E drejta Romake nga enkeleda Olldashi, Study notes for Law. University of Tirana
editnito
editnito5 March 2012

E drejta Romake nga enkeleda Olldashi, Study notes for Law. University of Tirana

PDF (1 MB)
67 pages
23Number of download
1000+Number of visits
100%on 2 votesNumber of votes
1Number of comments
Description
Permbledhje e se drejtes romake , nga Enkeleda Olldashi
20points
Download points needed to download
this document
Download the document
Preview3 pages / 67
This is only a preview
3 shown on 67 pages
Download the document
This is only a preview
3 shown on 67 pages
Download the document
This is only a preview
3 shown on 67 pages
Download the document
This is only a preview
3 shown on 67 pages
Download the document
E DREJTA ROMAKE

E DREJTA ROMAKE 2010

1

HYRJE

1. Programi dhe qëllimet e mësimit të së drejtës romake

Në kuptimin e gjerë apo gjenerik, terma e drejt romake, përfshin kryesisht tri disiplina shkencore që

ndryshojnë mjaftë:

a) Institucionet e të drejtës romake ose shkencën që gjurmon thelbin e institucioneve juridike të së drejtës private në kohën e ekzistimit të Romës;

b) Historinë e së drejtës romake ose shkencën që studion evoluimin e institucioneve juridike romake kryesisht në lëmin e organizimit të aparatit shtetëror dhe burimeve të drejtësisë; dhe

c) Pandektet ose shkencën që gjurmon të ashtuquajturën e drejtë romake e recipuar, apo të drejtën romake që ishte marrë si rend pozitiv juridik në kohën e lindjes së rendit ekonomiko-shoqëror borgjez.

Në fakultetet tona të drejtësisë nuk studiohet as e drejta romake në kuptimin e gjerë apo gjenerik, as cilado

prej disiplinave të përmendura të së drejtës romake nga aspekti i saj i thjeshtë.

Në programin e mësimit të së drejtës romake kombinohen me qëllim elementet e studimit historik dhe

sistematik, apo elementet e historisë me elementet e institucioneve të së drejtës romake.

Shteti romak dhe e drejta romake ekzistuan dhe u zhvilluan plot XIII shekuj – prej shek. të VIII të epokës së

vjetër gjer në shek. e VI të epokës së re. Për atë kohë shteti romak, prej një shteti të vogël – një qyteti pa

rëndësi, evoluoi dhe u bë perandoria më e fuqishme skllavopronare, ndërsa e drejta romake prej rendit juridik

formalist dhe primitiv, u zhvillua dhe u bë sistemi më i përsosur i të “drejtës që mbështetet në pronën e

thjeshtë private”.

Programi i mësimit të së drejtës romake, pas çështjeve hyrëse mbi burimet e historisë së shtetit romak dhe të

drejtës romake dhe mbi mënyrën e shtjellimit të materies, përpos fakteve themelore nga zhvillimi ekonomiko-

shoqëror i Romës, përfshin kryesisht tërë materien që juristët romak e quanin jus publicum dhe jus privatum.

Jus publicum – apo e drejtë publike quhej përmbledhja e rregullave të cilat “ad statum rei rromanae spectant”- i përkitnin pozitës juridike të shtetit romak. Jus publicum përfshinte rregullat e rregullimit

shtetëror, të burimeve të drejtësisë, të veprimit të organeve shtetërore, të financave shtetërore apo

publike, të organizimit të ushtrisë, të kolegjiumeve klerike, si dhe të veprave penale dhe të procedurës

penale.

Jus privatum – apo e drejtë private quheshin ato rregulla juridike që shërbenin për rregullimin e marrëdhënieve midis personave të koordinuar fizikë apo juridikë. E drejtë private është ajo që i përket

dobisë së individëve.

E drejta private ndahet në tri pjesë, e tërë drejtësia që e përdorim ne, ka të bëjë ose me:

a) Persona (PERSONAS); ose me b) Sende (RES); ose me c) Padi (ACTIONES).

Jus quod ad personas pertinent – përfshinte normat juridike me të cilat rregulloheshin të ashtuquajturat të

drejta personale midis banorëve të shtetit romak. Në këto norma bënin pjesë p.sh. rregullat

- e zotësisë juridike dhe vepruese të qytetarëve, - të zotësisë juridike dhe të veprimit të personave të lirë që nuk ishin qytetarë të shtetit romak, - e autorizimeve të patronëve mbi skllevërit, - e pushtetit të burrit ndaj gruas, - e pushtetit të atit ndaj fëmijëve, - e pushtetit të tutorit dhe kujdestarit ndaj personave pa zotësi veprimi.

Jus quod ad res pertinent – përfshinte rregullat e marrëdhënieve pronësore midis personave që dilnin si

titullar të autorizimeve pronësore si p.sh. rregullat

- e pronës, - të posedimit, - të të drejtave reale mbi sendet e huaja, - të detyrimeve, dhe - të trashëgimit.

E DREJTA ROMAKE 2010

2

Jus quod ad actiones pertinent – përfshinte rregullat juridike me të cilat rregullohej mbrojtja e të drejtave

subjektive të karakterit personal dhe pronësor si p.sh. rregullat

- e ushtrimit të procedurës gjyqësore, - të llojeve të padive, - të kundërshtimeve të lejuara etj.

Juristët e lashtë romak e përcaktonin shtetin si ,,res publica” si organizatë, që ekziston për mbrojtjen e

interesave të përgjithshme të të gjithë banorëve, kurse dijetarët si ,,ars boni et aequi” si mjeshtri të së mirës

dhe të së drejtës apo bile edhe si apostullat të moralit: të jetosh me nder, të mos i bësh dëm tjetrit, secili të

marrë atë që i takon.

Në fakultetet tona të drejtësisë, diskutohet se a duhet të parashikohet edhe mësimi i të drejtës romake në

planin mësimor. Kundërshtarët e mësimit të së drejtës romake theksojnë se e drejta romake e cila studion

krijimin dhe zhvillimin e shtetit dhe drejtësisë të botës së lashtë skllavopronare nuk paraqet ndonjë interes

praktik për formimin e juristit në shoqërinë socialiste. Bile ata theksojnë se mësimi i kësaj lënde mund të jetë i

dëmshëm, sepse mund të ngjasë që juristët të edukohen në frymën që është fare larg nga ajo e të drejtës

socialiste.

Arsyet e mësimit të së drejtës romake janë:

 e drejta romake me materialin konkret historik vë në dukje ligjshmëritë themelore të zhvillimit të shtetit dhe drejtësisë;

 përpunon institucionet shtetërore dhe juridike të shtetit më të zhvilluar skllavopronar;  me terminologjinë juridike të perfeksionuar paraqet burim të pashtershëm të mësimit të gjuhës

juridike;

 e drejta romake juristëve ju shërben si enciklopedi për mësimin e teknikës së analizës së fakteve juridike;

 e drejta romake, në shoqërinë kapitaliste u recipua dhe shërbeu si rend juridik subsidiar.

2. Periodizimi i zhvillimit historik të shtetit dhe të së drejtës Romake

Në bazë të fakteve historike, mund të konkludojmë se periodizimi në studimin e historisë të së drejtës

romake, duhet të jetë ky:

I. Perioda e parë – perioda e shtetit të lashtë romak patriciano – blebejas dhe e jus civile të lashtë

romake (prej fillimit të krijimit të shtetit romak gjer me futjen e magjistraturës së pretorit peregrin ― prej vitit 754 – 242 para epokës së re);

II. Perioda e dytë – perioda e shtetit klasik skllavopronar dhe e të drejtës romake honorare dhe klasike (prej futjes së magjistraturës së pretorit peregrin gjer te Edikti i Karakales ― prej vitit 242 të epokës së vjetër – 212 të

epokës së re);

III. Perioda e tretë – perioda e shtetit centralist – burokratik dhe absolut dhe e të drejtës unike

perandorake romake apo e të drejtës postklasike (prej Ediktit të Karakales gjer në shkatërrimin e perandorisë romake të perëndimit apo gjer kur vdiq Justiniani ― prej vitit 212 – 476 apo 565 të epokës së re).

E DREJTA ROMAKE 2010

3

BURIMET E SË DREJTËS ROMAKE NË PERIODËN E PARË

1. Perioda e rregullave të pashkruara të sjelljes, jus non scriptum

Jus non scriptum apo rregullat e pashkruara të sjellje zbatoheshin në fazat e lashta të zhvillimit të rregullave

romake të sjelljes. Në këtë kohë mbretërit ishin organet operative të bashkësisë romake e cila ende nuk kishte

ligje të përcaktuara me siguri.

Në këtë periodë mbretërit aplikonin rregullat zakonore ,,mors majorum”, që kishin lindur në kuadrin e

gjensit dhe rregullimit shoqëror gjentil.

Meqë në këtë periodë nuk ka pasur ndarje klasore, rregullat e sjelljes të shoqërisë romake nuk kishin rëndësi

juridike.

Prandaj në zhvillimin e rregullave romake të sjelljes, periodën më të lashtë duhet ta quajmë periodë të

zakoneve.

2. Perioda e rregullave zakonore të sjelljes

Mos, mores majorum, diuturna, longa ose inveterata coensetudo ishin shprehje romake të rregullave

zakonore të sjelljes.

Bashkësia gjentile ishte një bashkësi gjentilësh solidarë, pjesëtarët e bashkësisë gjentile nuk jetonin të

paorganizuar dhe në anarki. Në gjirin e organizatës gjentile u konsoliduan disa rregulla të sjelljes, që u

përgjigjeshin interesave vitale të gjensit dhe të të gjithë anëtarëve të tij. Prandaj, këtyre rregullave, me

përjashtime të rralla, u nënshtroheshin të gjithë pjesëtarët e gjensit, pa ndonjë dhunë të posaçme dhe të bindur

thellë. Ndërsa ata që nuk u bindeshin përgjigjeshin para asambleve të gjentilëve dhe në fund mund të

përjashtoheshin nga jeta e bashkësisë.

3. Perioda e së drejtës zakonore

Në kohën e ndarjes së shoqërisë romake në shtresat e patronëve dhe të klientëve, patricëve dhe plebejasëve,

njerëzve të lirë dhe skllevërve, lindnin edhe më tutje zakonet që shprehnin interesat solidare të pjesëtarëve të

çdo grupi.

Rregullat zakonore, të krijuara në gjirin e një grupacioni shoqëror dhe që u imponoheshin shtresave të tjera

shoqërore si rregulla të sjelljes, u bënë rregulla të së drejtës zakonore.

a) Jus dhe fas – ishin institute të së drejtës romake. Termën “fas” romakët e përdornin për të treguar zakonet dhe rregullat juridike zakonore me karakter

religjioz, ndërsa termën “jus” e përdornin për të treguar rregullat e sjelljes që shërbenin për rregullimin e

marrëdhënieve midis shtetit romak dhe qytetarëve të tij si dhe marrëdhënieve ndërmjet qytetarëve.

Në kohën më të lashtë, për shkak të mentalitetit të romakëve, të gjithë rregullat zakonore dhe ato

zakonore – juridike, kishin karakter sakral dhe bënin pjesë në lëmin e të drejtës religjioze ― fas.

Me ndarjen e njerëzve në klasa dhe me imponimin e rregullave zakonore të krijuara në kuadrin e një klase, si

rregulla të sjelljes së klasës tjetër, filluan të krijohen edhe rregullat e jusit ose të së drejtës profane.

Në kohën e Republikës së hershme ky proces kishte përparuar mjaft dhe atëherë u bë ndarja e rregullave me

karakter religjioz dhe profan.

b) Leges regiae – përmbajnë rregulla shumë arkaike mbi rregullimin e marrëdhënieve shoqërore në organizatën klano-fisnore, mbi kultin romak dhe religjionin, mbi marrëdhëniet midis burrit dhe gruas, si dhe

atit dhe fëmijëve. Përveç kësaj në përmbledhje ruhen edhe dispozitat e para nga lëmi i së drejtës penale dhe

civile.

E DREJTA ROMAKE 2010

4

4. Perioda e së drejtës së shkruar, jus scriptum

Perioda e jus scriptum filloi në Romë, kur me kërkesën e plebejasve u regjistruan rregullat e së drejtës

zakonore që i aplikonin magjistratët patricienë. Regjistrimi i rregullave të së drejtës zakonore kishte për

qëllim pengimin e arbitrarizmit të organeve patriciane dhe që plebejasve t’u jepej minimumi i sigurisë

juridike. Për ta realizuar këtë, plebejasit duhej ta thyenin doemos me qëndresë dhe vitalitet jo vetëm

rezistencën e organeve shtetërore, por edhe rezistencën e tërë klasës së patricëve, si rezultat i luftës së

qëndrueshme të plebejasve doli lex XII tabularum apo ligji i XII tabelave.

5. Ligji i XII tabelave

Përpjekjet e plebejasve që të regjistrohen rregullat juridike zakonore, bënë që të themelohej komisioni prej

tre anëtarësh i cili qe dërguar në Greqi t’i studionte ligjet e Solonit. Pas kthimit të komisionit, qe suspenduar

magjistratura e rregullt – konsullata dhe në vend të konsujve u zgjodhën decemviri legibus scribendis, të cilët

i regjistruan rregullat juridike në 10 tabela dhe ua paraqitën komicioneve centurione për aprovim. Meqë u

konstatua se tabelat e propozuara nuk përmbanin të gjitha dispozitat juridike, për vitin tjetër u zgjodhën

decemvirët e rinj të cilët ua parashtruan komocioneve centuriane edhe dy tabelat e fundit. Kështu lindi ligji i

XII tabelave, i cili gjatë tërë historisë së Romës konsiderohej si “fons omnis publici privatique juris”, që përfaqësonte ligjin e atëhershëm . Teksti i ligjit ishte i shkruar në pllaka bakri dhe i ekspozuar në forum.

Kodi përmbante dispozita:

- Mbi procedurën gjyqësore dhe mbi ekzekutimin e aktgjykimeve (tab. 1 – 3); - Mbi marrëdhëniet familjare dhe mbi të drejtën trashëgimore (tab. 4 – 5); - Mbi marrëdhëniet pronësore (tab. 6 – 8); - Mbi veprat penale (tab. 9); - Mbi aktet religjioze (tab. 10), si dhe - Dispozita tjera për rregullimin e lloj – lloj lëmive të jetës shoqërore (tab. 11 dhe 12).

6. Ligjet – leges

Vendimet e komicioneve me përmbajtje të përgjithshme dhe abstrakte quheshin leges ose ligje: ligji është

ajo që urdhëron dhe përcakton populli.

Iniciativën për të nxjerrë ligje e kishin magjistratët me jus agendi cum populo. Magjistratët përpilonin

propozimin ligjor – rogatio dhe e ekspozonin në forum. Pas tri nundinesh mblidheshin asambletë që të

votonin për propozimin ligjor me ,,uti rogas “ ose me ,,antiquo”.

Kur shumica e centurioneve apo shumica e tribuseve votonin për rogacion e magjistratëve, rogacioja e

aprovuar merrej si ligj ose lex.

Ligji i aprovuar nuk e obligonte popullin romak për gjersa:

1. Nuk e ratifikonte senati, dhe 2. Magjistrati nuk e kishte përpiluar drejt formalisht tekstin e ligjit që pastaj ekspozohej në forum.

Me rastin e përpilimit të tekstit të ligjit, magjistrati duhej që më parë ta shkruante patjetër PRESCRIPTION

që përmbante shënimet mbi propozuesin e ligjit dhe mbi kryetarin e komisioneve, si dhe për ditën , vendin e

seancës dhe votimin.

Pas preascriptios shkruhej tekstualisht ROGACIOJA. Rogacioja e aprovuar, nuk dallonte fare nga propozimi

i magjistratit, sepse asambletë nuk diskutonin, por propozimin e aprovonin apo e refuzonin në tërësi.

Në fund, në tekstin e ligjit parashikohej patjetër edhe sanksioni, gjegjësisht masat që do të përdoreshin

kundër personit i cili nuk i përmbahej dispozitave ligjore.

E DREJTA ROMAKE 2010

5

7. Vendimet e conilia plebis - Plebiscita

Vendimet me përmbajtje abstrakte juridike të aprovuara në asambletë e plebejasve quheshin plebiscita.

Meqë në asambletë plebejase, patricët nuk kishin të drejtë vote, konsiderohej se plebiscita nuk e detyronin

tërë popullin romak.

Konsiderohej se plebiscita ishin legesspecialis (ligje të veçanta), sepse ishin të detyrueshme vetëm për

plebejasit.

Gjatë luftës me patricët, sipas dispozitave të lex Hortensia, plebejasit arritën që vendimet absolute juridike të

marra në asambletë e tyre t’i bënin të detyrueshme edhe për patricët. Kështu, plebiscita për nga fuqia juridike

u barazuan me ligjet e aprovuara në koncione.

8. Ediktet e Magjistratëve

Magjistratët romak kishin jus edicendi, apo të drejtën që urdhrat e drejtuara qytetarëve romak, t’i deklaronin

gojarisht në koncione ose t’i jepnin me shkrim në forum.

Edhe urdhrat e para të magjistratëve edhe të dytat quheshin ,,edicta”.

Me anë të edikteve, magjistratët kryenin tri detyra të rëndësishme, kujdeseshin për aplikimin, përmirësimin

dhe plotësimin e rendit ekzistues juridik.

Me fjalë të tjera, me ndihmën e edikteve magjistratët ja përshtatnin kushteve konkrete jetësore tërë rendin

juridik romak. Nga kjo veprimtari e magjistratëve, veçanërisht nga veprimtaria e pretorëve, u zhvillua një varg

i tërë i ri rregullash juridike, i njohur si e drejtë honorare apo magjistratore.

9. Interpretatio – Fillimet e shkencës juridike

Pasi doli ligji i XII tabelave, si burime themelore të së drejtës romake konsideroheshin leges dhe plebiscitas.

Përmbledhja e rregullave juridike që përmbanin këto dy burime, quhej jus legitimum. Megjithatë, nuk

përmbante tërë jus civile romake, në të cilën bënin pjesë edhe zakonet e shumta juridike që lindën në periodën

e të drejtës së pa shkruar si dhe zakonet e shumta të krijuara me aplikimin e jus legitimumit.

Interpretatio – ishin rregullat e reja që i krijonin klerikët të vetmit njohës të drejtësisë me interpretimin ose

shpjegimin e dispozitave ekzistuese juridike. Klerikët jepnin këshilla juridike, ndihmonin në rastin e lidhjes së

punëve juridike dhe u mësonin zhvillimin e drejtë të kontesteve.

10. Karakteristikat e përgjithshme të së drejtës së lashtë Romake

Karakteristikat e të drejtës së lashtë ishin:

- PRIMITIVIZMI, - KONZERVATIZMI, - FORMALIZMI, - KONFUZIONI, - E DREJTA E ASHPËR, DHE - E DREJTA PERSONALE.

E DREJTA ROMAKE 2010

6

BURIMET E SË DREJTËS NË KOHËN E ROMËS KLASIKE

Përveç mënyrave të krijimit të rregullave juridike (burimet e drejtësisë) të cilat ekzistonin në periodën e parë,

në periodën e dytë të zhvillimit të shtetit romak veçanërisht pasi nisi principata, rregullat e përgjithshme

juridike të detyrueshme nxirreshin edhe nga mendimet e senatit....(senatus consulta), nga përgjigjet e juristëve

(responsa prudentium) dhe nga vendimet e principesit (constituciones principum).

Në të vërtetë as në këtë periodë nuk ekzistonin organet e veçanta ligjdhënëse me të drejtë ekskluzive që të

përpilonin norma abstrakte juridike.

Çdo organ shtetëror nxirrte rregulla abstrakte juridike dhe ushtronte pushtetin administrativ dhe gjyqësor.

1. E drejta zakonore

Të drejtën zakonore e përbënin rregullat juridike të krijuara pa intervenimin e ligjdhënësit, me pëlqim në

heshtje dhe me përdorimin e përsëritur dhe të gjatë nga ana e tërë popullit.

Fuqia e detyrueshme e këtyre rregullave juridike, sipas mendimit të juristëve romak buronte aty se të drejtën zakonore e krijoi dhe e aprovoi populli i cili edhe sipas dispozitave të rregullimit shtetëror romak kishte të

drejtë të nxirrte rregulla juridike: ku është pra dallimi se a po e shpreh populli vullnetin e tij me votim apo me

sjellje të vërtetë dhe fakte.

Megjithatë, të gjitha zakonet e krijuara në jetën e popullit nuk janë trajtuar si rregulla juridike. Si rregulla

juridike ishin vetëm zakonet që nuk i kundërshtuan rendit pozitiv dhe vlerësimit të arsyeshëm të

marrëdhënieve midis njerëzve.

Fuqi të detyrueshme kishin vetëm ato zakone të cilat në frymën e rendit juridik plotësonin zbrazëtirat ligjore.

2.Ligjet dhe Plebiscita

Vendimet e komisioneve (leges) dhe vendimet e koncileve (plebiscita) pas lex Hortensia, me përjashtim të

konfuzioneve në kohën e Sulës, kishin fuqi të mjetit juridik, e detyronin tërë popullin. Prandaj edhe juristët

klasik romak, shumë shpesh, leges dhe plebiscita i shënonin me termin gjenerikë leges.

Çdo ligj i aprovuar në asamble, kishte 3 pjesë themelore përbërëse:

1. Preascriptio, 2. Rogatio, dhe 3. Sanctio.

Preascriptio – përmbante shënimet për propozuesin dhe kryetarin e asambleve, për ditën dhe vendin e

seancës, si dhe për mënyrën e votimit.

Rogatio – ishte propozimi i pandryshuar ligjor, sepse në koncionet romake nuk kishte as diskutim as

ndryshime të projektit ligjor. Projekti ose aprovohej ose refuzohej në tërësi.

Në fund të tekstit ligjor përmbante edhe Sanksionin, gjegjësisht parashikonte masat që do të përdoren kundër

personave që nuk do t’u përmbahen dispozitave ligjore.

Sipas sanksionit ligjet ndaheshin në:

- Leges perfectae – ishin ligjet që shpallnin nul çdo veprim të ndërmarrë kundër dispozitave ligjore;- Leges minus quam perfectae – , përkundrazi, nuk e anulonin veprimtarin e ndërmarrë, por e dënonin

kryesin e veprës penale.

- Leges imperfectae – as që i anulonin veprimet e ndërmarra, as që parashikonin dënim kundër personit që kishte cenuar dispozitat juridike.

Ligjet e aprovuara në asambletë, që kur u hoq e drejta e ratifikimit në senat, obligon qytetarët qysh në

momentin e shpalljes së rezultateve të votimit.

Ligjet, zakonisht, nuk kishin veprim retroaktiv dhe vlenin gjerë atëherë kur në mënyrë të parashikuar nuk

abrogoheshin.

E DREJTA ROMAKE 2010

7

Mospërdorimi i gjatë, pa intervenim pozitiv ose me heshtje të ligjdhënësit, nuk bënte që ligji të abrogohej.

Ligjet mund të abrogoheshin vetëm në mënyrë formale – me rogacio të kundërta. Nëse rogatio e kundërt e

abrogonte kategorikisht tërë ligjin paraprak, konsiderohej se ligji ishte abroguar; në rast të abrogimit

kategorik parcial të tekstit të vjetër ligjor me rregullën e re, ligji derogohej; në rast të aprovimit të rogacios,

me të cilën ndryshonin ose përsoseshin dispozitat e mëparshme, ligji konsiderohej si i abroguar ndërsa rastet

e plotësimit të dispozitave ekzistuese njiheshin si subrogacio.

Ligjet e aprovuara në asamble vlenin ekskluzivisht për qytetarët romak dhe zakonisht për të gjithë qytetarët

romak.

Ligjet ishin rregulla abstrakte dhe të përgjithshme të sjelljes, të parashikuara për qytetarët romak dhe të

aprovuara në asamble sipas propozimit (rogacios) të magjistratëve.

Në rastet e rralla, edhe pse në kundërshtim me dispozitat e ligjit të XII tabelave: rogacionoheshin dhe

aprovoheshin aty – këtu edhe disa leges specialis apo privilegia.

Leges specialis apo privilegia ndaheshin në:

Privilegia favorabilia – rastet kur individët ose grupe të popullsisë, përkundrejt shumicës, merrnin pozitë të favorizuar; dhe

Privilegia odiosa – rastet kur me individët ose grupet e popullsisë sillej në mënyrë diskriminuese.

3. Ediktet e magjistratëve

Të gjithë magjistratët romakë kishin jus edicendi apo të drejtën që me gojë (in concione) ose me shkrim në

tabelat e bardha (in blanco) t’ua komunikonin urdhëresat qytetarëve dhe banorëve të tjerë të shtetit romak.

Autorizimin për të dhënë edikte e shfrytëzonin më shpesh pretorët dhe edilët në qytetin e Romës, ndërsa në provinca, drejtuesit dhe kuestorët.

4. Senatus consulta dhe arationes principum

Qysh kur në kohën e principatës filloi të humbte veprimtaria ligjdhënëse e asambleve, mendimet e senatit

apo senatus consulta morën fuqi të përgjithshme juridike të detyrueshme, gjegjësisht u bënë burime direkte të

së drejtës romake: mendimi i senatit është ajo që vendos dhe urdhëron senati: ai ka fuqinë e ligjit, edhe pse

është mohuar dikur.

Senatus consulta aprovoheshin në mbledhjet e senatit sipas propozimit të princepsit ose ndonjë magjistrati

tjetër.

Pas diskutimit dhe votimit për propozim, mendimet evidentohen dhe vendoseshin në arkivin shtetëror.

Konsiderohej se senatus consulta e obligonte popullin në momentin e dorëzimit të dokumentit të shkruar në

arkivin shtetëror, pra edhe para se t’i shpallej popullit me anë të komunikimit në koncione apo duke

ekspozuar tekstin në forum.

Gjatë zhvillimit të mëtejshëm të principatës, kur marrëdhëniet midis senatit dhe princepsit tani më ishin

spastruar, senati nuk votonte më përkitazi me propozimet e princepsit: i aprovonte me aklamacion.

Prandaj, si burime të drejtësisë nuk merreshin më mendimet e senatit, por arationes principum – fjalimet ose

rekomandimet e princepsit, të mbajtura ose të lexuara në mbledhjen solemne të senatit.

5.Respona prudentium

Responsa prudentium apo mendimet profesionale të juristëve, të konsultuara qoftë nga gjyqtarët qoftë nga

qytetarët individual, kishin fuqinë e detyrueshme, gjegjësisht u bënë burim i të drejtës romake.

Rrallë, kur ekspertët e konsultuar juridikë nuk pajtoheshin në mes tyre, qytetari ishte i autorizuar që nga

mendimet e propozuara të zgjidhte lirisht atë që do të përdorte në zgjidhjen e çështjes juridike.

Të drejtën e dhënies së mendimeve profesionale publike sipas autorizimit të principesit e fitonin juristët më

të dalluar të rendit shoqëror të senatorëve dhe ekuestorëve.

E DREJTA ROMAKE 2010

8

6. Constitutiones principum

Rregullat juridike që i krijonte princepsi quheshin constitutiones principum apo vendime të princepsit:

vendimi i princepsit është vendim i perandorit me dekret, edikt dhe letra. Asnjëherë nuk dyshohej se vendimet

e principesit nuk kanë fuqi ligjore, meqë perandori vetë sipas ligjit merrte imperiumin.

Konstitucionet e principesit ndaheshin në konstitucione me përmbajtje të përgjithshme dhe konstitucionet me

të cilat perandorët zgjidhnin rastet konkrete.

Ediktet ose shpalljet e perandorëve, si dhe ediktet e magjistratëve të juridikaturës, ishin urdhra publike të

drejtuara banorëve të shtetit.

Mandata – ishin udhëzime të dhëna drejtuesve të provincave dhe nëpunësve të tjerë shtetëror për kryerjen e

funksioneve që u ishin besuar.

Aktvendimet e princepsit në çështjet konkrete administrative dhe gjyqësore ishin decreta.

Përgjigjet e princepsit çështjeve juridike të privatëve apo organeve shtetërore quheshin rescripta ose

epistolae (subscriptiones).

7. Karakteristikat e përgjithshme të së drejtës klasike romake

E drejta klasike romake quhej edhe e drejtë e shoqërisë klasike skllavopronare, sepse në këtë periodë të

zhvillimit të shtetit dhe të së drejtës romake, kemi zhvillimin intensiv të bujqësisë latifondistë, zejtarisë si dhe

tregtisë.

E drejta klasike romake zhvillohej gradualisht dhe pothuajse pa u dukur, me veprimin e magjistratëve dhe

juristëve të cilët gjatë zbatimit, përmirësimit dhe plotësimit të rregullave të së drejtës së lashtë, duke pasur

kujdes për konservativizmin e romakëve, përpiqeshin ta ruanin të paktën kontinuitetin formal dhe rendin e

lashtë juridikë, gjersa pas ndryshimeve kualitative në rregullimin ekonomik dhe shoqëror të Romës nuk u

detyruan të ndryshonin qoftë edhe formalisht institucionet e shumta juridike.

Në bazë të veprimtarisë së magjistratëve dhe juristëve që t’ia përshtatnin rendin juridik marrëdhënieve të

porsakrijuara ekonomike dhe shoqërore të Romës, jus civile e lashtë, e përbërë prej jus legitimum dhe të

drejtës së perandorëve, u zgjerua me një varg të tërë rregullash të reja të së drejtës honorare. E drejta

honorare, i rregullonte marrëdhëniet midis qytetarëve romak. Kjo e drejtë ishte e bazuar në parimet e

drejtësisë së vërtetë (jus aequum) dhe në mirëbesimin dhe nderin e ndërsjellë të njerëzve (cuod bonum et

aequm est).

Në të drejtën klasike lindi rendi i ri juridik i shtetit romak, i krijuar nga veprimtaria e pretorëve peregrin i

quajtur jus gentium (e drejtë e popujve). Dispozitat e jus gentium rregullonin marrëdhëniet midis peregrinëve,

midis qytetarëve romak dhe peregrinëve dhe popujve të tjerë.

E drejta e civile honorare dhe jus gentium nuk njihnin formalizëm, simbolika, vrazhdësi dhe karakteristika

tjera të së drejtës së lashtë. Këto dy sisteme juridike jetësuan parimin e përputhjes së vullnetit të palëve lidhur

me elementet esenciale dhe joesenciale të marrëdhënieve të detyrimeve. Në vend të punëve abstrakte,

mbizotëruan punët juridike kauzale.

Mbrojtja juridike iu dha çdo rasti që cenonte të drejtën personale dhe pronësore të individëve.

E DREJTA ROMAKE 2010

9

BURIMET E SË DREJTËS NË ROMËN POSTKLASIKE

Në periudhën postklasike asnjë organ shtetëror, me përjashtim të perandorit, nuk kishte të drejtën e krijimit

aktiv të rregullave juridike.

Përkundrejt jusit apo drejtësisë që përmbanin veprat e juristëve klasik, drejtësia që buronte nga konstitucionet perandorake në këtë periodë quhej leges.

1. Ligji i të cituarit

Veprat e juristëve klasik në periodën e tretë ishin burim i vetëm i përshtatshëm i njohurive mbi të drejtën e

kohërave të kaluara.

Gjyqtarëve dhe palëve u lejohej që me rastin e rregullimit të marrëdhënieve, të cilat nuk ishin të rregulluara

me konstitucionet perandorake, t’u referoheshin zgjidhjeve që përmbanin veprat e ruajtura e sidomos ato të

Papianit, Gait, Paulisit, Ulpianit dhe të Mondestinit.

Çështja e përdorimit të veprave të juristëve klasikë si burime të drejtësisë në periodën postklasike dhe

zgjidhja e konflikteve në rast mendimesh të ndryshme të përfaqësuara në veprat e juristëve u shqyrtua

definitivisht në vitin 426 në ligjin mbi të cituarit të perandorit Valentinian.

Sipas ligjit mbi të cituarit, si burime të drejtësisë merreshin të gjitha veprat e Papianit, Paulusit, Gait,

Ulpianit dhe të Modestinit, si dhe veprat e atyre juristëve, mendimeve të të cilëve u referoheshin të pestë të

përmendurit.

2. Karakteristikat e përgjithshme të së drejtës postklasike romake

E drejta klasike romake me ndryshimet e paevitueshme të cilat në rendin juridik i futi zhvillimi ekonomik i

Romës dhe konstelacioni i ri i fuqive shoqërore, u aplikua edhe në kohën e dominatit. Ndryshimet në rendin

klasiko – juridike dhe të përshtaturit e rendit juridik kushteve të reja ekonomiko – shoqërore, nuk ju besuan

më as magjistratëve as juristëve. Këtë detyrë dhe të drejtë e mori perandori.

Lindën rregulla juridike të cilat i rregullonin marrëdhëniet e fillit të një rendi të ri ekonomiko – shoqëror dhe

atij feudal.

U eliminua ndarja e së drejtës romake në jus civile dhe jus gentium, si pasojë e barazimit formalo - juridike

i të gjithë banorëve të lirë të Romës në pozitën e shtetasit të Romës. Të dy rendet u tretën në një rend të ri unik

juridik i quajtur JUS.

Lindi rendi i ri juridik i quajtur leges, i cili paraqet një sintezë të rregullave juridike të të gjithë popujve që

jetonin në Perandorinë Romake (kjo e drejtë paraqet embrionin e të drejtës feudale).

Mbrojtja e të drejtave të qytetarëve u ishte lënë organeve shtetërore të organizuara në bazë të centralizimit

demokratik.

Në të drejtën postklasike u bë harmonizimi i kundërshtimeve në mes të jus – it dhe rendit juridik që e krijuan

perandorët leges, me anë të Kodifikimit të perandorit Justinian.

E DREJTA ROMAKE 2010

10

3. Kodifikimi i Justinianit

Perandori Justinian e bëri përmbledhjen e tërë të drejtës romake nga të gjitha burimet e librave të shkruara që

përmbanin jus – in dhe burimet që përmbanin leges.

Qëllimi i kodifikimit të së drejtës romake ishte krijimi i një sistemi unik juridik për shtetin romak dhe me

këtë kthimi i sigurisë juridike për qytetarët romak.

Justiniani këtë vepër madhështore e bëri me ndihmën profesionale të juristëve, gjykatësve, administratorëve

shtetëror, profesorëve të shkollave juridike dhe mbikëqyrësit e zyrave perandorake, Tribunianit.

Kodifikimi i Justinianit është i përbërë prej 4 pjesëve:

- DIGESTA apo PANDECTAE – ishte përmbledhja e tërë jus-it në një tërësi prej 50 librash. Si burim i materies së kodifikuar, komisionit i shërbyen veprat e juristëve klasik dhe ediktet e pretorit. Digestat

rregullonin çështjet nga lëmi i të drejtës publike dhe asaj private;

- INSTITUCIONES – ishin përfshirë në 4 libra. Instituciones ishte përmbledhja e rregullave juridike që në formë të sublimuar rregullojnë marrëdhëniet nga e drejta statusore, familjare, obligatore, reale,

trashëgimore dhe çështjet nga procedura penale dhe civile.

- CODEX REPETITAE PRAELECTIONIS - apo botimi i spastruar i Kodifikimit të ri të Justinianit përfshinte normat nga të gjitha lëmët e drejtësisë, e cila është një vepër e madhe e ndarë në 12 libra, dhe

- NOVELLAE – apo konstitucionet e reja të Justinianit ishin fryt i veprimtarisë ligjdhënëse të Justinianit pas përfundimit të punës në kodifikimin dhe përmblidhnin 150 konstitucione, përmbajtja e të cilave

thellohet në të gjitha lëmët e jetës juridike.

Kodifikimi i Justinianit në mesjetë u quajt Corpus juris civilis.

E DREJTA ROMAKE 2010

11

E DREJTA PERSONALE

JUS QUOD AD PERSONAS PERTINENT

E DREJTA STATUSORE

1. Kuptimi i të drejtës statusore E drejta që u përket personave (e drejta personale), është ndarë në dy grupe themelore në veprat e juristëve

romakë: në rregulla juridike që rregullojnë çështjet e zotësisë juridike dhe të veprimit të subjekteve të

drejtësisë si pjesëmarrës në jetën publike dhe private të Romës dhe që zhvillohet jashtë kuadrit të familjes dhe

në rregulla juridike që rregullojnë pozitën juridike të personave të ndryshme brenda familjes romake.

E tërë e drejta personale ndahet në:

I. Të drejtën Statusore, dhe II. Të drejtën familjare.

E drejta statusore është një përmbledhje rregullash juridike me të cilat rregullohej pozita juridike (statusi) i

personave të ndryshëm ose e kategorive të tëra të banorëve të shtetit romak si pjesëmarrës në jetën publike

dhe private të Romës, me fjalë të tjera, e drejta statusore paraqet përmbledhjen e rregullave juridike me të cilat

rregullohen çështjet mbi zotësinë juridike dhe të veprimit të subjekteve të drejtësisë.

a) Zotësia juridike dhe e veprimit Me rastin e përcaktimit të statusit të subjekteve të drejtësisë juristët romak përdornin shprehjet zotësi juridike

dhe veprimi (capitas juridica dhe capitas agenti).

Me zotësi juridike romakët kuptonin cilësinë e një personi të caktuar që të jetë titullar i të drejtave dhe

detyrimeve.

Meqë të drejtat dhe detyrimet i përkitnin lëndëve të shumëllojshme, u bë zakon që të dallohen zotësia

juridike në lëmin e të drejtës publike (jus publicum) dhe zotësia juridike në lëmin e të drejtës private (jus

privatum).

Zotësia juridike në lëmin e të drejtës publike – përmblidhte autorizimet parciale ose të plota të subjekteve të

caktuara që të marrin pjesë në jetën publike të shtetit romak si titullar të së drejtës aktive dhe pasive të votimit

(jus sufragi dhe jus honorum) si ushtarë në legjionet romake, pjesëmarrës në solemnitetet religjioze dhe

profane romake dhe në përgjithësi si persona të cilëve u ishte lejuar të ndikonin në ritmin e punëve shtetërore.

Zotësia juridike në lëmin e të drejtës private – përfshinte autorizimet e subjekteve të caktuara që të jenë

titullarë të të drejtave parciale ose të plota brenda shtetit romak dhe të përdorin institucionet e të drejtës

familjare (jus connubi), institucionet e të drejtës kontestuese (legitimatio activa et passiva).

Me zotësi të veprimit romakët kuptonin zotësinë juridike të njohur të subjektit të drejtësisë që të dalë

pavarësisht në komunikimin privato – juridik dhe të përdorë pavarësisht të drejtat e njohura, si dhe ti plotësojë

pavarësisht të gjitha detyrimet e marra, pra që në emër të vet dhe llogari të vet personale të ndërmarrë

personalisht punë juridike me qëllim që t’i gëzojë të drejtat e veta dhe të përgjigjet personalisht për të gjitha

detyrimet e marra dhe veprimet e bëra antiligjore.

Zotësia e veprimit është e ndarë në dy nënlloje: në zotësi veprimi në kuptim të ngushtë ose zotësi për

ndërmarrjen e punëve juridike në emër të vet dhe llogari të vet dhe në të ashtuquajturën përgjegjësi për veprim

antiligjor, të njohur si përgjegjësi deliktore.

b) Subjektet e drejtësisë Në bazë të dispozitave të rendit juridik, vetëm njerëzit mund të jenë titullarë të të drejtave dhe detyrimeve

apo subjekte të drejtësisë, pasi drejtësia ekziston mu për shkak të njerëzve (hominum omne jus constitutum

est). Kjo nuk do të thotë se si subjekte të drejtësisë në kohën e Romës merreshin vetëm individët.

Subjektiviteti juridik u njihej edhe kolektiveve. Ai u njihej edhe masave të ndara të vlerave që shërbenin për

plotësimin e nevojave të një rrethi më të gjerë apo më të ngushtë njerëzish.

Pra, subjektet e drejtësisë ndaheshin në:

- Persona të caktuar individualisht ose persona fizik (personae physicae), dhe - Persona moralë ose juridik (personae morales apo personae juridicae).

Personat juridik si subjekte të drejtësisë, ndaheshin në:

- Shoqata njerëzish (sodalitates, collegia, universitates personarum), dhe - Grumbuj sendesh apo fondacione (universitates rerum, causae plae).

E DREJTA ROMAKE 2010

12

ZOTËSIA JURIDKE E PERSONAVE FIZIKË

Të gjithë personat fizikë ose njerëzit si individë, nuk kanë qenë përherë subjekte të drejtësisë. Në rregullimin

shoqëror gjentil zbatohej rregulla se vetëm pjesëtarët e gjensit në terrenin e gjensit si shokë të barabartë mund

të gëzojnë të gjitha të mirat e jetës së përbashkët dhe mund të marrin pjesë të barabartë në zgjidhjen e të gjitha

çështjeve nga jeta e gjensit.

Të gjithë personat tjerë fizik merreshin si armiq, të cilët duhej ose t’i asgjësoje ose t’i bëje skllevër, pra

konsideroheshin objekte që shokët gjentil me forcën që kishin mund t’i përdornin kur të donin.

Kur u zgjerua organizata gjentile dhe kur u bë shtet, të drejtë jete të lirë në terrenin e aleancave gjentile dhe

shtetit të ri kishin jo vetëm anëtarët e gjenseve të bashkuara në aleancë gjentile dhe jo vetëm personat që në

pikëpamje etnike i takonin popullit që e organizoi shtetin, por edhe fiseve të tëra të nënshtruara dhe të

inkorporuara.

Përveç këtyre dy grupeve të banorëve ekzistonin edhe personat të cilëve në asnjë periodë nuk u njihej as e

drejta themelore në jetë. Këta ishin persona fizik në pozitën e skllevërve. Tri kategoritë e përmendura të

personave prej të cilëve të parët gëzonin të gjitha të drejtat e garantuara me rendin juridik, kurse të dytët

vetëm të drejtë jete dhe lirie, ndërsa të tretët nuk e kishin as këtë të drejtë, në burimet e së drejtës romake

quheshin shtresë e personave që gëzonin status civitatis ose të drejtën e statusit të qytetarit, si shtresë e

personave që gëzonin status libertatis ose të drejtën e lirisë dhe si shtresë e personave që gjendeshin instatu

servitutis, apo në gjendje skllevërie.

Prandaj me rastin e shpjegimit të zotësisë juridike të personave fizikë, në të drejtën romake duhet të

përmendim status civitatis, status libertatis, si dhe pozitën e njerëzve që nuk gëzonin asnjërin prej këtyre

statuseve, pasi gjendeshin në pozitën e skllevërve ose të objekteve të drejtësisë.

1. Zotësia juridike e qytetarëve romakë (status civitatis)

Personat fizik që kishin pozitën e qytetarëve romak (status civitatis) nuk kishin të drejta të barabarta. Brendia

e të drejtave të qytetarëve romak ndryshonte jo vetëm në epokat e ndryshme të zhvillimit të shtetit romak, por

edhe sipas pozitës që e zinin individët në hierarkinë shoqërore.

a) Mënyra se si fitohej statusi i qytetarit Statusi i qytetarit romak fitohej ose me të lindur (jus sanguis) ose me natyralizim (naturalisatio).

Të drejtën e jetës dhe të statusit të qytetarit romak e fitonin bile në çastin e lindjes fëmijët e martesës së

qytetarit romak me qytetaren romake, fëmijët jolegjitim të qytetares romake, si dhe fëmijët e lindur të gruas, e

cila në momentin e lindjes gjendej në skllavëri, dhe gjatë kohës sa ishte shtatzënë gëzonte të drejtat qytetare

bile pak kohë (favor libertastis).

Zotësia juridike e fëmijës së lindur niste në momentin e përfundimit të lindjes, apo në momentin kur fëmija

ndahej nga zorra e kërthizës (partus perfectus).

Që të gëzonte zotësi juridike të qytetarit romak, fëmija i ndarë nga zorra e kërthizës, duhej të ishte e gjallë.

Në të drejtën klasike kishte mospajtime midis sabianëve dhe prokuleanëve se a do të trajtohej si i gjallë fëmija

që kishte dhënë çfarëdo shenje të jetës apo vetëm ai që pas lindjes kishte qarë.

Dominoi mendimi i sabianëve se është e mjaftueshme çfarëdo shenje e jetës.

Zotësinë juridike nuk mund ta kishte fëmija që s’kishte lindur. Për fëmijë e palindur që u kishte vdekur ati

pasi kish zënë fëmija dhe para gjestacionit të kryer, rrallë herë merrej në konsiderim rregulla: infans conceptus

pro jam nato habetur, quotiens de commodis ejus agitur. Në bazë të rregullës së përmendur, për

trashëgimtarët akoma të palidhur ruheshin sidomos të drejtat trashëgimore dhe disa të drejta të tjera pronësore

dhe kjo nën dy kushte: trashëgimtari duhej të linde i gjallë dhe së largu dhjetë muaj pas vdekjes së atit

prezumptiv.

Personat që nuk lindnin si qytetar romak, mund ta fitonin statusin e qytetarit romak nëpërmjet të të

ashtuquajturit natyralizëm.

Natyralizmi mund të ishte privat ose publik.

Natyralizimi privat – i personave të lindur pa status qytetari i lejohej çdo pater familiasi apo shefit të

familjes romak me adoptim të personave alieni juris ose nëpërmjet të abrogimit të personave sui juris.

E DREJTA ROMAKE 2010

13

Në të drejtën e lashtë, çdo skllav i liruar nga patroni me manumissio censu, me testamento ose me vindicta,

fitonte statusin e qytetarit të Romës.

Në periodën klasike të drejtën e statusit të qytetarit nuk e gëzonin të gjithë skllevërit e liruar, e bile as

skllevërit e liruar në mënyrë formaliste: statusin e qytetarit e fitonin vetëm ata të liruar, me rastin e lirimit të

të cilëve respektoheshin dispozitat e ligjit Fufia Caninia dhe Aelia Sentia.

Në të drejtën postklasike mbizotëroi pikëpamja që çdo skllavi të liruar nga patroni - qytetari, duhej t’i njihej

e drejta qytetare, pavarësisht nga mënyra e lirimit.

Natyralizimi publik ose natyralizimi me vendim të organeve shtetërore – mund të ishte ose i rregullt ose i

jashtëzakonshëm.

Natyralizimi i rregullt – u lejohej personave që i plotësonin kushtet e parashikuara. Kushtet e parashikuara

ishin më të buta për personat në pozita latinësh, dhe pak më të ashpra për personat në pozita peregrinësh.

Natyralizimi i jashtëzakonshëm – u lejohej ose individëve që kishin merita të jashtëzakonshme për Romën

ose tërë qytetevedhe disa popujve.

b) Përmbajtja e statusit të qytetarit romak Gjatë zhvillimit të shtetit romak dolën një varg autorizimesh publiko – juridike për të cilat sot është bërë

zakon që të trajtohen si përmbajtje e të drejtave qytetare romake, edhe pse shumë prej këtyre të drejtave nuk

kanë ekzistuar si të drejta qytetare gjatë tërë zhvillimit të shtetit romak, dhe as si të drejta të përshtatshme për

të gjithë qytetarët e tij.

Në lëmin e të drejtës publike – është e zakonshme që si të drejta qytetare të merren këto:

- jus sufragi ose e drejta aktive e votimit, (e drejta për të votuar në asamble);- jus honorum ose e drejta pasive e votimit, (e drejta të zgjedhesh titullar i shërbimeve publike);- e drejta e shërbimit në legjione;- e drejta e pjesëmarrjes në solemnitete religjioze dhe profane, dhe- në jetën publike të shtetit në përgjithësi.

Përmbajtja e përhershme e të drejtës së qytetarit në lëmën e të drejtës private përmendet:

- jus conubii ose e drejta për të lidhur martesë, dhe - jus commercii apo e drejta për t’i përdorur institucionet e të drejtës pronësore romake:

 të drejtën e pronës dhe të drejtat tjera reale,  të drejtën e lidhjes së marrëdhënies obligatore,  të drejtën e trashëgimit në kuptimin aktiv dhe pasiv, dhe  të drejtat e mbrojtjes juridike.

Të gjitha të drejtat e numëruara, ato publiko – juridike dhe ato privato – juridike, bile edhe atëherë kur ishin

ndër të drejtat qytetare, nuk u përshtateshin njëlloj të gjithë qytetarëve të Romës. Të drejtat e përmendura

mund t’i përdornin në masë ekskluzivisht cives optimojure ose shtresat e privilegjuara të popullsisë romake,

(patricët, nobilët, honestiores). Cives minito jure ose shtresat e shtypura të qytetarëve romak, zakonisht nuk

kishin jus honorum, vende – vende nuk kishin jus sufragi, e aty – këtu nuk kishin as të drejtën e conubiumit.

c) Kufizimet e zotësisë juridike të qytetarëve romakë Përveç kufizimeve të zotësisë juridike të shtresave të shtypura të qytetarëve, në të drejtën romake ekzistonin

edhe kufizimet e veçanta nëpërmjet të cilave brendia e të drejtës së qytetarit të kategorive të caktuara të

personave apo qytetarëve individualë, bëhej edhe më e ngushtë.

1° Kufizimet me të cilat përmbajtja e të drejtës së qytetarit bëhej e ngushtë për kategori të tëra banorësh,

mund të merren si të përgjithshme. Ekzistonin kufizimet e përgjithshme për gra, për personat alieni juris dhe

për pagan, për heretikë, për apostat dhe për ebrej, si dhe për kolonë.

2° Kufizimet nëpërmjet të cilave brendia e statusit të qytetarit u ngushtua shumë apo përkohësisht për

individë nga shkaku i rrethanave të veçanta që përfshinë këta persona, mund të merren si të veçanta ose

individuale.

Kufizimet e veçanta ose individuale të brendisë së të drejtave të qytetarëve apo të subjektivitetit juridik,

parashikoheshin: për nexi dhe për addicti, për personat in mancipio, për auctorati, për ab hoste redempti, për

personat intestabiles, për personat cum nota censoria, për personat infamë dhe për turpes personae.

3° Rastet e tjera të humbjes së disa të drejtave civile parashikoheshin si sanksion për shkak të sjelljes së

disa personave e cila sipas vlerësimit të opinionit publik ose sipas dispozitave kategorike juridike shënohej e

palejueshme dhe e pandershme.

E DREJTA ROMAKE 2010

14

d) Humbja e zotësisë juridike të qytetarëve romakë – Capitis deminutio maxima dhe media Statusi i qytetarit romak humbte për shkak të vdekjes natyrore ose civile të personave të ndryshëm.

1. Vdekja natyrore vinte kur shuheshin shenjat e fundit të funksioneve fiziologjike të organizmit të njeriut. Përcaktimi i çastit të vdekjes natyrore ishte shumë i rëndësishëm: në atë moment shuheshin të gjitha të

drejtat e qytetarit të vdekur dhe hapej trashëgimi (delatio hereditatis).

Në rastet e trashëgimit, prej çastit të hapjes së trashëgimit e gjer në momentin e akuizicionit apo

marrjes së trashëgimit nga trashëgimtarët e rregullt, vlente ky fiksion: zotësia juridike e të vdekurit (de

cjusit) vazhdonte gjersa trashëgimtarët e thirrur në rregull, të mos e pranonin trashëgimin. Për shkak të

rëndësisë së madhe të vërtetimit të ditës dhe momentit të vdekjes, juristët klasik përpiqeshin ta zgjidhnin

edhe çështjen e të ashtuquajturve komorientë, apo të personave që kishin vdekur në ndonjë katastrofë të

përbashkët. Për zgjidhjen e kësaj çështjeje, doli fiksioni: konsiderohej se biri madhor, që kish vdekur së

bashku me të atin, kish rrojtur pas të atit, ndërsa i ati kish rrojtur pas të birit të mitur. Ky fiksion nuk u

aplikua parimisht: kur ishte fjala për komorientët nga radhët e të liruarve, vlente rregulla se edhe ati

edhe biri madhor vdiqën në mënyrë simultane, sepse në këtë mënyrë mbroheshin të drejtat trashëgimore

të patronit.

2. Vdekja civile – mund të shkaktohej nga një varg i tërë ngjarjesh a faktesh juridike relevante të cilat në të drejtën romake u ndanë në dy grupe themelore: në fakte që sillnin capitis deminutio maxima ose

humbjen e statusit të qytetarit dhe lirinë, dhe fakte që sillnin capitis deminutio media ose humbjen e

statusit të qytetarit pa e humbur lirinë.

Për rikthimin e statusit të qytetarit edhe me rastin e capitis deminutio maxima edhe me rastin capitis

deminutio media, kur humbja e statusit të qytetarit nuk paraqiste sanksion për shkak të veprave penale,

shërbente institucioni i jus postliminii. Në rastet tjera, rikthimi i statusit të qytetarit (riintegrimi) mund të

lejohej ekskluzivisht me vendimin e organeve kompetente shtetërore (beneficio principali).

E DREJTA ROMAKE 2010

15

ZOTËSIA E VEPRIMIT E PERSONAVE FIZIKË

Çdo personi fizik të cilit i njihej zotësia juridike nuk kishte edhe zotësinë e veprimit apo zotësinë që në emër

dhe llogari të tij të lidhte punë juridike e që personalisht të përgjigjej për veprimet e ndërmarra antiligjore

(deliktet).

Qysh prej kohërave më të lashta në të drejtën romake u pa fakti se vetëm ata persona fizikë që me moshën e

tyre, me kualitetet psikike, morale dhe fizike dhe sipas pikëpamjeve të romakëve, me seksin e tyre, garantonin

se në komunikimin juridik mund të silleshin si njerëz të arsyeshëm, ruanin të drejtat e tyre dhe mund të

përgjigjeshin pavarësisht për veprimet antiligjore.

Në të gjitha rastet kur për shkak të papjekurisë, për shkak të seksit, mungesave psikike, morale dhe fizike të

subjekteve të drejtësisë, nuk kishte garanci të këtillë, sipas dispozitave të së drejtës romake subjekteve të tillë

defekt u merrej në tërësi apo pjesërisht zotësia e veprimit.

Mungesa e zotësisë së veprimit zëvendësohej me institucionin e tutorisë te ata persona të cilët natyrisht as që

mund të ishin të zot të vepronin (të miturit dhe gratë).

Ndërsa me institucionin e kujdestarisë te personat të cilët duhej të kishin zotësi veprimi, por këtë cilësi e

kishin humbur për shkak të të metave personale (personat me të meta psikike, morale dhe fizike).

1. Kufizimet e zotësisë së veprimit të të miturve

Si të mitur ose impuberes, sipas dispozitave të së drejtës së lashtë konsideroheshin të gjithë personat meshkuj

dhe femra që nuk kishin arritur moshën e pubertetit apo të pjekurisë seksuale, (për femrat mosha 12 vjeçare,

ndërsa për meshkuj mosha 14 vjeçare).

Personat e mitur gjer kur mbushnin moshën 7 vjeçare quheshin infantes. Në këtë kohë nuk kishin fare zotësi

veprimi. Pas moshës 7 vjeçare, të miturit përbënin grupin e personave të quajtur impuberes infantia majores

(personat e mitur të dalë prej fëmijërisë). Zotësia juridike e këtyre personave ishte e kufizuar: kishin të drejtë

të lidhnin punë juridike me të cilat përmirësonin pozitën e tyre ekonomike, ndërsa nuk kishin zotësi veprimi

për punët juridike me të cilat do ta keqësonin pozitën e tyre ekonomike.

Për sa i përket përgjegjësisë deliktore të të miturve, konsiderohej se në pikëpamje deliktore dhe

penalo – juridike mund të jenë përgjegjës të gjithë personat që janë në pubertet (personat madhor) dhe ata të

mitur që janë afër pjekurisë. Me fjalë të tjera, në pikëpamje penalo – juridike dhe deliktore përgjigjeshin

personat madhorë dhe të mituri e dalë prej fëmijërisë – të miturit pasi mbushin 10 vjet. Ndërsa nuk

përgjigjeshin infantes dhe të miturit e vegjël.

2. Kufizimet e zotësisë së veprimit të femrave

Femrat sui juris, pas plotësimit të moshës 12 vjeçare liroheshin nga tutoria mbi të miturit. Kjo nuk do të

thotë se në atë moment fitonin zotësinë e plotë të veprimit. Ato ngaleni me zotësi të kufizuar veprimi dhe

hynin nën pushtetin e tutorit mbi gratë madhore. Zotësia e veprimit e grave nën tutori ishte diçka më e gjerë se

zotësia e veprimit të impuberes infantia majores. Më vonë filluan të ju jepeshin disa të drejta për të lidhur

punë juridike, por me pëlqim të tutorit. Kështu në çështjen e zotësisë së veprimit, gratë u barazuan me burrat.

3. Kufizimet e zotësisë së veprimit të personave me të meta psikike, morale dhe fizike

Personat fizikë të ngelur mbrapa në zhvillimin psikik për aq sa nuk mund të kuptonin rëndësinë e veprimeve

të tyre, nëse kjo gjendje përcillej me shenja të dukshme të marrëzisë ose të molisjes, zhvisheshin nga zotësia e

veprimit gjatë kohës së sëmundjes. Kur çrregullimet e tyre shfaqeshin kohë pas kohe, në kohën e qetësimit

kishin zotësi të plotë veprimi.

Zotësi të kufizuar të veprimit kishin edhe të ashtuquajturit batakçinjtë ose prodigët, apo personat që pa arsye

shkapërderdhnin trashëgimin e gjyshit dhe kështu rrezikonin ekzistencën e familjes, për shkak të kësaj

mungese morale, këtyre personave u caktohej kujdestari. Në atë rast kishin zotësi të kufizuar veprimi, e cila

për nga përmbajtja barazohej me zotësinë e veprimit të të miturve të dalë nga fëmijëria.

Edhe personat me të meta fizike kishin aty – këtu zotësi të kufizuar veprimi, mirëpo vetëm sa i përket atyre

punëve juridike, forma e të cilave nuk mund të përmblidhej për shkak të të metës ekzistuese fizike.

E DREJTA ROMAKE 2010

16

4. Kufizimet e zotësisë së veprimit të personave më të rinj se 25 vjeç

Të gjithë personat më të rinj se 25 vjeç, pas ndërprerjes së tutorisë, nuk fitonin zotësi të plotë të veprimit,

pasi ishin të detyruar që me rastin e disa veprimeve të kërkonin pëlqimin e kujdestarit. Zotësia e veprimit të

këtyre personave ishte diçka më e madhe se zotësia e veprimit e inpuberes infantia majores. Kështu kufiri i

pjekurisë apo e zotësisë së veprimit u ngrit prej 14 në 25 vjeç për meshkuj, po kur edhe gratë u liruan nga

tutoria mbi gratë, edhe pjekuria e tyre u ngrit në këtë moshë. Vetëm në raste të rralla dhe sipas lejes së veçantë

të perandorit, në të drejtën postklasike disa nga meshkujt mund të fitonin zotësinë e plotë të veprimit kur

mbushnin moshën 20 vjeçare. Kufiri i poshtëm për gra ishte në raste të rrallamosha 18 vjeçare.

ZOTËSIA JURIDKE DHE AJO E VEPRIMIT E PERSONAVE JURIDIKË

Personat juridikë të cilëve u njihej statusi që të ishin titullar të të drejtave dhe detyrimeve dhe që me ndihmën

e organeve të tyre të shprehnin vullnetin duke hyrë në marrëdhëniet juridike midis tyre dhe me personat

juridikë, ekzistonin edhe sipas dispozitave të së drejtës romake, duke filluar prej kohërave më të lashta edhe

pse as në të drejtën e lashtë, as në atë klasike, as postklasike nuk ishte përpunuar teoria e personave juridikë.

1. Personat juridikë në të drejtën e lashtë

Nga dispozitat e ruajtura është vështirë të përcaktohet se cilës shoqatë të njerëzve dhe cilës masë sendesh i

njihej zotësia juridike dhe ajo e veprimit në kohën e të drejtës së lashtë. Është e sigurt se zotësinë juridike e

kishte shteti romak. Shteti romak jo vetëm që kryente funksione pushteti, funksione të personit juridik të së

drejtës publike, por kishte edhe funksione të qarta të personit juridikë të së drejtës private.

Përveç shtetit romak, sipas dispozitave të së drejtës së lashtë, statusi i personit juridikë apo moral u njihej

edhe disa enteve të emancipuara shtetërore dhe shoqërore, që kishin detyra të caktuara saktë për realizimin e

të cilave kujdeseshin me ndihmën e mjeteve të tyre. Organizatat e këtilla të emancipuara ishin komunat latine

dhe peregrine, tempujt, kolegjiumet e krishterëve dhe kolegjiumet e nëpunësve shtetëror.

Tek personat juridikë e drejta e lashtë nuk bënte akoma dallimin midis autorizimeve publike dhe private.

Gjensi romak u njehsua si person juridik me formimin e shtetit romak. Gjensit në funksion i mbetën vetëm

autorizimet privato – juridike të përfaqësimit të bashkësisë së gjentilëve të barabartë të lidhur me pasurinë e

përbashkët tokat e gjentilëve.

Sipas dispozitave të së drejtës së lashtë, përveç gjensit ekzistonin edhe disa persona tjerë juridikë të së

drejtës private: his (sodalibus) potestatem fecit lex (tab. XII) pactionem quam velint sibi ferre, dum ne quid ex

publica lege corrumpant.

2. Personat juridikë në të drejtën klasike

E drejta klasike e zhvilloi teorinë mbi themelimin, tiparet, veprimtarinë dhe shuarjen e personave juridikë.

Në kohën e principatës u pa se shteti i takonte dy grupeve të autorizimeve juridike:

- Shteti është subjekt i të drejtës publike si titullar i pushtetit shtetëror (imperium), - Por edhe subjekt i të drejtës private si titullar i autorizimeve pronësore privato – juridike (fiscus).

Sipas dispozitave të së drejtës klasike, personat juridikë të së drejtës publike dilnin në bazë të: vendimit të

organeve kompetente shtetërore. Vendimi i organeve shtetërore mund të ishte akt intern juridik: ligj, edikt,

senatus consultum, constitutio principis, po mund të ishte edhe traktat ndërkombëtar (traktatet e aleancës në

bazë të të cilave krijoheshin njësi të reja vetëqeverisëse).

Personat juridikë të së drejtës private lindnin ose:

- me vendim të organeve shtetërore, ose - me iniciativë të personave privatë.

E DREJTA ROMAKE 2010

17

Sipas vendimit të organeve shtetërore, si person juridikë vepronte shtetit në funksion fiskusi. Veprimtaria e

shtetit si fiskus – person juridik i të drejtës private – qëndronte në komunikim pronësor me qytetarët romak,

banorët e tjerë romak dhe në tregtinë ndërkombëtare. Përveç fiskusit, si person juridik të së drejtës private

vepronin edhe ndërmarrjet e pavarura ekonomike shtetërore, entet shtetërore dhe njësit vetëqeverisëse,

marrëdhëniet e të cilave me qytetarët, nuk bazoheshin në imperium.

Themelimi i personave juridik privat me iniciativën e më së paku tre qytetarëve romakë, nevojitej leja

paraprake e organeve shtetërore. Leja për themelimin e personave juridik mund të ishte e përgjithshme ose e

veçantë. E veçantë, kur ishte fjala për themelimin e personave juridik me statut krejt të ri, ndërsa e

përgjithshme kur ishte fjala për themelimin e personave juridik me statute të tipizuara p.sh. shoqata varrimi

apo shoqata humanitare.

Personat juridik që themeloheshin me iniciativën e personave fizik, quheshin persona juridik privat, për

dallim nga personat juridik që themeloheshin me vendim të organeve shtetërore e që quheshin persona juridik

publik.

Personat juridik ndaheshin në ndërmarrje ekonomike dhe në shoqata dhe fondacione ose persona juridik,

qëllimi themelor i të cilëve ishte plotësimi i disa detyrave të përgjithshme, politike, sociale, kulturale,

humanitare dhe detyra të tjera joekonomike.

Personi juridik të cilit sipas koncesionit të përgjithshëm ose të veçantë i njihej statusi i subjektit juridik,

mund të kryente të gjitha ato punë juridike që ishin patjetër të lidhura me qëllimin për të cilin ishte themeluar.

Jashtë cakut të qëllimeve themelore, personi juridik nuk kishte zotësi juridike.

Personat juridike shtetëror suprimoheshin me vendim të organeve kompetente shtetërore. Personat juridik të

themeluar me iniciativën e qytetarëve , suprimoheshin ose me vendimin e mbledhjes së anëtarëve, ose me

humbjen e qëllimit për të cilin ishte themeluar shoqata, apo me humbjen e pasurisë ose humbjen e plotë të

anëtarëve. Ata mund të shpërndaheshin edhe me vendim të organeve shtetërore, kur ekzistimi i tyre ishte në

kundërshtim me dispozitat e reja dhe me rendin sundues.

Pas suprimimit të personit juridik, pasuria e tij ose bëhej pronë e arkës shtetërore, ose lehej, me urdhër që t’i

dorëzohej personit të ri juridik që do të themelohej për të njëjtin qëllim, sidomos te shoqatat ekonomike, mund

të ndahej mes anëtarëve të mëparshëm.

3. Personat juridikë në të drejtën postklasike

Në të drejtën postklasike teoria e personave juridik u plotësua me dy novitete të rëndësishme:

- E para – në kodifikimin e Justinianit ishin të ndara qartë universitates personarum dhe universitates rerum, dhe

- E dyta – midis universitates personarum ose shoqatave të njerëzve u shfaq një lloj i ri i personave juridik: shoqatat me dhunë.

Universitates personarum – ishin personat juridik të cilët me anë të pasurisë së tyre ushtronin veprimtari

ekonomike, politike, sociale, humanitare ose religjioze. Anëtarët e tyre kishin të drejtë vote në asamble apo

mbledhje të shoqatave dhe mund të zgjedheshin në drejtorinë e shoqatës.

Universitatis rerum – ishin persona juridik që posedonin pasuri të veçanta (arcam). Këto ishin entet

shtetërore me të ardhura të pavarura dhe me detyra të pavarura, si dhe fondacionet (spitalet, shtëpitë e pleqve,

strehimoret, kishat etj).

Universitatis rerum ose personat juridik pa organizatë të veçantë, ishin masat pasurore të personifikuara, të

cilave rendi juridik ua njihte statusin e personit juridik ose zotësinë juridike dhe atë të veprimit për shkak se

duhej të shërbenin për plotësimin e nevojave të përgjithshme ose të një rrethi jo të veçuar njerëzish. Për

drejtimin e pasurisë kujdeseshin organet e këtyre personave.

Në radhët e personave juridik të bashkësive të njerëzve u institucionalizua lloji i personave juridik me

karakteristika të veçanta, shoqatat me dhunë, ku mbisundonte dhuna administrative. Këto shoqata

themeloheshin nga shtetit me qëllim të stabilitetit ekonomik dhe forcimit të shtetit. Shoqata me dhunë ishin

shoqatat profesionale të zejtarëve, punëtorëve dhe tregtarëve. Në këto shoqata librezë e anëtarësisë ishte

shenja në trupin e anëtarëve.

E DREJTA ROMAKE 2010

18

E DREJTA FAMILJARE

E DREJTA FAMILJARE DHE FAMILJA

1. Kuptimi i të drejtës familjare. Status familiae

Juristi Gai paraqiti çështjen mbi marrëdhëniet midis personave sui juris dhe personave alieni juris.

Mësimet e Gait mbi marrëdhëniet midis personave alieni jursi dhe sui juris përfshijnë kryesisht 3 grupe

themelore të çështjeve:

1. Çështjet mbi marrëdhëniet midis burrit dhe gruas (e drejta martesore); 2. Çështjet mbi marrëdhëniet midis babait si titullar të patria potestas dhe fëmijëve, gjegjësisht

personave që ishin nën patria potestas (e drejta atërore), dhe

3. Grupin e çështjeve mbi plotësimin e zotësisë së veprimit të personave sui juris, të cilët për shkak të mos pjekurisë, për shkak të seksit ose për shkak të të metave psikike, morale dhe fizike, kishin zotësi

të kufizuar veprimi (e drejta tutoriste dhe kujdestare).

2. Personat sui juris dhe personat alieni juris

Në bazë të pozitës juridike të familjes qytetarët romak ndaheshin në persona sui juris dhe alieni juris.

Qysh prej ligjit të XII tabelave, si persona sui juris merreshin të gjithë personat e seksit mashkull dhe atij

femër, të cilët gëzonin status libertatis dhe status civitati, ku mbi ta nuk ishte vendosur pushteti i atit ose i

burrit (patria potestas, manus).

Persona alieni juris konsideroheshin të gjithë personat, pa marrë parasysh seksin dhe moshën dhe pa marrë

parasysh që kanë gëzuar edhe status libertatis edhe status civitatis, kur mbi ta ishte i vendosur pushteti i shefit

të familjes, qoftë si pushtet i burrit (manus), qoftë si pushtet i atit (patria potestas).

Kjo ndarje statusore e qytetarëve romak ishte karakteristikë e familjes patriarkale romake. Rrënjët e para të

kësaj ndarje u shfaqën kur u krijua gjensi patriarkal për shkak të ndarjes natyrale të punës ndërmjet meshkujve

dhe femrave e cila solli ,,humbjen historike të seksit femëror.”

Pater familias ishte i vetmi person sui juris, ndërsa të gjithë të tjerët, anëtarë të familjes, ishin personat alieni

juris ose persona të së drejtës së huaj.

3. Gjinia agnate dhe kognate

Sipas dispozitave të së drejtës moderne, gjinia është lidhje gjaku e cila ekziston nga vetë natyra midis

personave me prejardhje të përbashkët. Kjo ka rëndësi juridike, sepse në bazë të gjinisë midis të afërmve,

lindin shumë të drejta dhe detyrime.

Në të drejtën e lashtë romake lidhjet e gjakut midis disa personave nuk kishin vetvetiu rëndësi juridike. Që të

kishte rëndësi juridike duhet të ishin të përcjella me faktin e jetës së përbashkët brenda familjes.

Në të drejtën e lashtë romake gjinia nuk merrej sipas gjakut dhe sipas prejardhjes, por sipas faktit të jetës së

përbashkët. Kjo ishte gjinia e ashtuquajtur agnate.

Në familjen romake si bashkësi konsumuesish, mbizotëroi gradualisht pikëpamja se si të afërt, pavarësisht

nga çështja e bashkësisë së jetës, duhet marrë të gjithë personat që midis tyre kanë lidhje gjaku. Atëherë

sistemi i gjinisë së gjakut u mposht definitivisht nga sistemi i të ashtuquajturës gjini gjaku apo kognate.

E DREJTA ROMAKE 2010

19

a) Gjinia agnate Të afërm agnat sipas dispozitave të së drejtës së lashtë ishin të gjithë personat:

1. Që jetonin në një konzorcium ose në një familje nën patria potestas ose manus të përbashkët; 2. Që dikur jetonin në një konzorcium ose nën patria potestas apo manus të përbashkët në një

familje, mirëpo pushteti mbi ta kishte pushuar për shkak të vdekjes së pater familiasit, dhe

3. Që kishin për të jetuar në një konzorcium ose në një familje nën patria potestas apo manus të përbashkët sikur ndonjëri nga pasardhësit e tyre të mos kishte vdekur para se të vendosej ai

pushtet.

Për llogaritjen e afërsisë së gjinisë agnate përdoreshin kryesisht dy mjete ndihmëse:

1. Ndarja e të afërmve agnat në grupe të: agnatëve më të afërt dhe më të largët; Grupin e anëtarëve më të afërt ose agnatëve me të drejta më të mëdha – e përbënin personat që në

momentin e caktuar jetonin nën pushtetin e një pater familiasit. Këta agnat quheshin sui.

Dy grupet e agnatëve më të largët i përbënin personat:

a) Që dikur kishin jetuar, dhe b) Që bile kanë mundur të jetonin nën patria potestas të njëjtë. dhe

2. Ndarja sipas shkallëve të gjinisë brenda grupeve të ndryshme – Afërsia e gjinisë së personave të ndryshëm brenda grupeve të ndryshme të agnatëve, shprehej me shkallën e farefisnisë, e cila

përcaktohej me faktin se sa lirime prej patria potestas duhej kryer në mënyrë që personat në fjalë

të bëhen sui juris.

b) Gjinia kognate Të afërm kognat ishin të gjithë personat që direkt apo indirekt rridhnin bile prej njërit paraardhës të

përbashkët.

Të afërmit kognat, pra, rridhnin edhe nga ana e babait edhe nga ana e nënës dhe sipas këtij kriteri ndaheshin

në të afërm të degës së atit dhe të degës së mëmës.

Të afërmit e gjakut ndaheshin:

1. në të afërm në vijë të drejtë, dhe 2. në të afërm në vijë të tërthortë.

Të afërm në vijë të drejtë ishin persona që në një varg të pandërprerë rridhnin njëri nga tjetri.

Të afërmit e tërthortë ishin personat që rridhnin nga një paraardhës i përbashkët, e jo njëri nga tjetri

(vëllezërit, motrat, dajt, mbesat, xhaxhallarët, nipërit).

Të afërmit kognat ndaheshin edhe në të afërm prej babait dhe prej nënës dhe të afërm prej babait apo nënës.

Ndarja tjetër me rëndësi e të afërmve kognatë ishte ndarja në të afërm martesorë (legitimi) dhe jolegjitimë.

c) Krushqia apo affinitas – paraqet afërsinë farefisnore e cila në saje të martesës, krijohej midis burrit dhe të afërmve kognatë të gruas, si dhe midis gruas dhe të afërmve kognatë të burrit. Afërsia e

krushqisë llogaritej sipas afërsisë së gjinisë kognate.

E DREJTA ROMAKE 2010

20

4. Familja romake

Gjatë historisë së Romës, pas shkatërrimit të rregullimit shoqëror gjentil janë shfaqur dhe zëvendësuar tri

forma të familjes:

- Consortiumi, - Familja patriarkale e agnatëve, dhe - Familja kognate

a) Consortiumi – ose kooperativa familjare e agnatëve i prin familjes patriarkale romake, dhe u zhvillua menjëherë pas shpartallimit të gjensit, kur u bë e mundur që pavarësisht të jetojnë dhe veprojnë grupe

prodhuesish më të vogla se sa gjensi i mëparshëm.

,,Anticum consortium”, si e quajti këtë bashkësi Aulo Gai, ose ,,societas fratrum”, përbënin të afërmit e

lirë dhe të barabartë agnatë, zakonisht ata ishin vëllezër me pasardhësit e tyre.

Në krye të kooperativës gjendej anëtari më i vjetër ose kryeplaku i zgjedhur, ndërsa anëtarët tjerë të

vjetër, merrnin pjesë me të drejta të barabarta në zgjidhjen e të gjitha punëve.

b) Familja patriarkale e agnatëve - Kur zhvillimi i fuqive prodhuese bëri të mundshme jetën e grupeve më të vogla prodhuesish se konsorciumi, në Romë u organizuan të ashtuquajturat familje patriarkale të

agnatëve (familia, familia pecuniaque, domus). Mirëpo, qysh në kohën e ligjit të XII tabelave ekzistonin

paditë për ndarje (actio familiae erciscundae, actio de communi dividundo). Me padi për ndarje çdo

pjesëtar i gjeneratës më të vjetër në konsorcium kishte të drejtë që të kërkonte ndarjen e pasurisë së

konsorciumit dhe së bashku me personat që me konsorcium lidheshin nëpërmjet tij, të formonte

personalisht familjen e vet. Qytetari i këtillë në familjen e posaformuar kishte pozitën e shefit

(pater familis), ndërsa të gjithë anëtarët e tjerë ishin nën pushtetin e tij (personat alieni juris).

Familjet e posaformuara të të afërmve agnatë në patria potestas të shefit të familjes ishin edhe më tutje

bashkësi të mbyllura ekonomike. Qëllimi i këtyre bashkësive ishte që me jetë dhe punë të përbashkët të

siguronin mjetet më të domosdoshme për ekzistimin e anëtarëve dhe për vazhdimin e familjes.

Në familjen e agnatëve, pater familiasi ishte personi ,,quo in domo dominium habet”, personi i cili në

ekonominë shtëpiake ushtron pushtetin. Dominiumi i shefit të familjes quhej edhe patria potestas.

Patria potestas i përkiste ,,et in res et in personas” dhe përfshinte:

1) Pushtetin e plotë dhe të përjetshëm mbi gruan e tij dhe gratë e të gjithë bijve të martuar (manus);2) Pushtetin e plotë dhe të përjetshëm mbi fëmijët e vet dhe të gjithë anëtarët e tjerë të lirë të

domusit (patria potestas në kuptimin e ngushtë);

3) Pushtetin e plotë dhe të përjetshëm mbi skllevërit që punonin në kuadrin e domusit (domonica potestas);

4) Pushtetin mbi personat e lirë të cilët përkohësishtë gjendeshin në domus në bazë të mancipiumit, skllavërisë debitore ose të ndonjë pune tjetër juridike, dhe

5) Pushtetin e plotë mbi tokat, mbi veglat e prodhimit, mbi prodhimet e punës dhe mbi pasurinë tjetër në kuadrin e domusit (dominium, propristas, prona).

c) Familja kognate – Krijimi i ekonomisë latifondistë bëri të mundur që familja patriarkale e agnatëve të ndahej nga familia rustica – familje prodhuese dhe në familia urbana – familje konsumuese.

Familja e kognatëve lindi gradualisht dhe u zgjerua me përmirësimin ekonomik dhe personal të pozitës së

personave alieni juris, me mbizotërimin e martesës pa manus, si dhe me rendin e ri ligjor të trashëgimit.

Familja e kognatëve si bashkësi e të afërmve të gjakut dominoi definitivisht në kohën e Justinianit.

Familja kognate ndahej në dy lloje:

a. Në familje në kuptimin e ngushtë, dhe b. Në familje në kuptim të gjerë.

Familja kognate në kuptim të ngushtë – ishte bashkësia e të afërmve të gjakut që jetonin në

ekonomi të përbashkët shtëpiake. Personat që i nënshtroheshin pushtetit të pater familiasit

këtë familje, ishin: gruaja, fëmijët dhe personat e adoptuar. Pushteti i pater familiasit nuk ishte

më as i pakufizuar as i përjetshëm.

Familja kognate në kuptim të gjerë – nuk ishte as bashkësi prodhimi, as bashkësi konsumi. Ajo

ishte një grup i të afërmve të cilët ,,ab ejusdem ultimi genitoris sanguine proficiscuntur” rridhnin

nga gjaku i paraardhësit të përbashkët.

E DREJTA ROMAKE 2010

21

d) Cognatio servilis – Marrëdhëniet familjare të skllevërve në të drejtën romake nuk kishin kurrfarë

rëndësie gjer me fitoren e parimit të gjinisë kognate. Fitorja e parimit të gjinisë kognate nxori parimin e

kufizuar të bashkësive familjare skllavërore (ndalimi i separatio dura).

E DREJTA MARTESORE

1. Kuptimi i martesës

Gjensi, konzorciumi dhe familja patriarkale e agnatëve nën pushtetin e patrias familiaspërfaqësonte bashkësi

të gjera familjare, në kuadrin e të cilave kishte një numër të madh meshkujsh të aftë për martesë dhe një

numër të madh vajzash të afta për martesë.

Meqë këto bashkësi ishin egzogame, meshkujve u lejohej të martoheshin vetëm me vajzat e lindura jashtë

rrethit të familjes, ndërsa vajzave, që të martoheshin me meshkuj të grupeve tjera të familjare.

Prandaj, me rastin e çdo lidhjeje të martesës lindnin 2 çështje themelore:

1) Çështja se nën çfarë kushtesh mund ta braktisnin gratë familjen e tyre të mëparshme dhe të bëhen anëtare të familjes së burrit, dhe

2) Çështja se çfarë pozite juridike kishte gruaja në familjen e re. Çështja e parë – është zgjidhur në shumë mënyra. Në kohën më të lashtë, kërkohej pëlqimi ekskluzivisht i

kryetarëve të familjes. Më vonë përveç pëlqimit të kryetarëve të familjes ishte i nevojshëm edhe pëlqimi i

bashkëshortëve dhe më në fund pëlqimi i bashkëshortëve ishte i vetmi që kishte rëndësi juridike.

Çështja e dytë – po ashtu është zgjidhur ndryshe në të drejtën e lashtë dhe ndryshe në atë klasike dhe

postklasike.

Në të drejtën e lashtë gruaja pas martesës bëhej person alieni juris e cila u nënshtrohej urdhrave të pater

familiasit.

Në të drejtën klasike dhe posklasike humbi varësia e drejtpërdrejtë e gruas ndaj pater familiasit të burrit. Për

këtë kohë vlente definicioni: martesa është lidhje midis mashkullit dhe femrës dhe bashkësi e tërë jetës,

ndarje reciproke e drejtësisë hyjnore dhe njerëzore. Po kështu martesa mori definicionin edhe si: martesa

është lidhja midis burrit dhe gruas, që përbën bashkësinë e pandarë të jetës. Prandaj, në të drejtën romake

martesa ishte bashkësi monogame e jetës, e rregulluar me dispozita juridike midis mashkullit dhe femrës.

2. Kushtet për lidhjen e martesës

Për lidhjen e martesës juridikisht të rregullt romake duhej patjetër të realizoheshin disa kushte ose të

ashtuquajturat elemente konstitutive (kryesore ose esenciale).

Elementet konstitutive të martesës romake ishin:

- Jus conubii,- Affectio maritalis, - Puberteti i bashkëshortëve, dhe - Forma e parashikuar me ligj.

Jus conubii kishin ekskluzivisht qytetarët romak dhe latinët e vjetër, me kufizimet për plebejas gjer me lex

Canuleia, për qytetarët libertinë në kohën e principatës, ndërsa për pjesëtarët e grupeve të lidhura me

profesione, në të drejtën postklasike.

Affectio maritalis apo qëllimi që të formonin bashkësinë martesore, në të drejtën e lashtë nuk ishte i

domosdoshëm të ekzistonte te bashkëshortët e ardhshëm. Në atë kohë mjaftonte që këtë qëllim ta shprehnin

kryetarët e familjeve përkatëse. Në të drejtën klasike u kërkua që ekzistonte si te bashkëshortët e ardhshëm

ashtu edhe te kryetarët e familjeve. Në të drejtën postklasike mjaftonte që të ekzistonte ekskluzivisht te

personat që lidhnin bashkësinë martesore.

Personat që kishin arritur në pubertet konsideroheshin, femrat të cilat kishin mbushur moshën 12 vjeçare dhe

meshkujt moshën 14 vjeçare.

Format e parashikuara me ligj për lidhjen e martesës romake ishin: conferreatio, coemptio dhe usus.

Në rast të mosplotësimit të ndonjërit nga kushtet e përmendura, konsiderohej se martesa nuk ekzistonte dhe

se lidhja ekzistuese nuk mund të ketë pasoja të lidhura me institucionin e martesës.

E DREJTA ROMAKE 2010

22

3. Pengesat martesore

Rrethanat të cilat nuk bënte të ekzistonin me rastin e lidhjes së një martese të caktuar, quhen pengesa

martesore.

Sipas të drejtës martesore si pengesa martesore konsideroheshin:

- Martesa ekzistuese – ishte njëra nga pengesat themelore martesore, sepse Roma prej fillimit të krijimit të së drejtës romake gjer me shkatërrimin e shtetit romak, dinte vetëm për martesën monogamike.

Lidhja e martesës përkundrejt kësaj pengese, sillte infaminë.

- Sëmundja shpirtërore – ishte po ashtu pengesë martesore, nëse dukej para se të vendosej lidhja martesore.

- Gjinia e gjakut – po ashtu ishte pengesë martesore, në vijë të drejtë pa kufizime, ndërsa në vijë të tërthortë gjer në shkallën e katërt. Krushqia ishte pengesë martesore vetëm në vijë të drejtë, ndërsa

gjinia civile në po atë masë sikurse është gjinia sipas gjakut.

Përveç pengesave të përmendura, në kohën e Augustinit ishin parashikuar edhe shumë të tjera: ndalohej

martesa ndërmjet qytetarit të lindur në liri dhe të liruarës me sjellje të këqija, ndalohej martesa ndërmjet

senatorit dhe të liruarve në përgjithësi, si dhe martesa ndërmjet këtyre personave dhe artistëve.

Më vonë ndalohej martesa ndërmjet tutorit dhe pupiles; ndërmjet drejtuesit të provincës dhe grave të

domiciluara në terrenin e provincës; ndërmjet krishterëve dhe paganëve; ndërmjet personave që ishin betuar

se nuk do të martohen; ndërmjet atyre që kishin shkelur kurorën si dhe martesa e ushtarëve.

4. Fejesa – Sponsalia

Fejesa paraqet dhënien dhe marrjen reciproke të premtimeve për lidhjen e martesës së ardhshme. Forma e

lidhjes së fejesës në të drejtën e lashtë ishte sponsio solemne ndërmjet prindërve të bashkëshortëve të

ardhshëm, ku mund të ishin të pranishëm edhe bashkëshortët e ardhshëm, mirëpo prezenca e tyre nuk kishte

rëndësi juridike. Në bazë të fejesës në të drejtën e lashtë rezultonte detyrimi që të lidhet martesa e kontraktuar.

Në bazë të fejesës së asaj kohe mund të kërkohej vetëm zhdëmtimi nga personi që kishte prishur fejesën pa

arsye. Kthimin e dhuratave mund ta kërkonte ana e pafajshme.

Në të drejtën klasike dhe postklasike fejesa mund të lidhej edhe me marrëveshje joformale. Kur prishej

fejesa kontraktohej zhdëmtimi i veçantë në formë kapari (arra sponsalicia).

5. Format për lidhjen e martesës

Martesa juridikisht të rregullta duhej të lidheshin doemos sipas formave të parashikuara juridike. Format

parashikuara ndryshuan në etapa të ndryshme të zhvillimit të së drejtës.

Si formë më e vjetër e vendosjes së lidhjeve juridikisht të rregullta martesore, në burimet historike

përmendej grabitja (raptus mulierum).

Coemptio apo blerja formale e gruas u shfaq pothuajse me siguri në periodën e blerjes reale të grave, pater

familiasi i nuses në pranin e liberpensit dhe 5 dëshmitarëve ja dorëzonte nusen kryetarit të familjes së dhëndrit

apo vetë dhëndrit (nëse ishte sui juris), ndërsa dhëndri vetë ose kryetari i familjes së tij i jepnin kryetarit të

familjes së nuses nummus unus (monedhë të vogël) në emër të çmimit simbolik. Pas këtyre formaliteteve

konsiderohej se ishte lidhur martesa juridikisht e rregullt romake.

Forma e dytë e parashikuar për lidhjen e martesës ishte e ashtuquajtura confareatio. Kjo ishte forma më

solemne që e përdornin shtresat e patricëve të shoqërisë romake. Kur lidhej martesa në këtë formë, duhej

doemos të ishin të pranishëm të fejuarit, pontifex maximus, flamen Dialis dhe së paku 10 qytetar madhorë

romak. Të gjithë të pranishmit detyroheshin që t’ia sillnin viktimën Jupiterit (panis farreus) dhe ta përcillnin

nusen gjer në shtëpinë e dhëndrit. Në dyert e shtëpisë, dhëndri i jepte nuses zjarr dhe ujë dhe i ofronte bukë,

ndërsa duke marrë bukën, zjarrin dhe ujin, duhej të thoshin: ubi tu Gaius, ibi ego Gaia (kudo që të jesh ti, do

të jem edhe unë).

E DREJTA ROMAKE 2010

23

Forma më e shpeshtë dhe më e thjeshtë për lidhjen e martesës romake ishte usus (fakti i jetesës së

përbashkët). Usus si formë për lidhjen e martesës u shfaq në qarqet e varfra të plebejasve dhe ishte një

transferim i thjeshtë i nuses në shtëpinë e dhëndrit. Kjo bashkësi e gruas dhe e burrit dallonte konkubinatet e

zakonshme për nga i ashtuquajturi affectio maritalis. Paramendohej se affectio maritalis ekziston sa herë kur

në bashkësinë jetësore gjendeshin meshkuj dhe femra të të njëjtës pozitë shoqërore.

Për shkak të thjeshtësisë së vet, ususi përdorej pothuajse si formë e vetme për lidhjen e martesave në kohën e

të drejtës klasike. Mirëpo, atëherë, krahas me formën e ususit u zhvillua edhe institucioni i njohur me emrin

usurpatio trinoctii. Në të vërtet mendohej se gruaja që është martuar sipas usus, pasi kalonte një vit, nëse tërë

kohën ishte në shtëpinë e burrit, hyn nën manus të burrit apo të kryetarit të familjes së tij. Për të mos ngjarë

kjo, qe bërë zakon që gratë para kalimit të afatit të parashikuar, t’i kalonin tri ditë jashtë shtëpisë së burrit. Në

atë rast nuk hynin nën manus të burrit, ose të kryetarit të familjes së tij, por ngelnin sui juris, po qese kishin

qenë ashtu para lidhjes së martesës, gjegjësisht po qese kishin qenë nën patria potestas të kryetarit të familjes

së tyre të mëparshme.

6. Marrëdhëniet personale të bashkëshortëve

Në martesën e lidhur në njërën nga format e vjetra – coemptio, confereatio – mbi gruan ushtrohej pushteti

ose manusi i kryetarit të familjes së burrit apo vetë burrit, nëse ishte sui juris. Martesa e këtillë njihej si

martesë me manus. Përkundër kësaj, në martesën e lidhur me usus nuk vendosej manusi as i burrit, as i

kryetarit të familjes së tij. Në këtë martesë, gratë ngelnin persona sui juris, nëse kishin qenë ashtu para lidhjes

së martesës, gjegjësisht ngelnin nën pushtetin e pater familiasit të tyre, nëse para lidhjes së martesës ishin

alieni juris. Kjo martesë njihej si martesë pa manus. Marrëdhëniet e bashkëshortëve në martesën me manus

ndryshonin esencialisht prej marrëdhënieve të bashkëshortëve në martesën pa manus.

a) Marrëdhëniet e bashkëshortëve në martesë me manus. Martesa me manus ishte martesë tipike e të drejtës së lashtë. Në këtë martesë gruaja bëhej anëtare e familjes

së burrit dhe varej drejtpërdrejtë nga kryetari i familjes. Ajo bëhej agnat me agnatët e burrit, ndërsa nuk ishte

më agnat me familjen e të atit. E tërë pasuria e gruas kalonte mbi kryetarin e familjes së re.

E drejta themelore dhe e vetme që e fitonte gruaja në martesë me manus ishte e drejta e trashëgimit.

b) Marrëshëniet e bashkëshortëve në martesë pa manus. Martesat pa manus ishin tipike në zhvillimin klasik dhe postklasik të shtetit romak. Në martesat pa manus,

gruaja nuk bëhej agnat me agnatët e burrit, ngelte agnat në familjen e saj të mëparshme, kurse bëhej person

sui juris, nëse këtë pozitë e kishte në momentin e lidhjes së martesës.

Martesa pa manus kishte pasoja të caktuara juridike që rezultonin nga fakti i ekzistimit të lidhjes martesore:

burri dhe gruaja ishin të detyruar të respektonin dhe të ndihmonin njëri – tjetrin dhe të abstenonin nga çdo

veprim që do të rrezikonte ekzistimin e bashkësisë martesore. Prandaj nuk guxonin të ngrinin padi ndaj njëri –

tjetrit.

Burri mund të kërkonte nga gruaja të jetonte në ekonominë e tij shtëpiake dhe kishte të drejtë të

administronte vlerat e pajës të gruas gjersa e shfrytëzonte pajën.

Sipas ediktit të Augustit dhe Klaudit, grave u ndalohej të hynin borxh dhe të garantonin për detyrimet e reja

të burrit. Po këtë qëllim kishte edhe ndalimi i dhuratave midis bashkëshortëve.

Pozita e pavarur e gruas në martesën pa manus shkaktoi mohimin e të drejtave trashëgimore të gruas në

familjen e burrit, bile iu mohua e drejta reciproke trashëgimore midis nënës dhe fëmijëve. Nëna dhe fëmijët

nuk ndodheshin në gjini agnate, por vetëm në atë kognate.

E DREJTA ROMAKE 2010

24

7. Paja dhe dhurata paramartesore

Pasuria që e kishin në dispozicion bashkëshortët për të lehtësuar barrën e bashkësisë martesore, përfshinte dy

masa të ndara të vlerave:

a) Pajën (dos) që e sillte gruaja, dhe b) Dhuratën paramartesore (donatio ante nuptias) që e sillte burri.

A. Paja (dos) Pasuria të cilën me rastin e lidhjes së martesës ja dorëzonte gruaja burrit për lehtësimin e jetës së përbashkët

quhej pajë (dos). Paja ishte pjesë e pandarë e martesave romake. Detyrat e caktimit të pajës e ngarkonin gruan,

nëse ishte alieni juris. Më vonë kjo detyrë ngarkonte të atin edhe kur vajza ishte e emancipuar, kurse në të

rrallë edhe nënën.

Mënyrat e kontraktimit të pajës ishin të ndryshme. Dorëzimi i pajës bëhej me çdo veprim që mjaftonte të

konstatohej se burri posedonte vlerat e pajës (mancipatio, in jure cesio, traditio) ose mundësinë që të

shfrytëzonin disa të drejta (kuaziposedimi i të drejtave në bazë të stipulimit, cedimit të aktiveve etj.).

Regjimi juridik mbi vlerat e pajës gjatë kohëvazhdimit të martesës ishte i ndryshëm.

Në të drejtën e lashtë vlente rregulla se paja në momentin e lidhjes së martesës bëhej pronë e burrit ose e

pater familiasit të tij, kur buri ishte alieni juris. Paja e marrë ngelte pronë e këtyre personave kur vdiste gruaja

bile edhe në rast shkurorëzimi.

Në të drejtën klasike, paja nuk bëhej më pronë e burrit. Gjatë kohëvazhdimit të martesës, burri ose pater

familiasi i tij, kishin të drejtë administrimi mbi vlerat e pajës dhe detyroheshin që dobitë e fituara nga vlerat e

pajës t’i përdornin. Në rastet kur martesa zgjidhej me shkurorëzim, zbatohej rregulla që në çdo rast lejohej

bile restituimi (rikthimi) i kufizuar i vlerave të pajës.

Parimet e të drejtës klasike për pronën mbi gjërat e pajës dhe për restituimin e pajës u përvetësuan edhe në

kohën postklasike. Atëherë u caktua rregulla që burri ta kthejë pajën gjithmonë, nëse nuk është trashëgimtar i

gruas. Për kthimin e pajës ishte actio ex stipulatu, me të cilën kërkohej restituimi i dos adventicia. Përveç

kësaj, në të drejtën postklasike gruas i lejohej padia vendikatore për disa gjëra të pajës, ndërsa për sigurimin e

restituimit të pajës, në favor të gruas u parashikua edhe hipoteka e përgjithshme e priveligjuar mbi tërë

pasurinë e burrit.

B. Dhurata paramartesore Dhuratat paramartesore ishin pjesa e pasurisë që e ndante burri, zakonisht në lartësinë e vlerës së pajës dhe

që ia dhuronte gruas së ardhshme për lehtësimin e jetës bashkëshortore. Dhuratat paramartesore edhe më tej

ngelnin nën administrimin e burrit. Kur zgjidhej martesa për shkak të vdekjes së burrit, donatio ante nuptias i

takonte fëmijëve, ndërsa gruaja e gëzonte të drejtën e uzufruktit, kurse në rast shkurorëzimi me fajin e burrit,

donatio ante nuptias kalonte në pronë të gruas. Në çdo pikëpamje tjetër donatio ante nuptias barazohej me

pajën. Në kodifikimin e Justinianit emri i këtij institucioni pat ndryshuar në donatio propter nuptias sepse

Justiniani lejoi që kjo dhuratë të jepej edhe gjatë kohëvazhdimit të martesës.

E DREJTA ROMAKE 2010

25

8. Zgjidhja e martesës

Sipas dispozitave të së drejtës romake martesa mund të zgjidhej ekskluzivisht me veprimin e fakteve të reja

juridike:

- Ngjarjeve natyrore, dhe - Veprimeve njerëzore.

a) Zgjidhja e martesës për shkak të vdekjes dhe për capitis deminutio Vdekja natyrore e burrit, e gruas apo e që të dy bashkëshortëve shkaktonte zgjidhjen e martesës ashtu si

shkaktonte edhe humbjen e përgjithshme të zotësisë së juridike. Pas vdekjes së njërit nga bashkëshortët, binte

poshtë edhe pengesa martesore për shkak të ekzistimit të lidhjes martesore. Në atë rast burrat mund të lidhnin

menjëherë martesë të re, ndërsa për gra ishte caktuar tempus lugendi.

Martesa zgjidhej edhe në të gjitha rastet kur ndonjë qytetar romak pësonte capitis deminutio maxima dhe

media, sepse që të dy institucionet lidheshin me humbjen e statusit të qytetarit, pra edhe me humbjen e jus

conubii.

b) Zgjidhja e martesës me shkurorëzim Në të drejtën e lashtë lejohej zgjidhja e martesës me shkurorëzim. Këtë të drejtë e kishte ekskluzivisht burri

dhe pater familiasi i burrit.

Shkurorëzimi lejohej për shkak të shkeljes së kurorë, për shkak të alkoolizimit, për shkak të dështimit të

fëmijës etj. Gruaja nuk e kishte këtë të drejtë, sepse nuk ia lejonte pozita në familje si person alieni juris.

Forma e shkurorëzimit ishte korelative ndaj formës së lidhjes: martesa e lidhur në formën conferatio zgjidhej

në formën differatio; martesa e lidhur në formën coemptio zgjidhej në formën remancipatio, ndërsa martesa e

lidhur në formën e ususit zgjidhej me shkurorëzim të vërtetë të bashkësisë martesore me urdhër të burrit.

Shkurorëzimi i njëanshëm me vullnetin e burrit, e njohur në të drejtën e lashtë, nuk qëndroi dot si mënyrë e

vetme e zgjidhjes së martesës në periodën kur mbizotëruan martesat pa manus, edhe gruaja e fitoi të drejtën që

të kërkojë shkurorëzimin. Shkurorëzimi lejohej edhe me marrëveshje reciproke të bashkëshortëve. Për shkaqe

shumë të arsyeshme shkurorëzimin mund ta kërkonte edhe pater familiasi i gruas. Shkaqet e shkurorëzimit

nuk ishin të caktuara. Shkurorëzimi bëhej edhe atëherë kur nuk kishte kurrfarë arsye, përveç dëshirës, qoftë e

njërit nga bashkëshortët. Forma e parashikuar e shkurorëzimit ishte deklarimi para dëshmitarëve ose libellus

repudii i shkruar.

Në të drejtën postklasike, për shkak të ndryshimeve në pikëpamjet morale që i solli me vete krishterizmi,

perandorët nxirrnin dispozita religjioze mbi shkurorëzimin. Në këtë kohë ekzistonin dy lloje themelore të

shkurorëzimit:

1. Divortium cum damno apo shkurorëzimi i përcjellë me pasoja të këqija, dhe 2. Divortium sine damno apo shkurorëzimi pa pasoja të këqija.

Shkurorëzimi i përcjellë me pasoja të këqija ndahej në dy lloje:

- Në shkurorëzimin pa shkak të paraparë juridik, dhe - Shkurorëzimi i njëanshëm me fajin e njërit nga bashkëshortët.

Pasoja e dëmshme që goditnin njërin nga bashkëshortët fajtor për shkurorëzim me pasoja të këqija ishin:

 Humbja e pajës,  Ndalimi i martesës së re,  Deportimi.

Shkurorëzimi pa pasoja të këqija ndahej në dy lloje:

- Shkurorëzim me marrëveshje reciproke të bashkëshortëve, dhe - Shkurorëzim me vullnetin e njërit nga bashkëshortët por për shkaqe të arsyeshme si janë: impotenca,

sëmundjet seksuale etj.

Shkaqet që i jepnin të drejtë njërit nga bashkëshortët të pafajshëm të shkurorëzohej pa kurrfarë pasojash të

dëmshme ishin këto:

 Shkelja e kurorës,  Vepra e rëndë penale,  Rrezikimi i jetës,  Jeta imorale, etj.

Forma e shkurorëzimit ishte deklarata e shkruar para dëshmitarëve.

comments (1)
exelent
This is only a preview
3 shown on 67 pages
Download the document