Geneza i ogólne założenia prawa rzymskiego - Notatki - Prawo, Notatki'z Prawo
Lady_Pank
Lady_Pank19 June 2013

Geneza i ogólne założenia prawa rzymskiego - Notatki - Prawo, Notatki'z Prawo

PDF (835 KB)
Pagina
657Numero di visite
Description
Prawo: notatki z zakresu prawa przedstawiające genezę i ogólne założenia prawa rzymskiego.
20points
Punti download necessari per scaricare
questo documento
Pobierz dokument
AnteprimaPagina / 127
Questa è solo un'anteprima
%{smart_count} pagina mostrata su 127 totali
Pobierz dokument
Questa è solo un'anteprima
%{smart_count} pagina mostrata su 127 totali
Pobierz dokument
Questa è solo un'anteprima
%{smart_count} pagina mostrata su 127 totali
Pobierz dokument
Questa è solo un'anteprima
%{smart_count} pagina mostrata su 127 totali
Pobierz dokument

I.

ŹRÓDŁA PRAWA RZYMSKIEGO

Geneza i ogólne założenia prawa rzymskiego.

Nasilenie zainteresowania prawem rzymskim obserwujemy od początku XI w. Do

wieku XX z różnym nasileniem. XX wiek przyniósł pewne zmiany. Zarówno systemy

komunistyczne i inne totalitarne zmiany często pomijały ze względów dydaktycznych naukę

prawa rzymskiego. Zapatrzenie w nowe zdobycze techniki i polityki powodowało, że na

starożytność patrzono z przymrużeniem oka. W Polsce po wojnie zanikało jako przedmiot

wykładowy na uniwersytetach. Było to różnie oceniane przez studentów, ale zawsze

negatywnie przez prawników. Wiedza prawnicza w Europie oparta jest jednak na tym, co

przekazali nam prawnicy rzymscy. Owo prawo jest modelem, wzorcem nauczania prawa. Jest

podstawą nauczania kadr prawniczych.

Prawo rzymskie tworzyło się w następujący sposób. Na początku powstawała jakaś

norma moralna, coś, co ludzie uważali za słuszne. Gdy owa norma uzyskała powszechną

akceptację była transponowana do systemu prawnego poprzez prawotwórczą działalność

prawników, którzy w swoich kancelariach przystosowywali i interpretowali normy. Ta

interpretacja była traktowana jako źródło prawa.

System prawa rzymskiego oparty był więc na innych podstawach, niż systemy dziś

obowiązujące.

System tego prawa był kodeksem wartości. Twórcy określali pewne założenia ogólne

(np. godnie żyć, być przyjacielskim w stosunkach osobistych i gospodarczych). Najpierw

powstała norma moralna (np. by szanować drugiego człowieka), a na jej bazie powstały

nakazy prawne, które przetrwały tysiąclecia. Moralność jest jedna i nie ulega zniszczeniu.

Zmienić się może przepis prawa. Przepis więc oparty na normie moralnej jest przepisem

stabilnym.

Nasza cywilizacja europejska oparta jest na:

a) religii judaistycznej, b) filozofii greckiej (głównie stoicyzmie), c) prawie rzymskim.

Prawo Rzymskie rozwijało się jako wypadkowa wielu kultur, zwyczajów, procesów

polityczno-społecznych na terenie starożytnej Italii. Dlatego więc ukształtowało się ono jako

ponadczasowy system prawa.

Prawo rzymskie w czasach antycznych istniało ponad 1000 lat. Rozwijało się i podlegało

różnym procesom, ale w zasadzie nie ulegało wielkim zmianom. Zmieniała się pewna

nadbudowa, natomiast zręby prawa pozostały stałe (przynajmniej do schyłku republiki i

początku pryncypatu).

Przyjmuje się, że tak jak rozwijało się państwo rzymskie tak rozwijało się i jego prawo.

Nie do końca wyjaśniona jest kwestia początku państwowości rzymskiej. Próby poznania

najdawniejszych dziejów Rzymu napotykają na przeszkodę. Fakty mieszają się z legendą.

Historycy rzymscy przyjmują datę 754/753 r. p.n.e. jako początek państwa rzymskiego

(Wawro). Wówczas Rzym rozwijał się jako królestwo. Ostatni królowie rzymscy wywodzili

się z dynastii etruskiej. Ok. 509 r. p.n.e. Rzymianie wypędzili znanego z okrucieństw króla

Tarkwiniusza Pysznego, co zapoczątkowało w Rzymie istnienie republiki.

W początkach republiki najwyższą władzę sprawował praetor maximus (w imieniu

arystokracji). Przysługiwała mu władza wykonawcza, sądownicza, wojskowa. Wybierany był

spośród patrycjuszy rzymskich. A gdy zabrakło pretora maximusa władzę przez kilka dni

mógł sprawować interrex.

Pretor maximus został z czasem zastąpiony przez dwóch konsulów, do których należała

władza wykonawcza, a ci na okres zagrożenia Rzymu mogli powoływać dyktatorów. Obok

konsulów pojawiły się inne magistratury świeckie takie jak: edyl, cenzor. Obok magistratur

najwyższa władza prawodawcza należała do senatu, ale w istocie ustawodawstwo rzymskie

koncentrowało się w rękach komicjów (zgromadzeń ludowych skupiających ogół wolnych

obywateli rzymskich). Początkowo komisja zorganizowane były w systemie kurialnym,

potem centurialnym, następnie trybutarnym. Do głosu dochodzą także plebejusze – wbrew

początkowym rozwiązaniom.

reformy

państwowe Dioklecjana,

nadanie

princepsowi tytułu

boskiego–

władza absolutna,

pełne

jednowładztwo,

upadek senatu.

przejęcie władzy

przez Oktawiana Augusta

królestwo republika pryncypat

dominat

wczesna późna

-753 -509 IV w. p.n.e. -27 0 283/4 476

tradycyjna data

założenia Rzymu

Dominat: upadek wszelkich instytucji republikańskich. Senat stał się wówczas organem

doradczym cesarza. Władza senatu ograniczyła się tylko do miasta Rzym. W

Konstantynopolu powstał analogiczny senat. Przy cesarzu istniała jeszcze rada państwa, która

rozpatrywała na wniosek cesarza sprawy dotyczące sądownictwa, administracji i

ustawodawstwa. Ale najwyższym sędzią i prawodawcą był cesarz. Organy działały w jego

imieniu.

Okresy rozwoju państwa rzymskiego wyznaczały okresy rozwoju, istnienia bądź

stagnacji prawa.

Inna koncepcja periodyzacji prawa rzymskiego opiera się na poziomie rozwoju prawa:

okres rozwoju prawa klasycznego

okres prawa okres prawa

archaicznego prawo prawo poklasycznego

przedklasyczne klasyczne

-753 III w. p.n.e. -27 0 234/5 476 565

początek wojen punickich koniec panowania koniec(upadek)

koniec etapu

Rzymu z Kartaginą dynastii Sewerów imperium

justyniańskiego

zachodniorzymskiego w

prawie

poklasycznym

- kres prawa klasycznego – koniec panowania Sewerów zbiega się z kresem pryncypatu i początkiem dominatu.

- prawo poklasyczne charakteryzowało się wulgaryzacją. W skutek różnych czynników zewnętrznych nastąpiło zatarcie się granic między instytucjami prawa

rzymskiego, nastąpiło jego przemieszanie z prawami ludów podbitych które teraz sięgały

po samodzielność. Kres zachodniego cesarstwa nie oznaczał zupełnego końca prawa

poklasycznego. Istniało jeszcze cesarstwo wschodnie, które się rozwijało. Tam prawo

poklasyczne trwało do kresu starożytności i rozpoczęcia średniowiecza (do VI w. –565).

IUS = FAS

ius – prawo stanowiące wynik działalności ludzkiej i chronione środkami

przymusu ze strony państwa oraz wynikłe stąd uprawnienia. Naruszenie ius zagrożone

było sankcją

fas – prawo określane i chronione przez bóstwa (bóstwa wykazywały cechy ludzkie).

Naruszenie fas wywoływało zemstę bogów (naruszenie fas nazywano „nefas”).

Rzymianie stali na stanowisku pośrednim między religijnością a laicyzacją. System

religii rzymskiej przenikał się z systemem prawa. Istniał więc związek między fas a ius, choć

formalnie te kategorie nie były ze sobą tożsame. Ius oparte było na fas, czyli nakazach

moralnych i religijnych. Rzym budował system prawny w oparciu o kodeks etyczny

wynikający z wierzeń. Według Ulpiana do zasad prawa, zaliczano „żyć uczciwie, innym nie

szkodzić, każdemu oddać co się mu należy” (są to normy prawne osadzone w moralności i

wierzeniach rzymskich).

Podział prawa rzymskiego :

ius = fas

prawo przedmiotowe prawo podmiotowe

(przepisy prawa) (wynikało z prawa

przedmiotowego)

prawo publiczne prawo prywatne bezwzględne

względne

(interesy państwowe ( interesy jednostki) (prawa rzeczowe, własności)

(skuteczne wobec

np. przepisy administracyjne)

powszechne i ius cogens i ius strictum i prawo

materialne i

syngularne ius dispostivumius aeguum prawo

formalne

Prawo przedmiotowe (objaśnienia):

a) prawo publiczne: stosunki dotyczące państwa

b) prawo prywatne: interesy jednostki .

Granice powyższego podziału były słabe. Zaczęły przesuwać się na korzyść prawa

publicznego. Sfera interesów prywatnych zaczęła powoli wkraczać w sferę interesów

publicznych. Wraz z rozwojem prawa skurczyła się sfera praw prywatnych, zwłaszcza w

okresie jednowładztwa. Państwo reglamentowało wówczas stosunki prywatne twierdząc, że

stanowią one zagrożenie. Wyrządzenie komuś krzywdy, które dotąd stanowiło przestępstwo

prywatne było penalizowane na drodze przepisów karnych i stawało się normą prawa

publicznego.

Podział prawa prywatnego (objaśnienia) :

powszechne

syngularne (ius singulare)- normy wyjątkowe w stosunku do norm powszechnych. Jedno do drugiego ma się tak jak wyjątek do reguły.

ius cogens- przepis o charakterze bezwzględnie obowiązującym. Takie przepisy, które muszą być zawsze przez strony stosowane.

ius dispositivum– prawo o charakterze względnym. Ma ono zastosowanie subsydiarne. Strony mogą daną kwestię rozwiązać inaczej (wtedy przepis

dyspozytywny nie obowiązuje. On obowiązuje tylko wtedy gdy strony wyraźnie

inaczej tego nie postanowią).

ius strictum(ścisłe) – normy wynikające z tego prawa musiały być przestrzegane w sposób ścisły, bez możliwości modyfikowania („Dura lex sed lex” – Ulpian miał na

myśli przepisy prawa ścisłego. Surowa ustawa, konieczność zastosowania się do jej

przepisów).

ius aequum – prawo oparte na zasadach filozoficznych, słusznych. Reakcja na nadmierny rygoryzm prawa ścisłego (łagodzenie rygoryzmu). Bardziej swobodna

interpretacja nosząca jednak ze sobą pewne niebezpieczeństwa, ponieważ używa

czynników pozaprawnych. Ius aequum był stosowany gdy dana kwestia była

nieuregulowana przepisami lub nie odpowiadała zmieniającym się stosunkom

społecznym.

prawo materialne – prawa i obowiązki wynikające dla stron z przepisów prawa.

prawo formalne – sposób dochodzenia w drodze sądowej praw i obowiązków stron czyli sposób dochodzenia roszczeń stron.

Dziś są to normy:

materialno-prawne , czyli prawo karne i prawo cywilne.

procesowe , czyli proces karny i proces cywilny.

Prawo podmiotowe (objaśnienia):

Wynikało ono z prawa przedmiotowego (całokształt norm prawnych regulujących życie

społeczne w drodze przymusu). Z niego tworzą się dla konkretnej jednostki prawa

podmiotowe.

Prawo podmiotowe– pewna sfera możliwości postępowania człowieka w określony

sposób , zakres mocy czynienia lub zaniechania przez człowieka regulowanej przepisami

prawa przedmiotowego (możliwość akceptowanego przez prawo przedmiotowe zachowania

się podmiotu).

a) bezwzględne - uprawnieniu jednej osoby odpowiada obowiązek po stronie po wszystkich innych do określonego zachowania się. Bezpośrednie władztwo osoby nad rzeczą jest

rodzajem prawa podmiotowego bezwzględnego. Czyli prawa rzeczowe są prawami

bezwzględnymi - uprawnieniu właściciela do posiadania i używania rzeczy odpowiada

obowiązek wszystkich do przestrzegania jego prawa własności. Podmiot uprawniony

może domagać się określonego zachowania od każdego innego podmiotu. Naruszenie

sfery uprawnień podmiotu władnącego stwarza roszczenia kierowane wobec każdego

naruszyciela.

b) względne – prawo skuteczne wobec ściśle określonej osoby. Podmiot uprawniony może domagać się określonego zachowania tylko od konkretnej osoby. Tą drogą powstawały w

prawie rzymskim zobowiązania . Np: umowa jest wiążąca dla dwóch stron. Po jednej

stronie jest osoba uprawniona, po drugiej osoba zobowiązana. Prawo względne jest

skuteczne tylko między tymi dwoma podmiotami .

Zasada osobowości prawa :

Każdy rządzi się swym własnym prawem pochodzącym z tej grupy etnicznej,

narodowości w której on przyszedł na świat. Człowiek też podlega orzekaniu w oparciu o

własny system prawa.

W praktyce podział na prawo rzymskie i prawo własne-narodowe był rozpatrywany

z punktu widzenia obywatela rzymskiego. Prawo rzymskie było własne a innych ludów obce

(zasada personalizmu).

ius peregrinorum - prawo narodów podbitych przez rzymian lub tych z którymi Rzym

utrzymywał kontakty handlowe.

Podział prawa rzymskiego w okresie przełomu republiki i pryncypatu:

1. ius cvile – prawo obywateli wynikające z archaicznych reguł prawa i dostępne wyłącznie

dla obywateli rzymskich (zamieszkujących pierwotny obszar Rzymu i

pięciomilowego okręgu wokół miasta) i ich potomków. Reguły ius civile miały

zastosowanie tylko o stosunkach między obywatelami rzymskimi. Były

niedostępne dla stosunków między Peregrynami a Rzymianami. Ius civile

zwane też było ius quiritum (Kwirytami zwano pierwotnych obywateli gminy

rzymskiej). Wraz z rozwojem wymiany handlowej i obrotu gospodarczego.

Stawało się prawem niewystarczającym dla regulowania stosunków w

imperium. Stąd powstanie ius gentium i honorarium.

2. ius gentium – nowy system, prawo wspólne, prawo narodów. System dostosowany do

obrotu z cudzoziemcami. Prawo w zasadniczych sprawach zgodne było

zarówno z prawem rzymskim jak i ius peregrinorum. Były to te normy które

ujęte były zarówno w ius civile jak i były zwane innym systemem prawa ius

peregrinorum. Handel niewolnikami między Rzymianami a Peregrynami

możliwy był dzięki temu, że stosunki te były chronione w drodze ius gentium.

Rozwój ius gentium możliwy był po powołaniu w Rzymie instytucji pretora

dla Peregrynów (242 r. p.n.e.). Był to urzędnik rzymski, który chronił stosunki

między cudzoziemcami, gdy szło o sprawę rzymską.

3. ius honorarium – prawo urzędnicze tworzone przez magistratury rzymskie. Stosunki

chronione przez pretora urbanusa (pretora miasta). Chronił on lub odmawiał

ochrony w swym edykcie w sposób odmienny niż miało to miejsce w ius civile .

Prawo powstało, ponieważ okazało się, że stosunki gospodarcze i handlowe

między samymi obywatelami rzymskimi wykraczają daleko poza ramy ius

civile. Jest to system prawa oparty na normach tworzonych nie na drodze ustawy

lecz przez magistratury rzymskie, przez urzędników. Do ochrony tych

stosunków upoważniony był urzędnik zwany pretorem urbanusem (ustanowiony

już wcześniej – w 367 r. p.n.e.). Początkowo jego zadania były nieco inne,

później chronił te sprawy które wykraczały poza ius civile.

Pryncypat:

4. prawo cesarskie – prawotwórcza działalność cesarzy rzymskich. Normy te nie

nawiązywały do poprzednich trzech systemów. Około ІІ w. n.e. podział na ius

civile, gentium i honoraium przestał być obowiązujący. Wówczas prawo

cesarskie zastąpiło go i stało się obowiązujące.

5. ius prowinciale – specyficzny, odmienny od rzymskiego system praw prowincjonalnych.

W oddalanych narodach podbitych prawo rzymskie doznawało wulgaryzacji i

często miejscowe, silnie zadomowione ,cieszące się poważaniem prawo

adoptowano. Było to więc prawo rzymskie ale ulegające wpływom lokalnych

praw szczepowych (dawne kolonie greckie. Prawo greckie było lepiej

wykształcone).

Po 212 r. n.e. podział na ius civile , gentium i honorarium całkowicie stracił znaczenie.

Wówczas edykt Karakalli nadał obywatelstwo rzymskie wszystkim mieszkańcom imperium.

Podział miał w późnym cesarstwie jedynie „żywot doktrynalny” a nie praktyczny, choć

formalnie nadal istniał. Te trzy systemy weszły przecież do kodyfikacji justyniańskiej ale w

praktyce prawo było jednolite.

Domiat:

Rozpoczęto rozróżniać dwa systemy prawa:

ius vetus : dawny system ius civile, ius gentium, ius honorarium przekazywany głównie

przez literaturę prawniczą.

ius novum : nowe prawo, prawo cesarskie.

Źródła prawa :

Źródła prawa rzymskiego w znaczeniu przedmiotowym rozpatrujemy jako:

Fontes iuris oriundi źródła powstania prawa – przejaw woli czynników prawotwórczych czyli decyzję czynników prawotwórczych ustawy, uchwały Plebsu,

uchwały senatu, konstytucji cesarskich, edyktów magistratur. Czyli są to czynniki,

które tworzą prawo.

Fontes iuris cognoscendi źródła poznania prawa - efekty działania czynników prawotwórczych czyli pomniki prawa, na podstawie których dziś czerpiemy wiedzę o

prawie rzymskim. Czyli są to dokumenty.

Często źródło poznania prawa jest jednocześnie źródłem powstania prawa np.” ustawa

dwunastu tablic”, czy określona konstytucja cesarska. Pierwotnym źródłem prawa

rzymskiego był jednak zwyczaj. Zwyczaj to powszechnie stosowana i dobrowolnie ustalona

reguła postępowania na danym obszarze. Nie ma on jednak charakteru prawnego, nie jest

źródłem prawa ale na jego podstawie tworzy się prawo zwyczajowe, które już jest źródłem

prawa obowiązującego.

Prawo zwyczajowe - zwyczaj długotrwale stosowany przez ludzi w przekonaniu, że stosują

oni prawo (mos maiorum). Mos maiorum traci zdolność moralnego oddziaływania na

Rzymian u schyłku republiki (zmiany sposobu życia elit rzymskich - zbytek i korupcja.

„Rozwiązłość i buta pojawiła się po tym gdy Rzym przestał obawiać się Kartaginy”).

Mos maiorum – zwyczaj przodków ( jeszcze nie prawo zwyczajowe)

Prawo stanowione

Obok zwyczaju prawo może powstawać drogą jego stanowienia czyli drogą ustawodawczą.

W czasach królewskich powstawało drogą ustaw królewskich i kapłańskich. Prawodawcą

miał być ponoć już Romulus. Dopiero w okresie republiki wykształcił się proces

ustawodawczy. Ustawy ( leges ) przez długi okres był zasadniczym źródłem tworzenia prawa.

Leges to ustawy uchwalane na zgromadzeniach ludowych.

Zgromadzenia ludowe przeszły pewną ewolucję początkowo były one :

kurialne : organizowanie ich opierało się na kuriach rodowych. Uczestniczyli w nich wyłącznie patrycjusze później plebejusze i wówczas powstały:

centurialne : organizacje oparte o centuria, czyli klasy wolnych mieszkańców Rzymu. Zgromadzenia centurialne podzielone były na 7 klas , przy czym klasa pierwsza (którą

stanowili Rzymianie będący właścicielami 100 tys. funtów miedzi czyli tzw. asów)

uprawniona była 98 głosów. sześć pozostałych klas o niższym cenzusie posiadania

dysponowało pozostałymi głosami; brali udział również plebejusze.

trybusowe : zgromadzenia według tribus .Gdy Rzym podzielono na okręgi terytorialne (tribus). Uczestniczyli w nich wszyscy wolni obywatele rzymscy podzieleni na trybuty.

Zgromadzenia ludowe straciły moc prawotwórczą w Ι w. n.e. Za Tyberiusza

pozbawiono je prawa wyboru magistratur. W praktyce zaprzestały swej działalności po

śmierci cesarza Nerwy (96-98).

Proces legislacyjny na zgromadzeniu ludowym rozpoczynał wniosek ustawodawczy

magistratury posiadającej ius agendi cum populo (tzn. prawo wnioskowania z

upoważnienia ludu). Zatem tryb ustawodawczy rozpoczynał wniosek magistratury

przedkładany na zgromadzenie ludowe. Uchwała zgromadzenia ludowego zatwierdzona była

przez senat (zgromadzenie starszych, ojców republiki rzymskiej) i zgromadzenie ludowe nie

mogło dyskutować nad projektem tylko przyjąć go lub odrzucić przez aklamację.

Zgromadzeniu ustawodawczemu przedstawiał magistrat wniosek w drodze

promulgacji.

- promulgatio – pierwsza czynność trybu ustawodawczego. Przyjęcie lub odrzucenie

wniosku następowało w drodze rogacji.

- rogatio – przyjęcie lub odrzucenie wniosku bez dyskusji nad jego treścią.

Wynik 50% +1% - wniosek stawał się prawem.

- renuntiatio – ogłoszenie publicznie wyniku głosowania.

Jeszcze senat mógł odrzucić ustawę ale tylko z przyczyn formalnych. Nie miał prawa

ingerować w jej treść.

W okresie republiki ustawy (leges) dochodziły do skutku na zgromadzeniach ogółu

pełnoprawnych obywateli rzymskich, zwanych conitia (od comire – „schodzić się”).

Zwoływanie komicjów, przewodniczenie na nich i występowanie z inicjatywa ustawodawczą

należało do magistratur mających specjalne uprawnienie w tym zakresie (ius agendi cum

populo – tzw. prawo wnioskowania z upoważnienia ludu), czyli do dyktatorów, konsulów i

pretorów.

Projekty ustaw dyskutowano wstępnie na nieformalnych zebraniach obywateli

(contiones), natomiast dojrzały wniosek ustawodawczy przedstawiała magistratura na

komicjach, i tutaj już tylko do przyjęcia lub odrzucenia, bez dyskusji (rogatio). Głosowanie

odbywało się po przeprowadzeniu wróżb i odczytaniu wniosku. Początki głosowania

odbywały się ustnie i jawnie, od II w. p.n.e. tajnie za pomocą tabliczek (I-za wnioskiem, II-

przeciw wnioskowi).

Uchwała zgromadzenia ludowego wymagała dla swej ważności zatwierdzenia ze strony

ściślejszego grona patrycjuszowskiego, mianowicie senatu. Po zatwierdzeniu jej stawała się

ustawą zwaną lex. Po jej ogłoszeniu (renuntiatio) miała moc obowiązującą wszystkich

obywateli. Ustawy przyjęte w tym trybie nazywają się leges rogatae. (leges rogatae – ustawy

uchwalane na komicjach).

Ustawy zgromadzeń ludowych ze względu na tryb powstania dzielimy na :

leges rogatae - ustawy przyjęte w drodze rogatio, czyli w zwyczajnym trybie

ustawodawczym (na zgromadzeniach ludowych)

leges datae – ust. w których następowało odwrócenie procesu ustawodawczego. To

magistrat wydawał ustawy z upoważnienia ludowego (w sytuacjach

wyjątkowych np. przewidywania wojny).

leges dictae – zarządzenia cesarza lub jego urzędników dla uregulowania spraw w

posiadłościach cesarskich. Nie była to więc ustawa w sensie dosłownym lecz

zarządzenie dla danej prowincji.

Leges w pewnym okresie konkurowały z uchwałami Plebsu. Obok zgromadzeń ludowych

źródłem prawa stały się także zgromadzenia plebejskie. Plebs drogą strajków wymusił

uznanie go za pełnoprawną kategorię obywateli. Od połowy V wieku p.n.e. zaczęto zwoływać

zgromadzenia plebejskie. Długi czas trwała walka między Patrycjatem a Plebsem o

uprawnienia. Na zgromadzeniach plebejskich stanowiono uchwały wiążące Plebs. Ich tryb

wydawania był podobny do zgromadzeń ludowych, ale wniosek ustawodawczy u Plebsu

przedstawiał trybun ludowy (urzędnik reprezentujący interesy plebsu przed organami

państwa).

Plebiscita początkowo wiązały tylko Plebejuszy. Aby plebiscitum obowiązywało

wszystkich obywateli musiało być wniesione drogą wniosku ustawodawczego przez magistrat

na forum zgromadzenia ludowego. Ta sytuacja istniała do 287/286 r. p.n.e. do czasu wydania

tzw. lex Hortensia odkąd uchwały powzięte na zgromadzeniach plebejskich były wiążące też

dla patrycjuszy.

Wśród ustaw jednej przypisywano rolę taką jak ma kodeks Hammurabiego lub prawo

mojżeszowe . Mowa o ustawie 12 tablic. Ustawa stanowiła rezultat politycznej walki między

Plebsem a Patrycjatem, która rozgorzała po wypędzeniu ostatniego króla etruskiego.

W okresie przełomu okresu królewskiego i republiki Plebs podlegał przemianom.

Wyłoniły się w nim dwie grupy:

1. Nowobogaccy grupa, która wzbogaciła się na urbanizacji Rzymu, głównie tzw. firmy budowlane. Pieniądze pozwoliły im na zakup dóbr luksusowych i własnego oręża.

2. Grupa Plebejuszy posiadająca wysokie długi, żądająca ich umorzenia, oraz pewnych uprawnień politycznych.

W sytuacji gdy Rzym potrzebował oręża zagrożony ze strony plemion zamieszkujących Italię,

Patrycjusze stopniowo czynili ustępstwa na rzecz Plebsu. Ustanowiono trybunów ludowych,

później utworzono urzędy dwóch kwestorów, edyla kurulnego i cenzorów. Na największą

uwagę zasługuje jednak:

Ustawa XII Tablic 451 – 450 r. p.n.e.

Spis zwyczajowego prawa rzymskiego dokonany przez tzw. kolegium decemwirów -

decemviri legibus scribundis , spisany na tabliczkach miedzianych, drewnianych lub z kości

słoniowej. Nie dotrwał jednak do naszych czasów ani do schyłku republiki. Oryginał został

zniszczony prawdopodobnie w czasie pierwszego najazdu Galów (390 r. p.n.e.). Później jej

tekst odtwarzano z przekazów ustnych. Była swoistym kodeksem, nauczano jej w szkołach.

Stopniowo popadła jednak w zapomnienie. Odkryta została w średniowieczu.

Kolegium decemwirów – 10 mężów powołanych do spisania 10 tablic. Powierzono im

zarząd państwem, wybrano ich w drodze wyborów a powołano nie tylko do spisu prawa ale i

wyrównywania różnic między Patrycjatem a Plebsem. 10 tablic okazało się spisem

niewystarczającym. W 450 roku p.n.e. powołano kolejnych 10 (5 Patrycjuszy i 5 Plebejuszy)

Decemviri patrycjuszowscy dokonywali jednak pewnych nadużyć. Przyśpieszono więc prace

ustawodawcze i do 10 tablic dodano jeszcze 2 następne.

Ustawa 12 tablic wprowadziła :

 obowiązkową procedurę sądową (zerwała z dotychczasową samopomocą).

 świadczyła o przewadze prawa świeckiego.

 kto powoływał się na świadka musiał owego świadka samemu dostarczyć do sądu (gdy świadek był oporny mógł przez trzy kolejne dni i noce wyć pod jego domem, by

zmusić go do stawienia się na sprawie).

 zwiększenie uprawnień stron w procesie.

 pojawiły się przepisy handlowe i regulujące obrót z zagranicą.

 uznawała nieograniczoną własność, chroniąc głównie własność rolną. Była wyrazem interesów społeczeństwa agrarnego, jakim w tym czasie był Rzym (kto kradł nocą

zboże był skazywany na śmierć jak podpalacz).

 przyznawała swobodę sporządzania testamentów.

 wprowadziła bardzo rygorystyczne przepisy o długach. Niewypłacalny dłużnik mógł być więziony w prywatnym więzieniu. Mógł zostać zabity przez wierzyciela. Jednak

procenty od wierzytelności ograniczono do 8⅓ % w skali rocznej.

 potwierdzała istnienie rodziny patriarchalnej z silną, nieograniczoną władzą ojca.

 w systemie kar uznawała zasadę odwetu (talio) oraz kar pieniężnych.

 uznawała istniejący podział na bogatych i biednych.

 zawierała przepisy z zakresu prawa sakralnego.

 gwarantowała suwerenność narodu rzymskiego.

 podkreślała wolność i równość obywateli wobec prawa.

 zawierała przepisy higieniczne.

Ustawa 12 tablic jest skodyfikowanym prawem zwyczajowym. Była daleka od

nowatorstwa ale stworzyła parasol ochronny nad Plebejuszami, zapobiegała arbitralnym

decyzjom urzędników i sądów patrycjuszowskich. Po jej wydaniu prawo rzymskie

rozwijało się już jako wykładnia Ustawy 12 tablic.

Uchwały senatu czyli senatus consulta były kolejnym źródłem prawa. Senat istniał już

w okresie królewskim ale wtedy był tylko organem doradczym i opiniodawczym. Nie tworzył

wówczas prawa. W czasach republiki był również organem doradczym ale pośrednio miał

wpływ na tworzenie się ustaw. Miał prawo kasacji ustawy – post factum, z przyczyn

formalnych. Charakter organu ustawodawczego senat uzyskał w okresie pryncypatu.

Edykty magistratur to kolejne źródło prawa. Wynikały one z potrzeb rozwijającego się

obrotu gospodarczego. Ius civile nie było w stanie objąć wszystkich przypadków życia

społecznego. Edykty magistratur były to rozporządzenia (dostojnika) magistratury wydawane

w zakresie wykonywanej przez siebie władzy. Pretor informował w nich jakie stosunki

będzie chronił, a jakim nie będzie udzielał ochrony w czasie swej kadencji. Prawo to

wynikało z ius edicendi .

ius edicendi– prawo wydawania rozkazów w imieniu państwa rzymskiego.

Wydając edykt magistrat sam określał zakres wykonywanej przez siebie władzy. Sam

wydawał instrukcję swojego postępowania i podawał je do powszechnej wiadomości. Do lex

Cornelia wydanej w 67 r. p.n.e. pretor stał nad edyktem. Wtedy wydając powszechnie

opublikowany edykt mógł go w każdej chwili zmienić w okresie swej kadencji. Po lex

cornelia pretor wydając raz edykt był nim związany do końca kadencji (nie mógł go

zmieniać). Pretor wydawał edykt w zakresie swej jurysdykcji.

pretor stoi nad edyktem pretor stoi pod edyktem

67r. p.n.e.

Lex Cornelia

W prawie prywatnym najważniejszą rolę odgrywały edykty tych magistratur, które

posiadały jurysdykcje w sprawach cywilnych (prawie prywatnym). Edyktami dotyczącymi

owego prawa posługiwać się mogły następujące magistratury : konsul, dyktator (którego

władza odpowiadała konsularnej), pretorzy (urbanus, peregrinus), namiestnicy prowincji,

edylowie kurulni (posiadający kompetencje w zakresie spraw targowych, np. handlu

niewolnikami i zwierzętami), kwestorowie (sprawy targowe na prowincji) i cenzorzy. Edykt

nie był ustawą. Magistrat nie posiadał bowiem władzy ustawodawczej lecz tylko

wykonawczą. Edykt był rozporządzeniem urzędnika aktualnym w czasie jego kadencji.

Kolejny pretor mógł od swego poprzednika przejąć (lub nie) część jego rozporządzeń.

Edykt składał się z dwóch części :

1. Część normatywna – zapowiedź urzędnika udzielenia ochrony lub odmowy udzielenia ochrony w konkretnych przypadkach.

2. Część formalna – formuły procesowe, jakimi miały posługiwać się strony w postępowaniu przed sądem oraz zarzuty procesowe.

Edykty dzieliły się na :

1. Edicta perpetua (perpetuum) – obowiązywały przez całą kadencję urzędnika, czyli przez jeden rok.

2. Edicta extraordinaria (nadzwyczajne) – wydawane w ciągu roku, gdy istniała pilna konieczność.

W edykcie wyodrębniona była część przechodnia – edictum tralaticum (translaticum). Była

to część przejęta od poprzednika zawierająca postanowienia, które przyjęły się w praktyce. Z

biegiem czasu stawała się ona coraz obszerniejsza. Doprowadziło to do skodyfikowania

edyktu w II w. n.e. Około 130 r. z polecenia cesarza prawnik SalviusJulian skodyfikował

edykt opierając się na jego części przechodniej (edictumSalvianum). Od tej chwili mimo, iż

edykt był ogłaszany przez pretora na początku kadencji był już w istocie prawem

stanowionym. Zmiana w jego treści mogła następować tylko na drodze ustawodawczej

(senatus consulta lub konstytucje cesarskie). Kodyfikacja edyktu ostatecznie ustaliła oblicze

ius honorarium uniemożliwiając dalsze formowanie się tego prawa przez nakazy magistratur.

Prawo to służyło do wspomagania martwych przepisów z ius civile. Przydawało się też do ich

wyjaśniania (interpretowania przez urzędników), uzupełniania (udzielania ochrony przez

pretora tym stosunkom prawnym, które nie wynikały z ius civile), poprawiania (zawieszania

danej ustawy z ius civile – pretor informował, że określonym stosunkom z niej wynikającym

nie udzieli ochrony.

W pryncypacie i dominacie edykty tracą swą moc i zostają wyparte przez

ustawodawstwo cesarskie. Imperator, jako najwyższy magistrat mógł na mocy ius edicendi

wydawać rozporządzenia na okres swego panowania. Od czasów Hadriana każde jego

rozporządzenie było obowiązujące. Od II w. n.e. cała władza ustawodawcza spoczęła w

rękach cesarza.

Rodzaje konstytucji cesarskich :

edykty – akty imperatywne, zarządzenia cesarza dla wszystkich magistratów zawierające interpretacje ustaw i uchwał senatu. Wynikały z ius edicendi i posiadały

moc obowiązującą na całym terytorium imperium. W przeciwieństwie do edyktów

magistratur nie stanowiły one przyrzeczenia sprawowania władzy.

mandaty – instrukcje dla namiestników prowincji wiążące ogół ludności na danym terenie.

dekrety – wyroki sądu cesarskiego, zwykle odwołania (apelacje) oraz w pierwszej instancji w sprawach wielkiej wagi. Zawierały orzeczenie i interpretację ustawy.

reskrypty – odpowiedzi cesarza na zapytania urzędników lub stron postępowania Sądowego wydawane w odrębnym piśmie lub na marginesie tekstu do cesarza (rodzaj

adnotacji). Pytania te dotyczyły kwestii prawnych, zaś cesarz wydawał w reskrypcie

swoją opinię. Jednak reskrypty miały charakter warunkowy. Wiązały sędziego pod

warunkiem, że sprawa rzeczywiście wygląda tak, jak to strona przedstawiła cesarzowi

w skierowanym do niego piśmie.

edykty , mandaty – akty prawa publicznego ustanawiane na czas kadencji, panowania.

dekrety , reskrypty – akty prawa prywatnego obowiązujące cały czas.

W okresie dominatu konstytucje cesarskie zanikają. Moc prawotwórczą posiadają tylko

edykty cesarskie – leges edictales.

Jurysprudencja rzymska – nauka prawa

W okresie republikańskim wiedza prawnicza skupiona była w rękach kolegów

kapłańskich. Zajmowały się one odkrywaniem związków człowieka z bóstwem,

skutkowaniemfas w zakresieius . Prawo świeckie nie naśladowało sakralnego, jednak

czynności prawne wykonywane były w formie sakralnej. W okresie archaicznym i

republikańskim znajomość prawa była elitarna. Członkowie kolegiów kapłańskich

rekrutowali się wyłącznie spośród patrycjuszy. Choć monopol w zakresie prawa prywatnego

posiadało kolegium pontyficów wyróżniano następujące kolegia kapłańskie:

- Augurowie - Decemwiri - Pontifico - Fetiales

Umiejętność posługiwania się formularzami prawa się powszechnie dostępną dla ludności

świeckiej dopiero po ogłoszeniu tych formuł opinii publicznej przez Flawiusza (300 r. p.n.e.),

a później Aeliusa (198 r. p.n.e.). Te daty wyznaczają początek świeckiej jurysprudencji. Dużą

rolę odegrało oświadczenie złożone około 280 r. p.n.e. przez plebejskiego pontifexa

maximusaTiberiusa Coruncanicusa, w którym zapowiedział, że będzie udzielał porad

prawnych każdemu, kto się o to zwróci. Do tej pory porad udzielano tylko stronom

postępowania. Prawo stało się teraz dziedziną życia. Nauka prawa zaczęła się rozwijać.

pontifex maximus – najwyższy kapłan

respondere de iure – porady prawne

Nauka prawa w tym okresie rozwinęła się w następujących kierunkach:

1. Cavere – układanie formularzy czynności prawnych 2. Agere – układanie formuł procesowych 3. Respondere – udzielanie odpowiedzi na pytania prawne

(ta działalność szczególnie się rozwinęła)

Najwybitniejszym rzymskim prawnikiem tego okresu był Marcus Tulius Cycero.

Pryncypat:

W tym okresie działalność prawników (jurusprudencja) stała się najważniejszym czynnikiem

rozwoju prawa. Prawnicy wydawali responsy, które wiązały sędziego. Jurystów pryncypatu

można podzielić na dwie kategorie :

- Prawnicy nieautoryzowani – wydawali prywatne responsy, które sędzia mógł ale nie musiał stosować.

- Prawnicy autoryzowani – cesarz wyposażył je w prawo ius publice respondendi exauctoritate principis, czyli prawo udzielania porad z

upoważnienia cesarza. W prawo to wyposażeni byli

tylko prawnicy mieszkający w mieście Rzym. Ich

responsa wiązały sędziego. Z czasem moc prawną

nadano również dziełom autoryzowanym prawnikom. W

II i III w. n.e. traktowano je na równi z ustawą.

Prawnicy pryncypatu:

Aemilius Papinianus -Papinian – książę prawników cieszący się największym uznaniem. Stracony na rozkaz Karakalli.

Celsus

Julius Paulus (86 dzieł)

Domitius Ulpianus z Tyru -Ulpian

Herenius Modestin (uczeń Ulpiana)

Gaius

Największy rozkwit literatury prawniczej przypada na przełom I w. p.n.e. i I w. n.e.

W I w. p.n.e. rozwinęły się dwie szkoły prawa:

 sabinianów Ateius Capito

 prokulejanów Marcus Antistius Labeo

Szkoły te różniły się nie w zakresie prawnym, ale politycznym.

Dominat:

Kres rozwoju jurysprudencji rzymskiej. Prawnicy stali się prawnikami dyżurnymi cesarza.

Najwybitniejsi z nich to:

Arcadius Charisius

Hermogenianus

Upadek prawa wiąże się z upadkiem gospodarczym państwa. Prawo rzymskie ulegało

zmianom pod wpływem kultury hellenistycznej i lokalnych praw. Zanikł kontakt z dziełami

wybitnych prawników, wszystko znano w przeróbkach i przekładach. Ten stan rzeczy starano

się naprawić. W 321 r. Konstantyn wydał zakaz publikowania krytycznych uwag do dzieł

Papiniana. Później autoryzowano dzieła Paulusa. Największą rolę w porządkowaniu prawa

odegrała:

Konstytucja raweńska 426 r.

Była to ustawa o cytowaniu (wyjaśniająca które pisma jurystów mogą być przedstawiane

w postępowaniu sądowym i jak sędzia ma oceniać ich wagę w sporze między stronami)

wydana przez Teodozjusza II i Walentyniana III w Rawennie.

Na jej mocy autoryzowano dzieła pięciu nieżyjących prawników. Byli to:

- Papinian - Paulus - Gajus - Ulpian - Modestin.

Jeżeli w sądzie strona przedstawi opinię większości (3) z owej grupy pięciu jurystów,

sędzia jest taką opinią związany. Jeśli zaistniała równość zdań przeważała opinia Papiniana,

którego uważano za księcia prawników rzymskich. Gdy była równość zdań a Papinian milczał

lub żaden z autoryzowanych prawników nie rozstrzygał sporu wówczas dopiero sędzia

odzyskiwał moc.

W dominacie zaczęły rozwijać się państwowe szkoły prawa zakładane przez cesarza.

Zatrudniały one profesorów prawa opłacanych przez władze państwowe. W tym okresie

nastąpiła wulgaryzacja prawa.

Kodyfikacja prawa rzymskiego

Jej zwolennikiem był już Cezar. Kodyfikacja przyczynić się mogła do umocnienia

władzy autorytarnej. W skutek oporu ówczesnych prawników i społeczeństwa nigdy do niej

nie doszło. Bujny rozwój nauki prawa w pryncypacie przekreślał możliwość jego

kodyfikacji. Mimo to pojawiły się takie próby (systematyzacje dzieł i poglądów prawników).

Dominat przynosi opracowania klasyków jurysprudencji rzymskiej, systematyzacje ich dzieł i

opracowania ius – dawnej literatury prawniczej:

Sentencje Pulusa

Regule Ulpiani

Fragmenta Ulpiani

Ulpiani institucione fragmenta

Tituli ex corpore Ulpiani – zwięzły podręcznik prawa z IV w. n.e.

Przedjustyniańskie zbiory leges (nowe leges) – opracowania konstytucji cesarskich:

de constitucionibus,codex Gregorianus,codex Hermogenianus,codex Theodosianus,novellae

Posttheodosiane.

De constitucionibus (o konstytucjach) – dzieło w 20 księgach z końca II w.

 Kodeks gregoriański – zbiór konstytucji cesarskich wydany w III w.

 Kodeks hermogeniański (rozszerzenie gregoriańskiego) – uzupełniony zbiór konstytucji cesarskich

 wydany na przełomie III i IV w.

 Kodeks teodozjański – 3000 leges od Konstantyna Wielkiego. Najważniejszy i najlepiej opracowany kodeks prawa w czasach przedjustyńjańskich wydany 438 r.

 Nowele postteodozjańskie – zbiór aktów prawnych i konstytucji cesarskich wydanych po kodeksie teodozjańskim (jego uzupełnienie).

Próby wspólnego opracowania ius i leges

– kodyfikacje w okresie przedjusyniańskim.

Próbowano połączyć akty prawne wydawane przez cesarza (konstytucje) z treściami uwag

prawników rzymskich dotyczących tych samych spraw.

Fragmenta Vaticana (koniec IV w.) – wybór z dzieł Paulusa, Papiniana i Ulpiana oraz konstytucje cesarskie do IV w.

Consultatio veteris consulti de pactis – opracowanie prawa stanowionego, konstytucji, opinii prawniczych (iurisconsulti) dotyczącej prawa umownego. Inna nazwa:

Consultatio veteris cuiusdam iurisconsulti.

 Księga syryjsko-rzymska (V w.)

Collatio legum Mosaicarum et Romanarum (IV/V w.) – porównawczy zbiór prawa mojżeszowego i rzymskiego zebranego z kodeksów gregoriańskiego,

hermogeniańskiego i dzieł Gajusa, Papiniana, Paulusa i Ulpiana. W większości zbiór

dotyczy prawa karnego i tylko pośrednio rodzinnego, prywatnego. Nacisk położony

jest na restrykcyjną politykę wobec sprawców przestępstw, co miało miejsce w prawie

żydowskim.

Kodyfikacja Justyniana Wielkiego

Prawo rzymskie znamy głównie dzięki niej. Justynian panował w latach 527-565.

Justynian podjął się:

 kodyfikacji prawa

 reformy administracyjnej. Było to konieczne gdyż upadek zachodniego cesarstwa zagroził wschodnim prowincjom dezorganizacją wewnętrzną.

 ujednolicenia religii. Teodora – żona Justyniana wywarła wpływ na kodyfikację

Trybonian – minister sprawiedliwości, kierował pracą kodyfikacyjną.

Trzy etapy kodyfikacji justyniańskiej:

 528-534 r. – dochodzi do opracowania 3 podstawowych części

 535-541 r. – Justynian wydaje pojedyncze ustawy uzupełniające kodyfikację

 542-565 r. – stagnacja. W tym okresie umierają Teodora i Trybonian, na których oparta była kodyfikacja. Justynian poświęca się działalności religijnej.

Dzieła:

Codex 534 r. Zawiera konstytucje cesarskie od Hadriana do Justyniana .Zawierał dwanaście ksiąg.

Digesta vel Pandectae 533 r. Kodyfikacja dzieł prawników rzymskich – wybór dawnej literatury prawniczej. Fragmenty zmodyfikowano i wystosowano zakaz

komentowania Digestów i porównywania ich do dzieł oryginalnych.

Zebrany materiał podzielono na masy:

- masa sabiniańska - masa edyktalna - masa papiniańska - masa appendix (dodatek czyli pozostałe księgi)

Institutiones (instytucje) 533 r. Podręcznik do nauki prawa.(z mocą ustawy)

Novellae leges (nowele) po 534 r. Uzupełnienie ustawodawstwa Justyniana przez wydawanie nowych ustaw po zakończeniu kodyfikacji. Wyróżniamy:

- Epitome Iuliani - Authenticum - grecki zbiór nowel - Edicta Iustiniani

Te cztery części kodyfikacji nazwano później Corpus Iuris Civilis (od XVI w).Kodyfikacja

była jednak niezrozumiała dla większości mieszkańców wschodniego imperium, którzy

mówili po grecku. Jej tekst spisany był bowiem po łacinie.

Prawo rzymskie po upadku imperium

Zachodnie imperium upadło w 476 r. Jednak prawo rzymskie obowiązywało nadal u wielu

ludów zamieszkujących tereny po rozpadzie cesarstwa zachodniego. Na ziemiach zajętych

przez ludy germańskie mieszkało sporo ludności pochodzenia rzymskiego. W myśl zasady

osobowości prawa (personalizmu) nadal stosowała ona normy prawa rzymskiego.

Organizatorzy państw germańskich nie znali go jednak. Zaistniała więc potrzeba spisania go.

Tą drogą powstały w krótkim czasie Leges RomanaeBarbarorum (zbiory praw dla ludności

rzymskiej na terenach państw barbarzyńców germańskich). Zaliczamy do nich:

Edykt Teodoryka - zbiór praw w państwie Ostrogotów

Brewiarz Alaryka - zbiór praw w państwie Wizygotów

Lex Romanae Burgundiorum - zbiór praw w państwie burgundzkim

Wokół Rzymu i Rawenny stosowano wówczas prawo justyniańskie. Był to bowiem

egzarchat bizantyjski (wpływy polityczne).

Na terenie państwa Longobardów (po podboju Italii) powstała pod dużym wpływem

prawa rzymskiego tzw. Pawieńska szkoła prawa. Później, na terenie Włoch i Francji rozwijała

się szkoła statutowa czyli mos docendi Italicus (włoski sposób poznawania wiedzy).szkołę

statutową stanowiły:

 szkoła glosatorów (XI-XIII w) badająca prawo rzymskie na drodze egzegezy. Jej wyznawcy używali glos, czyli uwag do tekstu załączanych między wierszami lub na

marginesie. Kodyfikację przełożyli na inne języki.

 szkoła postglosatorów (XIV w) czyli komentatorów dostosowująca prawo rzymskie do potrzeb praktycznych.

Systematyka prawa rzymskiego

Prawnicy rzymscy na ogół unikali systematyzowania prawa, tym niemniej pewne

próby porządkowania, a później nawet systematyzowania prawa, pojawiły się u schyłku

republiki, na przełomie II i I wieku p.n.e., na skutek recepcji filozofii greckiej. Nie było

jednak na ten temat opracowań teoretycznych, które odegrałyby większą rolę w zakresie

systematyki. W praktyce dokonywano podziału początkowo w oparciu o Ustawę XII

Tablic, a następnie wzorując się na porządku zawartym w edykcie pretora. Najbardziej

rozpowszechniony podział materii prawa rzymskiego stworzył Gaius, dzieląc je w

instytucjach wg. trójpodziału:

- personae. - res, - actiones

Trójpodział wg. Gaiusa przyjmowano także w Europie w średniowieczu i na początku

czasów nowożytnych. Zmiany nastąpiły dopiero w wieku XIX, gdy w nauce niemieckiej

rozpowszechnił się system pandektowy podziału prawa rzymskiego.

System pandektowy dzieli on prawo rzymskie (i później europejskie) na dwie części:

1. Część ogólna: normy wspólne wszystkim gałęziom prawa. 2. Część szczególna:

- Prawo rodzinne - Prawo rzeczowe - Prawo spadkowe - Prawo zobowiązań

Ten podział stał się modelem, na którym zbudowano współczesne systemy prawne.

II.

Prawo osobowe.

Osoba po łacinie to personae. Osoby jako podmioty prawa występowały w

Rzymie w dwóch postaciach: osoby fizyczne i osoby prawne. Były to podmioty będące

przedmiotem zainteresowania prawa osobowego. Osoba prawna była sztuczną

konstrukcja, która nie występowała często (choć była znaną). Podmioty te posiadały

zdolność prawną, oraz zdolność do czynności prawnej.

zdolność prawna – możliwość bycia podmiotem praw i obowiązków.

zdolność do czynności prawnej – zdolność do nabywania praw i obowiązków. Mogła ona

występować jako:

- kontraktowa – zdolność do samodzielnego nabywania praw i obowiązków mocą

czynności prawnych ze skutkiem prawnym

- deliktowa – możliwość odpowiadania za własne czyny przez prawo zabronione

(za szkody wyrządzone własnym czynem).

Najczęściej podmiotem prawa były osoby fizyczne. Jednak w prawie rzymskim nie ma w

pełni wykształconej koncepcji osoby fizycznej jako podmiotu prawa (pojmowano to

intuicyjnie). Nie każdy człowiek uważany był za osobę w rozumieniu prawa, nie każdy

miał atrybut osobowości prawnej. Niewolnik mimo, że posiadał egzystencję fizyczną nie

był pojmowany jako osoba. Przymiot podmiotowości prawnej nie zawsze zgodny był z

egzystencją fizyczną. Jako pojęcie osobowości prawnej występowało w Rzymie caput .

Niewolnik, choć był człowiekiem nie posiadał caput. Posiadał je tylko obywatel rzymski

(również Latyn, czy Grek – jeśli nie był niewolnikiem). Caput nabywano najczęściej wraz

z urodzeniem i tracono wraz ze śmiercią. Prawnicy rzymscy jako urodzenie rozumieli

całkowite odłączenie płodu od łona matki i przejawienie przez niego jakiekolwiek

oznaki życia. Do tego momentu płód traktowany był jako część organizmu matki. Oznaki

życia, które uprawniały do nabycia caput były różnie rozumiane przez rozmaite szkoły.

Prokulejanie uznawali za nie krzyk dziecka, Sabinianie zaś przejaw jakichkolwiek

czynności życiowych (krzyk, oddech, poruszenie się). Istniało jednak pewne

domniemanie prawne, które przyznawało człowiekowi pewien zakres podmiotowy

jeszcze przed narodzeniem - Nasciturus. Jest to dziecko poczęte, ale jeszcze nie

narodzone. Nasciturus mógł przed urodzeniem nabywać pewne prawa (najczęściej z

tytułu spadkobrania, odszkodowania, jakie przysługiwało jego zmarłemu ojcu, lub

przysporzeń majątkowych). Prawa te uwarunkowane były tym, że dziecko urodzi się

żywe. Była to więc zdolność prawna warunkowa. Podmiotowość prawna człowieka

ustawała wraz z jego śmiercią (ustanie wszelkich przejawów życia). Istniała jednak

możliwość wprowadzenia domniemań prawnych dotyczących śmierci człowieka w

niewoli. Niezależnie od tego, w którym momencie fizycznie zmarł, za moment śmierci

uznawano chwilę popadnięcia w niewolę. W tym momencie ustawała jego zdolność

prawna. Podobne domniemanie dotyczyło łącznej śmierci kilku członków rodziny (np.

gdy jakaś rodzina ponosiła śmierć w wyniku kataklizmu lub wojny). Przyjmowano pewną

kolejność śmierci tych osób, niezależnie od tego jak było faktycznie:

1. Dzieci niedojrzałe 2. Dzieci z nieprawego łoża 3. Rodzice 4. Dzieci dojrzałe (z legalnego małżeństwa)

Chodziło oczywiście o kwestię dziedziczenia (by dziedziczyli dojrzali krewni, by jakaś

boczna linia nie obejmowała spadku). Podobnie wnioskowano w razie zaginięcia osoby.

Następowało domniemanie, że jej śmierć następowała w momencie, w którym

ukończyłaby 100 lat. Przyjmowano też sztuczne domniemanie związane z niewolą

wojenną. W momencie popadnięcia w nią Rzymianin tracił wszelką zdolność prawną.

Gdy jednak wrócił z niewoli przysługiwało mu ius postliminii(prawo powrotu) i

odżywała jego zdolność prawna. Gdy jednak w zakresie spadkobrania nastąpiły już pewne

przesunięcia w okresie jego niewoli pozostawiano ten stan rzeczy, który istniał między

jego popadnięciem w niewolę a powrotem. Podobna zasada miała miejsce, gdy jego

współmałżonek zawarł w tym okresie nowy związek małżeński. Utrata podmiotowości

prawa mogła nastąpić wskutek utraty obywatelstwa (banicja i samowolne przesiedlenie do

kolonii latyńskich, lub obcego państwa).

Na zakres osobowości prawnej człowieka, na jego caput wpływało posiadanie

przez

niego 3 statusów:

status libertatis

status civitatis

status familiae

Zmiany w zakresie owych statusów określano jako capitis deminutio – umniejszenie

podmiotowości prawnej człowieka (caput).

- capitis deminutio maxima – zmiana w zakresie statusu wolnościowego (statusu

libertatis), oznaczała diametralną zmianę w sytuacji prawnej człowieka.

- capitis deminutio media – zmiana w zakresie statusu obywatelskiego (statusu

civitatis),

wpływała na jego prawa polityczne, w mniejszym zakresie na prawa obywatelskie.

- capitis deminutio minima – zmiana w zakresie stanowiska, jakie człowiek zajmował

w

rodzinie.

Według status libertatis mieszkańców Rzymu podzielono na 3 kategorie:

Wolni Półwolni Niewolni

z urodzenia wyzwoleńcy z urodzenia z mocy prawa

czynność z mocy prawa z mocy prawa na podstawie na

podstawie faktyczna cywilnego pretorskiego ius

gentium ius civile

Niewolni mogli być:

Niewolni z urodzenia – osoby, które urodziły się z matki niewolnicy. O statusie

wolnościowym człowieka decydował status jego matki – niezależnie od statusu ojca, gdy

matka była niewolnicą dziecko także rodziło się niewolne. Od II w.ne. wprowadzono

pewien wyjątek od tej zasady – favor libertastis. Według tej konstrukcji gdy matka w

chwili urodzenia dziecka była osobą wolną, to dziecko rodziło się i pozostawało wolne

(chodziło tu przede wszystkim o status synów niewolnic i wolnych Rzymian). Niewolnica

mając dziecko z senatorem uzyskiwała wolność na czas porodu. Potem odwoływano tą

decyzję i ponownie popadała w niewolę.

Niewolni z mocy prawa – ich niewola mogła nastąpić na podstawie przepisów ius

gentium, lub ius civile.

- Na podstawie iusgentium – z jego mocy powstawała przede wszystkim niewola

wojenna. We wczesnej republice była ona bardzo rozpowszechniona i dała

początek

konstrukcji niewoli i samej nazwie „niewolni”(servi). Początkowo niewolnymi

byli

jeńcy wojenni zachowani przy życiu. Niewola z mocy ius gentium uznana była

nie

tylko w prawie rzymskim ale także we wszystkich systemach prawnych innych

narodów.

- Na podstawieius civile – z jego mocy niewola powstawała gdy wolny Rzymianin

zostawał sprzedany trans Tiberim (poza Tyber). Najczęściej chodziło tu o

przypadki

niewypłacalnych dłużników, dezerterów i osób uchylających się od spisu

ludności.

Niewola z mocy prawa przewidziana była także w Ustawie XII tablic. Popadali w

nią

upadli dłużnicy egzekwowani poprzez legis actio per manus iniectionem ,

złodzieje

schwytani na gorącym uczynku, obywatele rzymscy, którzy decydowali się

sprzedać

się w niewolę fikcyjnie dla osiągnięcia korzyści majątkowych i cudzoziemcy

(peregrini dediticii) – niepożądani, którzy osiedlili się w pobliżu Rzymu

(jednomilowy jego okręg). Istnieli też skazańcy w procesach karnych i skazani na

ciężkie roboty publiczne (servi poenae i servi publici). Istniał jednak zakaz

popadnięcia w niewolę na obszarze własnego państwa. (Rzymianin nie mógł być

więc

niewolnikiem drugiego Rzymianina – wyjąwszy legis actio per manus

iniectionem ,

która później straciła znaczenie). Dlatego owi skazańcy w procesach karnych

przyjmowali tytuł „niewolnych państwa”.

W 52 r.ne. weszła w życie senatus consultum Claudianum , która przewidywała,

że kobieta, wolna Rzymianka, która współżyła z niewolnikiem traciła wolność i stawała

się niewolnicą właściciela tego niewolnika. Przepis ten był pewną reakcją na rozluźnienie

obyczajów w Rzymie za czasów Klaudiusza (hedonizm przejawiał się w częstych

stosunkach pozamałżeńskich, w tym także z niewolnymi).

Sytuacja prawna niewolnika ulegała zmianom, zależnie od okresu historycznego i

indywidualnych decyzji ich właścicieli. Na przełomie republiki i pryncypatu na 7,5

milionów mieszkańców imperium przypadało 3,5 milionów niewolników (⅓ społeczności

to niewolnicy). Był to poważny problem społeczny i prawny. W republikańskim Rzymie

liczba niewolników rosła poczynając od IV w.pne (zwiększały się możliwości ich

pozyskiwania). Za Oktawiana Augusta jeden Rzymianin mógł posiadać 500 niewolników.

Cena jednego wahała się od 8 000 do 25 000 sesterców (roczny zarobek Rzymianina). W

okresie dominatu spadła cena niewolnika i kategorie wolności zmieniły nieco swoje

znaczenie. Pozycję społeczną jednostki determinowały urodzenie, posiadane umiejętności

i majątek (już nie sam fakt niewoli). Wiązało się to z wpływami humanizmu rzymskiego i

rosnącymi wpływami chrześcijaństwa. Niższe warstwy upodobniały się do siebie i trudno

było rozróżnić między niewolnikiem, a ubogim Rzymianinem. Mimo to należy pamiętać,

że jeszcze wczasach Justyniana niewola była znana.

W początkowym okresie istnienia państwowości rzymskiej (na przełomie okresu

królewskiego i republikańskiego) najczęstszymi sposobami popadnięcia w niewolę była

sprzedaż dzieci w niewolę. Jednak około III w.pne. Plebs rzymski otrzymał w nadaniu

ziemię i zanikła „konieczność ekonomiczna” by pozbywać się dzieci. W tym okresie

straciła znaczenie niewola za długi (wynikająca z legis actio per manus iniectionem),

bowiem w

326 r.pne. zakazano niewoli za długi i zabijania niewypłacalnych dłużników.

W okresie republikańskim rosła liczba niewolników pozyskiwanych w następstwie

wojny. Wówczas niewolnicy stali się podstawowym sposobem produkcji rzymskiej. Do

niewoli trafiały setki tysięcy osób i nie bardzo można było się z niej wykupić pieniędzmi

(jak w początkowym okresie istnienia państwowości rzymskiej). Ilość niewolników

wzbogacał także przyrost naturalny w rodzinach niewolniczych, porwania przez piratów

(rozboje pirackie ograniczono za Juliusza Cezara) i wymiana handlowa z innymi

państwami (targ niewolników na wyspie Delos).

W czasach pryncypatu, po przekształceniach ustrojowych Oktawiana Augusta

(schyłek I w.pne) zasadniczym źródłem niewolników był przyrost naturalny. W tym

okresie Rzym nie prowadził aż tylu wojen zaborczych i źródła ich pozyskiwania kurczyły

się. Z powodu popadania w nędzę coraz większych grup społecznych odrodziła się

dobrowolna sprzedaż osób w niewolę (sprzedaż dzieci i samosprzedaż). Często sytuacja

ekonomiczna niewolnika była o niebo lepsza, niż ubogiego Plebejusza. Plagą w tym

czasie stało się porzucanie dzieci.

W dominacie niewola częściowo traci swe znaczenie. Źródłem niewolników było

ich kupno od barbarzyńców i czasem niewola wojenna.

Niewolnik był tylko przedmiotem prawa, sam nie posiadał żadnych praw. Nie

posiadał uprawnień osobowych i majątkowych. Nie miał możliwości zawierania związku

małżeńskiego, a jedynie „związek faktyczny”, z którego rodzili się również niewolnicy.

Właściciel mógł oddać swemu niewolnikowi pewien wyodrębniony majątek (peculium) w

zarząd. Jednak wszystko po niewolniku dziedziczył jego właściciel. Niewolnik mógł w

imieniu swego pana zawierać prawne czynności przysparzające panu (nie mógł się

zobowiązać w imieniu właściciela). Gdy jednak niewolnik dokonał przestępstwa

prywatnego (delictum), wyrządził szkodę w majątku innej osoby jego właściciel mógł

albo wynagrodzić tą szkodę, albo wydać tego niewolnika poszkodowanemu

(odpowiedzialność noksalna – wybór). Pozycja niewolnika była uzależniona od czysto

faktycznych przesłanek – inna była jego pozycja na wsi, inna w mieście. Wyższą pozycje

posiadał niewolnik o szczególnie cenionych umiejętnościach, np. lekarz, nauczyciel

dzieci... Cycero określał swych niewolników mianem familia, traktował ich jak własna

rodzinę. Inni traktowali ich bardzo źle, kazali ich chłostać, zmuszali do bardzo ciężkich

prac, zaś chorych wyrzucano lub sprzedawano. Jednak Oktawian August wyraził

dezaprobatę dla okrucieństw pana. Nie wolno było skazać niewolnika na śmierć w walce

z dzikimi zwierzętami bez zgody magistratu rzymskiego. W czasach Klaudiusza

przestępstwem stało się wypędzanie niewolników starych i chorych. Gdy jednak do tego

doszło odzyskiwali oni wolność z mocy samego prawa. Domicjan zakazał kastrowania

niewolników, zaś Hadrian zabijania popełniających wykroczenie. W okresie

chrześcijańskim pojawiły się przepisy chroniące niewolników – chrześcijan przed ich

żydowskimi panami. Zakazano też rozdzielania rodzin niewolniczych. Nie można było

sprzedać jednego członka innemu właścicielowi – musiał on nabyć całą rodzinę, lub

zrezygnować z zakupu.

Mimo tak znaczącej liczby niewolników w Rzymie nie dochodziło tam do

większych powstań niewolniczych. Przyczyną tego był fakt, iż pochodzili oni z różnych

narodowości i mieli różne cele. Lepszą sytuację mieli pasterze. Znajdowali się oni poza

obszarami zabudowanymi, nie byli kontrolowani (powstania na Sycylii, powstanie Tytusa

Betiusza). Największym powstaniem było powstanie wzniecone przez gladiatorów

rzymskich – powstanie Spartakusa ( 74 – 71 r.pne ). Wówczas z armią rzymską walczyło

ok. 120 000 powstańców.

Wolni mogli być :

Z urodzenia – urodzeni z wolnej matki, posiadający pełen zakres praw.

Wyzwoleńcy – wyzwolenie mogło dokonać się wskutek:

- czynności faktycznej – przypadek, gdy właściciel porzucił niewolnika, jak rzecz

niczyją.

- w oparciu o przepisy prawa cywilnego – nadanie przymiotu wolności osobie w

wyniku

pozornego procesu windykacyjnego – manumissiovindicta . Wolność można było

nabyć

także poprzez wpis na listę obywateli przez cenzora – manumissiocensu , a także

przez

nadanie wolności w testamencie – manumissio testamento . W czasach

chrześcijańskich

pojawiło się wyzwolenie przed biskupem i gminą chrześcijańską – manumissio in

ecclesia . Niewolnik nabywał wolność z mocy prawa również w sytuacji, gdy

przyczynił

się do wykrycia sprawców zabójstwa pana.

- w oparciu o przepisy prawa pretorskiego – wyzwolenie następowało przez:

1. Ustne oświadczenie woli właściciela w obecności 5 świadków 2. Oświadczenie pisemne 3. Przyjęcie niewolnika do stołu

Nieformalne wyzwolenie w oparciu o edykt pretora nie rodziło skutków prawnych w

postaci trwałego nabycia wolności. Była to tylko tymczasowa ochrona pretorska i w

każdej chwili odwoływalna. W 19 r.ne nieformalnym wyzwoleńcom z mocy prawa

nadano status LatiniIuniani – Latynów Juniańskich na mocy ustawy lex Iunia Norbana

. Wyzwolenia te od tej chwili stały się skutecznymi w świetle prawa.

Wyzwolenia w Rzymie były dosyć powszechne. W okresie republiki i pryncypatu

stało się to pewnym problemem społecznym, więc prawo rzymskie usiłowało ograniczyć

ich liczbę. Ustawami ograniczającymi były m.in.: lex Aelia Sentia z 4 r.ne. Zgodnie z nią

wolno było wyzwolić niewolnika, który miał ukończone 30 lat, a wyzwalający musiał

mieć ukończone 20 lat. Lex Fufia Caniniaz 2 r.pne dozwalała na wyzwolenie w

testamencie tylko określonej liczby niewolników. Już w 357 r.pne nałożono na akt

wyzwolenia podatek wysokości 5 % ceny niewolnika. Nie zmniejszyło to jednak liczby

wyzwoleń. Musiały one następować, była to bowiem bardziej wyrafinowana forma

uzależnienia niewolnika od jego właściciela, niż sama niewola. Wyzwoleńca wobec

dotychczasowego właściciela dotyczył taki szereg obowiązków i ograniczeń, że właściciel

był w pewien sposób utrzymywany przez wyzwoleńca, który dodatkowo ograniczony był

prawem patronatu . Na mocy tego prawa wyzwoleniec (i jego potomkowie) musiał

świadczyć pomoc dawnemu właścicielowi, który znalazł się w potrzebie. Musiał wspierać

go ekonomicznie i świadczyć mu różne usługi.

Nie mógł się żenić z patronem i jego dziećmi lub pozywać ich do sądu.

Podstawowym spadkobiercą po wyzwoleńcu był jego dotychczasowy właściciel. W razie

niewdzięczności patron mógł w każdej chwili odwołać poczynione wyzwolenie. Prawo

patronatu było prawem dziedziczny, zapewniało więc całkiem przyzwoite utrzymanie

właścicielowi i jego potomstwu, bez konieczności pilnowania wyzwoleńca. Zależność

prawna czyniła pozytywny dla właściciela skutek. Był to zatem również wyzysk, tylko w

nieco innej formie.

Półwolni – osoby formalnie wolne, których status przypominał status osób

niewolnych.

Do kategorii tej zaliczano:

- redemptusabhostibus – wolnych – służących w dobrej wierze jako niewolnicy

Rzymianin wykupiony przez wolnego obywatela z niewoli do czasu spłaty należności

wykupującemu go był traktowany jako osoba półwolna.

- personaeinmancipio – dzieci w okresie sprzedaży. Trzykrotna sprzedaż powodowała

nabycie wolności przez dziecko.

- addictus – dłużników przysądzonych wierzycielowi. Przysądzony na mocy legis actio

per manus iniectionem pozostawał w stanie faktycznej niewoli.

- colonus – kolonowie – osoby wolne, lecz przywiązane do ziemi, której nie wolno było

im opuszczać.

colonus

Kolonowie – osoby pod względem prawnym wolne, lecz ograniczone w korzystaniu

z tej wolności. Znajdowały się w stosunkach podobnych do niewoli. Zaliczamy ich więc

do kategorii osób półwolnych. Przywiązani byli do gruntów otrzymanych w dzierżawę

wieczystą od właścicieli wielkich latyfundiów, których nie wolno było im opuszczać.

Kolon przypisany był do ziemi. Istniał wymóg prawny, że właściciel, który zdecydował

się sprzedać ziemię nie zabierał ze sobą kolonów. Dzieci kolona mogły być tylko

kolonami, nie miały innej możliwości zawodowej. Kolon nie mógł także zawrzeć związku

małżeńskiego poza kategorią kolonów.

Kolonatpowstawałprzez:

- urodzenie – jeśli ojciec lub matka byli kolonami,

- własną decyzję – chęć stania się kolonem,

- 30–letnie zasiedzenie,

- jako kara za włóczęgostwo.

W okresie późnego cesarstwa (V-VI w.) zaszły zmiany w zakresie statusu niewolników

(zanikanie niewolnictwa). Wówczas również osoby niewolne mogły dzierżawić działki.

Kolonat zatem rozprzestrzeniał się na ludność niewolną – kolonat niewolników. Stał się

pierwowzorem stosunków pańszczyźnianych. Ta pośrednia grupa ludności między

wolnymi a niewolnymi przeniknęła do Bizancjum. Tam stosunki rolne szybko oparły się

na kolonacie, który w następnych stuleciach przeniknął do Europy zachodniej.

Kolejny status związany był tylko z wolnymi. Obywatelstwo było tylko przymiotem

wolnej części społeczeństwa, zatem tylko oni mogli posiadać status obywatelski – status

civitatis . Wywodził się od przyjęcia zasady personalizmu prawa. Osoba wywodząca się z

określonej grupy etnicznej różniła się swym statusem od innych grup obywateli. Status

civitatis dzielił wolną ludność imperium na kilka kategorii:

status civitatis

cives Romani Latini peregrini

Latini prisci (veteres) Latini coloniarii Latini iuniani federati

dediticii

cives Romani – grupa posiadająca pełnię praw politycznych i cywilnych. Nabycie

obywatelstwa rzymskiego następowało wskutek urodzenia w prawnym małżeństwie

rzymskim, w związku zawartym między obywatelami rzymskimi. Status ten nabywało się

także wskutek wyzwolenia, w oparciu o ius civile. Wyzwoleniec był jednak ograniczony

przez prawo patronatu. Obywatelstwo otrzymywało się także poprzez jego nadanie, np.

przez rozporządzenie cesarza. Utrata obywatelstwa następowała poprzez utratę statusu

libertatis. Bowiem capitis deminutio maxima - zmiana w zakresie statusu wolnościowego

była największą zmianą i konsumowała także capitis deminutio media - zmianę w

zakresie statusu obywatelskiego. Gdy ktoś tracił wolność, to automatycznie i

obywatelstwo. Natomiast zmiana w zakresie statusu obywatelskiego nie pociągała za sobą

utraty statusu libertatis. Ona powodowała tylko przejście z cives Romani do kategorii

Latynów lub peregrynów, ale dalej pozostawało się wolnym. Utrata obywatelstwa

następowała także, gdy człowiek wolny uzyskiwał obywatelstwo innego państwa, lub gdy

obywatel rzymski skazany został na banicję. Wypędzony nie mógł być obywatelem

Rzymu.

Uprawnienia prywatnoprawne obywatela rzymskiego:

ius conubii – prawo zawierania legalnego małżeństwa rzymskiego (conubium),

iuscommercii – możliwość dokonywania czynności prawnych (commercium),

legi actio – możliwość dochodzenia swych roszczeń w procesie rzymskim,

testamenti factio activa – możliwość sporządzenia testamentu uznanego przez

prawo cywilne,

testamenti factio passiva – możliwość spadkobrania.

Latini prisci (veteres) – kategoria bardzo zbliżona do obywateli rzymskich. Byli to

mieszkańcy Latium, stare ludy, stanowiące kolebkę cywilizacji Italii, członkowie

dawnego związku miast latyńskich, których Rzym podbił już w 338 r.pne. Zaraz po tym

zasymilowali się oni politycznie i gospodarczo z Rzymianami. W II w.pne. propozycje

przyjęcia tej grupy do kategorii obywateli rzymskich zostały odrzucone i w latach 90-89

pne wybuchła wojna Latynów przeciwko Rzymowi. Źródłem konfliktu były konflikty

socjalne. W 90 r.pne na mocy lexIulia przyznano obywatelstwo wszystkim Latynom,

którzy nie uczestniczyli w tej wojnie. W 89 r.pne rozciągnięto prawa na tę część

powstańców, którzy złożyli broń. Grupa ta uzyskała wówczas uprawnienia zbliżone do

cives Romani. Natomiast w 49 r.pne cała Italia podlegała jednolitej strukturze prawnej.

Latini coloniarii – Latynowie osiedlani w koloniach poza Latium – najczęściej chodziło

o kolonie greckie. Posiadali oni wyjątkowo commercium i conubiumz Rzymianami.

Latini iuniani – grupa niewolników wyzwolonych w sposób nieformalny, w oparciu o

przepisy prawa pretorskiego lub wyzwolonych z naruszeniem ustawy lex Aelia Sentia ,

która w 4 r. wprowadziła ograniczenia wyzwoleń. Dopiero w 19 r. na mocy lex Iunia

Norbanaprzyznano tym wyzwoleńcom status Latynów iuniańskich, by odróżnić ich od

pozostałych Latynów. Posiadali oni tylko commercium z Rzymianami.

Wszystkie grupy Latynów rządziły się prawem własnym latyńskim, bądź ius gentium,

ale w większym lub mniejszym zakresie posiadali także uprawnienia do korzystania z ius

civile.

Peregrini – cudzoziemcy zamieszkujący ziemie podbite przez imperium.

Dzielili się na:

Peregrini federati – sprzymierzeńcy Rzymu – plemiona, które dobrowolnie przyjęły pax

Romana, przyjęły zależność od Rzymu w drodze pokojowej.

Peregrini dediticii – ludy, którym siłą narzucono panowanie, lub tzw. niepożądani

wyzwoleńcy.

Wszystkie grupy peregrynów rządziły się prawem własnym, bądź ius gentium, które

służyło im do kontaktów gospodarczych lub zgłaszania roszczeń na forum rzymskim.

Powyższy podział na cives Romani, Latini i peregrini trwał do początku III w.

Nastąpiły wówczas zjawiska społeczne, które doprowadziły do ujednolicenia

obywatelstwa. Coraz częściej obywatelstwo rzymskie nadawano mieszkańcom prowincji.

comments (0)
non sono stati rilasciati commenti
scrivi tu il primo!
Questa è solo un'anteprima
%{smart_count} pagina mostrata su 127 totali
Pobierz dokument