Krótsza deklinacja liczebników- Notatki - Gramatyka historyczna - Część 2, Notatki'z Język Angielski. University of Warsaw
Warsawa
Warsawa1 marca 2013

Krótsza deklinacja liczebników- Notatki - Gramatyka historyczna - Część 2, Notatki'z Język Angielski. University of Warsaw

PDF (304 KB)
8 strona
1Liczba pobrań
986Liczba odwiedzin
Opis
Notatki opisujące kształtowanie się deklinacji liczebnika w języku polskim.
20 punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 8

To jest jedynie podgląd.

3 shown on 8 pages

Pobierz dokument

To jest jedynie podgląd.

3 shown on 8 pages

Pobierz dokument

To jest jedynie podgląd.

3 shown on 8 pages

Pobierz dokument

To jest jedynie podgląd.

3 shown on 8 pages

Pobierz dokument

N. *pętьjǫ > pięcią (piącią) N. pięciu //

pięcioma panami, psami, stołami, oknami,

Msc. *pęti > pięci (piąci) Msc. pięciu

panach, psach, stołach, oknach, żonach

Wzorem dla odmiany tych liczebników w języku polskim była

deklinacja liczebnika dwa.

W D. wszystkich rodzajów, a wtórnie też w M. i B. liczebników

łączących się z rzeczownikami rodz. mos. pojawiła się

końcówka -u (np. M. pięciu panów idzie; D. nie ma pięciu

panów; B. widzę pięciu panów). W N. z kolei (pod wpływem

odmiany liczebnika dwa) zwyciężyły oboczne końcówki -u // -

oma (np. idę z pięcioma // pięciu panami, kobietami itd.).

Dawne liczebniki złożone

Liczebniki oddawały dziesiętny system liczenia. Liczebniki

główne powyżej dziesięciu (do dziewięćdziesięciu dziewięciu)

były zestawieniami. Były to więc liczebniki złożone.

Ukształtowanie się odmiany liczebników od 11 do 19.

Skład zestawienia: liczebnik główny od 1 do 9 + nieodmienne

wyrażenie na desęte, forma Msc. liczebnika desętь (dziesięć).

Formy te podlegały różnym uproszczeniom (por. tabela).

psł. stp. > śrpol. > nwpol.

11=*jedinъ na desęte > jeden na dziesięcie−> jeden na

dzieście −> jeden na dźcie −> jedenaście

12 = *dъva na desęte > dwa na dziesięcie −> dwa na dzieście

docsity.com

−> dwa na dźcie −> dwanaście

13= *trьje na desęte > tri na dziesięcie −> trzy na dzieście

−> trzy na dźcie −> trzynaście

15= *pętь na desęte > pięć na dziesięcie −> pięć na dzieście

−> pięć na dźcie −> piętnaście

Ciekawostka:

Gdyby do dziś zachował się taki sposób odmiany, to

(uwzględniając zmianę końcówki Msc. wyrazu dziesięć)

mówilibyśmy: *jeden na dziesięciu, (tj. *na dziesiątce), *dwa

na dziesięciu itd.

Przeobrażenia fonetyczne pociągnęły za sobą także zmiany w

odmianie. Początkowo odmieniał tylko pierwszy człon

zestawienia, określenie na dziesięcie było nieodmienne. W

tekstach dawnych spotykamy m.in. takie formy: jednejnaćcie

kopy, ze dwunaście członków, od lat czterechnaćcie.

W XVI wieku nastąpiła zmiana. Zanikło poczucie złożonej

struktury tych wyrażeń, człon pierwszy pozostał nieodmienny,

drugi zaczął przybierać końcówki charakterystyczne dla

liczebnika. Ponadto wpływ kategorii mos., stąd: jedenastu

chlopców, ale: jedenaście stołów, żon.

Ukształtowanie się odmiany liczebników od 20 do 90.

Z dawnych zestawień wywodzą się także liczebniki, typu:

dwadzieścia, trzydzieści, pięćdziesiąt itp.

psł. stp. > śrpol.

> nwpol.

20 = *dъva desętě (licz. 2 + M.lpd. licz. 10) −> dwa dziesięcie

−> dwa dziesięcia −> dwadzieścia

docsity.com

30 = *tri desęti (licz. 3 + M.lmn. licz. 10) −> trzy dziesięci −>

trzydzieści

50 = *pętь desętь (licz. 5 + D.lmn. licz. 10) −> pięć dziesiąt

−> pięćdziesiąt

Odmiana: Licz. 20 – dziś odmienne oba człony; Licz. 30 – 90 –

dziś odmienny tylko człon drugi (pierwotnie natomiast

odmienny tylko człon pierwszy, por. np. pięcidziesiąt,

piąciądziesiąt).

Ukształtowanie się odmiany liczebnika 100 i liczebników

od 200 do 900.

Dzisiejszy liczebnik 100 pierwotnie był rzeczownikiem rodzaju

nijakiego, który miał regularną odmianę w liczbie pojedynczej,

mnogiej i dualnej (odmieniał się podobnie jak rzeczownik lato)

Psł. > stpol. > śrpol.

Dziś

l.p. l.mn.

l.pdw.

M., B. *sъto > sto *sъta > sta *sъtě

>ście stu mos., sto nmos.

D. *sъta > sta *sъtъ > set *sъtu >

stu stu

C. *sъtu > stu *sъtomъ > stom *sъtoma

> stoma stu

N. *sъtu > stem *sъty > sty // stami *sъtoma

> stoma stu / stoma

Msc. *sъtě >ście *sъtěxъ >ściech // stach *sъtu >

docsity.com

stu stu

Zanikły formy lmn. i lpd. Nowa odmiana licz. 100 ukształtowała

się na wzór licz. niższych rzędów (por. –u, -oma, oraz formy

mos. i nmos.).

Liczebnik dwieście to dawne zestawienie w formie dualnej:

*dъvě sъtě > dwie ście > dwieście.

Liczebniki trzy i cztery tworzyły związki zgody, dlatego

zestawienia z tymi liczebnikami miały postać *tri sta (licz. 3 +

M.lmn.) trzy sta (dziś pisane łącznie).

Liczebniki typu 500 - 900 to zestawienia: licz. 5-9 + D. lmn.

licz. 100, tj. psł. *pętь sъtъ > pięć set > pięćset.

Niekiedy o wcześniejszej przynależności do grupy liczebników

złożonych świadczy nietypowy akcent lub odmiana. Liczebniki

siedemset, osiemset, dziewięćset niegdyś były zestawieniami, a

więc liczebnikami złożonymi. Liczebniki siedem, osiem czy

dziewięć wchodzące w skład zestawień z cząstką set miały swój

własny akcent na drugiej sylabie od końca. Zachowały one swój

pierwotny akcent także wtedy, gdy w świadomości

użytkowników języka zatarło się poczucie złożonej struktury

tych liczebników. W ten sposób w liczebnikach siedemset,

osiemset, dziewięćset wykształcił się nietypowy dla polskich

wyrazów akcent padający na trzecią sylabę od końca.

Nietypowa jest również ich odmiana – odmienia się człon

pierwszy (końcówka w środku wyrazu, a nie na końcu), np.:

siedemset kobiet, ale siedmiuset mężczyzn, nie ma siedmiuset

kobiet itp.

docsity.com

Etapy rozwoju deklinacji liczebników

zbiorowych w języku polskim

Warto wspomnieć o tym, że w języku staropolskim znacznie

częściej niż obecnie były używane liczebniki zbiorowe. Oto kilka

przykładów: oboj ten żywot, dwoje rozkazania, dwoje

królestwo, ksiąg dziewięcioro, dziesięcioro przykazań.

Współcześnie liczebniki zbiorowe ograniczają swój zakres,

używamy ich w utartych wyrażeniach, takich jak: doktor obojga

praw, dziesięcioro przykazań (tu też zastępowane licz.

głównym: dziesięć przykazań), na dwoje babka wróżyła itp.

Ponadto stosujemy je tylko w określonych połączeniach. Częste

błędy świadczą, że liczebniki zbiorowe są klasą ginącą.

Ewolucja form fleksyjnych liczebników zbiorowych

Rozwój nowego typu odmiany liczebników zbiorowych był

procesem złożonym i wieloetapowym. Dzisiejszy typ odmiany

liczebników zbiorowych ukształtował się dużo wcześniej (bo już

na przełomie XVI i XVII wieku) niż deklinacja liczebników

głównych. Jednak ich nieustabilizowana pozycja w systemie

języka polskiego i problemy z ich stosowaniem spowodowały,

że już od XVI wieku można obserwować tendencję do usuwania

liczebników zbiorowych na rzecz liczebników głównych oraz do

braku ich odmiany.

Liczebniki zbiorowe to:

I. Pierwotne zaimki:

psł. *dъvoj (r.m.), *dъvoja (r. ż), *dъvoje (r. nij.), *trojь

docsity.com

(r.m.), *troja (r. ż), *troje (r. nij.) ― odmieniał się jak zaimek

mój, moja, moje

II. Pierwotne przymiotniki:

psł. *četverъ // čьtverъ, -a, -o, *pęterъ, -a, -o, *šesterъ, -a, -

o, *sedmerъ, -a, -o, *osmerъ, -a, -o, *devęterъ, -a, -o,

*desęterъ, -a, -o ― odmieniały się jak przymiotniki w odmianie

prostej (rzeczownikowej), także w liczbie mnogiej.

Współczesna odmiana liczebników zbiorowych

ukształtowała się prawdopodobnie na skutek skrzyżowania tych

dwóch typów odmiany.

M. dwój (r. m.) dwoje (r. n.) czwór (< cztwior) r. m.,

czworo (r. n.)

D. dwojego (r. m. i n.) czwora (r. m. i n.)

dwojga (<dwojega), czworga

Temat rozszerzony o –g- upowszechnił się w pozostałych

przypadkach, a w M. pozostała tylko dawna forma rodzaju

nijakiego, która stała się wspólnorodzajowa. Zanikła natomiast

odmiana zaimkowa.

Formy liczebników zbiorowych wyższego rzędu, typu 11-99-oro

powstały później i są rzadkie.

Relikty niektórych dziś nieużywanych liczebników

(innych niż główne i zbiorowe)

Liczebniki, które całkowicie zanikły, np. z cząstką samo, mające

znaczenie ‘jeden z...’, np. samowtór , np. czynić coś samowtór

(‘jako jeden z dwóch’), z pół-, np. półtrzecia ‘dwa i pół’,

docsity.com

półszósta ‘pięć i pół’ (zachowało się tylko półtora ‘jeden i pół’.

Ćwiczenia:

1. Podziel podane formy liczebnikowe na: a) kontynuanty form

psł.; b) innowacje polskie. Oto przykłady: dwie, dwóch,

dwiema, dwoma, trzy, czterej, pięć, pięciu.

2. Jak objaśnisz następujące formy staro- i średniopolskie

liczebników: pod postacią trzy męży; nie więcey tylko nas trzy

skoczyło; stanęli do walki cztery królowie, przeciw piąci; I

spłodził Noe trzy syny; Liczbę dwunaście apostołów pilnie

opisali ewanielistowie; Ołtarz z dwiemanaście napisów;

niechcecie dać tych Piącinaściu groszy; było Senatorow

dwadzieścia; niechciał odpuścić piąciudziesiąt talentów.

3. Jakie zmiany w odmianie liczebników spowodowała kategoria

męskoosobowości?

4. Wskaż te liczebniki, które w rozwoju języka polskiego

przeszły z grupy liczebników złożonych do grupy liczebników

prostych: siedem, siedemnastu, sto, dwadzieścia, sto dwa,

pięciu, osiemset?

5. Określ akcent liczebników: trzynaście, dwadzieścia,

pięćdziesiąt, siedemset, dziewięćset. Które mają akcent

nietypowy i o czym to świadczy?

6. Jaką genezę mają liczebniki: siedemnaście, czterdzieści,

osiemdziesiąt, sześćset?

7. Co to znaczy samotrzeć, samopięt?

8. Obcokrajowcy uczący się języka polskiego często pytają,

dlaczego w polszczyźnie mówimy bardzo niekonsekwentnie, np.

mam dwie, trzy, cztery siostry, ale pięć, sześć sióstr. Czy

potrafiłbyś wyjaśnić, skąd się wzięły te niekonsekwencje?

docsity.com

9. Jak wyjaśnisz dzisiejsze formy liczebników zbiorowych:

czworga, czworgiem, troje, trojga.

docsity.com

komentarze (0)

Brak komentarzy

Bądź autorem pierwszego komentarza!

To jest jedynie podgląd.

3 shown on 8 pages

Pobierz dokument