasadą -zasada uczciwej wymiany, jedynym zadowoleniem - konsumpcja. Jakie znaczenie może mieć w tych warunkach pojęcie Boga? Uległo ono przeobrażeniu ze swego

0 0 1 Fpierwotnego religijnego znaczenia na poję cie dostosowane do wyobcowanej kultury sukcesu. W religijnym 0 0 1 F 0 0 1 Fprzebu dzeniu ostatnich czasów wiara w Boga została przeobrażona w psycho logiczny wybieg mający na

celu lepsze przystosowanie człowieka do konkurencyjnej walki. Religia sprzymierza się z autosugestią i psychoterapią, aby pomagać człowiekowi w jego zawodowych zajęciach. W latach dwudziestych nikt jeszcze nie zwracał się do Boga, prosząc go o „ulepszenie własnej

0 0 1 Foso bowości". Bestseller z roku 1938 Dale'a Carnegie'ego pod tytułem How to Win Friends and Influence People (Jak zdobywać przyjaciół i wplyw na ludzi) ograniczał się do płaszczyzny ściśle świeckiej. Rolę, jaką w owych czasach spełniała książka Carnegie'ego, dziś spełnia największy bestseller The Power of Positive Thinking (Silą pozytywnego myślenia) N.V. Peale'a. W tej religijnej książce nie ma nawet wzmianki, czy nasze

0 0 1 Fgłówne zainteresowanie zdobyciem powodzenia jest samo w sobie zgo dne z duchem religii monoteistycznej. 0 0 1 FWprost przeciwnie, tego najwyż szego celu nie podaje się w ogóle w wątpliwość, natomiast zaleca się wiarę w

0 0 1 FBoga i modlitwę jako środki prowadzące do zwiększenia zdol ności zdobywania powodzenia. Tak samo jak dzisiejszy psychiatra poleca dbać o szczęście pracowników celem łatwiejszego pozyskania klientów, niektórzy duchowni zalecają miłość Boga jako środek prowadzący do większego powodzenia. „Uczyń Boga swoim partnerem" oznacza raczej uczynienie go partnerem w sprawach zawodowych niż zespolenie się z nim w miłości, sprawiedliwości i prawdzie. Tak jak miłość braterska została zastąpiona przez bezosobową rzetelność,

0 0 1 FBoga przekształcono w dalekiego naczelnego dyrektora towarzystwa akcyjnego „Wszech świat"; wiesz, że tam jest, że kieruje całą imprezą (chociaż prawdopodobnie prosperowałaby ona również i bez niego), nigdy go nie widzisz, ale uznajesz jego kierownictwo, robiąc „to, co do ciebie należy".

IV. Praktyka miłości

Kiedy uporaliśmy się już z teoretycznym aspektem sztuki miłości, staje obecnie przed nami problem o wiele trudniejszy, a mianowicie praktyka sztuki miłości. Czy można się nauczyć czegoś o praktyce jakiejś sztuki, nie uprawiając jej? Trudność tego zagadnienia wzmaga fakt, że w obecnych czasach większość ludzi, a zatem wielu czytelników tej książki, oczekuje, że otrzyma receptę, „jak to masz robić", co w naszym przypadku 0 0 1 Foznacza łoby pouczenie,

0 0 1 Fjak należy kochać. Obawiam się, że każdy, kto przystę puje do tego ostatniego rozdziału naszej książki z tym nastawieniem, poważnie się rozczaruje. Miłość jest doznaniem osobistym, które każdy może przeżyć tylko sam w sobie i dla siebie; nie ma zresztą chyba nikogo, kto by nie doświadczył choć w nieznacznym stopniu tego uczucia jako dziecko, młodzieniec czy jako człowiek dorosły. Rozważania na temat praktyki miłości mogą zająć się jedynie przesłankami sztuki kochania, postaw wobec niej lub stworzeniem w praktyce odpowiednich przesłanek i wypracowaniem postaw. Kroki na tej drodze stawiać można jedynie samemu, a dyskusja zamyka

0 0 1 Fsię przed postawieniem ostatniego, decydu jącego kroku. A jednak uważam, że dyskusja na temat ujmowania 0 0 1 Finte resującego nas zagadnienia może być pomocna w opanowaniu sztuki miłości - przynajmniej dla tych,

którzy przestali wyczekiwać na gotowe „recepty". Uprawianie wszelkiej sztuki stawia pewne ogólne wymagania, niezależnie od tego, czy zajmujemy się sztuką

0 0 1 Fstolarską, lekarską, czy też sztuką kochania. Uprawianie sztuki wymaga przede wszystkim dys cyplin y. Nigdy w niczym nie osiągnę dobrych wyników, jeżeli nie będę wykonywał tego w sposób zdyscyplinowany; jeżeli robię cokolwiek tylko wtedy, kiedy „jestem w nastroju", uprawiam mile lub zabawne hobby, lecz nigdy nie stanę się mistrzem w tej dziedzinie. Ale problem nie ogranicza się jedynie do dyscypliny w uprawianiu określonej sztuki (powiedzmy do ćwiczenia się w niej codziennie przez kilka godzin), lecz jest problemem dyscypliny całego życia. Można by pomyśleć, że dla dzisiejszego człowieka nie ma rzeczy łatwiejszej niż opanowanie

0 0 1 F 0 0 1 Fdyscy pliny. Czy nie spędza on co dzień w sposób jak najbardziej zdyscyplino wany ośmiu godzin przy pracy ściśle zrutynizowanej? A jednak jest faktem, że dzisiejszy człowiek poza sferą pracy zawodowej jest

32

0 0 1 Fniezmie rnie mało zdyscyplinowany. Kiedy nie pracuje, chce leniuchować, leżeć sobie nic nie robiąc lub, innymi słowy, „relaksować się". I właśnie ta chęć nieróbstwa jest w dużej mierze reakcją przeciwko rutynie życia. Człowiek przez osiem godzin dziennie musi zużywać swą energię nie dla własnych celów, w sposób nie wymyślony przez siebie, lecz narzucony mu przez rytm pracy, i właśnie dlatego buntuje się i ten jego bunt przybiera postać dziecinnego folgowania sobie. W dodatku w walce z kultem autorytetu człowiek stał się nieufny w stosunku do wszelkiej dyscypliny, i to zarówno tej irracjonalnej, narzuconej mu przez władzę, jak i racjonalnej, nałożonej przez samego siebie. A jednak bez takiej dyscypliny życie rozłazi się, staje się chaotyczne i rozproszone. Nie trzeba chyba udowadniać, że koncentracja jest niezbędnym warunkiem opanowania każdej sztuki. Wie o tym każdy, kto kiedykolwiek tego próbował. Ale mimo to koncentracja jest w naszej kulturze czymś jeszcze rzadszym niż dyscyplina. Wbrew oczekiwaniom, nasza kultura prowadzi do rozproszonego i bezładnego sposobu życia. Robisz wiele rzeczy równocześnie: czytasz, słuchasz radia, rozmawiasz, palisz, jesz, pijesz. Jesteś konsumentem z otwartymi ustami, gotowym łykać wszystko - filmy, alkohol, wiedzę. Ten brak skupienia można łatwo zauważyć obserwując trudność, z jaką nam przychodzi przebywać sam na sam z sobą. Dla większości ludzi siedzieć spokojnie w milczeniu, nie palić, nie czytać ani nie pić jest czymś wręcz niemożliwym. Ludzie stają się w takiej sytuacji zdenerwowani i niespokojni, muszą coś zrobić ze swoimi ustami

0 0 1 Fczy rękami (palenie stanowi właśnie jeden z sympto mów tego braku skupienia; zajęte są przy nim ręce, usta, oczy i nos). Trzecim czynnikiem jest cierpliwość. I znowu każdy, kto kiedykolwiek próbował opanować jakąś sztukę,

0 0 1 F 0 0 1 Fwie, że bez cierpli wości nie osiągnie się niczego. Jeżeli chce się dojść do szybkich rezulta tów, nigdy się 0 0 1 Fdanej sztuki nie opanuje. A jednak dla dzisiejszego czło wieka cierpliwość jest w praktyce równie trudna jak

0 0 1 Fdyscyplina i skupie nie. Cały nasz system przemysłowy sprzyja czemuś wręcz przeciwnemu: pośpiechowi. 0 0 1 FWszystkie nasze maszyny nastawione są na szybkość: samo chód i samolot przenoszą nas w błyskawicznym

0 0 1 Ftempie do miejsca prze znaczenia-) im szybciej, tym lepiej. Maszyna, która może produkować te. samą ilość w czasie o połowę krótszym, jest dwa razy lepsza od starszej i pracującej wolniej. Naturalnie, że istnieją po temu ważne przyczyny ekonomiczne. Ale, jak w tylu innych przypadkach, wartości ludzkie zostały podporządkowane wartościom ekonomicznym. Co jest dobre dla maszyny, musi być dobre dla człowieka - tak dyktuje logika. Dzisiejszy człowiek uważa, że traci coś - czas - kiedy nie działa dość szybko; a jednak nie wie potem, co zrobić z czasem, który zyskał - może go tylko „zabić". Wreszcie warunkiem koniecznym do opanowania jakiejś sztuki jest pełne zaangażowanie się w pracę nad nią. Jeśli sztuka ta nie stanie się dla ucznia czymś najważniejszym, nigdy jej nie opanuje. W najlepszym wypadku pozostanie dobrym dyletantem, ale nigdy nie stanie się mistrzem. Warunek ten jest równie niezbędny przy opanowaniu sztuki miłości jak każdej innej sztuki. Wydaje się jednak, że w sztuce miłości stosunek ilościowy mistrzów do dyletantów wskazuje na 0 0 1 Fznacz niejszą niż w jakiejkolwiek innej sztuce przewagę dyletantów. W związku z ogólnymi warunkami opanowania jakiejś sztuki należy wspomnieć o jeszcze jednej sprawie. Naukę każdej sztuki zaczyna się nie wprost, ale - by tak rzec- pośrednio. Najpierw trzeba sobie przyswoić wiele innych, często pozornie zupełnie z nią nie związanych umiejętności, zanim zacznie się uczyć właściwej sztuki.

0 0 1 FUczeń stolarski zaczyna od próby heblowania deski; ktoś, kto uczy się sztuki łucznictwa Zeń, za czyna od ćwiczeń oddechowych. l Jeśli ktoś chce zostać mistrzem w jakiejś sztuce, musi jej poświęcić albo przynajmniej podporządkować całe życie. Własna osoba staje się narzędziem do uprawiania sztuki, narzędziem, które ma być

0 0 1 Fsprawne, zdolne do wykonywania właściwych mu czynno ści. W odniesieniu do sztuki miłości oznacza to, że 0 0 1 Fkażdy, kto ma ambi cję, aby się stać mistrzem w tej dziedzinie, musi zacząć od uprawiania dyscypliny,

skupienia i cierpliwości we wszystkich sferach swego życia. Jak należy uprawiać dyscyplinę? Nasi dziadkowie byli niewątpliwie lepiej przygotowani do odpowiedzi na to pytanie. Zalecali, aby wstawać wcześnie, nie pozwalać sobie na niepotrzebny zbytek i ciężko pracować. Taki typ dyscypliny miał oczywiście pewne wady. Była to dyscyplina surowa i autorytatywna, kładąca główny nacisk na

0 0 1 Fumiarkowanie i oszczędność i pod wieloma względami wroga wobec życia. Ale jako rea kcja na ten typ dyscypliny wyrastała tendencja, aby nieufnie podchodzić do każdej dyscypliny i aby z niezdyscyplinowania i

0 0 1 Fleniwego folgowania sobie na pozostałych odcinkach życia stworzyć przeciwwagę i zrównowa żenie zrutynizowanego trybu życia narzuconego nam w czasie ośmiu godzin pracy. Wstawać regularnie o tej samej

0 0 1 Fporze, regularnie poświę cać pewną ilość czasu w ciągu dnia na takie zajęcia jak rozmyślanie, czytanie, słuchanie muzyki, spacer; nie oddawać się, przynajmniej nie wykraczając poza pewne minimum, takim rozrywkom jak na przykład czytanie powieścideł lub oglądanie błahych filmów, nie przejadać się, nie pić za wiele - oto kilka jasnych i podstawowych zasad. Jednakże jest rzeczą istotną, by dyscypliny nie uważać za jakiś nakaz narzucony z zewnątrz, lecz aby stała się ona wyrazem własnej woli; by ją odczuwać jako coś

0 0 1 Fprzyjemnego, by powoli dojść do takiego stanu ducha, że od czuwałoby się jej brak jako nieprzyjemny. Jednym 0 0 1 Fz niefortunnych as pektów naszej zachodniej koncepcji dyscypliny (jak każdej innej cnoty) jest mniemanie, iż

stosowanie jej w praktyce jest dość przykre i że jedynie wtedy, kiedy jest przykre, może być „dobre". Wschód już bardzo dawno zrozumiał, że to, co jest dla człowieka dobre - zarówno dla ciała, jak i dla ducha - musi być również przyjemne, nawet gdy początkowo trzeba przezwyciężyć pewne opory.

0 0 1 F Koncentracja wewnętrzna jest o wiele trudniejsza do urzeczywistnie nia w naszej kulturze, w której wszystko zdaje się jej przeciwdziałać. Najważniejszy krok na drodze do koncentracji to nauczyć się być

33

0 0 1 Fsame mu, nie czytając, nie słuchając radia, nie paląc ani nie pijąc. Umieć się ^koncentrować znaczy umieć pozostawać samemu z sobą - a to właśnie jest warunkiem zdolności kochania. Jeżeli jestem przywiązany do

0 0 1 Fdru giego człowieka, ponieważ nie potrafię stać na własnych nogach, on lub_ ona mogą być moim ratunkiem w życiu, ale tego rodzaju związek nie jest miłością. Brzmi to jak paradoks, ale umiejętność przebywania

0 0 1 Fsamo tnie^ jest warunkiem zdolności kochania. Każdy, kto próbuje być sam z sobą, przekona się, jakie to 0 0 1 Ftrudne. Będzie niespokojny, podekscyto wany albo nawet dozna uczucia poważnego lęku. Będzie skłonny

0 0 1 Fwytłu maczyć sobie swoją niechęć do kontynuowania tych praktyk myśląc, że to nie ma żadnej wartości, że to po prostu głupota, że zabiera za dużo czasu, i tak dalej. Zaobserwuje również, że przychodzą mu do głowy i

0 0 1 Fopanowują go przeróżne myśli. Przekona się, że będzie się raczej zasta nawiał, co robić później w ciągu dnia, 0 0 1 Falbo będzie rozmyślał o jakichś trudnościach w pracy, którą ma wykonać, albo gdzie się wybrać wieczo rem,

albo o jakichkolwiek innych rzeczach, które zajmą jego umysł, niż dopuści do tego, aby zapanowała w nim 0 0 1 Fpustka. Rzeczą pomocną będzie wykonać kilka bardzo prostych ćwiczeń, jak na przykład usiąść w wygo dnej

pozycji (ani zbyt swobodnie, ani zbyt sztywno), zamknąć oczy, spróbować zobaczyć przed sobą biały ekran i 0 0 1 Fusiłować pozbyć się. wszyst kich natrętnych obrazów i myśli, a potem starać się poddać swojemu oddechowi;

nie myśleć o nim, nie oddychać sztucznie, lecz po prostu poddać się mu, a jednocześnie zdawać sobie z niego sprawę, następnie starać się odczuć sens własnego „ja"; ja sam jako ośrodek moich sil, ja jako twórca mojego świata. Powinno się przeprowadzać takie ćwiczenia koncentracji przynajmniej dwadzieścia minut każdego rana (a jeżeli to możliwe i dłużej) i każdego wieczora przed położeniem się do łóżka. 2 Obok takich ćwiczeń człowiek musi się nauczyć skupiać na wszystkim, co robi: na słuchaniu muzyki, czytaniu książki, rozmowie z drugim człowiekiem, na oglądaniu pejzażu. To, co się robi w danym momencie, musi być jedyną rzeczą, której się

0 0 1 Fczłowiek całkowicie odda je. Jeżeli ktoś się skoncentrował, nieistotne jest, co robi; rzeczywistość rzeczy 0 0 1 Fważnych i nieważnych przybiera nowe wymiary, ponieważ w da nym momencie skupia na sobie całą uwagę

człowieka. Chcąc się nauczyć koncentracji, należy w miarę możliwości unikać prowadzenia banalnych rozmów, to znaczy takich rozmów, które są nieistotne. Jeżeli dwoje ludzi rozmawia ze sobą o tym, jak rośnie drzewo, które oboje znają, albo o smaku chleba, który dopiero co razem jedli, albo o wspólnym przeżyciu w swojej

0 0 1 Fpracy, taka rozmowa może mieć znaczenie pod wa runkiem, że doświadczyli tego, o czym rozmawiają, i nie traktują tej rozmowy w sposób oderwany; z drugiej strony, rozmowa może toczyć się na temat polityki czy religii, a mimo to być banalna; zdarza się to wtedy, kiedy dwoje ludzi posługuje się komunałami i nie wkłada serca w to, co mówią w danej chwili. Powinienem dodać w tym miejscu, że równie ważne jak unikanie banalnej

0 0 1 Frozmowy jest unikanie złego towa rzystwa. Przez złe towarzystwo nie rozumiem bynajmniej jedynie ludzi zepsutych i szkodliwych; tych bowiem powinno się unikać ze względu na to, że stwarzają wokół siebie trującą i przytłaczającą atmosferę. Mam tu na myśli towarzystwo „żywych trupów", ludzi, których dusza jest martwa, chociaż ich ciało żyje; ludzi, których myśli i rozmowy są banalne, którzy plotą, a nie mówią, i którzy wypowiadają wyświechtane frazesy zamiast myśleć. Jednakże nie zawsze jest możliwe unikanie towarzystwa takich ludzi, a nawet nie zawsze konieczne. Jeżeli nie reaguje się tak, jak oczekuje tego nasz rozmówca - to znaczy oklepanymi frazesami i banałami - ale prowadzi się rozmowę wprost i po ludzku, często się zdarza, że człowiek taki zmienia swoje zachowanie, w czym pomaga mu zaskoczenie czymś niespodziewanym. Umieć skoncentrować się na innych znaczy przede wszystkim umieć słuchać. Większość ludzi słucha innych,

0 0 1 Fa nawet udziela im rad, nie słuchając naprawdę. Nie traktują oni poważnie ani słów drugiego czło wieka, ani swoich własnych odpowiedzi. Skutek jest taki, że rozmowa ich męczy. Wydaje im się, że byliby jeszcze bardziej zmęczeni, gdyby słuchali ze skupieniem, ale prawda jest wręcz odwrotna. Każda czynność, jeżeli wykonuje się ją ze skupieniem, działa na człowieka pobudzająco (chociaż potem przychodzi naturalne i dobroczynne zmęczenie), podczas gdy każda czynność, przy której się nie skupiamy, działa usypiająco -powodując równocześnie bezsenność w czasie nocnego wypoczynku. Skoncentrować się znaczy żyć w pełni teraźniejszością, daną chwilą, a nie myśleć o następnej rzeczy, którą trzeba zrobić, jeśli w danej chwili robi się to, co należy. Nie trzeba dodawać, że koncentrować się powinni

0 0 1 Fprzede wszystkim ludzie, którzy się wzajemnie kochają. Muszą się nau czyć być blisko siebie, nie rozpraszając 0 0 1 Fsię w wielu kierunkach równocze śnie, jak się to zazwyczaj dzieje. Pierwsze próby koncentracji będą na pewno

trudne. Będzie się nam wydawało, że nigdy nie osiągniemy celu. Nie trzeba chyba nawet przypominać, że 0 0 1 Fniezbędną przy tym rzeczą jest cierpliwość. Jeżeli ktoś nie wie, że wszystko wymaga czasu, i chce po spieszać

sprawę, wtedy rzeczywiście nigdy nie uda mu się skupić - ani nie nauczy się kochać. Aby poznać, czym jest 0 0 1 Fcierpliwość, wystarczy przyjrzeć się, jak dziecko uczy się chodzić. Pada, wstaje, znów się prze wraca, a jednak

próbuje dalej, idzie mu to coraz lepiej, aż wreszcie pewnego dnia zaczyna chodzić. Co mógłby osiągnąć dorosły człowiek, gdyby dążąc do czegoś, co jest dla niego ważne, posiadał cierpliwość i skupienie małego dziecka!

0 0 1 FNie można się nauczyć koncentracji, jeżeli człowiek nie wyczu wa samego siebie. Cóż to znaczy? Czy powinno się bez przerwy myśleć o sobie, „analizować" samego siebie? Gdybyśmy mieli mówić o wyczuwaniu

0 0 1 Fmaszyny, nie byłoby większych trudności z wyja śnieniem, o co chodzi. Na przykład każdy, kto prowadzi sarnochód, wyczuwa go. Zauważa 0 0 1 Fnawet mały nienormalny stuk, jak również naj drobniejszą różnicę przy włączaniu silnika. W taki sam sposób kierowca wyczuwa zmiany nawierzchni drogi i ruch pojazdów jadących przed nim i za nim. A jednak nie myśli o tych wszystkich czynnikach; jego umysł znajduje się w stanie odprężonego pogotowia, w każdej chwili gotowy zareagować na wszelkie istotne zmiany mające związek z

0 0 1 Fsytuacją, na której się skupia - w tym wypadku na bezpiecznym prowa dzeniu samochodu.

34

0 0 1 F Gdybyśmy się przyjrzeli, jak wygląda wyczuwanie drugiego człowie ka, najlepszy tego przykład znajdziemy w wyczuwaniu i wrażliwości matki wobec jej dziecka. Zauważa jego pewne zmiany cielesne, żądania, niepokoje, zanim jeszcze się ujawnią. Budzi ją płacz dziecka, gdy inne, i to znacznie głośniejsze dźwięki, nigdy by jej nie obudziły. Wszystko to wskazuje, że wyczuwa przejawy życia dziecka; nie jest ani

0 0 1 Fniespokoj na, ani zmartwiona, ale jest w stanie czujnej równowagi, czułej na każdy istotny sygnał pochodzący od dziecka. W ten sam sposób człowiek może wyczuwać sam siebie. Ktoś zdaje sobie na przykład sprawę z uczucia zmęczenia czy depresji, i zamiast mu się poddawać i podtrzymywać je ponurymi myślami, które są zawsze na podorędziu, pyta sam siebie: „Co się stało? Dlaczego jestem w takim złym nastroju?" To samo dzieje się, kiedy człowiek zauważa, że jest zirytowany, rozzłoszczony czy też ma ochotę trochę pomarzyć albo oddać

0 0 1 Fsię jakiemuś zajęciu, które po zwoli mu uciec przed własnymi myślami. W każdym z tych przykładów jest 0 0 1 Frzeczą ważną, aby zdać sobie z tego sprawę, a nie próbować tłuma czyć to rozumowo na tysiąc i jeden

możliwych sposobów; co więcej, należy być wrażliwym na nasz wewnętrzny glos, który powie nam -często bardzo szybko - dlaczego jesteśmy niespokojni, przygnębieni czy zdenerwowani. Przeciętny człowiek posiada wyczucie procesów, jakie zachodzą w jego ciele; zauważa wszelkie zmiany albo

0 0 1 Fbardzo nieznaczny nawet ból; tego rodzaju cielesnej wrażliwości stosunkowo łatwo doświadczyć, po nieważ 0 0 1 Fwiększość ludzi posiada wyobrażenie, co to znaczy czuć się zupeł nie zdrowym. Znacznie trudniejszą sprawą

jest takie samo wyczucie psychiki, ponieważ wielu ludzi nie spotkało w życiu nikogo, kto by pod tym względem nie pozostawiał nic do życzenia. Uznają, oni za normę psychiczną strukturę swoich rodziców i krewnych albo też całej grupy społecznej, w której się urodzili, i póki się od nich nie różnią, uważają się za normalnych i nie interesuje ich obserwacja żadnych wewnętrznych

0 0 1 Fzjawisk. Jest na przykład wielu ludzi, którzy nigdy nie widzieli kochają cego człowieka albo człowieka 0 0 1 Fposiadającego pełną niezależność, odwa żnego czy umiejącego się skoncentrować. Jest rzeczą zupełnie

oczywistą, że aby móc wyczuwać samego siebie, musi się mieć obraz pełnego, zdrowego ludzkiego funkcjonowania - ale jak takie wyobrażenie zdobyć ma ktoś, kto nigdy go nie posiadał -ani w dzieciństwie, ani jako człowiek dorosły? Odpowiedź na to pytanie na pewno nie jest łatwa; ale pytanie wskazuje na jeden bardzo

0 0 1 Fkrytyczny czynnik w naszym systemie wycho wawczym . 0 0 1 F Chociaż wpajamy wiedzę, zaniedbujemy tę jej gałąź, która jest naj ważniejsza w rozwoju człowieka: naukę,

0 0 1 Fktórej może udzielać sama obecność dojrzałej, kochającej osoby. W ubiegłych epokach, i to zaró wno w naszej kulturze, jak w Chinach czy Indiach, najwyżej ceniono człowieka o wybitnych walorach duchowych. Nawet nauczyciel nie był jedynie czy nawet przede wszystkim źródłem informacji, lecz zadaniem jego było przekazywanie pewnych ludzkich postaw. We współczesnym społeczeństwie przemysłowym ludzie uznawani za

0 0 1 Fgodnych podziwu i naśladowania posiadają może inne walory, ale nie mają jakichś specja lnych wartości 0 0 1 Fduchowych. To oni są w zasadzie w oczach opinii publi cznej tymi, którzy dają przeciętnemu człowiekowi

0 0 1 Fuczucie zastępczego zadowolenia. Gwiazdy filmowe, piosenkarze, reporterzy, ważne osobi stości ze świata przemysłu czy polityki - oto modele do naśladowania. Do roli, jaką odgrywają, często kwalifikuje ich głównie fakt, że udało im się uzyskać rozgłos. A jednak sytuacja nie wydaje się tak zupełnie beznadziejna. Jeżeli weźmiemy pod uwagę, że taki człowiek jak Albert Schweitzer mógł stać się sławny w Stanach Zjednoczonych,

0 0 1 Fjeżeli uzmy słowimy sobie, ile jest możliwości zaznajomienia naszej młodzieży z żyjącymi i historycznymi 0 0 1 Fpostaciami, które pokazują, ile mamy do zro bienia jako ludzie, a nie jako „zabawiacze" innych, jeżeli pomyśli

się o wspaniałych dziełach literatury i sztuki na przestrzeni wieków, to jednak wydaje się, że jest pewna szansa na stworzenie wizji dobrego ludzkiego działania, a tym samym wyczucia, kiedy to działanie jest złe. Gdyby nam

0 0 1 Fsię nie udało utrzymać wizji dojrzałego, pełnego życia, wtedy rze czywiście staniemy wobec możliwości 0 0 1 Fzałamania się całej naszej kultural nej tradycji. Tradycja ta nie opiera się przede wszystkim na przekazywaniu

pewnych rodzajów wiedzy, ale na wpajaniu pewnych ludzkich cech. Jeżeli następne pokolenia przestaną 0 0 1 Fszanować te cechy, pięćdziesięciowiekowa kultura załamie się, nawet jeżeli nagromadzona przez nią wie dza

zostanie przekazana i będzie się w dalszym ciągu rozwijać. 0 0 1 F Dotąd rozważałem, czego trzeba, aby móc uprawiać dowolny ro dzaj sztuki. Teraz rozpatrzę te właściwości,

które posiadają szczególne znaczenie dla zdolności kochania. Zgodnie z tym, co powiedziałem o naturze miłości, głównym jej warunkiem jest przezwyciężen Te narcyzmu. Narcystyczne nastawienie polega na tym, że

0 0 1 Fczłowiek prze żywa jako realną rzeczywistość jedynie to, co istnieje w nim samym, natomiast zjawiska zachodzące w świecie zewnętrznym nie istnieją dla niego same w sobie, lecz doświadcza ich jedynie z punktu widzenia pożytku lub zagrożenia, jakie mogą stanowić. Przeciwnym biegunem narcyzmu jest obiektywizm; jest

0 0 1 Fto zdolność widzenia ludzi i rzeczy takimi, jakie są, obiektywnie, oraz umiejętność oddzielenia obiektyw nego 0 0 1 Fobrazu od tego, jaki ukształtowały nasze własne pragnienia i oba wy. Wszelkie formy psychozy wykazują

0 0 1 Fniezdolność do obiektywizmu posuniętą do najdalszych granic. Dla człowieka obłąkanego jedyną ist niejącą rzeczywistością jest ta, która istnieje w nim samym, rzeczywistość jego lęków i pragnień. Człowiek taki patrzy na świat zewnętrzny jak na symbol swego świata wewnętrznego, jak na swój twór. My wszyscy zachowujemy się w taki sam sposób w czasie snu. W snach tworzymy jakieś wydarzenia, inscenizujemy dramaty, które są wyrazem naszych pragnień i lęków (chociaż czasem również i naszych intuicji i osądów), w czasie snu jesteśmy przekonani, że nasze marzenia senne są równie realne jak rzeczywistość, którą percypujemy na jawie. Człowiek psychicznie chory albo marzyciel pozbawiony jest c a ł k o-wicie możności obiektywnego spojrzenia

0 0 1 Fna świat zewnętrzny; ale wszyscy jesteśmy w mniejszym lub większym stopniu chorzy psychi cznie lub mniej

35

czy bardziej pogrążeni we śnie; nikt z nas nie posiada obiektywnego spojrzenia na świat, jest ono zawsze zniekształcone przez nasze narcystyczne nastawienie. Czy muszę podawać przykłady? Każdy może je bez trudu znaleźć obserwując samego siebie, swoich sąsiadów albo czytając gazety. Różnią się one bardzo pod względem

0 0 1 Fstopnia nar cystycznego zniekształcenia rzeczy wistości. Na przykład jakaś kobieta telefonuje do lekarza i oświadcza mu, że tego popołudnia chce się zjawić u niego w gabinecie. Lekarz odpowiada, że tego popołudnia jest zajęty, ale że jutro może ją przyjąć. Kobieta odpowiada: „Ależ, doktorze! Ja mieszkam tylko o pięć minut drogi od pańskiego gabinetu!" Nie potrafi zrozumieć, iż fakt, że mieszka tak blisko lekarza, nie przysparza czasu

0 0 1 Fjemu. Przeżywa daną sytuację w sposób typowo narcystyczny: ponie waż ona oszczędza czas, on też go oszczędza; jedyną rzeczywistością istniejącą dla niej jest ona sama.

0 0 1 F Mniej krańcowe - albo po prostu może mniej jaskrawe - są znie kształcenia, jakie spotyka się w stosunkach międzyludzkich. Jak wielu rodziców reaguje na zachowanie dziecka biorąc pod uwagę jedynie, czy jest ono posłuszne, czy jest dla nich źródłem radości, czy przynosi im zaszczyt itd., zamiast dostrzegać czy nawet interesować się tym, co ich dziecko czuje samo w sobie? Jak wielu mężów uważa swoje żony za despotki jedynie dlatego, że ich przywiązanie do matki powoduje, że każde żądanie żony tłumaczą sobie jako ograniczenie swobody? Jak wiele żon sądzi, że mają głupich, niedołężnych mężów, ponieważ nie są podobni do fantastycznego obrazu rycerzy z bajki, jaki wytworzyły sobie w wyobraźni jeszcze w dziecięcych latach? Znany jest brak obiektywizmu, jeśli chodzi o stosunek do innych narodów. Z dnia na dzień robi się z jakiegoś narodu naród do gruntu zdeprawowany i fanatyczny, podczas gdy nasz własny jest uosobieniem wszystkiego, co dobre i szlachetne. Każde działanie nieprzyjaciela ocenia się według jednego kryterium, każde własne działanie - według innego. Nawet dobre uczynki nieprzyjaciela traktuje się jako oznakę szczególnej diabelskiej przewrotności, mającej na celu oszukanie nas i całego świata, podczas gdy nasze złe uczynki są konieczne i

0 0 1 Fusprawiedliwione ze względu na szlachetne cele. jakim służą. Jeżeli zbada się stosunki pomię dzy narodami, tak samo jak między poszczególnymi ludźmi, dojdziemy do wniosku, że obiektywizm jest naprawdę czymś zupełnie wyjątkowym, natomiast większe lub mniejsze narcystyczne zniekształcenie jest regułą.

0 0 1 F Zdolność do obiektywnego myślenia to rozum; emocjonalna po stawa kryjąca się za rozumem to postawa pokory. Być obiektywnym i posługiwać się rozumem można tylko wtedy, jeśli się osiągnęło pokorę, jeśli się wyzwoliło od marzeń o wszechwiedzy i wszechpotędze, jakie miało się w dzieciństwie. Dla naszych rozważań o praktyce sztuki miłości oznacza to, iż miłość - jako że zależy od ograniczenia narcyzmu — wymaga rozwoju pokory, obiektywizmu i rozumu. Aby to osiągnąć, trzeba poświęcić całe życie. Pokora i obiektywizm są niepodzielne, tak samo jak niepodzielna jest miłość. Nie mogę zdobyć się na prawdziwy obiektywizm wobec mojej rodziny, jeżeli nie posiadam go w stosunku do obcych ludzi, i na odwrót. Jeżeli chcę nauczyć się sztuki miłości, muszę dążyć do obiektywizmu w każdej sytuacji życiowej i wyczuwać te momenty, w których go zatracam. Muszę starać się dostrzegać różnicę między moim wizerunkiem danego człowieka i jego zachowania zniekształconym przez mój narcyzm a jego realną postacią, taką, jaka jest

0 0 1 Fnaprawdę, niezależnie od moich intere sów, potrzeb i obaw. Zdobyć obiektywizm i rozumny pogląd na świat to przebyć połowę drogi do opanowania sztuki miłości, z tym jednak, że ma się to odnosić do każdego, z kim

0 0 1 Fwchodzimy w kontakt. Gdyby ktoś chciał stosować obiektywizm jedynie wobec osoby kochanej i sądził by, że może się z niego rozgrzeszyć wobec reszty świata, przekona się niedługo, że przegra zarówno w jednym, jak i w drugim wypadku. A zdolność kochania zależy od tego, czy człowiek potrafi wyzbyć się swego narcyzmu i kazirodczego przywiązania do matki i klanu; zależy O również od tego, czy potrafimy hodować i rozwijać w sobie produktywne nastawienie w naszych związkach ze światem i nami samymi. Ten proces wyzwalania się, narodzin, budzenia się — wymaga jednego niezbędnego warunku, a mianowicie wiary. Praktykowanie sztuki

0 1 4 20 1 5 Bmi o ci wy maga wiary. Co to jest wiara? Czy musi to być koniecznie wiara w Boga lub w doktryny religijne? Czy wiara musi koniecznie przeciwstawiać się albo rozchodzić z rozumem i racjonalnym sposobem myślenia? Aby choć zacząć

0 0 1 Fpojmować problem wiary, należy oddzielić wiarę racjo nalną od irracjonalnej. Przez wiarę irracjonalną 0 0 1 F 0 0 1 Fro zumiem wiarę (w człowieka lub ideę) opartą na poddaniu się irracjona lnemu autorytetowi. W

przeciwieństwie" do tego wiara racjonalna jest przekonaniem, które ma swe źródło we własnych doznaniach 0 0 1 Fmyślowych i czuciowych. Wiara racjonalna nie jest więc przede wszystkim wierze niem w coś, lecz jest cechą

pewności i trwałości, którą posiadają nasze przekonania. Taka wiara jest raczej rysem charakteru przepajającym całą osobowość niż wyznawaniem jakichś szczególnych prawd.

0 0 1 F Racjonalna wiara ma swoje źródło w produktywnej działalności in telektualnej i emocjonalnej. W 0 0 1 Fracjonalnym sposobie myślenia, w któ rym rzekomo dla wiary nie ma miejsca, wiara racjonalna jest bardzo

istotnym czynnikiem. Jak na przykład jakiś naukowiec dochodzi do nowego odkrycia? Czy zaczyna przeprowadzać jedno doświadczenie za drugim, gromadzi fakt po fakcie, nie mając wyobrażenia, co spodziewa się odkryć? Bardzo rzadko dokonano w ten sposób prawdziwie doniosłego odkrycia na jakimkolwiek polu. Nikt

0 0 1 Frównież nie dochodzi do ważnych wniosków idąc jedynie tropem własnej fantazji. Proces twór czego myślenia na jakimkolwiek polu ludzkich zabiegów często zaczyna się od czegoś, co można by nazwać „racjonalną wizją",

0 0 1 F 0 0 1 Fktóra jest wyni kiem uprzednich studiów, rozważnego myślenia i obserwacji. Kiedy nau kowcowi uda się

36

zebrać wystarczającą ilość danych albo wypracować jakiś matematyczny wzór, który ma przekonać, że jego pierwotna wizja jest wysoce prawdopodobna, można o nim powiedzieć, iż dobrnął do prowizorycznej hipotezy.

0 0 1 FJej staranna analiza, mająca na celu dostrze żenie jej implikacji oraz zebranie danych, które mają ją potwierdzić, prowadzi do bardziej adekwatnej hipotezy i w końcu może do włączenia jej do szeroko zakrojonej teorii. Historia nauki pełna jest przykładów wiary w rozum i wizję prawdy. Kopernik, Kepler, Galileusz i Newton -

0 0 1 Fwszystkich ich przepajała nie wzruszona wiara w rozum. Właśnie za to Bruno spłonął na stosie, a Spinoza obłożony został ekskomuniką. Wiara konieczna jest na każdym kroku, od chwili poczęcia się racjonalnej wizji

0 0 1 Fdo momentu sformułowa nia teorii: wiara w wizję jako racjonalnie uzasadniony cel poszukiwań, wiara w 0 0 1 Fhipotezę jako w prawdopodobne i możliwe do przyjęcia założe nie i wiara w ostateczną teorię, przynajmniej

0 0 1 Ftak długo, dopóki jej słuszność nie zostanie ogólnie uznana. Wiara ta ma swe źródło we wła snym przeżyciu, w zaufaniu we własną potęgę myśli, obserwacji i osądu. Podczas gdy wiara irracjonalna jest przyjęciem czegoś za prawdziwe jedynie dlatego, że tak twierdzi jakiś autorytet czy większość ludzi, wiara racjonalna ma swoje źródło w niezależnym przekonaniu, opartym na własnej produktywnej obserwacji i myśleniu, często wbrew opinii większości.

0 0 1 F Myśl i osąd nie są jedynymi dziedzinami w obszarze ludzkiego do świadczenia, w których przejawia się 0 0 1 Fracjonalna wiara. W sferze stosu nków ludzkich wiara jest nieodzowną cechą każdej przyjaźni czy miłości.

0 0 1 FWierzyć w drugiego człowieka oznacza być pewnym solidarności i niez mienności jego zasadniczych poglądów, samego sedna jego osobowości, jego miłości. Nie chcę przez to bynajmniej powiedzieć, że człowiek

0 0 1 Fnie może zmieniać swoich opinii, ale podstawowe pobudki, jakimi się kieru je, pozostają te same; na przykład poszanowanie życia i godności ludzkiej przez danego człowieka jest niejako częścią jego samego, czymś, co nie może ulec zmianie. W tym samym sensie posiadamy wiarę w siebie. Zdajemy sobie sprawę z istnienia swego ja, z samego sedna naszej osobowości, które jest niezmienne i które trwa przez całe życie mimo rozmaitych kolei losu, niezależnie od pewnych przeobrażeń w naszych zapatrywaniach czy uczuciach. Jest to owo sedno naszej osobowości, które

0 0 1 Fstanowi rze czywistość odpowiadającą słowu „ja" i na którym opiera się przekonanie o naszej własnej 0 0 1 Ftożsamości. Póki nie posiadamy wiary w trwałość istnie nia naszego ja, poty nasze poczucie tożsamości jest

zagrożone, stajemy się wówczas zależni od innych ludzi, których aprobata staje się podstawą naszego poczucia tożsamości. Jedynie człowiek, który ma wiarę w siebie, może dochować wierności innym, ponieważ może być

0 0 1 Fpewny, że pozo stanie taki sam w przyszłości, jaki jest dzisiaj, a zatem, że będzie czuł i postępował tak, jak się tego obecnie spodziewa. Wiara w siebie jest warunkiem, abyśmy mogli coś obiecywać, a wobec tego, że jak

0 0 1 Fpowie dział Nietzsche, człowieka można określić według zdolności do składania przyrzeczeń, wiara jest jednym z warunków ludzkiego istnienia. Jeżeli chodzi o miłość, liczy się. wiara we własna miłość, w jej zdolność budzenia miłości u innych i w jej trwałość. Inne znaczenie posiadania wiary w jakiegoś człowieka dotyczy wiary, jaką pokładamy w możliwościach innych ludzi. Najbardziej elementarną forma, w jakiej ta wiara istnieje, jest ta, którą żywi matka w stosunku do swego nowo narodzonego dziecka: że będzie żyło, że będzie rosło, chodziło i mówiło. A przecież rozwój dziecka

0 0 1 Fpod tym względem prze biega z taką regularnością, że tego rodzaju przewidywania nie wydają się wymagać wiary. Inaczej sprawa się przedstawia z tymi możliwościami, które mogą się nie rozwinąć: nie wiadomo na przykład, czy dziecko będzie umiało kochać, czy potrafi być szczęśliwe, żyć rozumnie i czy będzie posiadało jakieś szczególne możliwości, na przykład uzdolnienia artystyczne. Są to nasiona, które mogą wykiełkować lub nie i w których zawarte potencje ujawnią się, jeżeli dane będą odpowiednie warunki do ich rozwoju, natomiast

0 0 1 Fgdy tych warunków brak, mogą zostać zdła wione. 0 0 1 F Jednym z najważniejszych warunków jest to, ażeby człowiek, odgry wający w życiu dziecka zasadniczą

rolę, wierzył w te możliwości. Właśnie istnienie tej wiary stwarza różnicę pomiędzy wychowywaniem a 0 0 1 Fmanipu lacją. Wychowywanie jest równoznaczne z udzielaniem pomocy dziecku w realizacji jego możliwości.

0 0 1 FPrzeciwieństwem wychowywania jest auto rytarne kierowanie, oparte na braku wiary w rozwój tych możliwości i na przekonaniu, że dziecko będzie takie jak trzeba tylko wtedy, jeżeli dorośli wpoją mu to, co uważają za pożądane, a usuną wszystko, co wydaje im się niepożądane. Nie trzeba wierzyć w robota - jest martwym przedmiotem. Wiara w innych osiąga swój punkt kulminacyjny w wierze w ludzkość. W świecie zachodnim wiara ta znalazła wyraz w religijnych kategoriach w religii judeochrześcijańskiej, natomiast na płaszczyźnie świeckiej

0 0 1 F 0 0 1 Fprze jawiła się najdobitniej w humanistycznych ideach politycznych i społe cznych ostatnich stu pięćdziesięciu lat. Podobnie jak wiara w dziecko opierają się one na przekonaniu, że możliwości człowieka są takie, iż jeżeli stworzy mu się odpowiednie warunki, potrafi on zbudować ład społeczny, w którym rządzić będą zasady równości, sprawiedliwości i miłości. Jak dotąd człowiekowi nie udało się jeszcze zbudować takiego ładu i dlatego przekonanie, że potrafi tego dokonać, wymaga wiary. Ale tak samo jak każda racjonalna wiara, i ta również nie jest jakimś pobożnym życzeniem, ale opiera się na dowodach minionych osiągnięć rodzaju ludzkiego i na wewnętrznym doznaniu każdego człowieka, na jego własnym odczuciu rozumu i miłości. Podczas gdy wiara irracjonalna ma swe źródło w poddaniu się potędze odczuwanej jako przemożna,

0 0 1 Fwszechwiedząca i wszechmocna i w rezy gnacji z własnej potęgi i siły, wiara racjonalna opiera się na wręcz przeciwnym doznaniu. Wiara ta tkwi w myśli, ponieważ jest wynikiem naszych własnych obserwacji i

37

0 0 1 Fprzemyśleń. Wierzymy w możliwości in nych, nas samych i w możliwości całej ludzkości tylko w takim 0 0 1 Fstopniu, w jakim odczuliśmy rozwój naszych własnych możliwości, realność roz woju nas samych, siłę naszej

0 0 1 Fwłasnej potęgi rozumu i miłości. Podsta wą racjonalnej wiary jest produktywność; żyć w zgodzie z zasadami 0 0 1 Fnaszej wiary znaczy żyć w sposób produktywny. Wyni ka z tego, że wiara w silę (w sensie panowania) i

stosowanie siły jest odwrotnością prawdziwej wiary. Wiara w siłę, która istnieje, jest tym samym co niewiara w rozwój możliwości, które nie zostały jeszcze zrealizowane. Jest to zapowiedź przyszłości oparta wyłącznie na przejawach teraźniejszości; okazuje się to poważnym przeliczeniem w rachubach, aktem głęboko irracjonalnym

0 0 1 Fw swoim pomijaniu ludzkich możliwości i ludzkiego rozwoju. Nie ma racjonalnej wiary w po tęgę. Jest tylko z jednej strony poddanie się jej lub, z drugiej strony - u tych, którzy ją posiadają - chęć jej utrzymania. Podczas

0 0 1 Fgdy dla wielu potęga wydaje się czymś najbardziej realnym ze wszystkiego, hi storia ludzkości udowodniła, że jest to coś najmniej stałego ze wszystkich ludzkich osiągnięć. A że wiara i potęga wzajemnie się wykluczają,

0 0 1 Fwszy stkie religie i systemy polityczne, pierwotnie zbudowane na racjonalnej wierze, zaczynają ulegać rozkładowi i w końcu tracą posiadaną moc, jeżeli polegają na sile lub się z nią sprzymierzają.

0 0 1 F Wiara wymaga odwagi, umiejętności podejmowania ryzyka, a na wet gotowości zaznania bólu czy 0 0 1 Frozczarowania. Kto domaga się bezpie czeństwa i pewności jako najważniejszych warunków życia, nie może

0 0 1 Fposiadać wiary; kto obwarowuje się w systemie obrony, w którym środ kami mającymi zapewnić bezpieczeństwo jest zachowanie dystansu i posiadanie, czyni z siebie więźnia. Na to, aby być kochanym i

0 0 1 Fkochać samemu, trzeba odwagi, uznania pewnych wartości za godne najwyż szego zainteresowania oraz wytrwałości w ich kultywowaniu. Tego rodzaju odwaga w zasadniczy sposób różni się od tej, jaką miał na myśli słynny blagier Mussolini, kiedy użył sloganu: „Żyć życiem pełnym niebezpieczeństw". Jego rodzaj odwagi jest odwagą nihilizmu. Ma ona

0 0 1 Fswoje źródło w destruktywnej postawie życiowej, w chęci odtrą cenia życia, ponieważ nie jest się zdolnym go 0 0 1 Fpokochać. Odwaga rozpa czy jest przeciwieństwem odwagi miłości, tak samo jak wiara w siłę jest

przeciwieństwem wiary w życie. Czy jest w dziedzinie wiary i odwagi coś, co należy stosować w praktyce? Prawdę mówiąc, wiarę można praktykować każdej chwili. Wymaga wiary wychowanie dziecka, wymaga wiary zasypianie, wymaga jej podjęcie jakiejkolwiek pracy. Wszyscy jesteśmy przyzwyczajeni do tego rodzaju wiary. Każdy, kto jej nie ma, cierpi z powodu nadmiernego lęku o swoje dziecko albo z powodu bezsenności, albo dlatego, że nie potrafi wykonać żadnej produktywnej pracy; albo jest podejrzliwy, powstrzymuje się od bliższych kontaktów z

0 0 1 Fkimkolwiek, staje się hipo chondrykiem, albo też nie potrafi robić żadnych planów na dłuższą metę. Trwanie przy swoim zdaniu na temat jakiegoś człowieka, nawet jeżeli opinia publiczna czy jakieś nieprzewidziane fakty wydają się przeczyć naszej opinii, trwanie przy swoich przekonaniach nawet wówczas, kiedy są one niepopularne - wszystko to wymaga wiary i odwagi. Traktowanie trudności, porażek i zmartwień, jakie przynosi życie, raczej jako próby sil, z której wyjście czyni nas silniejszymi, niż jako niesłusznej kary, która nas nie powinna spotkać - również wymaga wiary i odwagi.

0 0 1 F Praktykowanie wiary i odwagi zaczyna się od drobiazgów codzien nego życia. Pierwszy krok to zauważyć, gdzie i kiedy tracimy wiarę, zanalizować argumenty, jakie wynajdujemy dla jej utraty, zorientować się, w jakiej sytuacji zachowujemy się tchórzliwie, i znowu uświadomić sobie, jak się z tego tłumaczymy.

0 0 1 FZrozumieć, jak każde sprzeniewierze nie się wierze osłabia człowieka i jak zwiększona słabość prowadzi do nowych sprzeniewierzeń, czyniąc błędne koło. Wtedy człowiek zda sobie sprawę, że gdy w swojej świadomości objawia mu się, że nie jest kochany, to w istocie w nim samym tkwi - zazwyczaj podświadomy - l ę k przed miłością. Kochać oznacza powierzyć się komuś bez żadnych zastrzeżeń, oddać się całkowicie w nadziei, że nasza miłość wywoła miłość człowieka, którego kochamy. Miłość jest aktem wiary; każdy, kto ma mato wiary, ma mało miłości. Czy można powiedzieć coś więcej o praktyce wiary? Może kto inny mógłby; gdybym był poetą czy kaznodzieją, może bym spróbował. Ale ponieważ nie jestem, nie mogę nawet próbować powiedzieć nic więcej o praktyce wiary, lecz jestem pewien, że każdy, komu na tym naprawdę zależy, może się nauczyć wierzyć, tak samo jak dziecko uczy się chodzić. Postawą niezbędną do praktyki sztuki miłości, wspomnianą dotąd jedynie mimochodem, a którą należałoby omówić dokładnie, jako że jest ona rzeczą zasadniczą w praktyce sztuki miłości, jest aktywn o ś ć. Powiedziałem poprzednio, że przez aktywność rozumie się nie „robienie czegoś", lecz aktywność wewnętrzną,

0 0 1 F 0 0 1 Fproduktywne użycie wła snych sił. Miłość jest aktywnością; jeżeli kocham, jestem w stanie cią głego aktywnego zainteresowania przedmiotem mojej miłości, ale nie tylko nim lub nią. Nie będę zdolny do aktywnego odnoszenia się do osoby, którą kocham, jeżeli jestem leniwy, jeżeli nie jestem w stanie ciągłej

0 0 1 Fświadomości, pogotowia i aktywności. Sen jest jedynym dozwo lonym stanem, w którym możemy nie być aktywni; ale kiedy nie śpimy, nie powinno być miejsca na lenistwo. W dzisiejszych czasach wielu ludzi znajduje się w paradoksalnej sytuacji polegającej na tym, że trwają w jakimś półśnie na jawie, a kiedy śpią lub kiedy chcą spać, są na pół rozbudzeni. Aby nie nudzić siebie ani innych, człowiek musi być w pełni rozbudzony, a nie nudzić się samemu i nie być nudnym dla kogoś - jest to naprawdę jeden z głównych warunków miłości. Być aktywnym w myślach i uczuciach, mieć otwarte oczy i uszy, przez cały dzień unikać wewnętrznego

0 0 1 Frozleniwienia - biernego doznawania czy zwykłego mar nowania czasu - to niezbędny warunek praktyki sztuki kochania. Łudzą się ci, którzy sądzą, że człowiek może podzielić swoje życie w ten sposób, że jest produktywny

38

w sferze miłości, a nieproduktywny we wszelkich innych dziedzinach. Produktywność nie pozwala na taki podział pracy. Zdolność kochania wymaga stanu napięcia, rozbudzenia, zwiększonej żywotności, które mogą być tylko wynikiem produktywnego i aktywnego nastawienia w wielu innych dziedzinach życia. Jeżeli człowiek nie jest produktywny w innych dziedzinach, nie jest również produktywny w miłości. Rozważań na temat sztuki miłości nie można ograniczyć do sfery osobistej przyswajania sobie i rozwijania tych wszystkich cech i postaw, o których pisałem w tym rozdziale. Miłość jest nierozdzielnie związana z domeną życia społecznego. Jeżeli kochać znaczy mieć pełne miłości nastawienie wobec wszystkich, jeżeli miłość jest cechą charakteru, musi ona występować nie tylko w związkach człowieka z własną rodziną i przyjaciółmi, lecz także i wobec tych, z którymi człowiek utrzymuje kontakty poprzez swoją pracę, zajęcie i

0 0 1 Fzawód. Nie ma „podziału pracy" między miłością wobec osób bliskich a miłością wobec obcych. Przeciw nie, 0 0 1 Fwarunkiem istnienia pierwszej jest istnienie drugiej. Poważne trak towanie tego rozróżnienia oznacza

niewątpliwie dość istotną zmianę w społecznych stosunkach człowieka w porównaniu z tymi, jakie są na ogół przyjęte. Mimo że dużo czczych słów poświęca się religijnemu ideałowi miłości bliźniego, nasze stosunki są w rzeczywistości określane, w najlepszym razie, przez zasadę rzetelności. Rzetelności, która oznacza niestosowanie oszustwa i różnych sztuczek przy wymianie towarów i usług oraz przy wymianie uczuć. „Daję ci

0 0 1 Ftyle, ile ty mi dajesz" - oto etyczna maksyma dominująca w społeczeństwie kapitalistycznym zaró wno w odniesieniu do dóbr materialnych, jak i do miłości. Można by nawet powiedzieć, że rozwój etyki rzetelności jest szczególnym wkładem w dziedzinę etyki dokonanym przez społeczeństwo kapitalistyczne. Przyczyn tego należy doszukiwać się w samej naturze społeczeństwa kapitalistycznego. W społeczeństwach przedkapitalistycznych wymiana dóbr określana była przez stosowanie siły, przez tradycję albo przez osobiste więzi miłości czy przyjaźni. W kapitalizmie wszechokreślającym czynnikiem jest wymiana rynkowa. Obojętne, czy mamy do czynienia z rynkiem towarowym, rynkiem pracy czy rynkiem usług, każdy człowiek wymienia to, co ma do sprzedania, na to, co chce nabyć, zgodnie z warunkami panującymi na rynku, nie uciekając się do użycia siły czy oszustwa. Etykę rzetelności łatwo pomylić z etyką Złotej Zasady. Maksymę „I co chcielibyście, by wam ludzie czynili, tak i wy czyńcie", można tłumaczyć: „Bądź rzetelny w procesie wymiany". W rzeczywistości jednak myśl ta została pierwotnie sformułowana w bardziej popularnej wersji biblijnej: „Kochaj bliźniego swego jak siebie samego". Judeo-chrześcijańska norma miłości braterskiej istotnie różni się całkowicie od etyki rzetelności. Każe ona kochać swego bliźniego, to znaczy czuć się za niego odpowiedzialnym, być z nim zespolonym, podczas gdy

0 0 1 Fetyka rzetelności oznacza, że nie trzeba się czuć odpowiedzialnym i zespolo nym, ale że należy się trzymać od niego osobno i z daleka; oznacza ona, że należy szanować prawa bliźniego, ale nie kochać go. Nie jest dziełem przypadku, że Złota Zasada stała się dziś najbardziej popularną religijną maksymą; ponieważ można ją

0 0 1 Finterpretować w kategoriach etyki rzetel ności, jest jedyną religijną maksymą, którą każdy rozumie i gotów jest stosować. Ale praktyka miłości musi się rozpocząć od poznania różnicy między rzetelnością a miłością. Tu jednakże wyłania się ważna kwestia. Jeżeli cala nasza społeczna i ekonomiczna organizacja opiera się na tym, że każdy szuka swojej własnej korzyści, jeżeli rządzi nią zasada egotyzmu łagodzonego jedynie przez zasadę rzetelności, to jak można prowadzić interesy, jak można działać w ramach istniejącego układu

0 0 1 Fspołecznego, a równocześnie ko chać? Czy miłość nie każe pozbyć się zainteresowania dla dóbr świeckich i nie twierdzi, że należy dzielić los najbiedniejszych żyjąc tak jak oni? Pytanie to postawili i równocześnie

0 0 1 Fodpowiedzieli na nie w sposób rady kalny chrześcijańscy mnisi oraz pisarze tacy jak Lew Tołstoj, Albert 0 0 1 FSchweitzer i Simone Weil. Są jednakże i tacy, którzy twierdzą, że po godzenie miłości z normalnym świeckim

0 0 1 Fżyciem w obrębie naszego spo łeczeństwa jest absolutną niemożliwością. Dochodzą oni do wniosku, że mówić 0 0 1 Fdzisiaj o miłości to uczestniczyć w ogólnym oszustwie; utrzy mują oni, że w dzisiejszym świecie kochać może

jedynie albo męczennik, albo szaleniec i że dlatego wszelka dyskusja na temat miłości nie jest niczym innym jak 0 0 1 Fprawieniem kazań. Ten bardzo szacowny punkt widze nia może łatwo posłużyć do usprawiedliwienia cynizmu.

Podziela go zresztą po cichu każdy przeciętny człowiek, który myśli: „Chciałbym być dobrym chrześcijaninem, ale gdybym chciał traktować to serio -musiałbym głodować". Tego rodzaju „radykalizm" kończy się na ogół nihilizmem. Zarówno taki „radykalny" myśliciel, jak i myślący w ten sposób przeciętny człowiek są pozbawionymi uczuć automatami i jedyna różnica między nimi polega na tym, że przeciętny człowiek nie zdaje sobie z tego sprawy, podczas gdy „radykalny myśliciel" wie o tym i uznaje „historyczną konieczność" tego faktu. Ja osobiście jestem przekonany, że teza o absolutnej niemożności pogodzenia miłości z „normalnym" życiem jest słuszna jedynie w sensie abstrakcyjnym. Zasada leżąca u podłoża społeczeństwa 0 0 1 Fkapitalistycz nego i zasada miłości są sprzeczne. Ale nowoczesne społeczeństwo w swym konkretnym kształcie jest zjawiskiem złożonym. Na przykład sprzedawca bezużytecznego towaru nie może uprawiać 0 0 1 Fdziałalności go spodarczej nie kłamiąc; natomiast zdolny robotnik, chemik czy lekarz mogą. Podobnie rolnik, robotnik, nauczyciel i ludzie

0 0 1 Fwielu innych zawo dów mogą próbować kochać nie rezygnując ze swojej 0 0 1 Fdziałalności gos podarczej. Nawet jeżeli uznaje się, że zasada kapitalizmu nie daje się pogodzić z zasadą miłości, należy przyznać, że kapitalizm sam w sobie jest bardzo złożoną i bezustannie zmieniającą się strukturą, która wciąż zezwala na sporą dozę nonkonformizmu i osobistej swobody.

39

Jednakże mówiąc to, nie chcę bynajmniej dawać do zrozumienia, że możemy oczekiwać, iż obecny system 0 0 1 Fspołeczny trwać będzie w nieskoń czoność, a równocześnie mieć nadzieję na urzeczywistnienie się ideału

0 0 1 Fbraterskiej miłości. Ludzie zdolni do miłości stanowią w obecnym syste mie wyjątek; w dzisiejszym 0 0 1 Fspołeczeństwie zachodnim miłość jest z ko nieczności zjawiskiem marginesowym. Nie tylko dlatego, że

uprawianie szeregu zawodów nie pozwoliłoby na traktowanie ludzi z miłością, ale dlatego że duch 0 0 1 Fspołeczeństwa koncentrującego swoją uwagę na produ kowaniu i łaknącego towarów jest taki, że tylko

0 0 1 Fnonkonformista może się skutecznie przeciwko niemu bronić. Ci, którzy miłość traktują powa żnie jako jedyne rozwiązanie problemu ludzkiego istnienia, muszą dojść do przekonania, że jeśli miłość ma się stać zjawiskiem społecznym, a nie indywidualnym i marginesowym, to w naszej strukturze społecznej muszą zajść poważne i radykalne zmiany. O kierunku, w jakim powinny one przebiegać, można w ramach tej książki jedynie

0 0 1 Fnapomknąć. Spo łeczeństwem naszym kieruje urzędniczy aparat menadżerów i zawodowi politycy; ludzie dają się powodować zbiorowej sugestii, celem ich, który staje się celem samym w sobie, jest coraz więcej produkować i coraz więcej konsumować. Cała ludzka działalność podporządkowana jest celom ekonomicznym, środki stają się celami, człowiek jest automatem -dobrze odżywionym, dobrze ubranym, ale nie mającym jakiegokolwiek większego zainteresowania dla tego, co stanowi jego specyficzną ludzką cechę i funkcję. Jeżeli człowiek ma być zdolny do miłości, musi wznieść się na wyższy poziom. Machina ekonomiczna musi służyć jemu, a nie on jej. Człowiek musi mieć zapewniony udział w doznaniach, w pracy, a nie tylko, w najlepszym

0 0 1 Frazie, w zyskach. Społeczeństwo trzeba zorga nizować w taki sposób, aby społeczna, przepojona miłością natura ludzka nie została oddzielona od społecznego życia, lecz stopiła się z nim w jedność. Jeżeli jest prawdą, jak usiłowałem to wykazać, że miłość jest jedynym naturalnym i zadowalającym rozwiązaniem problemu

0 0 1 Fludzkiego istnienia - wówczas każdy układ społeczny, który wyklucza rozwój mi łości, musi po jakimś czasie 0 0 1 Fzginąć na skutek sprzeczności z podstawo wymi wymogami ludzkiej natury. Mówienie o miłości nie jest

0 0 1 F 0 0 1 F„prawie niem kazań" z tej prostej przyczyny, że oznacza ono mówienie o najwyż szej i prawdziwej potrzebie drzemiącej w każdej ludzkiej istocie. To, że tę potrzebę chce się ukryć, nie oznacza bynajmniej, że ona nie istnieje. l Analiza natury miłości prowadzi do odkrycia powszechnego dziś jej braku oraz do krytyki warunków społecznych, z których wynika taki stan rzeczy. Wiara w możliwość miłości jako zjawiska społecznego, a nie

0 0 1 Fwyjątkowego i indywidualnego jest wiarą racjonalną, opartą na wni knięciu w prawdziwą naturę człowieka.

K O N I E C

40

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome