Osoba w nowoczesnej literaturze- Notatki - Historia literatury polskiej, Notatki'z Historia literatury polskiej. University of Warsaw
Warsawa
Warsawa1 March 2013

Osoba w nowoczesnej literaturze- Notatki - Historia literatury polskiej, Notatki'z Historia literatury polskiej. University of Warsaw

PDF (132 KB)
2 strony
1000+Liczba odwiedzin
Opis
Poezja, dramat, proza czy inne dzieło sztuki, napotykamy na tę samą generalną tendencję, formułę – ucieczkę od osobowości. Cechą wyróżniającą prawdziwego powieściopisarza jest niechęć do mówienia o sobie samym: depersona...
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd2 strony / 2
Pobierz dokument

Nycz - Osoba w nowoczesnej literaturze

Bez względu czy weźmiemy pod uwagę poezję, dramat, prozę czy inne dzieło sztuki,

napotykamy na tę samą generalną tendencję, formułę – ucieczka od osobowości.

Eliot, esej Tradycja i talent indywidualny – „poezja to (...) nie wyrażanie osobowości, lecz

ucieczka od osobowości”

Ortega y Gasset – „we wszystkich dziedzinach sztuki, napotykamy się na to samo: ucieczkę

od ludzkiej osobowości”

Jeszcze w romantyzmie poeta pragną być człowiekiem, ale już w modernizmie poeta

zaczynała się tam gdzie kończył się człowiek.

Od Baudelaire’a rozpoczyna się depersonalizacja liryki, przynajmniej w tym sensie, że słowo

liryczne nie wyrasta już z jedności poezji i osoby empirycznej

Interpretacja jakiegoś wiersza jako wypowiedzi lirycznej to zatem tyle, co podjęcie próby

identyfikacji z procesem, jaki przebiega w świadomości podmiotu mówiącego i w efekcie

odczytanie całej wypowiedzi jako dramatyzacji spotkania świadomości ze światem.

Depersonalizacja zachodząca na terenie liryki odpowiada w dziedzinie poetyki powieści

toposowi „odejścia autora” (termin Bootha), wskazujący na wyraźną tendencję do trwałego

rozdziału empirycznej osoby pisarza od narratorsko – autorskich instancji wpisanych w tekst

powieściowy.

Cechą wyróżniającą prawdziwego powieściopisarza jest niechęć do mówienia o sobie samym.

Dramatyzacji i epizacji w dziedzinie liryki, towarzyszy analogiczny proces – liryzacji i

dramatyzacji – w dziedzinie powieści.

Wycofanie autora poza świat powieściowy uwydatnia fikcyjno-językowy status mówiącego

podmiotu i zarazem uniwersalizuje jego stanowisko oraz poznawcze przygody.

Literatura modernistyczna rodzi się z radykalnego zerwania tradycyjnych więzi miedzy

jednostką a światem, a także miedzy autorską intencją a tekstowym znaczeniem.

Depersonalizacja przyczynia się do rozpadu:

- tożsamości doświadczenia jako formy indywidualnego przeżycia rzeczywistości w postaci

spójnej, trwałej, podzielanej z innymi dającymi się wyartykułować przez jednostkę

- tożsamości literatury, której głębokie związki z istotą człowieka i naturą rzeczywistości

uległy erozji, a samo celowa autonomia stała się substytutem absolutu w sytuacji

„transcendentnej bezdomności”

- tożsamości człowieka, której ujęcie statyczne – esencjnej natury i niezmiennych własności

charakteru – wyparte zostało przez wizję dynamiczną

Literacki podmiot jest w sposób nieredukowalny oddzielony od odczuwającego i

doświadczającego empirycznego podmiotu.

Większość z sformułowanych w Śmierci autora radykalnych tez i supozycji okazuje się dziś

trudna do obrony.

Problem statusu osoby nie tylko nie przestał być dalej aktualny, ale i staje się coraz

donioślejszy.

Trzy uwagi o pozycji autora w nowoczesnej literaturze:

1. „Pisanie sobą” – Zmiana pozycji podmiotu w nowoczesnej literaturze, dyslokacja ta jest

przykładem przemieszczenia pozycji człowieka w jego relacja ze światem zewnętrznym i

medium języka. Przedmodernistyczny autor (i podmiot) był osobnikiem uprzednio –

przedjęzykowo, przedkulturowo – trwale ukonstytuowanym, stojącym naprzeciw podobnie

trwale ukonstytuowanej rzeczywistości, którą najpierw racjonalnie poznaje, a potem

przekazuje wynik tego poznania w języku, przedstawia w swej twórczości. Modernistyczny

autor (i podmiot) natomiast traci możliwość zachowania zewnętrznego, niezależnego

stanowiska i utrzymania dystansu (umożliwiającego obiektywizm poznania). A gdy sam staje

docsity.com

się częścią procesu, który opisuje, to konsekwencją tego jest nie tylko subiektywizacja

poznania, ale i desubstancjalizacjia ludzkiej subiektywności. Wiedzę, którą dysponuje nie

można oddzielić od językowych, kulturowych, empirycznych, podmiotowych warunków jej

uzyskania. To z kolei przekreśla pewności i możliwość weryfikacji prawdziwości poznania

(w tym i w poznaniu samego siebie).

2. „Pisanie siebie” – Skoro człowiek to istota „rozdwojona w sobie” – po części pozbawiana

wyrazu, wymykająca się artykulacji i racjonalnemu poznaniu, oraz część podległą

samowiedzy, a nawet konstytuująca się w pojęciowo-językowych kategoriach – to literatura

sprowadzająca osobę do roli podmiotu świadomości, podmiotu językowego wypowiedzenia

fictio personae artystycznej twórczości, dokumentuje tylko wiernie ów proces

„przepołowienia” i utrwalania z konieczności jedynie tych śladów obecności, które osadzić

się mogły w materii tekstu. Tak jak statut autorskiej obecności nie daje się sprowadzić do roli

zdeprsonalizowanego podmiotu językowej świadomości, tak pole literatury nowoczesnej nie

daje się zredukować wyłącznie do literatury funkcjonalnej jako swego paradygmatycznego

wzorca.

Literaturę XX wieku charakteryzują dwie, po części komplementarne, po części

przeciwstawne, tendencje: z których jedna zmierza do fikcjonalizacji, a druga do empiryzacji

głosu autorskiego. Fikcyjny podmiot literackiego wypowiedzenia nie staje tu po prostu

naprzeciw świata zewnętrznego, który biernie poddaje się obserwacji i opisowi. Obie strony

procesu poznawczego są bowiem częścią tej samej rzeczywistości i kształtują się w toku

wzajemnego na siebie oddziaływania. Bezosobowy podmiot fikcjonalnej literatury okazuje

się – oglądany od strony kulis artystycznego przedstawienia – podszyty osobową empirią,

rezultatem obiektywizacji oraz uniwersalizacji egzystencjonalnego doświadczenia piszącej

jednostki.

3. Proces wypróbowywania rozmaitych sposobów łączenia cech obu nurtów – „piętno

osobowe” (w znaczeniu cech empirycznej osoby pisarza) ujawnia się w sposób bardzo

dobitny i bez względu na pokoleniowe, światopoglądowe czy estetyczne różnice. W

twórczości każdego z pisarzy reprezentujących ten nurt już zwykle wymogi zrozumienia

utworu, opisania pola semantycznych odniesień, zmuszają do uwzględnienia określonych

aspektów empirycznej osoby pisarza np. w poezji budowanie figury lirycznego podmiotu

poprzez siatkę odniesień do biograficznych szczegółów i historycznego świata

indywidualnego doświadczenia; w prozie ekspansja form narracji pierwszoosobowej.

Traktowano wariant ten jako mieszany na zasadzie:

- hybrydyzacji, czyli w tym przypadku mieszania się gatunków literackich z dokumentalno-

autobiograficznymi

- naśladowania środkami literackimi form nieliterackich

- przełamywania „paktów” literackich, rozpatrywanego jako czynnik, który uwyraźnia

jedynie i problematyzuje ich skuteczności i trwanie

Za sprawą wkroczenia osoby do tekstu granica pomiędzy literatura a rzeczywistością zostaje

przełamana i zatarta. Literatura na nowo się uprawomocnia, włączając się w porządek życia

jako uprawniona i uprzywilejowana forma jego narracyjnego rozumienia, dramatycznego

rozwinięcia czy lirycznego wypowiedzenia.

Manifestacja podmiotowości odbywała się najczęściej na dwa sposoby:

- w formie autorskiej tematyzacji czynności twórczych

- w postaci dziennikowej rejestracji intymnych doświadczeń, należących do „zastrzeżonej”

strefy prywatności jednostki.

Poczucie nie przynależności oraz bezkierunkowości indywidualnego życia określające

centralne doświadczenie, a może i krytyczny punkt modernistycznej świadomości, wyznacza

także położenie człowieka w punkcie wyjścia nowoczesnej literatury polskiej.

docsity.com

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
Pobierz dokument