Pedagogika kultury - Notatki - Pedagogika kultury - Część 2, Notatki'z Pedagogika. University of Warsaw
Polanski_R
Polanski_R4 March 2013

Pedagogika kultury - Notatki - Pedagogika kultury - Część 2, Notatki'z Pedagogika. University of Warsaw

PDF (504 KB)
11 strona
3Liczba pobrań
1000+Liczba odwiedzin
Opis
Zagadnienia związane z filozoficznymi podstawami pedagogiki kultury, definicja pojęć i prezentacja ważnych sylwetek.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 11
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 11 pages
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 11 pages
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 11 pages
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 11 pages
Pobierz dokument

13

GEORG KERSCHENSTEINER (1854-1932)

(na podstawie: Charakter. Jego pojęcie i wychowanie)

6.1. definicja charakteru i osobowości

1. Czym jest Kerschensteinerowski charakter i osobowość?

„Stały ustrój duszy, dzięki któremu każdy akt woli określony jest jednoznacznie przez zasady i

maksymy, w tej duszy utrwalone”. Dobrowolność podlegania maksymom.

Rozróżnienie: charakter „obyczajny”, czyli heteronomiczny i „moralny”, czyli autonomiczny.

Charakter moralny to postawa, przyznająca wartościom bezwzględnie ważnym wyższość nad

wszelkimi innymi wartościami. Charakter nieobyczajny (niezgodny z ogółem) nie musi być

niemoralny, jeżeli akurat panujący obyczaj jest niemoralny (np. palenie czarownic). Człowiek całkiem

bez charakteru to człowiek po prostu samowolny. Charakter może wytwarzać osobowość (czyli coś

jeszcze dojrzalszego niż charakter) - rozumiejąc swoją odrębność i potwierdzając ją wielkodusznym,

sensownym i spójnym działaniem.

Charakter a osobowość:

 Charakter może być małostkowy i pedantyczny, związany jest z siłą, ale nie dobrotliwością;

 Osobowość zawsze jest wielkoduszna, tj, ruchliwa i swobodna w ocenie środków, dróg i

metod postępowania.

2. Czy trwałe nawyki wskazują na charakter?

Nie, nawyki mogły zostać wyciśnięte w miękkich wychowankach przez rygorystycznych

wychowanków i są bezmyślnie powtarzane. Stałość nawyków nie jest stałością charakteru. Zby silny

przymus wychowawczy może hamować kształtowanie charakteru.

3. Jak zdobywamy charakter?

W ciągłej walce z wrodzoną naturą. Charakter nigdy nie jest zakończony, dąży asymptotycznie do

wyznaczonego ideału etycznego.

4. Charakter, osobowość a wartości kultury

Osobowość moralna dąży do wszechstronnego samopoznania oraz do tego, by jak najbardziej

rozwinąć swą wrażliwość na wartości – przy dobrowolnym ograniczeniu się do własnego zakresu

uzdolnień. Każdy wraz z obudzeniem się w nim praw świadomości coraz bardziej stara się być

wiernym swej naturze duchowej i korespondującym z nią wartościom kultury.

5. Podsumowując:

Charakter to scentralizowana, zogniskowana indywidualność, konsekwentna względem maksym

postępowania. Charakter moralny kieruje się wartościami ważnymi bezwzględnie (ideami).

Osobowość to charakter rozumiejący swoją indywidualność i potwierdzający ją wielkodusznym

działaniem ku doskonałości.

6. Ostateczny cel wychowania

„Wola kształtowania wszelkich działań według praw własnej i niepowtarzalnej świadomości.”

7. Czy charakter może być dowolnie kształtowany?

Nie! Każdy z nas posiada „zadatek charakteru” – czyli indywidualny zasób dyspozycji, którego nie

wolno przełamywać. Kształtowanie charakteru to sprawianie, by dyspozycje zogniskowały się w

jednolitą i zgodną siłę. Jak to uczynić? Organizować otoczenie tak, by stwarzało najpomyślniejsze

warunki dla rozwijającego się zespołu dyspozycji. „Wielkie zadanie wychowania polega na

kształtowaniu właściwego charakteru przy możliwie największym oszczędzaniu indywidualności

jednostki.”

6.2. o wrodzonych zadatkach charakteru

docsity.com

14

1. Wrodzone zadatki charakteru

Należą do dwu grup: zadatki animalne + duchowe.

 Zadatki animalne: uczucia + instynkty + popędy. Zwane też temperamentem, typowe także dla

innych stworów.

 Zadatki duchowe: ich obecność (lub brak) decyduje o możliwościach wychowania.

2. Cztery składniki duchowego zadatku charakteru

A. siła woli B. jasność sądu C. subtelność D. wzruszalność

A. Siła woli

Akty woli są procesami świadomymi, rozwijającymi się ze ślepych dążeń popędów wrodzonych.

Wola jest świadomym aktem pragnienia czegoś w połączeniu z wyobrażeniem osiągnięcia tego

rzeczywiście przez naszą działalność. Akty woli związane są z wartościowaniem, z wybieraniem.

Pozytywne cechy aktu woli:

 Samodzielność (niezawisłość).

 Stanowczość – wtedy, gdy postanowienie zapada we właściwym czasie, nie za późno.

Samodzielność i stanowczość ujawniają się przed decyzją.

 Stałość – raz powzięte, przemyślane postanowienie jest niezależne od przeszkód

wewnętrznych, np. egoizmu. Niezawodność.

 Niezłomność – postanowienie jest niezależne od przeszkód zewnętrznych. Stałość i

niezłomność ujawniają się po decyzji.

B. Jasność sądu (logiczne myślenie)

Człowiek myślący niejasno nie może postępować konsekwentnie. Wychowanie ma sprawić, by

badanie wszystkich wniosków stało się regułą, a także, by człowiek wydobył się z własnych kajdan

myślenia, czyli pośpiechu, namiętności, egoizmu i poglądów heteronomicznych - rodzinnych lub

partyjnych. Człowiek ma tendencję by sądzić na zasadzie przekazanych norm, potocznych zapatrywań

lub wielokroć doznawanych przeżyć. Wypada jak najwcześniej te skłonności zastąpić głęboką

refleksją i starannym analizowaniem, krytycznym i wątpiącym.

Trzy źródła jasności sądu:

 Pierwiastek wrodzony, niezależny od wychowania,

 Krąg myślowy utworzony przez doświadczenie i tradycję,

 Nawyk sumiennego badania wszelkich wniosków.

C. Subtelność

„To łatwość i różnorodność przejmowania się duszy wobec tysięcznych rozmaitego rodzaju położeń i

warunków wynikających z wzajemnego obcowania ludzi w społeczeństwie.” Dostrzeganie różnicy.

Subtelność zabijają: twarde lata dzieciństwa, brutalne stosunki szkolne, wielkie nieszczęście,

nieuleczalne cierpienia. Pozwalają jej kwitnąć: miłość, dobroć, zaufanie, subtelność wychowawcy.

D. Wzruszalność

„To zakres, głębokość i trwałość emocji duchowych, które towarzyszą pojawiającym się i znikającym

w prądzie świadomości spostrzeżeniom, wyobrażeniom i pojęciom, a zwłaszcza tym, które dotyczą

człowieka i jego losu, boskości, prawdy, piękna i moralności.” Głębokie i trwałe zachwyt,

współodczucie, miłość do idei. Jak godzić wzruszalność z wątpieniem jasności sądu? Sił do

racjonalnych poszukiwań dostarcza poruszona przez idee dusza.

6.3. kształtowanie charakteru w procesie wychowania

1. Wychowanie charakteru moralnego

docsity.com

15

Słowo „kształtowanie” byłoby tu niedobre, charakter nie jest plastyczną glinianą bryłą. Dość łatwo

kształtować tzw. „amorficznych” , plastycznych, ale oni ulegną też innym wpływom. Natomiast, jeżeli

dogadamy się z osobowością nieprzystępną, wskażemy jej osobiste możliwości, będzie ona stała i

konsekwentna, niezależna od wpływów. „O wiele łatwiej jest rozstroić cudowny instrument duszy, niż

dobyć z niego czyste akordy prawdziwego charakteru”.

2. Jak przebiega rozwój charakteru

Poprzez walkę wartości: od pożądanych przez naturę animalną wartości hedonistycznych do powoli

dostrzeganych przez naturę duchową dóbr kultury. Dobra kultury to „rzeczy wartościowe”, czyli

„ucieleśnienia wartości przedmiotowo (obiektywnie, bezwzględnie) ważnych”. Istota wartości kultury

podlega coraz głębszemu ujęciu, jednostka zaczyna dostrzegać tożsamość struktury praw świadomości

z wynikającą z tych praw strukturą dóbr kultury. Przeżywanie tych wartości w następstwie budzi głos

powinności. Tutaj zaczyna się niekończące samowychowanie, dusza zaczyna wybierać coraz bardziej

świadomie. Rzetelne poświęcenie się prawdzie w sobie przeznaczonej dziedzinie pracy (może być to

prawda nauki, religii, sztuki, ekonomii...) sprawia, że charakter staje się wielki i mocny, potrafiący

szanować inne prawdy. Na drodze obowiązku powinniśmy postępować zgodnie z naszymi

skłonnościami, a nie naginać się wbrew. Przełamywanie się ku niechętnie postawionym celom jest

niedorzeczne.

3. Swoboda i przymus w wychowaniu

Charakter jest dobrowolnym posłuszeństwem wybranym zasadom, czyli panowaniem nad sobą. Lecz

panowanie autonomiczne rośnie na glebie panowania heteronomicznego. Autonomia pojawia się na

drodze wzrastającego zainteresowania dobrami kultury. Zbytni przymus jednak utrudnia

samodzielność moralną (szczególne szkody wyrządza indywidualnościom nieprzystępnym). Tam,

gdzie żądamy wyrzeczenia się danego od Boga rozumu, tam skręcamy kark charakterowi.

4. Rodzaje wychowawców

 Trwożliwi – nie ufają wychowankowi i ściśle wyznaczają mu zadania. Pedantyczni i karzący.

Raczej nie pomagają rozwijać się charakterom, a niechybną zgubę szykują naturom szorstkim i

nieprzystępnym.

 Niefrasobliwi – romantycy. Ci z kolei zgubią plastyczych i chwiejnych, którzy bez pomocy nie

odnajdą drogi w górę.

 Pośredni – stawiają ciekawe wzory, dają swobodę, a kary stosują rzadko.

 Rozważni – najlepsi. Sami są samodzielnymi charakterami obdarzonymi 4. cechami zadatku

duchowego. Muszą mieć możliwość indywidualnego zajmowania się każdym wychowankiem. Z

zaufania do wychowanka rodzi się odwaga, twórczość, samodzielność, potrzeba dążenia do

prawdy.

5. Szkoła pracy

Uczniowie o własnych siłach kształtują samych siebie w działaniu. Wspólnie biorą udział w

zadaniach, rodzi się minispołeczność, w której każdy odnajduje zadania dla siebie i własne miejsce.

Szkoły jako związki pracy, mające wspólne, poważne cele. Nauczyciel jest kierownikiem i

towarzyszem pracy, wyznaczającym zadania i tworzącym właściwe warunki, baczącym na

konsekwencję działania.

7. Człowiek, tradycja i rozum w Jaspersowskiej filozofii egzystencji

KARL JASPERS (1883-1969)

(na podstawie: Filozofia egzystencji)

Świat filozofii egzystencji, podobnie jak hermeneutyka, wspiera i uzupełnia przekonania pedagogiki

kultury. Wspólne przekonania: człowiek tworzy samego siebie w samodzielnym działaniu

wspieranym tradycją (życie jako zadanie), nie jest egzemplarzem tylko niepowtarzalną osobą w

docsity.com

16

ciągłym ruchu stawania się, autorytet jest osobistym wyborem i w końcu zostaje przełamany i

przezwyciężony.

Jako przykład – tezy Jaspersa o człowieku, autorytecie, rozumie i wolności, dziedzinach żywo

interesujących pedagogów kultury.

Człowiek

- Istota człowieka nie zawiera się w jakimś dającym się raz na zawsze ustalić ideale, lecz dopiero w

jego nieograniczonym zadaniu: wypełniając je, człowiek dociera do źródła, z którego wyszedł i do

którego powraca (czyli do transendencji: absolutu, Boga). Filozofowanie jest drogą budzenia tego

wspomnienia, dzięki któremu powracamy do źródła.

- Jeśli nic nie wychodzi mi naprzeciw, jeśli nie kocham, jeśli dzięki mojej miłości nie wychodzi na

jaw to, co jest, jeśli nie staję się przez to sobą, to pozostaję w końcu istnieniem, którego można użyć w

końcu tylko jako surowca.

- To, kim autentycznie jestem, nigdy nie jest czymś co posiadam, ale pozostaje zawsze tym, czym

mogę być. Gdybym wiedział, kim autentycznie jestem, to nie byłbym sobą, gdyż uprzytamniam sobie

siebie jako zadanie, a nie jako byt już gotowy, zakończony.

Autorytet - tradycja

- Autorytet jest dla nas tym, co historyczne i przeszłe w teraźniejszości, przemawia w obrazach i

symbolach, instytucjach, prawach i systemach myślowych, osadzając w dziejach tę niepowtarzalną

teraźniejszność, którą ja jestem. Autorytet jest więc wspierającą mnie przeszłością, tradycją.

- Proces stawania się wolnym w autorytecie: Człowiek wzrasta wśród tradycji, autorytetu. Następnie

dojrzewając uobecnia siebie. Treści autorytetu ożywają, gdy staną się jego własne. Inaczej pozostaną

obce – przeciw nim występuje pierwsza wolność, której zależy na byciu sobą. Jednak wolność

dojrzewa, a w człowieku zwolna odzywa się osobista prawda, której będąc wolny, trzyma się nawet

wbrew wymogom autorytetu, który kiedyś pomógł mu tę prawdę w sobie wytworzyć.

- Prawda jest nieustannie wytwarzana przez człowieka i tradycję w ruchu przezwyciężania autorytetu.

A zatem prawda istnieje w czasie, jest dziejowa – i dlatego stale jest zadaniem.

Rozum

- Rozum to coś więcej niż intelekt. Intelekt jest raczej narzędziem rozumu.

- Rozum jest totalną wolą komunikacji. Zwraca się ku wszystkiemu, co może stać się językiem, ku

wszystkiemu, co jest, i chce to uchronić. Rozum poszukuje jedni (wizji świata, światopoglądu) dzięki

rzetelności – która, w odróżnieniu od fanatyzmu prawdy, jest bezgranicznie otwarta i czeka na

pytania. Oraz dzięki sprawiedliwości, która wszystkiemu, co pochodzi ze źródła, pozwala być sobą.

- Rozum nigdy nie staje się tożsamy z posiadaną wiedzą. Pozostaje raczej bezgraniczną otwartością.

Wolność

- Egzystencjalna wolność stoi między koniecznościami:

1. Porządek praw natury; 2. Porządek praw powinności – form i zasad; 3. Moja zobowiązująca przeszłość.

Jednak trzecia konieczność jest osobista i egzystencjalna: wolność nie może istnieć poza nią. Pierwsza

i druga są zewnętrzne i w wolności mogą zostać przełamane.

docsity.com

17

8. Wolność w Hessenowskiej filozofii wychowania

SERGIUSZ HESSEN (1887-1950)

(na podstawie: Podstawy pedagogiki, Studia z filozofii kultury)

Indywidualność - osobowość

Indywidualność oznacza dokładnie nie-podzielność. Indywidualność to niezastąpioność, dotyczy nie

tylko człowieka, ale także jedynych w swoim rodzaju wydarzeń historycznych i pomników kultury

(„dziejowość jest indywidualna”). Jakikolwiek podział niweczy swoistą wartość indywidualności –

podobnie jak podział diamentu niweczy jego wartość. Przeciwieństwem indywidualności jest

egzemplarz (czyli przykład jakiegoś rodzaju, np. żaba = przykład żabowatości). Egzemplarz jest

mechaniczny, indywidualność natomiast jest twórcza. Indywidualność zdobywamy dzięki zadaniom

ponadindywidualnym: ponadczasowym zadaniom kultury (dążenie do prawdy, piękna i dobra).

Indywidualność zdobywamy, stając się mikrokosmosem, zdobywając światopogląd, tzn.

ujmując świat (makrokosmos) w całości. „Człowiek odzwierciedla w sobie cały świat, i im bardziej

świadomy i wyraźny jest jego światopogląd, tym bardziej jest on osobowością, tj. mikrokosmosem, w

którym świat odzwierciedla się w swój własny, niepowtarzalny i niezastąpiony sposób.” Światopogląd

jest zawsze wykrywaniem sensu i urzeczywistniających się w nim wartości. Stosunek między

osobowością a wszechświatem jest o wiele szerszy i bardziej pierwotny niż stosunek między

poznającym podmiotem a poznawanym przedmiotem. Każdy wytwór kultury jest próbą ucieleśnienia

wszechjedni świata, którą chciałbym wchłonąć – światopogląd tkwi w głębi życia duchowego, tam

gdzie spotykam się z upragnioną wszechjednią. Czyli świat kultury i mikrokosmos osobowości to

wytwory światopoglądu: dążenia do jedności.

Rozumienie

Rozumienie wydarzeń historycznych i pomników kultury (czyli tradycji) nie może opierać się na

psychologii – historia bada sprawy indywidualne, a psychologia ogólne prawa przebiegu procesów

psychicznych. „Matematyką” nauki historycznej powinna być filologia (czyli hermeneutyka). Zadanie

filologa: „wyprowadzić z martwego tworzywa ukryty w nim sens, biorąc ze znaku wszystko to, co on

mówi, i nie wkładając weń nic zbytecznego”.

Filozofia

To samoistna nauka o sensie, treści i znaczeniu wartości kulturalnych, do których wdrożenie jest

zadaniem wychowania. „Filozofia jest właśnie naukowym uświadomieniem tego, co intuicyjnie,

bezwiednie tak dobrze jest znane każdemu człowiekowi, uczestniczącemu w procesie twórczości

kulturalnej. Ponieważ tylko ten proces wznosi życie człowieka ponad prostą egzystencję, nadaje jej

sens i dostojeństwo, to powiedzieć można, że filozofia jest samopoznaniem człowieka, jest poznaniem

człowieka w jego człowieczeństwie”. Historia jest opowiadaniem o przeszłości człowieka,

nagromadzonej przezeń w pracy nad dobrami kulturalnymi. Filozofia jest nauką o samych dobrach,

ich sensie, składzie, prawach. A dobra te są właśnie celami wychowania.

Gałęzie poznania

 Matematyczne poznanie rzeczywistości egzemplarycznej. Metoda przyrodnicza i

matematyczna;

 Filologiczne poznanie rzeczywistości indywidualnej. Metoda filologiczna.

 Dialektyczne poznanie sensu obowiązujących wartości. Metoda filozoficzna.

Cele wychowania

Zadaniem pedagogiki jako nauki jest wprowadzenie refleksji i stosunku krytycznego do potocznego,

nawykowego wychowania. Środki powinny być przeniknięte celami, podobnie jak byt człowieka –

powinnością. Cele życia i wychowania nie powinny być zakończone, lecz otwarte (cele-zadania),

wymagające ruchu i rozwoju. Możemy więc utożsamiać je z absolutnym wartościami, których zespół

(w postaci materialnej) przywykliśmy nazywać kulturą. Idee są zawsze „zadaniami bez rozwiązania”

(ponieważ żadne rozwiazanie nie wyczerpie idei, np. można namalować nieskończenie wiele pięknych

docsity.com

18

obrazów) choć nie są celami ułudnymi, jak np. perpetuum mobile czy kamień filozoficzny. Kultura

zachowuje się w ciągłości dążeń do tych celów-zadań-wartości. Czyli tradycja możliwa jest przez

zadanie, które ciągle domaga się rozwiązania: np. gdyby znikła idea liczby, znikłyby zadania dla

matematyków, a tym samym cała matematyczna przeszłość.

Kultura

Składa się z trzech warstw:

 Cywilizacji, gospodarstwa (wytwórstwo, technika) – materialna; Gospodarstwo, wytwarzając

więcej, niż samo potrzebuje, staje się źródłem kapitału i podstawą wyższych warstw.

 Obywatelskiej (państwo, prawo) – społeczna;

 Oświaty (nauka, sztuka, religia, moralność) – duchowa.

Odpowiadają warstwom dostępnego nam bytu, naszej drodze rozwojowej. Uwaga: prawo jest

społeczne, moralność duchowa, jednak prawo nie istniałoby bez moralności: warstwy niższe

podtrzymują wyższe, jednak bez światła wyższych nie miałyby racji bytu. Sołowjow: „Prawo jest

minimum moralności”.

Anomia, heteronomia, autonomia: szczeble rozwoju i wychowania

Swobodne wychowanie, anomia - zabawa

Ideał swobodnego wychowania niezniszczalny w swej części krytycznej. Pedagog, który się nigdy nim

nie zafascynował (np. antypedagogiką, Neillem), nie jest właściwym pedagogiem.

Elementy przymusu w przedszkolu: plan dnia, uważanie na potrzeby innych...

Heteronomia - praca

Ma wartość nie sama przez się, ale jest szczeblem przejściowym do autonomii, jak i prawo, będące

swego rodzaju skrystalizowaną powinnością. Źle zorganizowane lekcje wychowują ludzi, którzy w

ciągu całego życia umieją urzeczywistniać tylko cele przepisane przez innych, wychowują

rzemieślników. A jak powinna wyglądać sensowna lekcja? Należy dobrze znać ucznia i stawiać mu

cele takie, jakie sam sobie by postawił, gdyby umiał. Im uczeń starszy, tym dalsze cele i więcej

samodzielności. Nie należy oznaczać środków. Możliwe wypaczenia lekcji w dwu kierunkach:

 Mechaniczna praca, naśladowanie wzoru.

 Przedwczesna twórczość i jej skutki: dyletantyzm i niedbalstwo. Dyletant: zaspokajający się

rozpływającą się ogólnikowością, wykonaniem przybliżonym.

Szkoła mechaniczna, a w niej naśladujące nauczyciela ludzkie egzemplarze, to szkoła bierna,

aspołeczna i antyindywidualna, ponieważ indywidualność można zdobyć tylko na tle powiązanej

zadaniami całości. Szkoła pracy: społeczny organizm, rodzące się indywidualności. Duch pracy

(współpraca, twórczość, konsekwencja, organizm) to zupełnie co innego niż „zatrudnienie” –

mechaniczna robota.

Heteronomia - autorytet i swoboda w szkole

„Znaczenie autorytetu na tym właśnie polega, że jest on niezbędnym stopniem pośrednim między siłą

zewnętrzną, której w sposób naturalny podporządkowuje się dziecko, a wolnym podporządkowaniem

się wewnętrznemu prawu powinności.” Kiedy nauczyciel będzie autorytetem?

Kara?

Na ogół lepiej zapobiegać niż karać, a kar używają przede wszystkim uczyciele przemęczeni,

znudzeni i bezsilni. A jednak tam, gdzie akceptujemy przymus, musimy też akceptować karę. Tylko

jaką? Kara jako „akt prawny” – wydany przez sąd koleżeński z udziałem nauczyciela. Jeżeli ich

autorytet jest silny, wystarczy nagana. Karane powinny być wykroczenia przeciwko szkolnemu prawu,

przede wszystkim brak szacunku dla innych uczniów.

(Na szczeblu anomii sensowna jest kara naturalna).

Autonomia – kształcenie uniwersyteckie i praca twórcza.

docsity.com

19

9. Nawroczyński o życiu duchowym

BOGDAN NAWROCZYŃSKI (1882-1974)

(na podstawie: Życie duchowe. Zarys filozofii kultury, oraz Główna zasada Szkoły Pracy)

Odrzucenie momentu celowości, czyli astawienia na wartości (sens) świata kultury – rodzi

wyjaśnienia naturalistyczne i socjologistyczne. Wyjaśnianie przeżyć wewnętrznych przez fakty

zewnętrzne, czyli biologiczne lub społeczne, czyni z przeżyć kulturowych jedynie przejściowe

zjawiska. Nie należy więc tak postępować (jak postępował np. Durkheim).

Składniki życia duchowego:

1. czynności – przeżycia wartości + cele/wartości. 2. wytwory – materialne i niematerialne (np. decyzje moralne) skutki przeżyć i wartościowania.

9.1. O czynnościach i wartościach

Czynności kulturalne i kulturowe:

Każda czynność celowa jest kulturowa, ale nie każda jest kulturalna. Cel jest zawsze wartością, lecz

wartość posiada znak: +, 0, -. Kulturalne są tylko cele o wartości dodatniej. Np. wielokrotnie

wspomniane palenie czarownic jest czynnością kulturową o znaku „minus”, a więc czynnością

niekulturalną.

Czynności bezpośrednie i pośrednie:

Bezpośrednia: dla kultury, drugiego człowieka. Pośrednia: dbając o siebie przy okazji chronię kulturę,

np. kolekcjonuję drogie obrazy (jak np. amerykański nafciarz J. Paul Getty).

Definicja czynności:

Czynność kulturalna jest czynnością telehormiczną bezpośrednio lub pośrednio skierowaną na

dodatnią wartość normatywną i zmierzającą do jej zrealizowania.

Wartości normatywne i nienormatywne:

Nienormatywna: ważna dla mnie, ale niekoniecznie dla ludzi o „wyrobionym sumieniu”.

Normatywna: obowiązująca każdego, oczywista dla ludzi potrafiących „trafnie oceniać”, czyli dla

tych, których sąd jest przystosowany do obiektywnego stanu rzeczy. A zatem wartości nie są

wyłącznie subiektywne. Skąd się biorą, Nawroczyński nie pisze.

Sumienie rozumiane szeroko: moralne, naukowe, artystyczne. Wartości normatywne posiadają tzw.

„walor” – obowiązują niezależnie od wartościowań. Walor posiada zasięg: rodzina, państwo, szerszy

krąg kulturowy. Czy coś może posiadać walor uniwersalny? Zapewne prawdziwe zdania logiczne.

Ale...

Wartości normatywne wolne i związane:

Lokalny (polski) walor z pewnością ma np. Pan Tadeusz. Ale czy samo piękno i miłość, w nim

wyrażone, nie mają charakteru uniwersalnego? Piękno Pana T to wartość związana, a Pan T jest jej

nosicielem. Lecz samo piękno jest „wolne”: to wartość absolutna, ma walor kulturowoniezależny.

Spory dotyczące wartości dotyczą nie samych wartości, ale ich nosicieli (czyli dzieł, uczynków).

Cechy wartości absolutnych (normatywnych wolnych):

1. Mieszczą się zawsze na krańcu +; 2. są nieograniczone czasem i przestrzenią, obowiązują powszechnie; 3. nie są psychiczne, ale też nie istnieją realnie; 4. są celami ostatecznymi; 5. wymagają konsekwencji i ofiarności.

docsity.com

20

9.2. O wytworach

Sens i znaczenie wytworu zewnętrznego (materialnego)

Sens wytworu kultury to jego cel i przeznaczenie. Nierozpoznanie sensu zdarza się, jednak człowiek

kulturalny się stara go odnaleźć, tylko barbarzyńca od razu napali w piecu książkami. Nawroczyński

nie pisze o „nadrozpoznaniu” – kiedy to np. drzwi od kurnika są brane przez archeologa za ołtarz.

Spoistość wytworu:

Cechą wytworów jest spoistość, czyli organizacja wokół wartości (natura też jest spoista, ale inaczej,

ponieważ nie organizuje się wokół wartości, a zatem nie ma „sensu” jako znaczenia i przeznaczenia).

Spoistość i sens rosną równolegle.

9.3. Procesy duchowe

Składniki procesów:

To czynności i wytwory, ściśle splecione i przenikające się. Wytwory są zarówno wewnętrzne

(podmiotowe, subiektywne) i zewnętrzne – umysł konstruktora i lokomotywa. Jedynie martwe kultury

składają się wyłącznie z wytworów, natomiast żywa jest procesem i składa się także z czynności.

Zatem lepiej mówić o niej: życie duchowe.

Kultura to jedność w wielości - 3 procesy splecione w jeden:

1. proces wnikającego używania (rozumienia); 2. kształtowania się; 3. tworzenia.

1. Wnikające używanie:

By kultura była żywa, należy jej używać (zgodnie z przeznaczeniem – sensem!): językiem mówić, w

garnkach gotować... Nie ożywią jej więc archeolodzy, ich interpretacja nie jest wnikającym

używaniem.

Interpretacja

Wygląda to tak, jak gdyby utrwalony wytwór, oddzieliwszy się od autora, zaczynał żyć własnym

życiem. Złudzenie to wywołane jest przez tę okoliczność, że wytwór utrwalony, będący wyrazem

przeżyć autora, jest zasze tylko częściową przyczyną przeżyć odbiorców. Inne częściowe przyczyny

odtworzenia są poza nim i mogą ulegać zmianom.

2. Kształtowanie się

Czyli wewnętrzne wzrastanie w kontakcie z kulturą zewnętrzną. Coś zewnętrznego staje się moje,

zaczyna „mieszkać we mnie”. Taki proces można nazwać „introcepcją” (termin Williama Sterna).

Obcowanie z kulturą to zatem aktywna introcepcja sensu. Krystalizowanie własnej struktury osobowej

na strukturze zewnętrznej, kulturowej.

3. Twórczość

Stworzyć nowy układ to za mało, by być twórczym – np. kalejdoskop nie jest twórczy. Należy

selekcjonować układy wg wartości. Dwa rodzaje twórczości:

a. Wytwarzanie wg gotowego wzoru – ulepszanie materiałów i metod produkcji. b. Tworzenie wg formującego się ideału – własnego i rozwijającego się.

Twórczość prawdziwa to wolność: zdeterminowanie działań wyłącznie przez własną osobowość.

Znowu, podobnie jak sumienie, twórczość rozumiana jest szeroko: moralna, poznawcza, estetyczna.

Jednak moralna ma pierwszeństwo, ponieważ każda twórczość wymaga wysiłku, poświęcenia,

samodzielności – oddania się w służbę wartości.

Moment twórczości obecny jest także we wnikającym używaniu, czyli rozumieniu i interpretacji.

docsity.com

21

„Szkoła Pracy”

Praca nie powinna być tutaj kojarzona z pracą reczną, wprowadzoną jako odskocznia od nadmiernej

pracy umysłowej w szkole klasycznej. Praca ma oznaczać: wewnętrzny, zaangażowany stosunek do

zadań. Powinny się w niej zaznaczać i być wewnętrznie przeżywane cztery momenty:

1. Cel, 2. przezwyciężeniue oporu fizycznego lub trudności (moralnej albo fizycznej), 3. wysiłek (czasem długotrwały) potrzebny do przezwyciężenia, 4. wartościowy wynik. Nie chodzi tutaj o wartość zewnętrzną, lecz wewnętrzną: czyli

wychowawczą. Nie będzie wychowawczą praca nienawistna ani mechaniczna.

10. Suchodolskiego koncepcja kultury jedno i dwuwuwarstwowej

BOGDAN SUCHODOLSKI (1903-1992)

(na podstawie: Uspołecznienie kultury, oraz Wychowanie dla przyszłości)

A. Uspołecznienie kultury (1937)

Kultura jedno i dwuwarstwowa

Jedno (kultury „pierwotne”) – bezpośredniość doświadczenia, mały zasób treści, bliska tradycja,

wyraźne normy grupowe. Życie aktualne. Kultura charakteru i współżycia. W niej łatwo ulegają

zaniedbaniu wszystkie dobra obiektywne, które nie służą bezpośredniemu spełnianiu zadań

życiowych. Niewiele ról do wypełnienia, spójnych ze sobą, np. matka i tkaczka.

Dwu (nasza) – bogata i nieogarnialna w całości głębia tradycji, mozaikowość, wymaganie

specjalizacji, wytwarzania i konsumpcji. Życie aktualne jest przysłaniane przez życie celowe. Kultura

wytwarzania. Wytwórczość i konsumpcja - ochrona dóbr obiektywnych - dezorganizuje charakter

jednostek i osłabia spoistość grupy. Wielość oddzielonych ról. Kultura nowoczesna jest „otchłanią, nie

źródłem”.

„Gdy bogactwo dóbr kultury staje się tak wielkie, iż nie może być aktualizowane w sytuacjach

życiowych [wychowanie uczestniczące], powstaje potrzeba wychowania istytucjonalnego, które by

uzupełniło życiowe doświadczenie”.

Droga do kultury

Co jest drugą warstwą: świat obiektywizacji, nadbudowanych wartości. Mogą one być żywym

źródłem, ale niszczy je historyzm, stosunek „antykwarsko – erudycyjny”.

„Droga do kultury prowadzi nie tylko – a może nawet i nienajlepiej – przez wiedzę o dorobku

dawnym, ale przez kształtowanie życia bieżącego wg współczesnych dążeń i ideałów, a na podstawie

przeszłości, która żyje w teraźniejszości”. Kto świat wartości traktuje ze stanowiska korzyści,

podobnie jak świat rzeczy, ten nie przestąpi nigdy progu kultury

4 kroki do kultury:

1. Spajanie mozaiki kultury dwuwarstwowej; 2. święto codzienności; 3. osiąganie harmonii wewnętrznej; 4. powstanie więzi – wspólnoty. Uspołecznienie kultury.

Uspołecznienie kultury

Oznacza coś innego niż upowszechnienie. Nie chodzi tu wcale o to, by wszystkim coś dawać lub o to,

by wszystkich w pewien sposób urabiać. Chodzi o to, by wszystkich powołać. Powołać do pracy,

wysiłku, twórczości. Wykształcić bezpośredni stosunek do rzeczywistości, do prawdy, do piękna, do

docsity.com

22

obowiązku. Piękno jest wyrazem umiłowania bytu, jest świadectwem jakiegoś głębokiego pojednania

człowieka i rzeczywistości.

Wychowanie estetyczne

Lub wszelka akcja, mająca na celu zbliżenie ludzi do piękna, jest nierozłącznie związana z dążeniem

do odrodzenia całej kultury, do przezwyciężenia deprawujących rozdźwięków, zachodzących w jej

dwuwarstwowym istnieniu, do przywrócenia ludziom bezpośredniości i pełni.

B. Wychowanie dla przyszłości (1947, 68)

Zadanie wychowania

Odrodzenie życia osobowego przez powołanie go społeczne, które chroni przed niebezpieczeństwani

egoizmu, zarozumiałości, osamotnienia, zniechęcenia. Odrodzenie życia osobowego przez odbudowę

łączności człowieka z rzeczywistością, w której żyje, przez rozbudzenie miłości do niej, pragnienie

podjęcia trudów dla niej i w niej.

Pięć zasad edukacji kulturalnej

1. prowadzić ku akceptacji ludzkiej wspólnoty; 2. budować osobowość: raczej „być jakimś” niż „mieć coś”; 3. wierzyć w potrzebę i sens wartości autotelicznych; 4. przedkładać wartości nad korzyści; 5. poszukiwać w rozmaitości tego, co trwałe.

11. Przezwyciężenie czasu w koncepcji Ingardena

ROMAN INGARDEN (1893-1970)

(na podstawie: Książeczka o człowieku)

O naturze ludzkiej

Bez bezpośredniego i intuicyjnego obcowania z wartościami, bez radości, jaką daje mu to obcowanie,

człowiek jest głęboko nieszczęśliwy. Dzięki szczególnej umiejętności przewidywania ich jakości,

człowiek wytwarza na podłożu świata realnego świat szczególny – świat kultury ludzkiej, w którym

wartości mogą się ukazywać. „Natura ludzka polega na nieustannym wysiłku przekraczania granic

zwierzęcości tkwiącej w człowieku i wyrastania ponad nią człowieczeństwem i rolą człowieka jako

twórcy wartości. Bez tej misji i bez tego wysiłku wyrastania ponad samego siebie człowiek zapada z

powrotem i bez ratunku w swoją czystą zwierzęcość, która stanowi jego śmierć.”

Człowiek i jego rzeczywistość

Czy człowiek tym różni się od innych istot, że najdoskonalej podporządkował sobie przyrodę? Nie –

tym, że stwarza nową, unikalną rzeczywistość kultury.

„A gdy dzieł naszych własnych nie umiemy należycie pojąć i oddać im sprawiedliwości w naszym

przeżyciu, gdy nie dorastamy do ich doskonałości, wówczas czujemy się poniżeni, wynaturzeni,

nawracamy w pewnej mierze ku granicy, na której zatarłaby się różnica między nami a zwierzętami.”

Człowiek i czas

Dwa sposoby doświadzcania czasu: 1) przede wszystkim istnieję ja, jako trwały byt, a czas jest czymś

pochodnym i zjawiskowym, wynikiem moich wrażeń; 2) czas i przemiany stanowią rzeczywistość,

która mnie unicestwia, a ja się zmieniam, ciągle pojawiam się w czasie.

docsity.com

23

W pierwszym wypadku pozostaję pod ciężarem przeszłości, ponieważ wydaję się sobie trwały

- naginam teraźniejsze decyzje do wypadków przeszłości. „Jak gdyby nie minęło to, co przeszło” –

„klątwa przeszłości”, dawnych win, sporów i zobowiązań.

W wypadku drugim wszystko się zmienia, oglądane pod kątem teraźniejszości przyjmuje

coraz to inne barwy. Kim więc jestem „naprawdę”? Upływ czasu mi zagraża, a niepewność jutra

sprawia, że „zabijam czas”, wynajdując chwilowe zajęcia. „Myśli, że buduje świat dokoła siebie i

siebie w tym świecie, a tymczasm tłumi tylko własny lęk przez zagrażającą mu pustką. I przez to tym

bardziej już dziś pustką się staje”.

Jak pokonać tę alternatywę? Pozostać przy sobie: zaufać sobie i swemu istnieniu, nie ulegać

pozorowi bycia rzeczą. Rozwiązywać samodzielnie zagadnienia praktyczne wysuwane przez życie,

podejmować moralne decyzje, umieć oddać się działaniu, mieć odwagę i siłę, nie zdradzać siebie

samego. „Jestem siłą, co che być wolna. I nawet trwanie swoje wolności poświęci. Ale zewsząd pod

naporem sił innych żyjąca, niewoli zaródź sama w sobie znajduje, jeśli się odpręży, jeśli wysiłku

zaniedba. I wolność swoją utraci, jeżeli się sama do siebie przywiąże. Trwać i być wolna może tylko

wtedy, jeżeli siebie samą dobrowolnie odda na wytwarzanie dobra, piękna i prawdy. Wówczas dopiero

istnieje”.

docsity.com

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 11 pages
Pobierz dokument