Deklinacja męska - Notatki - Gramatyka opisowa - Część 2, Notatki'z Język Angielski. University of Warsaw
Warsawa
Warsawa1 marca 2013

Deklinacja męska - Notatki - Gramatyka opisowa - Część 2, Notatki'z Język Angielski. University of Warsaw

PDF (407 KB)
10 strona
715Liczba odwiedzin
Opis
W notatkach zostają pogłebnie omówione deklinacje męskie.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 10
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 10 pages
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 10 pages
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 10 pages
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 10 pages
Pobierz dokument

DEKLINACJA MĘSKA

Miejscownik lp.

-o- -jo- -ŭ- -i- -en-

-ě > e -i -u -i -e

*vozě2, *dušě2 *mǫži *domu *gosti *kamene

Uwagi do Msc. lp.

Stan staropolski:

W rzecz. twardotematowych (-o-) końcówka odziedziczona –e, pochodząca z ě2,

wywołująca palatalizację II spółgł. tylnojęzykowych, stąd formy:

o wilc-e, o Bodz-e, w grzesz-e, dusz-e itp.

Wiele zmian w odmianie nastąpiło od połowy XVI stulecia w związku z intensywnym rozwojem

polskiego języka literackiego. W deklinacji męskiej (też nijakiej) dobór końcówek uzależniono od

czynników fonetycznych (twardego lub miękkiego wygłosu tematu). Nowy układ końcówek w tym

przypadku miał na celu uniknięcie zbyt wielu obocznych tematów pojawiających się w różnych

docsity.com

formach fleksyjnych wyrazów. Przykładowo, w odmianie niektórych rzeczowników o tematach

zakończonych na głoski [k], [g], [x] występowały aż cztery tematy oboczne, np.:

M. l. p. bóg -ø, D. l. p. bog-a, Msc. l.p. bodz-e, W. l. p. boż-e

W XVI w. w Msc. lp. w tak zakończonych rzeczownikach szerzy się końc. –u (z deklinacji

męskiej –ŭ) nie powodująca palatalizacji i alternacji tematycznych.

W rzecz. miękkotematowych – ekspansja końcówki –u już w stp.

Wyjątkowo tylko końcówka odziedziczona –i, po spółgł. stwardniałych –y w części rzecz.

miękkotematowych (-jo-), np.:

w gaji, na stolcy, (XIV-XV wiek), po stwardnieniu –i>-y), współczesne: w gaju, na stolcu,

Zwiększenie zakresu użycia końcówki –u doprowadziło do wykształcenia się w polszczyźnie

nowych zasad doboru końcówek Msc. l.p. rzeczowników rodzaju męskiego.

W Msc l.p. deklinacji męskiej rzeczowniki miękkotematowe oraz o tematach

zakończonych na [k], [g], [x] w drugiej poł. XVI w. przyjęły końcówkę -u. Tę końc. –u

zachowują rzecz. dawnej deklinacji na (o synu, domu, wołu), oprócz rzecz. miód (o

docsity.com

miodzie). Natomiast rzecz. twardotematowe mają w tym przypadku końcówkę –e (z

wyjątkiem zakończonych na spółgł. tylnojęzykowe i wymienionych 3 rzecz. dekl. ).

Pozostały jednak relikty dawnego układu końcówek, dlatego niektóre rzecz. twardotematowe,

takie jak syn, dom, pan do dziś wyjątkowo zachowują końcówkę -u (przy czym dla rzecz. dom i

syn końcówka –u (por. dom-u, syn-u) jest końcówką pierwotną, kontynuowaną jeszcze z okresu

przedpolskiego. Na zasadzie reliktu psł. odmiany tematycznej zachowała się postać Msc. l.p. rzecz.

dzień: we dnie. Do jej utrwalenia przyczyniła się zapewne częstość użycia w modlitwie (we dnie w

nocy). Poza tym wyrażeniem, rzeczownik dzień w Msc. l.p. ma końcówkę -u.

docsity.com

DEKLINACJA MĘSKA

Wołacz lp.

-o- -jo- -ŭ- -i- -en-

-e -u -u -i -i

*voze, *duše *mǫžu *domu *gosti *kameni

Uwagi do W. lp.

Czynniki fonetyczne zadecydowały również o układzie końcówek w W. l.p. rzecz. rodz. m.

Dzisiejsze zasady doboru końcówek w tym przypadku (według zasad podobnych jak w Msc l.p. )

ustalały się w okresie średniopolskim. Niektóre rzecz. zachowują jednak swoje dawne końcówki

(które funkcjonują na zasadzie reliktów fleksyjnych z epoki staropolskiej). Zgodnie z przedpolskimi

wzorami, rzecz. takie jak: Bóg,ojciec, ksiądz mają w tym przypadku odziedziczoną z epoki psł.

końcówkę -e.

docsity.com

Boże, ojcze, księże

Rzeczownik człowiek w W. lp. zachowuje dwie formy fleksyjne: człowiecz-e oraz człowiek-u.

Przy czym pierwsza z nich (jako forma regresywna) wycofuje się. Posługujemy się nią w stylu

podniosłym. Powszechnie zaś używana jest zaś postać człowiek-u, z końcówką -u.

Od drugiej połowy XVI wieku rzeczowniki rodz. m. o tematach miękkich oraz rzecz. o tematach

zakończonych na spółgłoski [k], [g], [x] mają w formie W. l.p. końcówkę -u(tak jak w Msc. l.p.).

Rzeczowniki twardotematowe przyjmują w W. l.p. końcówkę –e, z wyjątkiem dwóch rzecz. –ŭ-

tematowych: synu, domu.

Do niedawna rzeczowniki rodz. m. utworzone formantem -ec, jak np. chłopiec, kupiec, głupiec, a

nawet sportowiec, w W. l.p. zachowywały swoją historyczną końcówkę e, por. chłopcz-e, kupcz-

e, głupcz-e. Dziś tradycyjną końcówkę zachowują tylko rzecz. chłopiec,kupiec, głupiec. Inne,

zwłaszcza te, które powstały w nowszej polszczyźnie, jak np. sportowiec, metalowiec, radiowiec

mają w W. l.p. końcówkę -u. Warto zaznaczyć, że formy typu sportowc-u, jeszcze w latach 70. XX

były uważane za niepoprawne.

docsity.com

DEKLINACJA MĘSKA

Mianownik i Wołacz lmn.

-o- -jo- -ŭ- -i- -en-

-i2 -i /-ě -ove -ьje> e -e

*vozi, *duši *mǫži, *cěsarě *domove *gostьje *kamene

Uwagi do M. W. lmn.

Okres staropolski:

Końcówki odziedziczone: –i, -owie, -e.

Końc. –i pochodząca z dyftongów wywoływała II palatalizację w języku psł., stąd *kruci >

stp. krucy (po stwardnieniu spółgł. c sam. pierwotna –i wymieniała się na –y). Do XVII w. częste

formy z pierwotną końc. –i / -y po spółgł. stwardniałych, np. ptacy, prorocy, wilcy, biskupi, chłopi,

lwi, psi (niezależnie od znaczenia rzecz.).

docsity.com

Końc. –owie z dekl. –ŭ-tematowej, początkowo właściwa nielicznym rzeczownikom, w języku stp.

rozszerza zakres użycia na pozostałe rzeczowniki, niezależnie od ich znaczenia i wygłosu tematu,

np. biskupowie, czeladnikowie, dziadowie, krukowie, orłowie, osłowie, chlebowie, gromowie,

językowie, wozowie. Przyczyną ekspansji końc. –owie była jej wyrazistość, jednoznaczność,

występowanie tylko w M. l.mn. r.m., podczas gdy np. końc. –i / -y – obecna także w r.ż.).

Już w najstarszych zabytkach rzeczowniki nieżywotne (męskorzeczowe) często przybierają także

końc. –y, np. domy, grody, płoty, stawy, stoły; stąd częste formy oboczne, np. stoły / stołowie.

Rozwój kategorii znaczeniowej męskoosobowości - od XVII stulecia; wykładnikiem jej w M.

l.mn. specjalnie zarezerwowane końc. –i / -y (po spółgł. stwardniałych), -owie; stąd ograniczenie

końcówki -owie i -i//-y wyłącznie dla rzecz. oznaczających istoty męskie osobowe. Dlatego końc.

te musiały wycofać się z rzecz. niemęskoosobowych. Formy wołowie, psi, ptacy, ptakowie

zmieniły swą postać; M. l.mn. został zastąpiony formami B. l.mn. na –y, stąd woły, psy, ptaki. W

formie ptaki < *ptaky występuje pierwotna końc. –y, która po tzw. IV (polskiej) palatalizacji

spółgł. tylnojęzykowych wymieniła się na –i (spółgł. k’, g’ pochodzące z tej palatalizacji to tzw.

spółgłoski historycznie twarde, a więc końc. –y ma wariant –i po spółgł. historycznie

docsity.com

(funkcjonalnie) twardych, stąd zapis: -y / -i (podczas gdy zapis –i / -y wskazuje na pierwotną

sam. –i). Według nowszych badań (np. K. Kleszczowej, A. Kępińskiej) końcówka –y // -i (po k, g)

zarówno w wyrazach typu chleby, jak i wilki to końcówka genetycznie mianownikowa żeńska, a jej

aktywizacja w rzeczownikach męskich nieosobowych to wynik wyrównań w ramach końcówek

izofunkcyjnych (równoległych danego przypadka), dobrze wpisujący się w analogiczne wyrównania

tzw. poziome (wyrównania pionowe, tj. między końcówkami różnych przypadków są b. rzadkie;

potwierdza je przede wszystkim synkretyzm B. i D. lp. r.mżyw. oraz B. i D. l.mn. – r.mos.).

Rozszerzanie zakresu użycia mnogiej mianownikowej końcówki żeńskiej jest procesem paralelnym

do demorfologizacji rodzaju w C., N. i Msc. l.mn., powstrzymanym przez samą klasyfikację

rodzajową (nie obejmuje męskich rzecz. osobowych, a tym samym w polszczyźnie nadal w M.

l.mn. możliwe jest wyrażanie zróżnicowania płciowego odrębnymi wykładnikami morfologicznymi).

W XVIII w. - innowacja właściwa językowi potocznemu; rzecz. mos. w M. l.mn. = B. l.mn.,

chłopy, ministry, o negatywnym zabarwieniu stylistycznym, ale też o nacechowaniu podniosłym,

archaizującym, por. bohatery, syny – w literaturze oświecenia i romantyzmu.

Dziś wykładniki M. l.mn. rzecz. mos.: końcówka –i / y (po spółgł. stwardniałych), -owie w rzecz.

twardotematowych i części miękkotematowych (por. ojcowie, zięciowie, mężowie). W części rzecz.

miękkotem. końc. –e (na r.mos. wskazuje tylko składnia, por. ci nasi lekarze poszli).

docsity.com

DEKLINACJA MĘSKA

Dopełniacz l.mn.

-o- -jo- -ŭ- -i- -en-

-ъ > Ø -ь> `Ø -ovъ> ów -ьjь> i -ъ> Ø

*vozъ, *duxъ *mǫžь *domovъ *gostьjь *kamenь

Uwagi do D. l.mn.

Rozwój D. l.mn. deklinacji męskiej jest przykładem działania tendencji do zwiększania

wyrazistości. W języku polskim w tej formie zaszły duże zmiany w porównaniu do języka psł.

Większość rzeczowników rodz. m. w okresie przedpolskim miała w D. l.mn. końcówkę jerową: –ъ

lub. Oczekiwaną końcówką tego przypadka byłaby zatem końcówka . W deklinacji męskiej

zachowało ją niewiele rzeczowników, mianowicie większość rzecz. na –anin, nazwy miejscowe na

ice, -iki oraz szczątkowo inne, m.in. przyjaciel, nieprzyjaciel, niektóre nazwy krajów, por.:

dotychczas (= do tych czasów), do Niemiec, do Czech, do Włoch, przyjaciół, mieszczan, dworzan,

chrześcijan, mahometan (ale: muzułmanów), do Kwiatonowic, Rożnowic, Świątnik itp.

docsity.com

W języku psł. nieliczne rzeczowniki rodz. m. miały w D. l.mn. końcówkę -owъ oraz -i, jednak to

właśnie one upowszechniły się w D. l.mn. rzecz. rodz. m. Pierwsza z nich pierwotnie była

ograniczona do kilku rzecz., m.in. syn, dom, wół, miód, wierzch, pół. Końcówka ta, jako

najbardziej wyrazista, zaczęła rozszerzać zakres użycia, utrwalając się w odmianie

twardotematowej, a w odmianie miękkotematowej rywalizując z końcówką -i. Ich rywalizacja trwa

do dziś, por. oboczne postaci: tramwajów // tramwai, pokojów // pokoi, funduszy // funduszów.

docsity.com

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 10 pages
Pobierz dokument