Makroekonomia - Notatki - Ekonomia - Część 2, Notatki'z Ekonomia
Konrad_88
Konrad_883 June 2013

Makroekonomia - Notatki - Ekonomia - Część 2, Notatki'z Ekonomia

PDF (401 KB)
48 strona
590Liczba odwiedzin
Opis
Ekonomia: notatki z zakresu mikro e makroekonomii dotyczące powstanie pieniądza jego istota,; formy pieniądza.itd.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 48
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 48 pages
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 48 pages
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 48 pages
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 48 pages
Pobierz dokument
Makroekonomia.

1

29. Powstanie pieniądza jego istota.

Gospodarka rynkowa jej współczesnej postać jest gospodarką pieniężną. Współczesne formy pieniądza a zwłaszcza pieniądz papierowy są rezultatem długiego procesu historycznego rozwój wymienny. Początkowo, gdy pojawiała się konieczność zastąpienia wymiany bezpośredniej towaru na towar (T – T),

wymiana za pośrednictwem powszechnego ekwiwalentu, tę rolę powszechnego ekwiwalentu, czyli dobra przyjmowanego przez wszystkich uczestników wymiany, pełnił towar, który był stosunkowo łatwo

dostępny o powszechnie poszukiwany. Powszechny ekwiwalent – towar jest ekwiwalentem mało podzielnym, niekiedy trudno przenośnym występując w tej roli na ograniczonym obszarze wymiany. Duża różnorodność naturalnych

powszechnych ekwiwalentów utrudniają rozwój wymiany. Wraz z przestrzennym i ilościowym rozwojem wymiany towarowej coraz bardziej widoczna staje się konieczność znoszenia ograniczeń związanych z tą

formą powszechnego ekwiwalentu. Proces rozwoju wymiany dokonuje sam tego zniesienia, wydzielając nową postać powszechnego ekwiwalentu – pieniądz. Kształtuje się w ten sposób pieniężna forma wymiany, w której rolę powszechnego ekwiwalentu przyjmują metale szlachetne, przede wszystkim

złoto. Występowanie w funkcji powszechnego ekwiwalentu złota nie było przypadkowe. Złoto tylko, dlatego

przejęło wobec innych towarów funkcję pieniądza, gdyż przed tym samo znajdowało się w obiegu jako towar – zarówno jako towar przekładany do wymiany jak też jako jeden z wielu ekwiwalentów. Naturalnie wielkość złota, przede wszystkim w małej jego ilości wagowej skoncentrowana była duża

ilość wartości. Jest ono metalem odpornym na działanie czynników chemicznych, łatwo podzielnym i przenośnym, przystosowanym do przechowywania. Złoto stało się pieniądzem w wyniku rozwoju wymiany i obiektywnej ekonomicznej konieczności powstania powszechnego ekwiwalentu.

2

30. Funkcje pieniądza.

Pierwszą funkcją pieniądza jest funkcja miernika wartości, polega ona na tym, że wartość towarów przedstawiana jest w pieniądzu. Dzięki tej funkcji pieniądza wszystkie towary mogą być pod względem ilościowym porównywalne ze sobą i sprowadzone do jednego „wspólnego mianownika:.

Funkcję miernika wartości pełni pieniądz w sposób myślowy, idealny. Oznacza to że dla wyrażenia wartości towaru nie jest niezbędne posiadanie pieniądza w formie monety lub banknotu. Ten sposób

sprawowania funkcji miernika wartości możliwy jest jednak tylko dzięki temu, że w obiegu znajduje się realny pieniądz, który umożliwia przeprowadzenie transakcji kupna – sprzedaży. Druga funkcją pieniądza jest funkcja środka cyrkulacji ( środka wymiany). Polega ona na tym, że

pieniądz występuje w roli pośrednika wymiany towarów. Jeśli w bezpośredniej wymianie towar wymieniany był na towar , to wraz z pojawieniem się pieniądza wymiana przyjmuje postać towar-

pieniądz – towar. Aby więc, w zamian za jeden towar otrzymać drugi, trzeba najpierw dokonać transakcji sprzedaży, zamienić własny towar na pieniądz, a za otrzymany pieniądz zakupić potrzebny towar. O ile w funkcji miernika wartości pieniądz funkcjonował w sposób myślowy, to w funkcji środka

cyrkulacji pieniądz musi występować realnie – jako moneta lub banknot. W wypełnianiu funkcji środka cyrkulacji pieniądz pełnowartościowy został w toku rozwoju

historycznego zastąpiony przez różne substytuty – z metali nieszlachetnych i pieniądze papierowe. Kolejną funkcją pieniądza jest funkcja środka gromadzenia skarbu (środka akumulacji). Pieniądz zmienia się w skarb, z chwilą, gdy proces cyrkulacji zostaje przerwany, gdy akt sprzedaży nie zostaje uzupełniony

postępującymi po nim aktem kupna. Rozwinięta produkcja i wymian towarów sama rodzi potrzebę gromadzenia skarbu. Akty kupna i sprzedaży w warunkach rozwiniętej cyrkulacji towarowej nie pokrywają się bowiem w czasie. Dla

dokonania zakupów na rynku, którym nie towarzyszy w danym momencie sprzedaż towarów, niezbędne jest posiadanie rezerw pieniężnych, czyli skarbu.

Rozwój stosunków towarowo – pieniężnych, wzrost potęgi pieniądza rodzi potrzebę gromadzenia pieniądza jako wyrazu bogactwa i społecznego prestiżu. Przejawia się to w dążeniu do gromadzenia kruszców szlachetnych, pieniądza, do powiększania skarbu. Przy czym dążenie do gromadzenia skarbu z

natury nie zna granic. Wynika to z samej istoty pieniądza, który jest bezpośrednio wymienialny na każdy towar. Należy także wskazać na kształtowanie się estetycznej formy skarbu, dążenie do posiadania w tej

formie przedmiotów złotych i srebrnych. W warunkach istnienia systemu pieniężnego opartego o obieg pełnowartościowych monet, skarb odgrywał istotną rolę w zasilaniu cyrkulacji niezbędną masą środków pieniężnych. W okresach, gdy

rozmiary transakcji towarowych się kurczą, część pieniądza złotego odpływa z obiegu zamieniając się w skarb. W okresach zwiększania się obiegu towarów i transakcji kupna sprzedaży, pieniądz napływa do

kanałów cyrkulacji, rozmiary skarbu się kurczą. Pieniądz w funkcji środka gromadzenia skarbu pełni więc także rolę regulatora rozmiarów obiegu pieniężnego. Pieniądz występuje w funkcji środka odroczonych płatności. W funkcji tej występuje on w sytuacjach, w

których sprzedaż towaru oddzielona jest w czasie od otrzymywania pieniądza. Istnieją różne przyczyny takiego przebiegu transakcji kupna – sprzedaży towarów. Na wytworzenie

różnych towarów zużywa się różne ilości czasu. Producent towarów o długim cyklu produkcyjnym musi dłużej czekać na uzyskanie środków pieniężnych z ich sprzedaży; na zakup towarów, które potrzebuje do bieżącej produkcji, uzyskuje więc kredyt od ich producenta. Cenę tych towarów opłaca zatem później –

po sprzedaży swych produktów. Produkcja szeregu towarów nosi charakter sezonowy. Środki pieniężne z ich sprzedaży wpływają do wytwórców w określonych porach roku. W międzyczasie jednak nabywają

oni potrzebne im środki produkcji, za które płacą po zbiorach. Sytuacji tego rodzaju, w których konieczne są stosunki kredytowe między sprzedawcami i nabywcami towarów, jest wiele. Pieniądz, który wkracza do obiegu dopiero w terminie płatności pełni funkcję środka odroczonych płatności.

Warunkiem występowania pieniądza w tej funkcji jest istnienie w rozwiniętej postaci wszystkich poprzednich funkcji pieniądza. Punktem wyjścia jest zawsze określenie wartości ceny towaru, co

oznacza, że pieniądz występuje w funkcji miernika wartości. Istnienie transakcji kupna – sprzedaży, w których pieniądz występuję w charakterze środka wymiany, jest w ogóle warunkiem rozwoju transakcji kredytowych. Te ostatnie rozwinęły się na gruncie istnienia cyrkulacji towarowej z udziałem pieniądza.

3

Aby jednak mogły na większą skalę rozwinąć się transakcje kredytowe sprzedawca (producent) musi posiadać rezerwę środków pieniężnych, co zakłada istnienie pieniądza w funkcji środka akumulacji.

Upowszechnienie się stosunków towarowo – pieniężnych powoduje, że pieniądz w funkcji środka płatności występuje poza sferą obiegu towarów. Powstawania stosunków wierzyciela i dłużnika niekoniecznie wymaga istnienia kupna – sprzedaży towarów.. we wszystkich transakcjach pożyczkowo –

pieniężnych w chwili spłaty długu pieniądz występuje w tej funkcji. Podobnie jest przy opłatach czynszów, rent, podatków, a także przy opłacie siły roboczej.

Ukształtowanie się funkcji pieniądza jako środka odroczonych płatności może być przyczyną istotnych perturbacji w gospodarce rynkowej. Stosunki kredytowe rozwijają się normalnie, jeśli nie ma istotnych przeszkód w realizacji zobowiązań płatniczych. W gospodarce powstają natomiast istotne problemy, jeśli

łańcuch wierzycieli i kredytobiorców zaczyna się rwać z powodu niewypłacalności dłużników. Pociągać to może za sobą krach systemu kredytowego, odbijający się negatywnie na innych działach gospodarki.

Tak się dzieje w sytuacjach kryzysowych, w których występuje nie tylko załamanie procesów produkcyjnych, ale również sfery obiegu pieniądza, co potęguje trudności produkcyjnych działów gospodarki.

Pieniądz występuje w charakterze pieniądza światowego. Oznacza, to pełnienie przez pieniądz swych podstawowych funkcji nie tylko na rynku krajowym, ale również na rynkach międzynarodowych.

Początkowo w funkcji pieniądza obsługującego wymianę międzynarodową występowało złoto. Rozwój międzynarodowych stosunków ekonomicznych wykształcił z czasem i w tej sferze różne substytuty pieniądza pełnowartościowego. Funkcjonować one jednak mogą w roli pieniądza światowego

tylko w normalnych warunkach ekonomicznych. Wstrząsy ekonomiczne, wojny, itp. Zjawiska, naruszające normalne stosunki ekonomiczne między krajami, nieuchronnie przywracając pieniądzowi kruszcowemu jego funkcję pieniądza światowego.

Pieniądz światowy funkcjonuje przede wszystkim jako powszechny środek płatniczy. Wkracza on do obiegu międzynarodowego głównie przy wykorzystaniu rachunków bankowych, a więc bezgotówkowo.

4

31. Formy pieniądza.

FORMY PIENIĄDZA: W czasach, gdy pieniądz występował tylko w postaci monet państwo nie tworzyło pieniądza tylko ułatwiało posługiwanie się nim w obiegu. Miał, więc charakter materialny. Z

chwilą pojawienia się banknotów wymienialnych na pieniądz kruszcowy i funkcjonujący w obrocie na rynku z monetą uprawnione do tego banki emisyjne uzyskały możliwość tworzenia pieniądza i wprowadzania go do obiegu w ilościach przekraczających produkcję kruszców. Z czasem pojawiała się

nowa forma pieniądza – pieniądz bezgotówkowy zwany także bankowym. Rozwój tego pieniądza oznaczał dalsze możliwości tworzenia pieniądza przez banki i spowodował oderwanie obiegu

pieniężnego od zasobów kruszcowych. Umożliwiało to finansowanie przyspieszonego rozwoju gospod. zarazem jednak stało się źródłem występujących w tym rozwoju dysproporcji między produkcją, spożyciem a inwestycjami, kryzysów bezrobocia oraz innych zakłóceń w funkcjonowaniu gospodarki i

finansów. Po wojnie obieg pieniężny na całym świecie uległ dematerializacji. Składa się on obecnie tylko z biletów bankowych,

Moneta - była pierwszą formą pieniądza tłoczona była ze złota lub srebra. Miała znak stwierdzający

liczbę jednostek pieniądza ustawowego. Waga monety odpowiadała wartości nominalnej.

Wartość monetarna - jest to ilość jednostek, na którą moneta opiewa pomnożona przez parytet pieniądza. bilonu oraz pieniądza bezgotówkowego.

Parytet - jest to liczba jednostek wagowych złota przypadająca na jednostkę pieniądza ustawowego.

Banknoty - były to znaki pieniężne drukowane na papierze opiewające na określoną liczbę ustawowych

jednostek pieniężnych. Były one wprowadzane do obiegu przez banki za pomocą kredytów udzielanych na finansowanie działalności gosp. Istotną ich cechą była wymienialność na monety złote lub złoty kruszec. Ta forma wymienialności nazywa się wymienialnością bezpośrednią, gdyż banki bezpośrednio

reprezentowały złoto zgodnie z ich wartością parytetową w złocie.

Pieniądz papierowy - był on wprowadzony do obiegu przez skarb państwa. Występował przejściowo i służył najczęściej do pokrycia deficytu budżetowego. Reprezentował on pośrednio obieg złota i tym

bardziej, że ilość pieniądza papierowego na rynku uwzględniała obieg złota oraz wartość wymienialnych towarów.

Bilon - wprowadzono go do obiegu obok monet złotych banknotów i pieniądza krajowego. Są to drobne

monety z pospolitych metali. Bilon nazywa się pieniądzem zdawkowym gdyż ma ograniczoną zdolność zwolnieniową od zobowiązań.

Wymienialność pośrednia banknotów - oznacza prawo do wymiany pieniądza krajowego na zagraniczną walutę, przyjmowane w obrotach międzynarodowych jako środek zapłaty uznano, że waluta

ta nie jest wymienialna na złoto.

OBIEG PIENIĘŻNY GOTÓWKOWY I BEZGOTÓWKOWY: Sfera obiegu bezgotówkowego obejmuje ogół stosunków ekonomicznych między jednostkami uspołecznionymi. Mogą one we

wzajemnych stosunkach posługiwać się gotówką tylko w regulowaniu drobnych wydatków nie przekraczających wysokości określonej odp. przepisami. Z obligatoryjną formą rozliczeń bezgotówkowych łączy się obowiązek przechowywania przez jednostki uspołecznione wszelkich

zasobów pieniężnych na rachunkach bankowych za pośrednictwem, których dokonują o ne tych rozliczeń. Natomiast pieniądz gotówkowy funkcjonuje w gospodarce wyłącznie w stosunkach ekonomicznych

między układem uspołecznionym a ludnością oraz w obrotach między gospodarstwami domowymi a jednostkami gospodarki uspołecznionej. Pomiędzy tymi dwiema sferami obiegu pieniężnego występują powiązania w wyniku, których pieniądz bezgotówkowy przekształca się w gotówkę i odwrotnie. Pieniądz

gotówkowy, który powraca do banku przekształca się w pieniądz bezgotówkowy i w tej postaci jest przenoszony z rachunków na rachunki różnych jednostek gospodarki uspołecznionej, które dokonują

5

między sobą różnego rodzaju rozliczeń. W niektórych sytuacjach dla dokonania pewnych płatności pieniądz ten przekształca się w gotówkę i opuszcza sferę obiegu bezgotówkowego, aby niebawem znów

do niej powrócić. W gospodarce pieniądz w postaci gotówkowej właściwie nie cyrkuluje nie krąży, lecz wykonuje raczej ruch wahadłowy między kasami bankowymi.

PIENIĄDZ W OBIEGU DOCHODOWYM - jest urządzeniem pobierania i realizowania dochodów. Głównymi dochodobiorcami uczestniczącymi w tym obiegu są gospodarstwa domowe oraz budżet

państwa. Obie sfery obiegu są ze sobą ściśle związane. Pieniądz dostaje się do obiegu dochodowego ze sfery obiegu transakcyjnego. Odbywa się to w ten sposób, że przedsiębiorstwo z przychodów pieniężnych

uzyskanych ze sprzedaży produkcji świadczenia usług i realizacji obrotu towarowego wypłacają wynagrodzenia swoim pracownikom i dokonują wpłat na rzecz budżetu państwa. Przedsiębiorstwa wyłączają, zatem wymienione strumienie pieniądza z obiegu transakcyjnego kierując je do obiegu

dochodowego. Sfery obiegu transakcyjnego i dochodowego nie pokrywają się jednak w pełni ze bezgotówkowy jest przede wszystkim pieniądzem transakcyjnym przedsiębiorstw zaś pieniądz

gotówkowy jest głównie pieniądzem dochodowym ludności.

Pieniądz papierowy, niewymienialna na złoto postać pieniądza, którego wartość nominalna nie zależy od wartości materiału (papieru - stąd jego nazwa), z którego został zrobiony. W procesie ewolucji jest kolejną - po pieniądzu towarowym - postacią pieniądza.

Wywodzi się od banknotu, będącego w przeszłości zobowiązaniem złotnika (później bankiera) do wypłaty jego oddawcy określonej kwoty w złocie lub srebrze. Banknot był początkowo potwierdzeniem depozytu złotych lub srebrnych monet, złożonego u złotnika (bankiera) w celu

zabezpieczenia ich przed rabunkiem, zniszczeniem itp., miał pełne pokrycie w kruszcu.

Kiedy powszechnie zaczęto posługiwać się banknotami zamiast monetami, bankierzy zaczęli udzielać kredytów, emitując banknoty nie mające już pokrycia w kruszcu. Nadmierna ich emisja

doprowadziła do bankructwa wielu banków, co pociągnęło za sobą działania rządów ograniczające liczbę banków upoważnionych do emisji banknotów, ustalające limity ich emisji, a w końcu zawieszające ich wymienialność na złoto.

W ten sposób pieniądz kruszcowy został zastąpiony niepełnowartościowym pieniądzem

papierowym, którego wartość oparta jest na umowie społecznej przybierającej postać odpowiedniego aktu prawnego (ustawy). Pieniądz papierowy jest więc pieniądzem

symbolicznym.

Początkowo wartość pieniądza papierowego była ustalana w oparciu o parytet złota, obecnie w większości krajów nie ma ona już żadnego powiązania z kruszcem. Wymiana banknotów na złoto została całkowicie zlikwidowana w obrotach wewnętrznych wszystkich krajów świata na

początku lat 30., a w obrotach międzynarodowych w 1971.

Pieniądz, powszechnie akceptowany z mocy prawa lub zwyczaju środek regulowania zobowiązań, pełniący rolę powszechnego ekwiwalentu. Pieniądz pojawił się jako pośrednik

w procesach wymiany wówczas, gdy nabrały one cech masowej powtarzalności, regularności, a więc w okresie przechodzenia od gospodarki naturalnej do towarowej.

Uczestnictwo pieniądza w wymianie pozwoliło zastąpić dotychczasową wymianę bezpośrednią

towaru na towar dwoma odrębnymi, niezależnymi od siebie aktami: towar - pieniądz i pieniądz - towar, co w istotny sposób ułatwiło i wpłynęło na rozwój wymiany towarowej.

W swej wielowiekowej historii pieniądz podlegał ewolucji pozwalającej wyodrębnić, w zależności od jego zewnętrznej postaci i zasad funkcjonowania, kolejne etapy: pieniądza towarowego, w końcowej

fazie przybierającego postać pieniądza kruszcowego, pieniądza papierowego i pieniądza bezgotówkowego.

6

Parytet walutowy parytet złota, sposób określania wartości jednostki walutowej danego kraju. W przeszłości, w warunkach pełnej wymienialności waluty na złoto, a później w systemie stałego kursu

walutowego (system walutowy), stosowany był do tego celu parytet złota, wyrażający ilość czystego złota (w g) "zawartą" w jednostce monetarnej danego kraju.

Obowiązywał on z mocy ustawy ogłaszanej przez władze państwowe, po II wojnie światowej - w uzgodnieniu z Międzynarodowym Funduszem Walutowym (MFW). Obniżenie parytetu złota

oznaczało dewaluację, a jego podwyższenie rewaluację waluty. Z czasem kolejne kraje rezygnowały z ustalania wartości swej waluty w oparciu o parytet złota, prawna jego likwidacja nastąpiła w wyniku

ratyfikacji w dniu 1 IV 1978 zmienionego statutu MFW.

Obecnie poszczególne kraje mają pełną, gwarantowaną prawem międzynarodowym swobodę w ustalaniu zasad kursowych swych walut. Ich wartość mogą ustalać w stosunku do waluty międzynarodowej, koszyka walutowego, europejskiej jednostki walutowej (ECU) lub specjalnych praw ciągnienia (SDR).

W niektórych krajach, nie będących członkami MFW, utrzymano parytety złota, jednakże nie mają one związku z wzajemnymi kursami ich walut i walut innych państw.

Obieg pieniądza, proces przemieszczania się pieniądza pomiędzy podmiotami gospodarczymi w obrębie lub także poza granicami kraju emisji (jeśli jest on stosowany w operacjach międzynarodowych)

w związku z realizacją transakcji kupna-sprzedaży dóbr i usług lub regulowaniem zobowiązań.

Obieg pieniądza może mieć charakter gotówkowy, realizowany przy pomocy znaków pieniężnych, lub bezgotówkowy, realizowany poprzez przenoszenie depozytów z rachunku bankowego jednego podmiotu

gospodarczego na rachunek innego. Pieniądz spełnia w obiegu funkcję środka cyrkulacji, obsługując transakcje wymiany z warunkiem natychmiastowej zapłaty, oraz środka płatniczego - w transakcjach z zapłatą odroczoną lub w płatnościach transferowych.

Wyróżnia się obieg pieniądza transakcyjny, związany z pośrednictwem pieniądza w transakcjach

wymiany towarowej, i obieg pieniądza dochodowy, przesuwający pieniądz pomiędzy podmiotami gospodarczymi i tworzący ich dochody redystrybucyjne.

Szybkość obiegu pieniądza, uzależniona m.in. od stopy inflacji i poziomu stóp procentowych, wpływa na

relację pomiędzy zasobami pieniądza a nominalnym dochodem narodowym - im jest ona większa (im więcej transakcji kupna-sprzedaży obsłuży pieniądz np. w ciągu roku), tym zasób pieniądza przy danym

dochodzie narodowym może być mniejszy, tym niższe będą społeczne koszty obiegu pieniądza.

7

32. Czynniki określające popyt na pieniądz zasady określania ilości pieniądza w obiegu.

PIENIĄDZ W OBIEGU TRANSAKCYJNYM - to obieg pieniężny między przedsiębiorstwami produkcyjnymi a handlowymi oraz między poszczególnymi szczeblami handlu hurtowego i detalicznego.

Obieg transakcyjny - to obieg pieniężny związany z częścią wymiany w zakresie dóbr zaopatrzeniowych w sferze produkcyjnej. Dzięki tej wymianie następuje alokacja produktów pracy

przeznaczonych do dalszej przeróbki lub do odsprzedaży. W sferze obiegu transakcyjnego pieniądz spełnia głównie funkcję środka cyrkulacji uczestnicząc w transakcjach kupna - sprzedaży.

Motyw transakcyjny – (wynika z potrzeby gromadzenia pieniądza w stanie płynnym w celu zawierania bieżących transakcji. Wielkość pieniądza transakcyjnego zależy od wartości zawieranych transakcji przez

różne podmioty gospodarcze oraz stopnia synchronizacji wpływów i wydatków.) Najczęściej wynika on z faktu, że na ogół wpływy i wydatki pieniężne nie są zsynchronizowane w czasie, wydawanie pieniądza następuje częściej niż dochody i aby zrealizować bieżące tranzackcje zakupów

musimy posiadać określony zasób pieniądza. Można też założyć takie rozwiązanie, że wpływy pieniężne będą lokowane w postaci oprocentowanych aktów, ale gdy będziemy chcieli sfinansować zakupy,

poniesiemy określone koszty (opłaty bankowe). Popyt na pieniądz wynika przede wszystkim z funkcji jaką pełni on w procesie wymiany towarów i usług. Ten rodzaj popytu na pieniądz możemy określić jako popyt transakcyjny (motyw transakcyjny). Wynika

on w szczególności z faktu, że na ogół wpływy i wydatki pieniężne nie są zsynchronizowane w czasie – dochodu pieniężne następują rzadziej niż wydawanie pieniądza, dla realizowania bieżących transakcji zakupów niezbędne staje się więc posiadanie określonych zasobów pieniądza. Można oczywiście założyć

i takie rozwiązanie, że uzyskane wpływy pieniężne będą lokowane w postaci oprocentowanych aktywów (np. bonów skarbowych) i w sytuacji gdy potrzebne staje się sfinansowanie zakupów – aktywa te zostają

zamienione na gotówkę. Rozwiązanie takie oznacza przede wszystkim konieczność ponoszenia określonych kosztów (opłaty bankowe) nie jest też praktyczne dla sfinansowania bieżących transakcji (wymaga np. czasu na zamianę aktywów na gotówkę). Bardziej ekonomiczne i praktyczne staje się więc

posiadanie określonych zasobów pieniądza w postaci gotówkowej. Wielkość tego rodzaju zasobów zależy przede wszystkim od wartości zawieranych i przewidywanych

transakcji. Ta wartość zależna jest od tendencji cen na dobra i usługi. Oznacza to, że przy wzroście cen np. dwukrotnym, nastąpi w wyrażeniu nominalnym podwojenie wielkości wydatków. Dla dokonania tych samych co poprzednio transakcji konieczne stanie się posiadanie dwukrotnie większej masy pieniądza,

Mówiąc ogólnie popyt na pieniądz jest popytem na zasób pieniądza w ujęciu realnym. Dla przeprowadzenia określonej liczby transakcji musimy posiadać określoną masę pieniądza w ujęciu

realnym, a więc pieniądza nominalnego, skorygowanego o zmiany poziomu cen. Dotyczy to także popytu na pieniądz w danym czasie w skali gospodarki narodowej, co wyraża wielkość dochodu narodowego, określana przy uwzględnieniu zmian cen.

Jeśli założyć określoną wielkość popytu transakcyjnego w danym czasie ( np. w ciągu roku kalendarzowego) to popyt ten w tym okresie ulega zmianom w złożoności od stopnia synchronizacji

wpływów i wydatków. Jeśli wydatki koncentrują się w jakimś momencie z powodu np. pewnych zwyczajów, to oznacza, że popyt na pieniądz w tych momentach jest większy, a maleje w okresach mniej intensywnych zakupów.

Motyw ostrożności – (związany z niepewnością, co do przyszłych dochodów i wydatków.)

Można powiedzieć, że przezorny zawsze ubezpieczony, gdyż motyw ten charakteryzuje przewidywanie wszystkich okoliczności i potrzeb, które określać będą wydatki w przyszłości. Jest to drugi typ określający popyt na pieniądz. Działanie tego czynnika związane jest z oczywistym

faktem, że nie jest możliwe w momencie otrzymywania dochodów pieniężnych przewidzieć wszystkich okoliczności i potrzeb, które określać będą wydatki w przyszłości. Mogą to być pojawiające się

możliwości dokonania atrakcyjnych zakupów i inwestycji czy nieprzewidziane sytuacje losowe. Także i w tym przypadku możliwe jest przechowywanie części zasobów w postaci np. papierów wartościowych i ich zamiana na gotówkę, ale ze względów praktycznych i zwykłej przezorności rezygnujemy z tego,

tracąc oprocentowanie, a kierujemy zasoby w kierunku pieniądza. Im większy stopień niepewności w

8

funkcjonowaniu podmiotu gospodarującego tym silniej występuje działaniu tego motywu popyt na pieniądz.

Przedstawione wyżej dwa motywy przechowywania pieniądza są głównymi czynnikami kształtującymi popyt na pieniądz jako środek wymiany (cyrkulacji) oraz środek tezauryzacji (przechowywania bogactwa). Ten rodzaj popytu na pieniądz określamy jako popyt na pieniądz w węższym ujęciu,

definiowany jako M – 1.

Motyw spekulacyjny – (związany jest ze skłonnością pewnej części podmiotu gospodarczego do gry na rynku papierów wartościowych. Uczestnicy ciągle rozważają) Np. dla właściciela, który dysponuje zasobami majątkowymi istnieje problem, w jakiej formie te zasoby

przechowywać, by związane z tym ryzyko strat było możliwie małe, a korzyści możliwie wysokie. Lokaty w akcjach mogą przenieść wysokie korzyści albo też wysokie straty, a więc właściciel, który boi

się zaryzykować część zasobów majątkowych przechowuje w gotówce. Motyw ten określa popyt na pieniądz, który określany też jako motyw portfelowy. Ten rodzaj pieniądza określany jest jako szeroki pieniądz M – 2. Dla właściciela dysponującego zasobami majątkowymi

zawsze istniej problem w jakiej formie te zasoby przechowywać, by związane z tym ryzyko strat było możliwie małe a korzyści z tytułu przechowywania możliwie wysokie. Formą tego przechowywania są

lokaty w obligacjach, akcjach i innych walorach. Lokaty w akcjach mogą przynosić wysoką stopę zysku, ale gdy rentowność przedsiębiorstwa spadnie mogą też przynieść straty. Inne lokaty np. obligacje rządowe gwarantują stałą stopę zysku, ale z reguły jest ona niższa niż z lokat o wysokim stopniu ryzyka.

Te różnice w przewidywanej stopie rentowności są przyczyną rozmieszczania lokat pieniężnych w aktywach o różnym stopniu ryzyka. Powodują też, oprócz tego rodzaju lokat część zasobów majątkowych przechowywana jest po prostu w gotówce co zabezpiecza przed stratami, wynikającymi z

nieprzewidzialnej sytuacji na rynku papierów wartościowych. Istotnych czynnikiem, który wpływa na wielkość popytu spekulacyjnego na pieniądz jest wysokość stopy

procentowej. W związku z tym odróżniać należy nominalną i realną stopę procentową. Nominalna stopa procentowa jest to wyrażony w pieniądzu dochód uzyskiwany z lokat pieniężnych (np. 20% stopa procentowa od wkładów oznaczam że z każdej ulokowanej złotówki uzyskujemy 20 groszy odsetek).

Realna stopa procentowa jest stopą nominalną skorygowaną o wskaźnik inflacji (jeśli np. nominalna stopa procentowa od wkładów wnosi 20%, a stopa inflacji 15% - oznacza to, że realna stopa procentowa

wynosi tylko 5%). Na wielkość popytu portfelowego na pieniądz wywiera wpływ poziom realnej stopy procentowej. Jeśli rośnie w wyrażeniu realnym np. oprocentowanie obligacji, wpłynie to na wzrost popytu na lokaty w tej formie, ale jednocześnie spowoduje spadek popytu na pieniądz transakcyjny.

Podaż pieniądza do gospodarki narodowej reguluje bank centralny. Reguluje on rozmiary nominalnej podaży pieniądza. Rozmiary te mają jednak istotny wpływ na poziom cen, a więc na realną podaż

pieniądza. Bank centralny dysponuje także szeregiem narządzi ekonomicznych, wpływających na podaż pieniądza ze strony banków komercyjnych.

9

33. Systemy pieniężne poprzedzające system pieniądza kierowanego (waluty manipulowanej). 34. Istota i przyczyny powstania systemu pieniądza kierowanego (waluty manipulowanej).

W nierozwiniętym stadium wymiany towarowo – pieniężnej pieniądz pojawił się w obiegu w wyniku aktywności wielu podmiotów tej wymiany. Podczas aktu wymiany po prostu ważono kruszec,

odmierzając w ten sposób ilość materiały pieniężnego, niezbędnego dla dokonywania transakcji. Później kupcy o mocniejszej pozycji na rynku wcześniej przygotowali określone ilości kruszcu, oznaczając ich

wagę, próbę oraz wybijając swój znak. W ten sposób narodziła się moneta. Początkowo prawo bicia monety przynależało do szeregu podmiotów. W miarę rozwoju wymiany funkcje emisji pieniądza kruszcowego przejmuje władza państwowa. Konieczne staje się bowiem ujednolicenie w

kraju systemu pieniężnego, ustalenie powszechnie obowiązującej w kraju jednostki monetarnej, wagowej zawartości w niej kruszcu, przeciwdziałanie w ten sposób próbom „fałszowania” monety. Innymi słowy

pojawia się konieczność ustalenia obowiązującego w kraju systemu pieniężnego. Przez system pieniężny rozumieć należy zespół norm prawnych, ustalający podstawową jednostkę pieniądza obowiązującą w danym kraju, jednostki pomocnicze i ich nazwy, wartość jednostki pieniężnej,

sposób zabezpieczenia, sposób emisji pieniądza, jego moc zwalniania od zobowiązań, zakres cyrkulacji pieniądza, zakres swobody w wymianie na kruszce szlachetne i pieniądze innych państw.

Historycznie biorąc ewolucja systemów pieniężnych polegała na przechodzeniu od waluty kruszcowej do papierowej, od automatyzmu w stosunkach pieniężnych do waluty kierowanej (manipulowanej). W systemie waluty kruszcowej występował monometalizm oraz bimetalizm.

Monometalizm to system, przy którym rolę powszechnego ekwiwalentu spełniał jeden metal (zwykle złoto lub srebro). W zależności od przyjętego metalu występował monometalizm złoty lub srebrny. Bimetalizm był systemem pieniężnym, przy którym rolę powszechnego ekwiwalentu spełniały dwa

metale – złoto i srebro, przy czym monety z obydwu metali dopuszczane były do cyrkulacji na równych prawach. Ustalona była oczywiście ustawowo określona proporcja ilościowa między monetami z obydwu

metali (np. jedna moneta ze złota = 15 monet srebrnych). Był to tzw. bimetalizm w ścisłym tego słowa znaczeniu, w którym stosunek wymienny między obydwoma kruszcami monetarnymi powinien być stały. W tzw. bimetalizmie równoległym nie ma określonego ustawowo stosunku między wartością kruszców

(system taki istniał w Anglii w latach 1663 – 1695). Historycznie wcześniejszym był monometalizm srebrny, który dominował w średniowieczu i czasach

nowożytnych. W stosunku do potrzeb obiegu pieniężnego podaż złota była bowiem mała. W późniejszym okresie, w początku XIX wieku szereg krajów przeszło do systemu bimetalizmu (np. we Francji system ten występował w latach 1803 – 1870, w Stanach Zjednoczonych od roku 1892 do 1862).

System bimetalizmu nie mógł funkcjonować bez zakłóceń, będąc sztucznym z punktu widzenia praw cyrkulacji towarowej. Działa tutaj prawo, zwane prawem Kopernika lub prawem Greshama, zgodnie z

którymi pieniądz „gorszy” wypiera z obiegu pieniądz „lepszy”. W przypadku gdy w obiegu znajdują się monety o wyższej i niższej wartości materiału pieniężnego, ale jednocześnie posiadające równą wartość nominalną, określoną przez państwo, opłaca się monety z droższego materiału pieniężnego tezauryzować,

przetapiać i sprzedawać jako towar lub wywozić za granicę, natomiast zobowiązania na rynku krajowym regulować monetami z mniej wartościowego materiału pieniężnego. W ten sposób monety

pełnowartościowe zaczynają spełniać funkcję środka gromadzenia skarbu, pieniądza światowego, a funkcje środka cyrkulacji wewnątrz danego kraju pełnią monety „gorsze”, niepe łnowartościowe. Również w przypadku zmiany kosztów produkcji jednego z metali niemożliwym było utrzymanie

ustawowego stosunku wymiennego między monetami z obu metali. Jeśli np. wzrost produkcji srebra, obniżka kosztów produkcji tego metali i spadek jego wartości nie

spowodował ustawowej zmiany proporcji między wartością monet srebrnych i złotych w postaci wzrostu cen złota – złoto wycofywano z obiegu pieniężnego, przekształcano w skarb lub wywożono za granicę, gdzie jego cena była wyższa, w obiegu pozostawały natomiast monety „gorsze” (srebrne), a system

pieniężny przybierał postać monometalizmu. Od połowy XIX wieku dominuje system pieniężny określany jako system pełnej waluty złotej (gold

standard). Był to pierwszy w pełni ukształtowany system pieniężny. Mimo, że system ten związany był z polityką makroekonomiczną bardzo różną od tej, która stanowi podstawę międzynarodowego systemu walutowego w drugiej połowie XX wieku, znajomość tego systemu jest jednak najbardziej przydatna dla

zrozumienia współczesnych wysiłków kształtowania systemu pieniężnego. Wysiłki te bowiem nawiązują

10

do zasadniczych właściwości systemu waluty złotej – tendencji utrzymania stałego kursu walutowego. Są to więc próby wykorzystywania zalet standardu złotego – przy równoczesnym dążeniu do pozbywania się

jego wad. Standard złoty jako instytucja prawna datuje się od roku 1819, daty uchwalenia przez parlament brytyjski tzw. Resumpition Act. Nazwa tego aktu pochodzi od zawartego w nim wymagania, by Bank Angielski

wznowił (resumption – ponowne przyjęcie, wznowienie) swą praktykę – zaniechana po wybuchu wojen napoleońskich w latach 1793 – 1815 – wymiany na żądanie banknotów na złoto według stałego kursu.

Oznaczało to faktyczne wprowadzenie standardu złotego, gdyż równocześnie zniesiono restrykcje eksportu z Wielkiej Brytanii złota w postaci monet i sztab. W późniejszym okresie XIX wieku standard złoty został przyjęty przez Niemcy, Japonię i wiele innych krajów. USA przyłączyły się do tego

standardu w roku 1879, opierając emitowane w czasie wojny secesyjnej papierowe banknoty na złocie. Istotne znaczenie dla utrwalenia w USA systemu waluty złotej miał wydany w roku 1900 U.S.Gold

Standard Act. Centrum międzynarodowego systemu finansowego opartego na złocie stał się wówczas Londyn, co wynikało z brytyjskiej przewagi w handlu międzynarodowym i rozwoju brytyjskich instytucji finansowych.

W systemie tym podstawą obiegu pieniężnego w poszczególnych krajach było złoto. Jednostka pieniężna posiadała określony parytet ustalony w złocie, istniała też pełna swoboda wymiany banknotów na złoto i

odwrotnie. Określony mechanizm dawał gwarancję, że jednostka pieniężna zachowa wartość wyrażoną w złocie. Ten mechanizm zawierał dwa elementy:

1. istniały określone zasady emisji banknotów, która nie mogła przekraczać pewnego poziomu w stosunku do rezerw złota. Jeśli rezerwy złota banku centralnego uległy zmniejszeniu także musiały ulec i rozmiary emisji, wzrost natomiast rezerw złota pozwalał na zwiększenie emisji.

2. drugim czynnikiem regulującym była stopa dyskontowa banku centralnego. Podniesienie stopy dyskontowej zmniejszało ilość weksli przedstawionych do dyskonta w bankach handlowych, a

tym samym przeciwdziałało zwiększeniu obiegu pieniężnego ponad rozmiary, wynikające z aktualnych rezerw złota banku centralnego. Odwrotnie – w sytuacji wzrastania złota banku centralnego – obniżka stopy dyskontowej umożliwiała zwiększenie rozmiarów dyskonta i obiegu

pieniężnego.

Istotnym elementem systemu waluty złotej była nieograniczona możliwość przepływu złota w skali światowej. System waluty złotej odpowiadał warunkom kapitalizmu XIX – wiecznego oraz początkom XX wieku. W szczególności sprzyjające warunki dla rozwoju międzynarodowego handlu i eksportu

kapitału stwarzała stałość parytetu walut, których kurs wobec walut obcych wahał się stosunkowo wąskich granicach.

Stałość ta zapewniała ekspertowi sprzedającemu towary na kredyt możliwość otrzymania zapłaty za swe towary bez ryzyka strat, możliwych przy zmianach kursów waluty importera. Gwarantowała ona również wierzycielom zwrot realnej wartości udzielonej zagranicznemu

pożyczkobiorcy pożyczki kapitałowej w terminie spłat. Ogólnie możemy powiedzieć, że system waluty złotej był niezbędnym elementem mechanizmu ekonomicznego opartego o swobodny obrót w gospodarce

światowej towarów i kapitałów, a także nieskrępowany przepływ czynników produkcji wewnątrz gospodarek narodowych. Pokrycie złota emisji banknotów w systemie waluty złotej nie musiało być 100 – procentowe. Praktyka

bankowa dopuszczała w tej dziedzinie odstępstwa, co oznaczało tworzenie się systemu określonego jako ograniczona waluta złota. Zakładano, że raczej do rzadkości należeć będzie sytuacja, w której w jednym

czasie wszyscy właściciele banknotów zgłoszą się do banku emisyjnego w celu zamiany posiadanych banknotów na złota. Częściowe pokrycie w złocie emisji umożliwiało bardziej elastyczne dostosowanie podaży pieniądza do potrzeb obrotu towarowego.

System waluty złotej załamał się w czasie I wojny światowej. Dla finansowania kosztów wojny dokonywano masowej emisji pieniądza papierowego – bez względu na wielkość rezerw złota w bankach

centralnych, zawieszono też zasadę wymienialności banknotów na złoto. Szereg zalet, które posiadał system waluty złotej, było przyczyną jego zachowania w niektórych krajach po I wojnie światowej (np. USA, gdzie od 1919 roku zachowano obieg monet złotych i wymienialności

banknotów na złoto). W większości krajów powrócono do systemu waluty złotej w zmodyfikowanej

11

postaci standardu złoto – dewizowego (gold exchange standard). System ten wprowadzono m.in. w Polsce w 1924 roku. Różnice między klasycznym systemem waluty złotej, a systemem wprowadzonym

po pierwszej wojnie światowej były dość istotne. W systemie tym znikają w zasadzie z obiegu monety złote, modyfikacji ulegają też zasady wymiany banknotów na złoto. W standardzie złoto – dewizowym możliwe było utrzymywanie rezerw monetarnych w postaci walut zagranicznych lub dewiz krajów, które

rezerwy międzynarodowego mogły się składać wyłącznie ze złota. W klasycznym systemie waluty złotej swoboda wymienialności banknotów na złoto była nieograniczona.

W systemie wprowadzonym po I wojnie banknoty krajowe można było wymienić tylko na sztaby złota (system sztabowo – złoty) lub wymieniać je na złoto w sposób pośredni (system dewizowo – złoty). Tak więc dla otrzymania złota w systemie dewizowo – złotym konieczne było nabycie w pierwszym rzędzie

za walutę krajową waluty kraju o systemie sztabowo – złotym, dokonać następnie wymiany tej waluty zagranicznej na złoto i przetransportować je do własnego kraju.

Powyższy system przetrwał do lat wielkiego kryzysu ekonomicznego lat trzydziestych. Załamał się on pod ciosami samego kryzysu i jego następstw, pod wpływem szeregu istotnych zmian w całym mechanizmie gospodarki.

Po pierwsze – był on nie do pogodzenia z potrzebami interwencjonizmu państwowego, z koniecznością oddziaływania przez państwo na przebieg koniunktury.

Jak już wskazałam – jednym z warunków nieskrępowanego funkcjonowania systemu waluty złotej była swoboda transferu złota między państwami. Przejawem tej swobody był przepływ złota miedzy poszczególnymi państwami.

Czym wywołane były przepływy i jakie były skutki tego dla wewnętrznej sytuacji gospodarczej? Przepływy złota wywołane były zmianami w bilansie płatniczym. Jeśli mianowicie ilość dewiz zagranicznych, która w określonym czasie napłynęła do danego kraju była mniejsza od ilości dewiz, która

była niezbędna do zapłacenia należności zagranicznych – to wynikająca stąd różnica była pokrywana przekazami złota za granicę.

Te ruchy pieniądza – przy uzależnieniu wysokości emisji od wielości zapasów złota – posiadały określony wpływ na wysokość wewnętrznego obiegu pieniężnego. Odpływ złota zmuszał do kurczenia wewnętrznego obiegu pieniężnego, podwyższania stopy dyskontowej, przypływ złota – zwiększał obieg

pieniężny, prowadził do zniżki stopy dyskontowej. Posiadało to oczywiście określony wpływ na rozwój wewnętrznej sytuacji gospodarczej.

W wypadku napływu złota – rezultat aktywnego bilansu płatniczego – posunięcia banku centralnego ułatwiały działalność gospodarczą (bank obniżał wówczas stopę dyskontową, zwiększał obieg pieniężny, zwiększał ekspansję kredytową). Przy ujemnym bilansie płatniczym – postępowano odwrotnie. W ten

sposób o wewnętrznych posunięciach banku, o równowadze wewnętrznej decydowała równowaga zewnętrzna.

Sytuacja koniunkturalna wymagała natomiast często zastosowania przez państwo kroków odwrotnych niż wynikało to z reguł waluty złotej. Z zasady okresy kryzysów w gospodarce są okresami odpływu rezerw złota i dewiz z kraju, powinno więc przy utrzymaniu systemu waluty złotej – występować w tym czasie

kurczenie obiegu pieniężnego, winna być stosowana restrykcyjna polityka pieniężno – kredytowa. Byłoby to jednak sprzeczne z potrzebami gospodarki, pogłębiało jeszcze bardziej ostrość kryzysu. Wynika stąd,

że potrzeba oddziaływania przez państwo na przebieg koniunktury wymaga istnienia elastycznego systemu pieniężnego, w którym nie byłoby sztywnych granic emisji pieniądza, wymaga istnienia takich warunków, które pozwalałyby na regulowanie przez państwo zarówno podaży jak i popytu na rynku

pieniężno – kredytowym. Istotnym czynnikiem załamania systemu waluty złotej stał się ogromny wzrost nieprodukcyjnej sfery

działalności państwa. Chodzi tu w szczególności o konieczność finansowania wysokich kosztów utrzymania administracji państwowej, gospodarki komunalnej, ochrony środowiska, a przede wszystkim wydatków zbrojeniowych, które w wielu wysoko rozwiniętych krajach stanowią jedną z najważniejszych

pozycji w budżecie państwowym. Całość wydatków we wszystkich tych dziedzinach wykazuje tendencję rosnącą, a ich finansowanie byłoby niemożliwe w tradycyjnym systemie pieniężnym waluty złotej lub

złoto – dewizowej. Umożliwia to waluta manipulowana z jej elastycznym systemem emisyjnym, niezależnym od zasobów złota w banku centralnym. W rezultacie działania przedstawionych przyczyn od czasu wielkiego kryzys lat 30, istnieje system

pieniężny oparty o cyrkulację papierowych znaków wartości, emitowanych przez banki biletowe (banki

12

centralne) i niewymienialnych na złoto. System ten określony został jako system waluty manipulowanej (kierowanej).

Powstanie waluty manipulowanej prowadzi do zasadniczej zmiany roli złota w gospodarce, o czym wskazałam wyżej, że zasoby tego metalu w banku centralnym nie decydują już o rozmiarach emisji banknotów, które kierowane są do obiegu odpowiednio do potrzeb polityki gospodarczej państwa i

finansowania jego działalności. To zjawisko, a także fakt, że nie istnieje obecnie w systemie pieniężnym możliwość wymiany pieniądza papierowego na złoto oznacza demonetyzację złota. Złoto stało się

obecnie takim samym towarem jak każdy inny, a jego cen rynkowa kształtuje się pod wpływem tych samych czynników co każdego innego towaru. W systemie waluty złotej miernikiem wartości towarów było złoto. W systemie waluty manipulowanej

wartość towarów wyrażane są w niewymienialnym pieniądzu papierowym; obrocie krajowym – w walutach narodowych poszczególnych państw, a na rynku międzynarodowym w walutach tych państw ,

których udział w handlu międzynarodowym w międzynarodowych obrotach kapitałowych jest największy. Wyrazem demonetyzacji jest także brak związku między wahaniami cen złota a cen wszystkich innych towarów.

Banki centralne posiadają rezerwy złota, nie mają one jednak charakteru rezerw pieniężnych, nie są one kierowane do obiegu w charakterze pieniądza, stanowiąc ostateczną rezerwę płatnicza państwa,

wykorzystywaną w nadzwyczajnych sytuacjach i trudnościach płatniczych.

13

35. Rola banku centralnego we współczesnym systemie pieniężnym. Narzędzia oddziaływania banku centralnego na gospodarkę narodową.

Bank centralny w Polsce jest nim Narodowy Bank Polski, który wykonuje jednocześnie trzy funkcje:

- banku centralnego

- banku emisyjnego tj. banku uprawnionego do wprowadzenia pieniędzy do obiegu - banku, banków tzn. NBP udziela kredytów bankom komercyjnym, są to kredyty refinansowane

ich stopa w dużym stopniu kształtuje oprocentowanie kredytów udzielanych przez banki komercyjne.

NBP sprawuje nadzór nad wszystkimi bankami w Polsce, współdziała w kształtowaniu polityki gospodarczej i pieniężno – kredytowej państwa, dąży do umocnienia pieniądza polskiego.

NBP jest całkowicie samodzielny podlega jedynie sejmowi. Na czele NBP stoi prezes NBP powołany przez sejm na wniosek prezesa rady ministrów.

Do zadań NBP należy: - nadzór nad realizacją polityki pieniężno – kredytowej uchwalnonej przez sejm

- emisja pieniądza - ustalanie wzorów i nominałów banknotów i monet oraz zasad wymiany pieniędzy - wykonanie obsługi bankowej budżetu państwa, kredytowanie budżetu

- ustalanie form i zasad udzielania kredytu refinansowego bankom oraz udzielanie tego kredytu - określanie wysokości oraz gromadzenie rezerw obowiązkowych innych banków - opracowanie założeń polityki pieniężno – kredytowej państwa i po opini rady ministrów

przedstawienie go sejmowi - współudział w opracowaniu planu bilansu płatniczego

- organizowanie i regulowanie wielkości gotówkowego obiegu pieniężnego.

14

36. Na czym polega inflacja i jak ją mierzymy.

Inflacja, proces wzrostu poziomu cen, powodujący niekontrolowane i nieakceptowane społecznie zmiany proporcji podziału dochodu narodowego. We współczesnej gospodarce światowej występuje ona powszechnie, choć z różnym nasileniem w poszczególnych krajach. Stopień nasilenia inflacji określa

stopa inflacji, wyrażająca w procentach wzrost poziomu cen w okresie badanym w stosunku do okresu przyjętego przez ustawę.

Utrzymująca się przez wiele lat inflacja w istocie zjawiskiem stosunkowo niedawnym. Przed rokiem 1950 ceny wzrastały w niektórych latach, w innych zaś spadały. Poziom cen w Wielkiej Brytanii obniżył się dość znacznie w ciągu kilku lat międzywojennych, kiedy inflacja była ujemna. Od 1945 roku nie było

jednakże roku, w którym zjawisko takie wytępiłoby powtórnie. Od 1950 roku poziom cen podniósł się dziesięć razy, czyli więcej niż wyniósł jego wzrost w ciągu poprzednich trzech stuleci.

Współczesnym ujęciem istoty inflacji jest to, że inflacja jest zjawiskiem ogólnego wzrostu cen i kosztów. Przeciwieństwem inflacji jest deflacja, czyli ogólny spadek cen i kosztów. Podczas inflacji nie wszystkie ceny i koszty rosną w tej samej proporcji. Niektóre z nich rosną szybciej,

inne zaś charakteryzują się wolnym tempem wzrostu. Podczas inflacji rośnie ogólny poziom cen, który mierzymy za pomocą wskaźników, które są średnimi cen dla producentów lub konsumentów.

Wskaźnik cen konsumpcyjnych jest podstawowym wskaźnikiem inflacji polegającym na długotrwałych badaniach teoretycznych i statystycznych. Powstaje on przy uwzględnieniu określonego zasobu dóbr i usług konsumpcyjnych, nie obejmuje on wszystkich dóbr i usług. Na treść wskaźnika cen

konsumpcyjnych składają się podstawowe grupy towarów i usług. W Polsce do opracowania wskaźnika cen konsumpcyjnych służy zmiana cen reprezentatywnych towarów i usług, czyli 1700 – 2000 cen reprezentantów konsumpcyjnych i niekonsumpcyjnych.

Oprócz wskaźnika cen konsumpcyjnych, do wyznaczania inflacji możemy stosować jeszcze dwie inne metody.

Po pierwsze jest to deflator PNB, czyli korektor Produktu Narodowego Brutto, czyli wskaźnik cen dla całości produktu narodowego brutto. Deflator ten jest stosunkiem produktu narodowego brutto do produktu narodowego brutto realnego.

Deflator PNB w mierzeniu inflacji obejmuje ceny wszystkich dóbr i usług wchodzących do PNB. Jest on w ten sposób pełniejszy od wskaźnika cen konsumpcyjnych.

Inną metodą wyznaczania inflacji jest wskaźnik cen hurtowych, zwany również wskaźnikiem cen zbytu. Stosuje się go do mierzenia poziomu cen w miejscu pierwszej sprzedaży. Można mówić również o wskaźniku cen produkcji sprzedanej przemysłu, który opracowuje się na podstawie miesięcznego badania

cen reprezentantów wyrobów i usług. W 1997 roku było ich około 19,4 tys. Były one uzyskiwane przez ponad 3,5 tys. podmiotów gospodarczych.

15

37. Rodzaje zjawisk inflacyjnych.

W zależności od poziomu stopy inflacji rozróżniamy: 1) inflację pełzającą (do kilku procent w skali rocznej), nie powodującą zakłóceń w przebiegu procesów gospodarczych, poddającą się kontroli.

2) inflację kroczącą (z reguły do kilkunastu procent rocznie), gdy oczekiwania inflacyjne wywołują określone zachowania podmiotów gospodarczych wzmagające ten proces, przy czym zaczyna się ona

wymykać kontroli. 3) inflację galopującą (powyżej 20%), powodującą narastające zakłócenia w przebiegu procesów gospodarczych, osłabienie systemów motywacyjnych, a w rezultacie zahamowanie wzrostu

gospodarczego. 4) hiperinflację, gdy natężenie procesów inflacyjnych uniemożliwia racjonalne gospodarowanie z

powodu niemożności prowadzenia rachunku ekonomicznego, planowania działań gospodarczych, nieskuteczności systemów motywacyjnych, co prowadzi do anarchizacji życia społecznego. Hiperinflacja, nagły, szybki wzrost cen (powyżej 100% lub więcej), który powoduje spadek wartości

pieniądza. W Polsce tego typu inflacja wystąpiła w okresie międzywojennym, a także pod koniec lat 80. i na początku 90. W 1990 wynosiła 252,2%. W Boliwii w 1985 inflacja sięgała 20 000% rocznie.

16

38. Inflacja popytowa i jej przyczyny.

Inflacja popytowa jest wynikiem nadmiernej ilości pieniądza w obiegu. Nazywa się ją także inflacją pieniężną. Jej źródłem mogą być nadmierne wydatki państwa, nie znajdujące pokrycia w dochodach (inflacja budżetowa), nadmierna kreacja pieniądza kredytowego (inflacja kredytowa) lub

nadmierny w stosunku do wzrostu produkcji wzrost płac (inflacja płacowa).

Teoria popytowa wywodzi się od Keynessa, który swoje rozważania odnosił do gospodarki angielskiej w czasach II wojny światowej.

Wydatki mogą być większe niż wynikające z warunków równowagi. Jeśli taka sytuacja wystąpi mamy do czynienia z inflacją.

Inflacja popytowa ma miejsce wtedy, kiedy w gospodarce pojawia się nadwyżka popytu pienię żnego, kiedy ten popyt przekształca się w popyt efektywny, wtedy wzrastają ceny. Nadwyżka popytu

pieniężnego jest rezultatem walki w społeczeństwie o korzystny podział Dochody Narodowego między różne grupy społeczne (np. zwiększone dochody obywateli w sferze budżetowej, wzrost świadczeń

emerytalnych, zasiłków socjalnych itp.). Walka z inflacją powinna polegać na:

łagodzeniu konfliktów społecznych na tle podziału Dochodu Narodowego,

kontroli tempa wzrostu wynagrodzeń w gospodarce,

prowadzenie odpowiedniej polityki fiskalnej i pieniężnej,

propagowania mody w zakresie oszczędzania. Teoria popytowa znajduje zastosowanie w krótkookresowym planowaniu zjawisk gospodarczych

związanych z inflacją. Inflacja popytowa najczęściej, gdy występowały wojny. Duże wydatki na zbrojenia powodują

gwałtowny wzrost cen. Cała dodatkowa ilość pieniądza w zakupy (MV=PY ciąg przyczynowy). Obejmuje najpierw ceny artykułów żywnościowych pochodzenia rolniczego. Wynika to stąd, że

produktów rolnych w danych krajach jest mało (mała elastyczność zależna od przyrody). Produkcja nie nadąża za popytem, powstaje luka inflacyjna. Nadmierny popyt mogą zgłaszać gospodarstwa,

przedsiębiorstwa, państwo. Ten rodzaj inflacji był najczęstszym problemem w gospodarce socjalistycznej.

produkcja

w yd

at ki

gl ob

al ne

AD =C

+I+ G

ma x.

po zio

m

wy da

tkó w

w go

sp . pr

os ta

ró wn

ow ag

i

luka inflacyjna

bariera mocy

produkcyjnych

17

39. Kosztowa teoria inflacji.

Teoria kosztowa - inflacja jest wynikiem kosztów produkcji, który jest wywołany płac pod wpływem działalności silnych związków zawodowych, oraz cen spowodowanych przez monopole krajowe lub

zagraniczne np.: cen ropy naftowej. Punktem wyjścia jest założenie, że na rynku towarowym i na rynku pracy istnieją po stronie podaży monopoliści, którzy są w stanie dyktować warunki dotyczące cen i płac. Działalność rządu przez bardziej ekspansywną politykę fiskalną lub pieniężną wywołuje dążenie do

zwiększenia cen lub i płac.

W zależności od rodzaju zmian wyróżnia się trzy typy kosztowej inflacji:

1) Egzogeniczny - wywołany przyczynami zewnętrznymi (cen importu), lub wewnętrznymi (a wydajności pracy).

2) Endogeniczny - w społeczeństwie, w którym klasy i grupy społeczne są zorganizowane w związki

zawodowe, organizacje konsumentów, pracodawców itp., zmiana wynagrodzenia jednego czynnika produkcji wywołuje reakcje społeczne i dążenie do przywrócenia poprzednich relacji między

wynagrodzeniami czynników produkcji. Konkurencja na tym tle może przybrać formy:

(a) konkurencja - ceny - płace - gdy ruch cen wywołuje żądanie płac. (b) konkurencja - płace - płace - dążenie różnych grup pracowniczych do wyrównywania poziomu

płac. W innych gałęziach produkcji pod presją związków zawodowych, następują również płac.

Daje to początek inflacji. Ogólny płac wyprzedza wydajności pracy. (c) konkurencja - ceny - ceny - dążenie przedsiębiorstw różnych gałęzi do uzyskiwania podobnych

przyrostów cen. (d) konkurencja - płac - podatki lub ceny - podatki - wzrost opodatkowania lub zastosowanie bardziej

progresywnego opodatkowania przedsiębiorstw będzie w sprzyjających warunkach rynkowych

wywoływał cen lub płac. (e) konkurencja - płace - dewaluacja - dewaluacja wywołuje najczęściej przez cen towarów

importowanych, kosztów utrzymania i występujące za tym żądanie płac w gospodarce.

3) Defensywny - grupy i klasy starają się nie o zwiększenie realnego dochodu lub jego względne przyrosty, lecz o utrzymanie dotychczasowego poziomu realnego dochodu (udziału w dochodzie narodowym).

18

40. Społeczno ekonomiczne następstwa inflacji.

Niegdyś inflację oceniano pozytywnie (rosły ceny towarów i usług, więc więcej pieniędzy wpływało do kas przedsiębiorstw). Ponieważ te zjawiska wymknęły się spod kontroli – zjawisko inflacji zaczęto oceniać negatywnie:

inflacja komplikuje rachunek ekonomiczny,

osłabia skłonności do oszczędzania,

ma wpływ na redystrybucję dochodów.

Wyżej wskazałam, że inflacja pełzająca, o stosunkowo umiarkowanym temperamencie wzrostu cen, nie powoduje większych negatywnych konsekwencji w gospodarce narodowej. Gospodarka do tego rodzaju

inflacji przystosowuje się a przewidziany wzrost cen zostaje „wmontowany” w poszczególne wielkości ekonomiczne – płace, stopy procentowe. Nie oznacza to wcale, że nie ma tu zjawisk negatywnych, jeśli np. bankowa stopa procentowa od

wkładów nie ulegnie zmianie w danym okresie, w którym ceny wzrosną- oznacza to utratę pewnej części oszczędności. To samo dotyczy należności od dłużników – kredytobiorców. Ich realna wysokość w

momencie spłaty kredytu może być mniejsza w porównaniu z sumą udzielonego kredytu. Stracą więc wierzyciele. Tego rodzaju zjawiska występują na znacznie większą skalę w przypadku inflacji galopującej czy

hiperinflacji. Koszty tego rodzaju inflacji stają się dla społeczeństwa i gospodarki znacznie większe. Należy tu wskazać na kilka zjawisk.

1. wysoka skala wzrostu cen, intensywność ich zmian komplikuje nawet uniemożliwia prowadzenie przez podmioty gospodarcze rachunku ekonomicznego. Ceny przestają wykonywać swą funkcję informacyjną, nie pozwalając przewidywać poziomu kosztów produkcji dóbr i usług, stopnia

rzadkości zasobów, a więc niemożliwe staje się posługiwanie tego rodzaju informacjami, zawartymi właśnie w cenach. Chodzi nie tylko, o to, że nieprzewidywalny staje się poziom cen

poszczególnych elementów kosztów produkcji ale nieprzewidywalne stają się także relacje między cenami poszczególnych czynników produkcji. Ceny bowiem poszczególnych dóbr nie zmieniają się w jednostkowej proporcji. Informacje przekazywane w tych warunkach przez rynek

stają się błędne. 2. dezinformacja płynąca z rynku w warunkach wysokiej inflacji skłania do podejmowania błędnych

i nieracjonalnych decyzji, dotyczących zarówno produkcji jak i konsumpcji. Przedsiębiorstwa mogą podejmować produkcję dóbr lub zwiększać skalę produkcji, której rynek nie będzie w stanie wchłonąć. Konsumenci natomiast podejmą zakupy w rozmiarach, nie wynikających z realnych

potrzeb konsumpcji lecz dla ochrony realnej siły nabywczej posiadanych zasobów. Zakupów dokonuje się po to by wyprzedzić przewidywany znaczny wzrost cen. Dezorganizuje to rynek,

prowadzi do marnotrawstwa – zarówno w gospodarstwach domowych jak i w przedsiębiorstwach, do niedoborów na rynku, dezorganizuje całokształt życia gospodarczego.

3. inflacja obniża skłonność do oszczędzania, co jest innym przejawem ucieczki od pieniądza. Z

reguły stopa oprocentowania wkładów w warunkach inflacji nie nadąża za tempem wzrostu ce n, co prowadzi do deprecjacji oszczędności, a nawet do całkowitej utraty ich realnej wartości. Słania

to do wycofania lokat pieniężnych. Jeśli wziąć pod uwagę fakt, że oszczędności są istotnym źródłem finansowania inwestycji w gospodarce narodowej – spadek skłonności do oszczędzania w warunkach inflacji obniża skłonność do inwestowania w gospodarce narodowej. Do tego samego

rezultatu prowadzi wysokie w warunkach inflacji oprocentowanie kredytów bankowych. 4. w warunkach inflacji dokonuje się proces redystrybucji bogactwa i dochodów między klasami i

grupami społecznymi. Przede wszystkim ma miejsce deprecjacja wszelkich dochodów o stałym charakterze – rent, emerytur, także dochodów z lokat o stałym oprocentowaniu. Pogarsza to sytuację materialną określonych grup społecznych. Z zasady na inflacji tracą wierzyciele,

zwłaszcza w przypadku gdy udzielali kredytów długoterminowych o stałym oprocentowaniu. Zwrot kredytów następuje w pieniądzu zdeprecjonowanym, o niższej sile nabywczej. Z tych samych powodów beneficjantami inflacji są dłużnicy.

19

Przed spadkiem w okresie inflacji realnych płac roboczych ochronić można system indeksacji płac, czyli zwiększania ich wysokości nominalnej wraz ze wzrostem cen. System ten nie zawsze występuje, a poza

tym stopa indeksacji płac często niższa niż skala wzrostu cen. Z reguły płac nominalnych następuje też z pewnym opóźnieniem w stosunku do wzrostu cen. Wszystko to powoduje spadek w okresie inflacji realnego poziomu płac. Oznacza to też spadek udziału płac w kosztach produkcji, a więc jest czynnikiem

zwiększającym zysk i poziom rentowność przedsiębiorstw.

20

42. Problem zależności między inflacją a bezrobociem. Istota krzywej Philipsa.

Związek między inflacją a bezrobociem został po raz pierwszy podany przez Philipsa.

Celem państwa jest eliminowanie bezrobocia i inflacji. Można ograniczyć każde zjawisko z osobna lub oba razem. Walka z bezrobociem powoduje wzrost inflacji – tak było do końca lat 70-tych. W

późniejszym okresie jednocześnie wzrastała stopa inflacji i bezrobocia.

Fridmann stwierdził, że nie ma sensu walczyć z bezrobociem gdyż prowadzi to do nieuzasadnionego wzrostu inflacji – lepiej walczyć z inflacją.

Na osi poziomej widzimy stopę bezrobocia, która oznacza stosunek ilości bezrobotnych do ilości ludności zawodowo czynnej. Po lewej stronie mamy stopę inflacji rocznej (przeciętny roczny wzrost cen). Wykres

wskazuje, że jeśli stopa bezrobocia maleje – towarzyszy temu wzrost cen i płac, co widoczne jest w przebiegu krzywej Philipsa. W wykresie przyjęto, że tempo wzrostu płac jest nieco większe niż tempo wzrostu cen. Wynika to z przyjętego założenia, że występuje w każdym roku stały wzrost wydajności

pracy (wielkość produktu na jednego zatrudnionego) wynoszącego 2% co umożliwia wzrost płac w tempie nieco wyższym niż wzrost stopy inflacji. Zasadnicze znaczenie posiada tu jednak założenie, że

inflacja i bezrobocie rozwijają się w przeciwnym kierunku – zmniejszeniu inflacji towarzyszy większe bezrobocie, wzrost inflacji wiąże się ze zmniejszeniem bezrobocia. Ta wczesna wersja krzywej Philipsa uzyskała nazwę „teorii inflacji na zasadzie wymiany coś za coś”.

Według tego poglądu możliwe jest „kupienie” niższego poziomu bezrobocia za cenę wyższej stopy inflacji.

Podkreślić należy dużą co najmniej dyskusyjność założeń krzywej Philipsa. Wynikało by z nich, że czynniki powodujące spadek inflacji – są równocześnie czynnikami powodującymi wzrost bezrobocia i odwrotnie. Tak może być, ale nie oznacza, to że jest to ogólna prawidłowość. Jeśli polityka gospodarcza

państwa dla wyhamowania wysokiej inflacji zastosuje drastyczne ograniczenia w polityce pieniężnej – może to spowodować osłabienie koniunktury gospodarczej i związany z tym wzrost bezrobocia. Tak się stanie wówczas gdy przyczyny inflacji leżą po stronie popytu, gdy inflacja nosi charakter popytowy. Przy

inflacji typu kosztowego, a więc gdy spowodowana ona jest odczuwalnym dla gospodarki wzrostem kosztów produkcji (tak jak miało to miejsce w procesach inflacyjnych wywołanych gwałtownym

wzrostem cen surowców energetycznych w latach 70.) wzrostowi inflacji nie musi bynajmniej towarzyszyć spadek bezrobocia. Dzieje się właśnie odwrotnie – wzrost kosztów produkcji i cen powoduje spadek popytu, spadek produkcji i całokształtu koniunktury gospodarczej i związany z tym wzrost

bezrobocia. Rzeczywistość gospodarcza nie potwierdza więc powszechnego charakteru założeń krzywej Philipsa,

mimo, że empirycznie można stwierdzić w poszczególnych okresach i krajach zbieżność między wysoką inflacją i małym bezrobociem lub między niską inflacją i rosnącym bezrobociem. Przykładem przeczącym istnieniu zależności między wysoką inflacją a niskim bezrobociem kraju na przełomie lat 80 i

90 towarzyszył gwałtowny wzrost bezrobocia, a spadkowi inflacji jaki ma miejsce od kilku lat towarzyszy istotny spadek bezrobocia.

stopa bezrobocia

st op

a in

fla cj

i

L

L - bezrobocie naturalne

N

N

21

Uwarunkowania jakie leżą u podstaw zjawisk opisanych w krzywej Philipsa – inflacji i bezrobocia – noszą wielostronny charakter i powinny być wszechstronnie wyjaśnione.

22

43. Banki jako podmioty gospodarowania. Rodzaje banków.

Kapitał, który funkcjonuje w dziedzinie obrotu pieniężnego, należy do najstarszych form kapitału. Jako kapitał lichwiarski – obok kapitału handlowego – znany był już na długo przed powstaniem kapitalizmu,

pełnił też istotną rolę w powstaniu kapitalistycznego sposobu produkcji. To przy jego udziale dokonywało się gromadzenie środków pieniężnych, niezbędnych do powstanie produkcji kapitalistycznej

na wielką skalę. Instytucjonalną formą funkcjonowania kapitału operującego w dziedzinie obrotów pieniężnych oraz głównym elementem systemu kredytowego współczesnej gospodarki rynkowej są banki oraz inne

instytucje pieniężno – kredytowe. Jak wynika z dostępnych informacji statystycznych banki komercyjne skupiają w krajach o rozwiniętej

gospodarce rynkowej decydującą masą środków, zgromadzonych przez wszystkie instytucje finansowe. W USA np. banki te dysponowały w połowie lat 80 ok.34% aktywów instytucji finansowych tego kraju. W drugiej kolejności są towarzystwa oszczędnościowo – pożyczkowe i kasy wzajemnej pomocy,

skupiające ok. 25% aktywów. Pozostała masa aktywów skupiona jest w różnorodnych instytucjach finansowych – towarzystwach ubezpieczeniowych, funduszach emerytalnych, funduszach wspólnego

inwestowania. Historycznym poprzednikami współczesnych banków były kantory złotnicze w Anglii, które zajmowały się przechowywaniem złota i kosztowności w celu ich zabezpieczenia przed nieprzewidzianymi

zdarzeniami. Były to więc zwykłe przechowalnie złota. Deponentom, którzy je tam oddawali, wystawiano pokwitowania, na podstawie których – po opłaceniu niewielkiej opłaty – otrzymywano złoto z powrotem. Początkowo było to te same sztuki złota, które przy oddawaniu na przechowanie

odpowiednio znaczono. Później jeden kawałek czystego złota tej samej wagi jest równie dobry jak inny, uznano, że owo cechowanie złota nie jest potrzebne po to by zwrócić klientowi ilość złota, którą on

zostawił na przechowanie. Wystarczyło więc pokwitowanie na określoną ilość złota, a sprawa który kawałek identyczny metalu otrzyma klient przy odbiorze – stawała się obojętna. Mieliśmy to do czynienia z pierwowzorem tego co występuje przy współczesnych depozytach pieniężnych.

Działalność złotników dała również początek innemu zjawisku – pojawieniu się banknotów. Owe pokwitowania, były wystawiane deponentom złota i kosztowności, zaczęły być przyjmowane jako forma

opłaty w transakcjach handlowych, ponieważ zawsze można było otrzymać za nie określoną masę kruszcu. Banki, a także pośrednicy finansowi, są przedsiębiorstwami, podmiotami gospodarczymi. Organizowane

są po to by zarabiać pieniądze dla ich właścicieli. W zależności od tego jakie funkcje banków są akcentowane – czy pośredniczące czy funkcje w dziedzinie kreacji (tworzeniu) kredytu – spotykamy

różne w literaturze ekonomicznej definicje banku. Bank najczęściej państwowa lub posiadająca postać spółki akcyjnej jednostka finansowa, która zajmuje się przede wszystkim gromadzeniem środków pieniężnych i udzielaniem kredytów. Gromadząc środki

pieniężne bank płaci ich posiadaczom odsetki, a udzielając kredytu pobiera odsetki, przy czym stopa odsetek od kredytu jest zawsze większa od stopy odsetek gromadzonych środków pieniężnych. Różnica

ta stanowi zysk banku. Bank wykonuje również na zlecenie swoich klientów szereg czynności, takich jak np. za wykonywanie których pobiera prowizję powiększającą jego zysk. W polskim systemie bankowym wyróżniamy banki komercyjne i bank centralny (bank emisyjny). Bank

komercyjny (handlowy) udziela kredytów podmiotom gospodarczym, natomiast bank centralny jest bankiem banków, co oznacza, że bank centralny udziela kredytów bankom komercyjnym.

Bank emisyjny bank uprawiony do wprowadzania pieniędzy do obiegu. W większości krajów tylko jeden bank (najczęściej bank centralny) ma uprawnienia banku emisyjnego. Proces rozwoju wykształcił duża różnorodność banków i systemów bankowych. Istniejące w tej

dziedzinie poszczególnych krajów normy prawne i tradycyjne decydują też o znacznej specyfice w dziedzinie organizacji i funkcjonowaniu banków. Nie zależnie od tej specyfiki można wydzielić na

odstawie kryterium funkcjonalności kilka kategorii banków Pierwsza kategoria to banki centralne (określane kiedyś jako banki emisyjne lub biletowe) Druga kategoria banków stanowiąca podstawową ilościowo grupę współczesnych banków, to banki

handlowe (komercyjne, zwane też bankami operacyjnymi).

23

Trzecia kategoria to pozostałe instytucje bankowe, zwane niekiedy parabankami, obejmujące m.in. takie instytucje jak kasy oszczędnościowe, towarzystwa ubezpieczeniowe, instytucje kredytowania

budownictwa mieszkaniowego, konsumpcji. Rola tych instytucji w porównaniu z bankami handlowymi jest we współczesnym systemie kredytowania mniejsza, wzrosła jednak znacznie na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci. Zadecydował o tym ogólny

wzrost poziomu dochodów ludzi pracy, zwiększenie na tym tle możliwości oszczędzania i przeznaczania części dochodów na budownictwo mieszkaniowe, zakupy dóbr trwałego użytku, finansowanych m.in. z

kredytów omawianych instytucji. Znaczącą pozycję w systemie kredytowym spełniają towarzystwa ubezpieczeniowe, prowadzące działalność w dziedzinie ubezpieczeń majątkowych i ubezpieczeń życia, przy czym główną rolę spełnia

działalność w sferze ubezpieczeń majątkowych. Są one także dostawcami znacznych rozmiarów kredytów długoterminowych dla przedsiębiorstw przemysłowych.

Banki można klasyfikować także ze względu na ich formę prawną. Według tego kryterium dzielą się one na publiczne i prywatne. Do pierwszych należą banki centralne w większości krajów, a także inne powołane przez państwo lub

przejęte w formie aktu nacjonalizacji. Tego rodzaju nacjonalizację przeprowadzono m.in. po II wojnie światowej we Francji, gdzie równocześnie z upaństwowieniem Banku Francji państwo cztery największe

banki handlowe. Znane także przykłady tworzenia banków państwowych dla finansowania określonych dziedzin działalności gospodarczej jak np. Waszyngtoński Bank Eksportowo – Importowy, utworzony w roku 1934, nacelowany głównie na finansowanie ekspansji gospodarczej USA w obszarze Ameryki

Łacińskiej. Podobnie jak dokonało się to w dziedzinie przedsiębiorstw przemysłowych również w sferze bankowości prywatnej ewolucja form własności doprowadziła do dominacji akcyjnej formy własności na kapitał.

Banki „rodzinne” przestały w systemie bankowości pełnić decydującą rolę. Ze względu na okres udzielania kredytu wyróżnić należy banki kredytu krótko i długoterminowego.

Kryterium specjalizacji przedmiotowej pozwala odróżnić banki przemysłowe, rolnicze, budowlane, handlu zagranicznego, hipoteczne. Równolegle z bankami specjalistycznymi funkcjonują banki uniwersalne, które udzielają kredytów na różne cele i prowadzą rozległy wachlarz operacji bankowych.

Prowadzi to również do powstawanie typu banków mieszanych, łączących w sobie cechy banków krótko i długoterminowych. Występuje także specjalizacja terytorialna prowadząca do istnienia – obok banków

ogólnokrajowych – także banków regionalnych, prowincjonalnych i lokalnych. Należy podkreślić względny charakter powyższej klasyfikacji. W praktyce bardzo często następuje zacieranie się różnić między działalnością poszczególnych typów banków, prowadząc – mimo

programowej specjalizacji – do konkurencji między nimi i uniwersalizacji działalności. Tak np. banki komercyjne przejmują często funkcje banków i kas oszczędnościowych, a te ostatnie prowadzą niekiedy

rozległą działalność kredytową. Liczne funkcje bankowe wykonywane są przez instytucje nie bankowe, a głównie przez różnorodne towarzystwa ubezpieczeniowe. Banki kredytu długoterminowego podejmują działalność typową dla banków oszczędnościowych, gromadząc wkłady oszczędnościowe.

Charakterystyczną cechą struktury współczesnej bankowości jest uniwersalizm geograficzny, wyrażający się w wielooddziałowości. Centrale najważniejszych banków posiadają liczne filie terenowe,

przybliżające pod względem terytorialnym aparat bankowy do potencjalnej klienteli. Największe współczesne banki – podobnie jak ponadnarodowe przedsiębiorstwa przemysłowe – prowadzą swą działalność na skalę międzynarodową, wyrazem tego zjawiska jest istnienie licznych

zagranicznych filii bankowych ich międzynarodowe powiązania oraz międzynarodowy charakter operacji. Kształtują się także ponadnarodowe towarzystwa bankowe i konsorcja dla finansowania

wielkich przedsięwzięć w różnych dziedzinach działalności. W dziedzinie współczesnej bankowości działają te same prawa ekonomiczne, które decydują o funkcjonowaniu i rozwoju innych dziedzin życia gospodarczego. Należy tu podkreślić zwłaszcza

działanie prawa koncentracji i centralizacji kapitałów. Jego wyrazem jest zjawisko skupienia przez największe banki poszczególnych krajów podstawowej masy wkładów oraz dominacja w dziedzinie

działalności kredytowej.

24

44. Istota i formy aktywnych operacji bankowych. Proces powstawania wkładów pochodnych i kreowania pieniądza bankowego.

45. Operacje pasywne banków. Operacje komisowe.

Wkłady pochodne powstają w wyniku działalności kredytowej banków. Banki przyjmując wkłady – czy to w postaci gotówkowej czy w postaci przekazu bankowego, a więc w

postaci bezgotówkowej – mają prawnie określony obowiązek przechowywania części tych wkładów jako rezerwy obowiązkowej. Sumy pozostające ponad wysokość tych obowiązkowych rezerw mogą być podstawą udzielania kredytów przez banki. Bank udzielający takiego kredytu zapisuje to na kocie swego

kredytobiorcy. Kredytobiorca może wykorzystać otrzymany w ten sposób kredyt do uregulowania swych zobowiązań, przekazując odpowiednie kwoty na rachunek bankowy swego wierzyciela w innym banku. Z

kolei ten bank – zatrzymując część otrzymanego przekazu jako rezerwę obowiązkową – może udzielić nowego kredytu. Operacja tego rodzaju może być dalej powtórzona. W ten sposób powstaje cały łańcuch wkładów pochodnych – w sumie wielokrotnie większych od wkładu pierwotnego. Możemy mówić o

zjawisku mnożnikowej kreacji depozytów bankowych. Można to przedstawić na następującym przykładzie:

Klient X wpłaca do banku A na swój rachunek kwotę 1000 zł. Bank A nie musi całej kwoty utrzymać w postaci rezerwy kasowej, lecz zatrzymuje w tej postaci 20% - zgodnie z obowiązującymi przepisami bankowymi. Pozostałą kwotę w wysokości 800 zł. może przeznaczyć na nowe kredyty. Kredyt ten

otrzymuje klient Y i przeznacza go na uregulowanie zobowiązań wobec swego wierzyciela w banku B, powiększając stan konta tego wierzyciela. Bank B zatrzymuje 20% przekazanej sumy tj. 160 zł. przeznaczając resztę, a więc 640 zł na nowy kredyt. Tego rodzaju operacja może być dalej kontynuowana

– aż do wyczerpania możliwości tworzenia rezerw obowiązkowych. Przedstawia to następująca tabela.

PROCES POWSTAWANIA POCHODNYCH I TWORZENIA PIENIĄDZA BANKOWEGO

(BEZBANKOWEGO)

Pozycja banku Otrzymany wkład Wysokość rezerwy obowiązkowej

Nowe kredyty (wkłady pochodne)

A 1000 200 800

B 800 160 640

C 640 128 512

D 512 102 410

E 410 82 328

F 328 66 262

G 262 52 210

H 210 42 168 itd.

Jak widać z powyższej tabeli suma udzielonych przez banki kredytów (wkładów pochodnych) jest wielokrotnie wyższa od sumy wkładu pierwotnego, będącego podstawą całego powyższego łańcucha

operacji bankowych. W ten sposób banki mogą zwiększać będącą w gospodarce narodowej masę pieniądza. Rozmiary tej działalności i masa kreowanego przez banki pieniądza kredytowego zależą od wysokości rezerwy kasowej (obowiązkowej), jaka obowiązuje banki. Jeśli rezerwa rośnie – możliwość

udzielania przez banki kredytów i kreowania pieniądza maleje. Spadek stopy obowiązkowych rezerw zwiększa możliwości działalności kredytowej banków. Kształtowanie wysokości tych rezerw jest jednym

z zadań banku centralnego, który oddziałuje w ten sposób na działalność kredytować banków. Główną rolę w operacjach bankowych spełnia tutaj udzielanie przez banki różnego rodzaju kredytów.

Pierwotną formą kredytu był kredyt handlowy. Na jego podstawie rozwinęły się wszystkie inne formy kredytu. Kredytu handlowego udzielają sobie przedsiębiorcy czynni w procesie produkcji. Polega on na

czasowym odroczeniu płatności za dostarczone towary. Dokonuje się tutaj dwojakiego rodzaju operacji:

25

sprzedaży towarów po określonej cenie oraz pożyczki pieniędzy, należnej sprzedawcy za dostarczony towar.

Transakcje kupna – sprzedaży na kredyt rozwinięte są we wszystkich kierunkach. Sprzedawca towarów – środki produkcji (np. maszyn), udzielający kredytu swemu odbiorcy, sam uzyskuje kredyt u dostawcy surowców np. stali. Ten z kolei nabywa na kredyt rudę żelazną itd. W ten sposób powstaje cały łańcuch

stosunków kredytowych. Narzędziem kredytu handlowego jest weksel – zobowiązanie dłużne o określonym terminie płatności. W

formie tej otrzymujący kredyt zobowiązuje się wobec kredytodawcy do uiszczenia należności za towary w określonym czasie. Z kolei sam weksel może służyć jako środek dokonywanie rozliczeń za dostarczone towary. Wejście do obiegu pieniądza dokonuje się dopiero w końcowej fazie w momencie upływu

terminu płatności weksla. Istnieje szereg czynników, ograniczających możliwość posługiwania się kredytem handlowym. Istnienie

tego kredytu wymaga od udzielającego kredytu posiadania określonej wielkości kapitału rezerwowego na wypadek opóźnionego powrotu kredytowanej wartości. Im mniejszy tego rodzaju kapitał rezerwowy tym mniejsze możliwości udzielania kredytu handlowego. Na skutek towarowej formy kredytu handlowego

ograniczony jest krąg przedsiębiorców, którzy mogą sobie wzajemnie udzielać kredytu. Siłą rzeczą kredyt handlowy występuje tylko w stosunkach między tymi partnerami, którzy są w stosunku do siebie

dostawcami towarów. Jeśli chodzi o rozmiary bieżących transakcji towarowych. Te ograniczenia kredytu handlowego powodują konieczność powstawania innej formy kredytu. Kształtuje się kredyt bankowy, udzielany w formie pieniężnej przez instytucje kredytowe – banki.

Początkowo najbardziej rozpowszechnioną formą udzielania pożyczek bankowych była operacja dyskonta weksli kupieckich, wystawionych jako zabezpieczenie uzyskanego kredytu handlowego. Bank pobiera przy tym od sumy wekslowej określone opłaty, zwane dyskontem. Dyskonto weksli handlowych

było dla banków najpewniejszą formą operacji pożyczkowej. Dyskonto weksli, sprzedawany bankowi, był dowodem dokonanej transakcji kupna – sprzedaży towarów, był więc wyrazem realnego procesu

ekonomicznego. Suma wekslowa posiadała w tym wypadku pokrycie w masie towarowej. Nie bez znaczenia dla banku jest także możliwość odsprzedaży zakupionych weksli, czyli przeprowadzenia tzw. redyskonta weksli.

Dyskonto weksli spełniało podstawową rolę w udzielani kredytów przez banki w okresie przez I wojną światową. Współcześnie rola tej formy działalności kredytowej banków znacznie zmalała. Powodem

względnie małego znaczenia dyskonta weksli handlowych stało się m.in. rozpowszechnienie operacji dyskonta weksli skarbowych, wystawionych przez państwo i lokowanych w systemie bankowym jako zabezpieczenie zaciąganych w tym systemie kredytów. Jest to jedna z form finansowania przez

współczesne państwo jego różnych dziedzin działalności. Weksle skarbowe są krótkoterminowymi zobowiązaniami skarbu państwa wobec banku. Ponieważ jednak

miejsce jednych weksli – po ich wykupieniu – zajmują inne, często o większej sumie, prowadzi to w praktyce do przekształcania się tej formy kredytowania państwa przez banki w kred ytowanie średnio i długoterminowe.

Powszechnie stosowaną formą finansowania przez banki różnych dziedzin działalności gospodarczej jest udzielanie przedsiębiorcom kredytów na rachunku bieżącym (otwartym). Forma ta stosowana jest

wyłącznie w stosunku do znanych i budzących duże zaufanie klientów, gdyż kredyt tego rodzaju nie jest zabezpieczony przez weksle, papiery wartościowe czy w innej formie. Stąd też specjalna procedura postępowania przy jego udzielaniu, polegająca przede wszystkim na dokładnym badaniu przez bank

sytuacji i stanu interesów przedsiębiorstwa, któremu udziela się kredytu, w celu oceny jego wypłacalności. Kredyty na rachunku bieżącym noszą w zasadzie charakter krótkoterminowy.

Przekształcają się one często w kredyty średnio i długoterminowe w wyniku przedłużania terminów spłaty. Różnorodne formy przyjmuje kredyt długoterminowy. Jest on przede wszystkim spłacona stopniowo

pożyczka długoterminowa w postaci zapisu na rachunku bankowym, udzielania na finansowanie działalności inwestycyjnej. Narzędziem kredytu długoterminowego jest także obligacja.

Działalność banków na rynku obligacji jest działalnością na rynku kapitałowym. Rynek ten wykorzystywany jest m.in. przez przedsiębiorstwa dla zapewnienia sobie dopływu środków finansowych (kapitałów) przez emisję i sprzedaż obligacji, nabywanych m.in. przez banki. Operacje te dokonywane są

na giełdach papierów wartościowych.

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 48 pages
Pobierz dokument