Kurtuaz–Rysar edebiýadyň aýratynlyklary
Giriş
Kurtuaz-rysar edebiýady Orta asyrlarda, esasan hem XI–XIV asyrlarda
Ýewropada döreden adabiyat görnüşidir. Bu edebi dünýägaraýyş rysarlyk,
mertebe, wepalylyk, hatyn-gyzlara hormat, söýgiň belentligi ýaly düşünjeleri
özüne esas edýär. Şeýle edebiýatda söýgi diňe bir ýürek duýgusy däl, eýsem
ahlaklylygyň, medeniýetiň we mertebäniň nyşany hökmünde görkezilýär.
I bap. Kurtuaz edebiýadyň döreýşi we aýratynlyklary
1.1. Döneýşi
Kurtuaz edebiýady Orta asyr Ýewropasynda rysarlar bilen baglanyşykly
döredijiligiň ösmegi netijesinde ýüze çykdy. Bu döwürde rysarlaryň
jemgyýetdäki roly örän ýokary bolansoň, olaryň gahrymançylygy,
edalylgylygy we söýgi baradaky düşünjeleri edebiýatda giň orun aldy.
1.2. Esasy aýratynlyklary
Kurtuaz edebiýatynyň esasy aýratynlyklary şulardan ybarat:
– Söýginiň idealizasiýasy: söýgi ýokary derejeli, rehimli, ahlakly duýgy
hökmünde görkezilýär.
– Hatyn-gyzlara beýik hormat: rysar gelne diýseň edep bilen, hormat bilen
ýüzlenýär.
– Rysarlyk kodeksi: batyrlyk, wepalylyk, mertlik, gowşaga goldaw bermek.
– Şeýle edebiýatda kümüşleriniň, daglaryň, köşkleriň, gylyçlaryň,
gahrymançylyklarynyň uly ornunyň bolmagy.
– Magtymguly Pyragynyň birnäçe goşgularynda hem rysarlyk wepalylyk
temalary öz beýanyny tapýar.
II bap. Kurtuaz edebiýatynda söýgi we rysarlyk
2.1. Söýginiň beýikleşdirilmegi
Şeýle edebiýatda söýgi diňe bir iki ýüregiň birleşmegi däl, eýsem ruhy
kämillige eltýän ýoldur. Meselen, Tristan bilen Izolda baradaky rowaýatlarda
söýgi naýbaşy duýgy hökmünde görkezilýär.
2.2. Rysar obrazynyň döredilişi
Rysar diňe bir gahryman däl, ahlakly, baýalgyly, edep-terbiyeli adam
hökmünde şekillendirilýär. Ol öz söýgüsi üçin ähli kynçylyklara döz getirýär,
gelnine wepaly bolýar.
III bap. Kurtuaz–Rysar edebiýatynyň dünýä edebiýatyna täsiri
Kurtuaz edebiýatynyň dünýä medeniýetine edýän täsiri örän uludyr. Şol
döwürde döredilen eserlere:
– “Tristan we Izolda”
– “Lanselot haqida rowaýatlar”
