Środki stylistyczne - Notatki - Stylistyka - Część 3, Notatki'z Stylistyka. University of Warsaw
Warsawa
Warsawa1 marca 2013

Środki stylistyczne - Notatki - Stylistyka - Część 3, Notatki'z Stylistyka. University of Warsaw

PDF (540 KB)
11 strona
1Liczba pobrań
870Liczba odwiedzin
Opis
Notatki dotyczące systematyzacji środków stylistycznych, zagadnienia takie jak hiperonimy, hiponimy, synonimy itp.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 11
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 11 pages
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 11 pages
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 11 pages
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 11 pages
Pobierz dokument

Stylistyka , Wykład 1, Systematyzacja środków stylistycznych 23

7. W tekstach o silnym nacechowaniu ekspresywnym używa się zdań

nazywanych wykrzyknieniami. W piśmie zakończone są znakiem wykrzyknienia, a

w mowie ich kontur intonacyjny charakteryzuje się linią z fragmentami silnych

wzmocnień np.

Tak, nie powinniśmy o tym zapomnieć!Komu można dzisiaj zaufać?!

8. Nacechowaną ekspresywnie formą logiczno-składniowego ukształtowania

wypowiedzi, zwłaszcza w części tekstu poświęconej argumentacji, jest antyteza.

Polega ona na ujęciu w jedną całość składniową treści przeciwstawnych. Antyteza

jest bardzo lubiana przez twórców tytułów prasowych czy sloganów reklamowych,

np.:

Taki mały, a jaki wielki; Wielki samochód dla małego biznesu – slogany reklamujące samochody; Twój wybór – nasz kredyt – slogany reklamujące usługi bankowe. 9. Środkiem składniowym o wyrazistych walorach stylistycznych jest elipsa.

Kondensuje ona przekazywane treści. Polega na pominięciu w zdaniu jednego

członu składniowego, np.:

Bez ludzkiego pędu do tego, co nowe, nie byłoby zmian w życiu pojedynczych ludzi, nie byłoby – w życiu społeczności – (pominięte powtórzone dopełnienie zmian); Mężczyźni są z Marsa, kobiety – z Wenus (pominięte powtórzone orzeczenie

).

10. Zdanie pytajne może służyć w tekście różnym celom stylistycznym:

ekspresji emocji nadawcy lub też oddziaływaniu na uczucia i przekonania odbiorcy.

Może stać się wyrazem obaw, ironii piszącego (mówiącego) lub też pobudzać

czytelnika słuchacza): zapraszać do swego rodzaju dialogu z autorem, np.:

Po co podróżujemy? Dlaczego lubimy podróżować? Wydaje się, że to niemądre pytanie, bo każdy wie, dlaczego i po co. Jest jednakowoż wiele rzeczy, które wydają się oczywiste, a po zastanowieniu takimi być przestają. Czy podróżowanie jest to zachowanie instynktem wiedzione i co miałby to być za instynkt? Czy doznajemy satysfakcji stąd, że doświadczamy czegoś, co jest po prostu nowe, że nowość jako taka nas przyciąga? A jeśli tak jest, czy nie jest to dziwne zadowolenie?”(L. Kołakowski)

Zadawanie pytań, a następnie odpowiadanie na nie, może być praktyką z

powodzeniem stosowaną w konstruowaniu wykładów, prezentacji itp.: prelegent

docsity.com

Stylistyka , Wykład 1, Systematyzacja środków stylistycznych 24

formułuje problem w postaci zdania pytanego, a następnie omawia go, odpowiadając

na pytanie. Bywa także osią konstrukcyjną artykułów prasowych, np.:

Skoro nie można walczyć z każdym, bijmy się przynajmniej o nasze dzieci. Czy to je ochroni? Zapewne nie, bo przecież jest Internet, telewizja. Nie znaczy to, że musimy ułatwiać zadanie tym, którzy na deprawacji młodego pokolenia chcą zarobić Czy takie zakazy stwarzają niebezpieczeństwo, że zaraz kilku najgorliwszych rozszerzy ograniczenia cenzury obyczajowej na krytykę posłów, radnych czy prezydentów?Niebezpieczeństwo jest ogromne, łatwo tu wskazać niektórych posłów. Co wtedy? Nie pozostaje nam nic innego, jak rzucić się do walki z tymi cenzorami.

(na podstawie: Nowy Dzień, 9 lutego 2006, s. 2)

10.1. Typem wypowiedzeń pytajnych, szczególnie przydatnym w

kształtowaniu składni tekstu, mogą być pytania retoryczne: wypowiedzi mające

formę pytania, w rzeczywistości jednak niewyrażające intencji pytanej (np. Czyż

służba ojczyźnie nie jest obywatelskim obowiązkiem?). Forma pytania ukrywa

kategoryczność przekazanego w ten sposób sądu (Służba ojczyźnie jest

obywatelskim obowiązkiem). Pytania retoryczne mogą z powodzeniem pełnić w

dłuższych wypowiedziach funkcję wniosków lub argumentów, silnie zabarwionych

emocjonalnie, a przez to mających o wiele większą moc sprawczą, niż znaczeniowo

podobne wypowiedzi oznajmujące. Dlatego właśnie można je zalecić mówcom i

dyskutantom jako skuteczną broń w odpieraniu ataków przeciwnika.

11. Tak, jak można przypisać nacechowanie stylistyczne (np. potoczne,

książkowe, przestarzałe itp.) wyrazom, tak barwa stylistyczna jest także własnością

niektórych konstrukcji składniowych, a w szczególności spójników, które stanowią oś

konstrukcyjną pewnych typów zdań. Tak na przykład za przestarzałe trzeba uznać na

przykład spójniki: azaliż, atoli, li, przeto. Książkowo, erudycyjnie nacechowane są na

przykładowo spójniki: aczkolwiek, acz, iż, albowiem, bowiem, aniżeli, nadto,

względnie, natomiast. Ze względu na nacechowanie potoczne tylko w tekstach

kolokwialnych może być stosowany spójnik bo. Wreszcie stylistycznie neutralne, więc

mające największy zakres użycia, wydają się na przykład spójniki: że; aż; dlatego,

że, ale, i, a, choć, jeżeli.

12. We współczesnych tekstach literackich spotyka się środki składniowe

będące rezultatem naruszenia normy składniowej znanej z tekstów użytkowych. Taki

charakter mają: anakoluty i potokskładniowy. W wypowiedziach artystycznych

mogą być cennym chwytem stylistycznym: zwłaszcza w prozie są świadomie

docsity.com

Stylistyka , Wykład 1, Systematyzacja środków stylistycznych 25

stosowane jako środek stylistyczny, imitujący żywą mowę. Nie można ich jednak

zalecać w tekstach użytkowych (urzędowych, naukowych, szkolnych i in.)

12.1.Anakolut – od gr. anakolouthon ‘brak związku’– to konstrukcja

składniowa wykolejona, zbudowana bez przestrzegania zasad

formalnologicznych,np.

*Poza zdawkowymi informacjami na temat katastrofy, policja nabrała wody w

usta.

W zdaniu tym pierwsza część zdania (do przecinka) nie łączy się wspólnym

schematem składniowym z drugą częścią zdania.

12.2. Potok składniowy rozbudowane wypowiedzenie nieuporządkowane

ani logicznie, ani składniowo, w którym nadrzędnym czynnikiem organizującym jest

jakaś ogólna intencja mówiącego – granice między całościami składniowymi są

zatarte, np.:

Wiesz, wczoraj na ulicy podchodzi do mnie taki facet, zupełnie mi nieznany, i nie wiadomo dlaczego wita się ze mną serdecznie, w samym środku miasta witał się ze mną, osłupiałem, bo nie znałem go wcale, a on rzucał mi się na szyję i mówił coś o latach szkolnych, o dawnych latach, opowiada o swojej żonie, dzieciach, a ja głupio się poczułem, nie wiedziałem, kto to jest.

Potok składniowy jest we współczesnej prozie stosowany celowo jako środek

stylizacyjny imitujący żywą mowę lub strumień świadomości (chodzi wtedy o w miarę

wierną reprodukcję, zapis toku myślenia bohatera).

docsity.com

Stylistyka , Wykład 1, Systematyzacja środków stylistycznych 26

FLEKSYJNE ŚRODKI STYLISTYCZNE

Strona czasownika – strona czynna ukierunkowana jest na wykonawcę

czynności, bierna uwypukla przedmiot czynności. Konstrukcje czynne

uwydatniają dynamikę akcji lub opisu sytuacji. W stronie biernej – nadają

wypowiedzi bardziej obiektywny charakter, raczej statyczny niż dynamiczny

Czas czasownika –

Zarżały konie, zagrzmiała podkowa,

Trzej to rycerze jadą wzdłuż parowa;

Zjechali, stają, a pierwszy z rycerzy

Krzyknie i w trąbkę mosiężną uderzy. A. Mickiewicz

praesens historicum – ożywia, przybliża akcję, która toczyła się w

przeszłości

futurum historicum - ożywia, przybliża akcję, która toczyła się w przeszłości

1.os. l.mn

docsity.com

Stylistyka , Wykład 1, Systematyzacja środków stylistycznych 27

FONETYCZNE ŚRODKI STYLISTYCZNE I.Dźwięki mowy wypowiedziach funkcji stylistycznej

Szczepan Szczygieł z Grzmiących Bystrzyc przed chrzcinami chciał się przystrzyc. Sam się strzyc nie przywykł wszakże, więc do szwagra wskoczył: – Szwagrze, szwagrze, ostrzyż mnie choć krztynę, bo mam chrzciny za godzinę! – Nic prostszego – szwagier na to, – Żono, brzytwę daj szczerbatą, w rżysko będzie strzechę Szczygła Ta szczerbata brzytwa strzygła! – Usłyszawszy straszną wieść, Szczepan Szczygieł wrzasnął: – Część! – I przez grządki, poza szosą, Niestrzyżony czmychnął w proso!

Ludwik Jerzy Kern, Wiersz, w którym syczy przez cały czas

I – samogłoska – pii–sk jaskółki przed burzą, która w chmurach wzbiera, Zmiękcza nasz język – w chmurach, górach, torturach, twardy jak cholerra. I – samogłoska ćwierka tkliwie, liściom przydaje śliskich linii, listopadowi mglistych liryk, a z gwiazd iskrzące ciała czyni. I – igra, tirli, pit pilita, z piskiem pikuje w ptasim piórze, ratuje w uszach z i r, chropawe jak ciernista róża. (…) I – nie wymaga żadnych koron, miękkie króluje twardym słowom. Nie znosi w życiu także zbędnej kropki nad sobą

Tadeusz Kubiak,

Pochwała samogłoski „i”

(fragment)

tych kijanek tych praczek u potoczka kujawiak kujawiaczek siwe oczko śpij bura burza od boru i jak bór dudni piorun rzucili na wodę złocisty kij pogryzł deszcz widnokręgi niedobry pies w glinie zburzył krople rude mokra wieś wieczna wieś takie dno zielonego świata

Józef Czechowicz, ze wsi

(fragment)

Nagle wichry zwarły się, porwały się wpoły,

Borykają się, kręcą, świszczącemi koły Krążą po stawach, mącą do dna wody w stawach; Wpadli na łąki, świszczą po łozach i trawach, Pryskają łóz gałęzie, lecą traw przekosy Na wiatr, jako garściami wyrywane włosy, Zmieszane z kędziorami snopów; wiatry wyją, Upadają na rolę, tarzają się, ryją, Rwą skiby, robią otwor wichrowi trzeciemu, Który wydarł się z roli jak słup

docsity.com

Stylistyka , Wykład 1, Systematyzacja środków stylistycznych 28

czarnoziemu, Wznosi się, jak ruchoma piramida toczy, Łbem grunt wierci, z nóg piasek sypie gwiazdom w oczy, Co krok wszerz wydyma się, roztwiera ku górze I ogromną swą trąbą otrębuje burzę. Aż z całym tym chaosem wody i kurzawy, Słomy, liścia, gałęzi, wydartej murawy, Wichry w las uderzyły i po głębiach puszczy Ryknęły jak niedźwiedzie. Mickiewicz, Pan Tadeusz, Księga dziesiąta (fragment)

Od serdecznego afektu to koło, Ochotnie toczę ku tobie wesoło, Ode mnie pokłon żeby oddawało, O zdrowie prosząc, tego winszowało. Okażże tedy łaskawe twe oko, Obejrzyj onym chęci me szyroko Osobie, co twej słusznie należało.

Jakub Teodor Trembecki,

Koło

*Tak głośna nasza dawna sława była. W naszych stosunkach od wszystkich towarzyskich uciech się uchylamy.

* Lecz któż może żyć bez

życzliwość przyjaciół?

1. W wypowiedziach nieliterackich dźwięki mowy są wyłącznie tworzywem, z

którego zbudowane są nasze komunikaty. W tekstach artystycznych mogą zyskiwać

autonomię, być odbierane jak swego rodzaju muzyka - poeci często starają się

wyeksponować warstwę brzmieniową tekstu, wydobyć z niej walory estetyczne.

1.2. Eufonia – harmonijny i celowy dobór i nagromadzenie w wypowiedzi elementów brzmieniowych. Objawia się przede wszystkim w instrumentacji głoskowej, w układach akcentowych i intonacyjnych.

Może być ona realizowana rozmaitymi sposobami, np. przez nagromadzenie

pewnych głosek i unikanie innych, przez komponowanie grup głoskowych,

docsity.com

Stylistyka , Wykład 1, Systematyzacja środków stylistycznych 29

wykorzystanie akcentu i intonacji, rymu i rytmu. Bezpośrednio związane są z

operacjami na głoskach:

1.2.1.Instrumentacja głoskowa – takie nagromadzenie i dobór wyrazów, że

pewne głoski powtarzają się z większą niż przeciętna częstotliwością, w bliskim

arsztatowe lub porządku- jej przejawem mogą być różnego typu rymy lub

aliteracja.

1.2.2. Aliteracja (harmonia głoskowa)- nagromadzenie lub

powtarzanie określonych głosek lub grup arsztatowego Zastosowanie

aliteracji może służyć doraźnej ekspresji, wytworzeniu nastroju, utrzymaniu

tonacji muzycznej utworu, być przejawem zabawy poetyckiej lub popisem

arsztatowego kunsztu.

1.2.3. Onomatopeja – jest totakie ukształtowanie brzmieniowej warstwy

wypowiedzi, by oddawała ona zjawiska dźwiękowe spoza języka, np. odgłosy

przyrody (w opisie wiatru może to być nagromadzenie głosek szczelinowych:

[sz], [s] ). Sam język dostarcza kukuryk „gotowych onomatopej” w postaci

tzw. wyrazów kukuryku śladowczych, np.: kukać, miauczeć, kukuryku.

1.2.4. Zestawienie tautologiczne – tzw. figura etymologiczna

Paronimy: wyrazy o bardzo podobnym brzmieniu, różniące się zaledwie

jedną, dwoma głoskami, czasem ich kolejnością, mające jednak zupełnie inną

etymologię i znaczenie (np. krykiet - krokiet ). Dla poetów, twórców reklamy i

politycznych sloganów stanowią one nieocenione źródło pomysłów językowych,

wykorzystywanych jako cenny materiał w budowaniu figur stylistycznych takich, jak

zestawianie podobnie brzmiących słów w celu ujawnienia ukrytych zależności

między nazwanymi przez słowa zjawiskami (paronomazja).

2. Grzech eufonii w tekstach użytkowych: monotonne, przypadkowe

powtarzanie tych samych głosek w tekstach użytkowych.

docsity.com

Stylistyka , Wykład 1, Systematyzacja środków stylistycznych 30

II. Czynniki prozodyczne w funkcji stylistycznej

Głosy ptaków już opadły Niby zwiędłe liście z drzew, Zaraz gwiazdy wstrząsną lasem I w szeleście zaczną śpiew. J. Iwaszkiewicz, Lato 1932 , XXIII

Rozłączeni – lecz jedno o drugim pamięta; Pomiędzy nami lata biały gołąb smutku I nosi ciągłe wieści. Wiem, kiedy w ogródku, wiem, kiedy płaczesz w cichej komnacie zamknięta; J. Słowacki, Rozłączenie

Chrystus z martwych wstał je, Ludu przykład dał je Eż nam z martwych wstaci, Z Bogiem krolewaci. *** pieśń XIV -

wieczna

Tu piją i gwarzą, ty jeden w tej

wrzawie Wyglądasz jak jeniec w niewoli. Weź czarkę, weź lulkę, siądź tutaj

na ławie I powiedz, co ciebie tak boli? W. Syrokomla, Pocztylion

Ten pocałunek Pachniał jak rozgryziona łodyga maku Czerwono posypał się z warg Ten pocałunek Zakwitł W miękkim wgłębieniu dłoni Kiedy się wspięłam na palce Dzwonił w dojrzałym polu Lecz wtedy Nie było już mnie Znikłam W tym złotym pocałunku *** H. Poświatowska

1. Czynniki prozodyczne stanowią szczególne tworzywo wykorzystywane w tekstach

poetyckich w celach eufonicznych. Liryka jako rodzaj literacki, choć dzisiaj jest

sztuką słowa, genetycznie ma w ścisły związek z muzyką. Najdawniejsze

antyczne teksty liryczne były wykonywane z towarzyszeniem fletu, a jeszcze w

docsity.com

Stylistyka , Wykład 1, Systematyzacja środków stylistycznych 31

epoce średniowiecza i renesansu w znacznym stopniu były związane z muzyką.

Tymi genetycznymi związkami z muzyką można wytłumaczyć rolę rytmu w

tekstach lirycznych.

1.1. Rytm to wyraźnie odczuwalna powtarzalność pewnych jednostek.

Podstawową jednostką takiej powtarzalności w tekście poetyckim jest wers. Na

podstawie różnic w sposobie jego ukształtowania poetyka wyróżnia różne systemy

wersyfikacyjne.

1.1.1. Najstarszy polski system wersyfikacyjny opiera się na powtarzalności

zdań lub innych całostek składniowych. Ze względu na rolę składni i intonacji w

konstrukcji wersu nazywa się go intonacyjno-zdaniowym. Znasz go z lektury

tekstów średniowiecznych, np. Bogurodzicy.

1.1.2.Z czasem, w dobie renesansu, został on zastąpiony przez system

sylabiczny oparty na identycznej liczbie sylab w każdym wersie (takiego systemu

wersyfikacyjnego używał np. Kochanowski). W zależności od liczby sylab w wersie

wyróżnia się na przykład dziesięciozgłoskowiec, jedenastozgłoskowiec,

dwunastozgłoskowiec, trzynastozgłoskowiec

. 1.1.3. Obok wiersza sylabicznego powstał system wersyfikacyjny oparty na

równej ilości sylab oraz równomiernie rozłożonym akcencie. Nazywa się go

sylabotonicznym. Podstawową miara sylabotonizmu jest stopa – stale

powtarzający się układ sylab nieakcentowanych i akcentowanej. Do najczęściej

używanych stóp należą:

trochej o układzie ↓-

amfibrach o układzie -↓-

jamb o układzie-↓

daktyl o układzie ↓-

1.1.4. Poeci I połowy XX wieku chętnie wykorzystywali system toniczny, tj.

oparty na identycznej liczbie zestrojów akcentowych (w każdym wersie jest tyle

samo sylab akcentowanych, lecz nie są one rozmieszczone w identyczny sposób).

Najkrótszym rozmiarem wersu tonicznego jest dwuzestrojowiec, najdłuższym –

sześciozestrojowiec.

docsity.com

Stylistyka , Wykład 1, Systematyzacja środków stylistycznych 32

Konstrukcja wersu w poezji współczesnej opiera się przede wszystkim na

ekspresywnych układach intonacyjnych – jest to tzw. wiersz wolny.

Ważnym elementem rytmizacyjnym są rymy.

2. Rym – powtórzenie jednakowych lub zbliżonych układów

brzmieniowych w zakończeniach wyrazów zajmujących określoną pozycję w

wersie, np. na końcu.

2.1. Rodzajrymu ukształtowany jest przez następujące czynniki: obszar

współdźwięczności i związek z akcentem ,stopień dokładności.

2.2. Układ rymów kształtowany jest przez następujące czynniki: miejsce

rymu, sposób ich powiązania.

2.3. Gdy współbrzmienie wynika z powtórzenia końcówek fleksyjnych

odmiany czasownikowej, przymiotnikowej czy rzeczownikowej, (np.. służę

zburzę; mądrego – zielonego) – to taki rym nazywa się gramatycznym.

Rym nie jest elementem niezbędnym w poezji. Istnieją wiersze bezrymowe,

tzw. białe wiersze.

Rymy zespalają dwa wersy (tzw. zewnętrzne) lub wyrazy w obrębie jednego

wersu (tzw. rymy wewnętrzne).

Za wyraz najdoskonalszego kunsztu poetyckiego uchodzi tzw. rym ścisły

(dokładny), gdy tożsamość dźwiękowa obejmuje wszystkie głoski, poczynając

od akcentowanej samogłoski, np. [br-oni – t-oni]. W wypadku rymów

przybliżonych można mówić raczej o podobieństwie brzmieniowym, a nie

tożsamości. Szczególnym typem współbrzmienia są asonanse i konsonanse.

Asonans polega na tożsamości samogłosek (np. kOniE – łosie, . pOwrÓz-

gOtÓw),

Konsonans - jest związany z identycznością spółgłosek (np. WRóG –

Warg, . DReSZCZe- SZCZoDRy).

Szczególny wpływ na rytmizację tekstu poetyckiego poprzez rym ma stabilność

akcentu w klauzuli, czyli w zakończeniu wersu. Naturalne dla polskiego systemu

akcentowego (akcent na przedostatniej sylabie) jest to, by współbrzmiące w wierszu

fragmenty wyrazów obejmowały półtorej ostatniej sylaby w wyrazie z akcentowaną

przedostatnią sylabą – jest to tzw.

rym żeński, np. mara – kara; sokoły - popioły.

docsity.com

Stylistyka , Wykład 1, Systematyzacja środków stylistycznych 33

 Rzadziej w polskiej poezji występuje tzw. rym męski z

przyciskiem na ostatniej sylabie w wersie, np. ton szron,rok- tok.

Rym może łączyć sąsiadujące ze sobą wersy lub oddalone. Można wyróżnić 3

zasadnicze układy rymowe:

Rymy sąsiadujące: Rymy krzyżowe: Rymy okalające:

A A A

A B B

B A B

B B A

3. Elementem rytmizacyjnym jest podział wiersza na strofy (inaczej zwrotki).

Wiersze stroficzne istnieją w opozycji do stychicznych, a więc bez podziału na

zwrotki. Strofa pod względem budowy stanowi pewną całość – nie musi jednak być

całością składniową ani treściową – wszak zdarza się, że dokończenie zdania z

ostatniego wersu jednej strofy znajduje się w pierwszym wersie drugiej strofy. Wśród

wielu typów strof warto wymienić kilka.

Tercyna – to strofa trójwersowa o stałym układzie rymów: aba,

bcb, cdc;

Oktawa – to strofa ośmiowersowa jedenastozgłoskowa o

układzie rymów: abababcc;

Sestyna (sekstyna) – sześciowersowa jedenastozgłoskowa o

układzie rymów: ababcc;

Dystych – to strofa dwuwersowa o układzie rymów aa, bb, cc.

Za najkunsztowniejszy rodzaj strofy uchodzi uchodzi sonet, który przekształcił

się w osobny gatunek liryczny. Narodził się we Włoszech w średniowieczu.

Dziś wyróżnia się dwie jego odmiany:

sonet włoski (rozwinięty przez Dantego i Petrarkę). Składa się

on z 14 wersów zgrupowanych w 2 czterowierszach i 2 tercynach o układzie

rymów: abba abba cdc dcd. Dwóm członom 8 wersowemu i 6- wersowemu

odpowiadają pewne całości tematyczne.

sonet francuski, w którym miejsce końcowych tercyn zajęły dystych i

docsity.com

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 11 pages
Pobierz dokument