Prawo rzymskie opracowanie, Egzaminy'z Administracja biznesu. Collegium Medicum in Bydgoszcz of the Nicolaus Copernicus University of Torun (Collegium Medicum w Bydgoszczy Uniwersytetu Mikolaja Kopernika w Toruniu)[42]
justyna_kornacka
justyna_kornacka23 czerwca 2015

Prawo rzymskie opracowanie, Egzaminy'z Administracja biznesu. Collegium Medicum in Bydgoszcz of the Nicolaus Copernicus University of Torun (Collegium Medicum w Bydgoszczy Uniwersytetu Mikolaja Kopernika w Toruniu)[42]

DOCX (1 MB)
173 strony
6Liczba pobrań
1000+Liczba odwiedzin
Opis
Opracowanie prawa rzymskiego
20 punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 173

To jest jedynie podgląd.

3 shown on 173 pages

Pobierz dokument

To jest jedynie podgląd.

3 shown on 173 pages

Pobierz dokument

To jest jedynie podgląd.

3 shown on 173 pages

Pobierz dokument

To jest jedynie podgląd.

3 shown on 173 pages

Pobierz dokument

PRAWO RZYMSKIE – OPRACOWANIE

Znaczenie nauki ,,prawo rzymskie’’

Znaczenie terminu „Prawo Rzymskie”

• Włoski uczony Riccardo Orestano podaje 6 znaczeń „Prawa Rzymskiego”: 1. Prawo historyczne Rzymu. 2. Tradycja romanistyczna w historii formowania się, prawodawstw

opartych na prawie rzymskim. 3. „Prawo powszechne” (ius commune) tj. system prawny stworzony

w średniowiecznej Europie na gruncie m.in. prawa rzymskiego, który oddziaływał na praktykę i doktrynę prawną licznych państw europejskich.

4. „Pandektystyka” (usus modernus pandectarum), traktowana, jako współczesne prawo rzymskie. Ten kierunek badań nad prawem osiągnął swe apogeum w XIX-wiecznej niemieckiej szkole historycznej, która wypracowała, na jego podstawie i w oparciu o założenia racjonalizmu, naturalizmu prawniczego i liberalizmu, szereg konstrukcji teoretycznych i praktycznych ważnych dla dzisiejszej nauki prawa cywilnego.

5. Nauka prawa rzymskiego, rozwijana, jako dyscyplina naukowa i przedmiot nauczania w uniwersytetach.

6. „Romanizm” – Orestano rozumie tu prawo rzymskie jako ,,ideę nieodpowiadającą żadnemu konkretnemu porządkowi prawnemu, która jest jedynie hipostozą licznych różnorodnych dążeń, które posługują się wprawdzie pojęciem prawa rzymskiego, ale rozumieją je na swój, na ogół raczej dowolny sposób. Tak rozumiane >>prawo rzymskie<< służyć może do różnych celów: czasem jest czymś, dzięki czemu można się wzmocnić – wtedy też chwali się je głośno i wypisuje na sztandarach; czasem zaś jest tylko synonimem złego prawa, które trzeba stanowczo zwalczyć’’.

• Niektórzy uważają, że prawo rzymskie było doskonałym, wzajemnie niesprzecznym, sprawiedliwym systemem prawa, w którym przejawiały się tak uniwersalne wartości etyczne, jak aequitas (słuszność), iustitia (sprawiedliwość), humanitas (życzliwość wobec człowieka), dignitas (uczciwość); inni, – że stanowiło przejaw niesprawiedliwości, niewolnictwa, tyranii. Jeszcze inni traktują prawo rzymskie jako niepotrzebny balast ,,magicznych”, niezrozumiałych formułek. Jeszcze inni akcentują historyczne znaczenie tego prawa, jako tego, które odegrało i wciąż odgrywa pierwszorzędną rolę w procesie rozwoju prawa.

• Prawo rzymskie jest jednym z elementów kultury antycznej, który wpłynął na świat współczesny. XIX wiek drugiej recepcji prawa rzymskiego.

• Z bogatego dorobku prawa rzymskiego, który jest stale aktualny tj. zasady wykładni prawa, przesłanki ważności czynności prawnych, kontrakty

Paremie – zasady i sformułowania prawa rzymskiego – stanowią stały element retoryki prawniczej

• W prawie rzymskim szczególną rolę odegrała filozofia stoicka (Seneka, Epiktet, Cesarz Marek Aurelisz). Dzięki inspiracji poglądami stoików, pojawiła się idea prawa naturalnego (prawo, którego wszelkie stworzenia nauczyła sama natura). ♦ Postulat Seneki – wyraz szacunku dla naturalnego porządku (prawo

pozytywne nie powinno ignorować owego naturalnego porządku. Koncepcja prawa naturalnego nabiera charakteru etycznego. Chodzi o naśladowanie ładu i harmonii, zachowanie rozwagi i umiaru we własnych czynach.

Elementy definicji prawa w tekstach jurystów rzymskich

Ulpian:

Prawo: 1

„Termin prawo wywodzi się od sprawiedliwości”

Sprawiedliwość:

„sprawiedliwość – określona, jako rozdzielania każdemu tego, co mu się należy” iustitia, quae suum cuique distribuit [Cycero] – sprawiedliwość dystrybutywna.

Zasadami prawa są;

„żyć szlachetnie, innym nie szkodzić, dać każdemu to, co mu się należy” iuris praecepta sunt haec: honeste vivere, alterum non laedere, suum cuique tribuere (Ulpian).

Nauka prawa:

„jest znajomością spraw boskich i ludzkich, wiedzą o tym, co słuszne i nie słuszne” iuris prudentia est divinarum atque humanarum rerum notitia, iusti atque iniusti scientia (Ulpian).

Celsus:

„Prawo to sztuka stosowania tego, co dobre i słuszne” ius est ars boni et aequi.

Podziały prawa rzymskiego:

Ius – prawo ludzkie

Fas– prawo sakralne

Zasada terytorialności prawa – norma prawna obowiązuje osoby znajdujące się lub nawiązujące stosunki prawne na obszarze suwerenności danego państwa.

Zasada personalności prawa (osobowości) – każdy obywatel, bez względu gdzie się znajdował, musiał się posługiwać prawem civitas, do której należał ius civile i ius gentium.

ius civile w szerokim znaczeniu (=ius Quiritium) – prawo dotyczące obywateli rzymskich – stanowiło najdawniejszą warstwę prawa rzymskiego. Cechami charakterystycznymi były formalizm i przywiązanie do tradycji. Określane jest niekiedy, jako ius strictum (prawo ścisłe) a czynności prawne jako negotia stricti iuris (czynności dokonywane z użyciem spiżu i wagi z zachowaniem określonej formalistyki, symboliczne gesty, ściśle oznaczone słowa itp.) obejmowało ono ius civile w wąskim znaczeniu (plebiscita, uchwały senatu, konstytucje cesarskie i opinie jurysprudencji) oraz edykty urzędników państwowych. Rygoryzm prawny – sztywne zasady.

ius peregrinorum – prawo peregrynów (wg obywateli rzymskich, ponieważ dla peregrynów było to ich ius civile), w zależności – dawni sprzymierzeńcy Rzymu zachowali swoje prawo, samorządy itd, wrogowie i podbici – narzucone prawo rzymskie

ius gentium – uregulowania prawne wspólne wszystkim ludom, niezależnie od ich przynależności państwowej. Prawo o zasięgu międzynarodowym, podstawą wzajemne zaufanie stron, zasady słuszności i sprawiedliwości. Odchodzenie od dawnego prawa, rygoryzmu i zaczęto uwzgędniać takie czynniki, jak słuszność (aequitas) i dobrą wiarę (bona fides). Kształtowała się ochrona większości nieformalnych aktów prawnych. Wykształcił się proces formułkowy, powstały kontrakty konsensualne i realne. U Gaiusa ius gentium było też traktowane jako prawo zgodne z naturą. Występowało ono w znaczeniu ,,prawa przyrodzonego’’, wspólnego wszystkim ludziom, a niekiedy nawet wszystkim istotom żyjącym.

Ius honorarium – Prawo stosowane i tworzone przez działalność magistratury. Miało ono wiele wspólnego z ius civile a przez fakt, że co roku

2

było ono odnawiane o doświadczenia w stosowaniu ius civile stanowiło prawo bardziej zbliżone do potrzeb życiowych. Było prawem stosowanym obok ius civile jako wspomaganie, poprawianie i uzupełnianie.

Ius vetus (prawo dawne) – różnice pomiędzy ius gentium, ius honorarium i ius civile zatarły się po roku 212 n. e., kiedy to cesarz Karakalla nadał obywatelstwo rzymskie prawie wszystkim mieszkańcom imperium. Te trzy prawa były w okresie późnego cesarstwa określane termiem iura, prawo dawne, w przeciwieństwie do prawa tworzonego przez cesarzy, określanego terminem leges (,,prawo nowe’’ – ius novum).

Ius strictum – zasadę tę wyrażała paremia dura lex sed lex (surowe prawo, lecz jednak prawo) – Ulpian; gdyż tak przewiduje ustawa – sed ita lex scripta est. Również Cervidius Scaevola podkreślał konieczność starannego przestrzegania norm prawa cywilnego, gdyż ,,jest ono ustanowione dla osób starannych’’ – ius civile vigilantibus scriptum est.

Ius aequum – idea filozofii stoickiej. Coraz częściej krytykowano rygoryzm dawnego ius civile, dostrzegając, iż częstokroć prowadzi on do skutków sprzecznych z poczuciem sprawiedliwości. Cyceron: ,,najwyższe prawo może prowadzić do najwyższego bezprawia’’ – summum ius summa iniura.

Ratio decidendi – metoda wykładni, poszukująca leżącej u podstaw konkretnych rozwiązań. Te motywy decyzji miały przesądzić o ponownym zastosowaniu danego rozstrzygnięcia w nowym rozpatrywanych okolicznościach.

Utilitas – Różnica interesu, którego ochronę ma na celu dana norma prawna – kryterium podziału na prawo publiczne i prywatne.

ius publicum– obejmowało całokształt norm dotyczących organizacji i działalności państwa. Normy dotyczące organizacji ludu rzymskiego w postaci państwa (zasada – najwyższą powinnością prawa jest pomyślność państwa, konflikt – na korzyść interesu publicznego)

ius privatum – stosunki między osobami, głównie fizycznymi, jak rodzinne, majątkowe (własność dziedzicznie, odpowiedzialność, zaciąganie zobowiązań prawo prywatne, normy ustanowione w interesie pojedynczych obywateli.

• prawo przedmiotowe – całokształt norm regulujących (za pomocą przymusu państwowego) pewien zakres zewnętrznych zachowań ludzkich, podmiot może dostać zgodę na użycie przemocy, aby przekonać drugi podmiot do należytego zachowania się.

• prawo podmiotowe – przyznane komuś przez prawo przedmiotowe możliwości pewnego zachowania się oraz domagania się określonego zachowania od innej osoby (ale nie można przekraczać zasad słuszności i sprawiedliwości), jeśli przedstawia jakąś wartość ekonomiczną to jest to prawo majątkowe, jeśli nie – prawo niemajątkowe

ius commune – prawo powszechne – obejmuje normy mające ogólne zastosowanie.

ius singulare – prawo wyjątkowe – obejmuje normy mające wyjątkowe zastosowanie (zakaz zawierania małżeństw przez żołnierzy), czasem uprzywilejowuje pewną grupę społeczną

prawo względne – uprawniony może domagać się pewnego zachowania tylko od osoby określonej, a obowiązek tej osoby może polegać na działaniu pozytywnym jak i negatywnym

prawo bezwzględne – podmiot uprawniony może wymagać określonego zachowania się od kogokolwiek (zachowanie to ma charakter negatywny i polega na wstrzymaniu się od ingerencji w sferę cudzego władztwa)

Podział stosunków prawnych na stosunki chronione za pomocą acionem in rem oraz actiones in personam:

3

1. Actiones in rem – powództwa rzeczowe. Jest stosowany wtedy, gdy powód zmierza do wykazania w procesie, że przysługuje mu skuteczne wobec wszystkich prawo władania rzeczą materialną lub jakieś inne prawo skuteczne wobec wszystkich. Za pomocą tego powództwa były chronione takie uprawnienia jak: własność rzeczy materialnych (również i niewolników), władza nad osobami wolnymi – ojcowska, mężowska, nabyta w drodze mancypacji, władza opiekuna nad podopiecznymi

2. Actiones in personam – skargi powództw względem osoby były stosowane w przypadku niewywiązania się przez dłużnika z różnego rodzaju obowiązków prawnych wobec wierzyciela. Chroniła prawa podmiotowe o charakterze względnym określane mianem zobowiązań

RZYMSKIE SYSTEMATYZACJE PRAWA PRYWATNEGO

Systematyka ustawy XII tablic

Palingenezja – odtwarzanie zaginionych tekstów na podstawie przekazów pośrednich.

Po długich walkach plebejuszy z patrycjuszami o spisanie prawa w 451 r. p.n.e. Wybrano 10-cio osobowy zespół - decemwirów. W pierwszym roku urzędowania zespołu spisano 10 tablic, a w następnym 2. Ustawa ta zajmowała się przede wszystkim prawem publicznym. Proces wtedy odbywał się w ciągu 1 dnia. Sędzia pisał wyrok ostateczny bez uzasadnienia (proces rzymski toczył się w dwu fazach: in iure i apud iudicem)

• I-III – prawo procesowe;

• IV i częściowo V – wewnętrzna organizacja rodziny rzymskiej, np. zakaz trzykrotnej sprzedaży syna przez ojca;

• V – spadkobranie, dziedziczenie ustawowe, testamentowe, wg pokrewieństwa agnacyjnego;

• VI – stosunki gospodarcze między rodzinami rzymskimi;

• VII – prawa sąsiedzkie, np. zakaz zmiany naturalnego spływu wody deszczowej, który mógłby szkodzić sąsiadowi;

• VIII – przestępstwa naruszające interes obywatela, np. zakaz dokonywania czarów;

• IX-X – niektóre normy prawa sakralnego i publicznego;

• XI-XII – normy uzupełniające.

Systematyka edyktowa

Edykty pretorskie - akty te wywodziły się z bieżącej działalności pretora, jako urzędnika przygotowującego postępowanie sądowe. Choć mało przejrzysta systematyka, miała dużą popularność (np. Codex Theodosianus, Digesta i Codex Justyniana).

Edykt składał się z części:

1 – zasady dotyczące zakresu działania pretora i postępowania przed jego urzędem;

2 i 3 – przedstawiały przypadki udzielenia przez pretora ochrony prawnej;

4

4 – sposoby egzekwowania orzeczeń sądowych;

5 – przypadki udzielenia ochrony w trybie pozaprocesowym.

Systematyka naukowa

→ Systematyka Cycerona

• Był zwolennikiem systematyki poprzez podziały prawa na niewielkie kawałki, które ulegałyby kolejnym podziałom aż do elementów łatwych do opisania i zdefiniowania. W swych rozważaniach nawiązywał do filozofii Arystotelesa oraz do zasad retoryki.

→ Systematyka Instytucji Gaiusa

• Podstawowy podział na persones, res, actiones i kolejne podziały.

Systematyka pandektowa

• Sposób przedstawienia współczesnego prawa rzymskiego;

• Wykształcona w XVIII i XIX w

• Oparta na wyodrębnieniu części ogólnej i części szczególnej prawa cywilnego.

ŹRÓDŁA PRAWA

Periodyzacja prawa rzymskiego

Rozwój prawa nie pokrywa się z rozwojem państwa. Od 753 r p.n.e. (Tradycyjnie przyjęta data założenia Rzymu) do śmierci Justyniana I (565 r n.e.) Państwo rzymskie przybierało różne formy ustrojowe.

Ustrój polityczny

• Królestwo – od 753 r. p.n.e. do 509 r. p.n.e.

• Republika – od 509 r. p.n.e. do 27 r. p.n.e.

✳ Wczesna – do IV w p.n.e.

✳ Późna – od IV w p.n.e.

• Pryncypat – od 27 r. p.n.e. do 283/3 r. n.e. (Reformy Dioklecjana)

• Dominat – od 283/4 r n.e. do 476 r n.e.

Rozwój prawa

• Prawo archaiczne – od 753 r p.n.e. do połowy III w p.n.e. (do pierwszej wojny punickiej w 264 r. p.n.e.)

• Prawo przedklasyczne – od 2-giej połowy III w. p.n.e. do końca republiki

• Prawo klasyczne – od początków pryncypatu do objęcia władzy przez cesarza Dioklecjana (koniec dynastii Sewerów)

• Prawo poklasyczne – od Dioklecjana do 476 r n.e.

5

✳ Prawo justyniańskie – 527-565 r. n.e.

Źródła prawa w okresie archaicznym

Zwyczaj (mos, mos maiorum) – z niego wywodziło się wiele ważnych instytucji, np. ius vitae ac necis – prawo życia i śmierci, zakaz darowizn między małżonkami, zakaz małżeństw między krewnymi itp. Z biegiem czasu zwyczaj przekształcał się w prawo zwyczajowe, które z kolei przejmowane było przez prawo stanowione.

Leges regiae (ius Papirianum) – ustawy królewskie, zebrane przez najwyższego kapłana Papiriusa. Obecnie uważa się, że jest to prawo spisane w okresie wczesnej republiki o nadanej nazwie zwiększającej ich autorytet.

Ustawa XII tablic (lex duedecim tabularum) – pierwsza z ustaw zajmująca się prawem prywatnym. Uchwalona w latach 450-451 p.n.e., wymuszona przez plebejuszy, domagających się spisania prawa. Prawa te zdaniem Liwiusza był „fons omnis publici privatique iuris” - źródło wszelkiego prawa publicznego i prywatnego). Ustawa nigdy formalnie nieuchylona. Prawo kazuistyczne, formalne, dotyczące tylko obywateli rzymskich. Tekst ustawy nie zachował się – drewniane deski spłonęły w czasie najazdu Gallów, ok. 390 r.p.n.e., ale niektóre przepisy znane są z przekazów pośrednich.

Leges i plebiscita – uchwały zgromadzeń ludowych i plebejskich.

✳ Tryb uchwałodawczy – Z wnioskiem o jej uchwalenie występował urzędnik (pretor, konsul, dyktator), pytając zgromadzonych, czy przyjmują jego projekt (rogatio). Głosowanie było początkowo jawne, później tajne. Przyjęta ustawa wymagała początkowo zatwierdzenia przez senat.

✳ Tekst ustaw składał się: 1. praescriptio (imię wnioskodawcy, datę zebrania i inne dane dot. uchwalenia); 2. rogatio (właściwa treść ustawy); 3. Sanctio (postanowienia na wypadek naruszenia przepisów ustawy.

Ze względu na sankcję:

Lex perfecta – przewidywała nieważność czynności dokonanej wbrew przepisom ustawy, np. zakaz darowizn między małżonkami.

Lex imperfecta – nie przewidywała ani nieważności, ani kary. ✓ Lex minus quam perfecta – nie przewidywała nieważności czynności

dokonanej wbrew przepisom ustawy, ale ustanawiała kary za dokonanie takiej czynności, np. związek małżeński zawarty w czasie żałoby był ważny, ale strony podlegały karze infamii.

Lex plus quam perfecta – przewidywała nieważność i karę. ✳ Leges rogatae – uchwały zgromadzeń ludowych. Leges datae – akty

wydawane przez magistraty na mocy upoważnienia zgromadzenia ludowego lub senatu.

✳ Dwie ustawy dotyczące tej samej materii, gdy się uzupełniały łączono, np. lex Iulia et Papia

Lex posteriorderogat priori – ustawa późniejsza uchyla wcześniejszą.

lex retro non agit – ustawa nie działa wstecz, wyrażona w konstytucjach Teodozjusza II i Walentyniana III.

Lex Hortensia w 287 r p.n.e. zrównała plebiscyty i uchwały. Plebiscyty od tej pory zaczęły odgrywać podstawową rolę.

Interpretacja ustawy XII tablic i początki rzymskiej jurysprudencji 6

✳ Początkowo zajmowali się interpretacją pontyfikowie (kapłani) wraz z pontifex maximus, którzy oprócz ceremonii religijnych, zajmowali się układaniem kalendarza, wyznaczaniem dni, w których można dokonywać czynności prawnych, znali formuły legis actiones i zajmowali się rozwiązywaniem sporów.

✳ Stosowano wykładnię rozszerzającą.

✳ Od 304 r p.n.e. gdy pontifex maximus Flavius ogłosił formuły legis actiones i kalendarza prawny prawo stawało się dostępne również dla osób z poza kolegium pontyfików.

✳ Od ok. 250 r pierwszy plebejski pontifex maximus Tiberius Coruncanius zaczął publicznie objaśniać prawo.

Źródła prawa w okresie przedklasycznym

• Nadal zwyczaj i leges

Edykty urzędników (ius honorarium)- nakazy pretorów.

leges rzadko zajmowały się prawem prywatnym.

✳ Wraz z rozwojem i ekspansją państwa tworzono urzędników mających kompetencje do tworzenia prawa. Najważniejsi z nich to pretor miejski (od 367 r p.n.e.), pretor dla peregrynów (od 242 r p.n.e.).

✳ Pretor obejmując urząd ogłaszał swój edykt (edictum pepertuum) i choć teoretycznie nie był związany przepisami edyktu poprzednika, to w praktyce przejmowano przepisy, które się sprawdziły, uzupełniając je i zmieniając w miarę potrzeby.

✳ Od czasu lex Cornelia de edictis (67 r p.n.e.) Pretorzy byli związani swoim edyktem

✳ W odniesieniu do ius civile prawo pretorskie spełniało trzy funkcje:

adiuvere – wspomagać realizację ius civile, np. ogłaszał sposób objęcia spadku przez heres extraneus.

supplere – uzupełniać ius civile, np. udzielenie skargi tym stosunkom, które powstały wraz z rozwojem obrotu gospodarczego, a nie były uwzględnione przez ius civile.

corrigere – poprawiać niesłuszne zdaniem pretora normy ius civile, np. nowy porządek dziedziczenia, exceptio w przypadku dolus i metus.

Wpływ jurystów na rozwój i doskonalenie prawa

✳ Nie były jeszcze źródłami prawa, to jednak pretorzy i inni urzędnicy, sami nie będąc często prawnikami, opierali się na radach i wskazówkach jurystów.

✳ Juryści (zwani później veteres) zajmowali się działalnością praktyczną, którą Cycero określił:

cavere – układnie formularzy aktów prawnych, np. cautio Muciana, stipulatio Aquiliana.

agere – udzielanie pomocy stronom w toczącym się procesie, układanie formularzy procesowych.

7

respondere – udzielanie porad prawnych tak sędziom, magistraturom jak i osobom prywatnym. Ten rodzaj działalności nabrał z czasem ogromnego znaczenia.

✳ Sextus Aelius Catus – uważany za twórcę jurysprudencji, jako nauki; autor Tripertita – spisane ok. 200 r p.n.e. – składało się z 3 części – tekst ustawy XII tablic, interpretacja ustawy, formuły legis actiones.

✳ W II w p.n.e. – Manlius Manilius, Marcus Iunius Brutus i Publius Macius Scaevola → dali podstawy prawu cywilnemu

✳ W I w p.n.e. – Pierwsze próby systematyzacji prawa

✳ Pod koniec okresu przedklasycznego – Marcius Quintus Scaevola → autor dzieła Ius civile (pierwsze systematyczne ujęcie ius civile), autor cautio Muciana. Jego uczeń – Aquilius Gallus – twórca actiodoli i stipulatio Aquiliana. Servius Sulpicius Rufus – autor pierwszego komentarzu do edyktu, autor licznych responsa.

Źródła prawa w okresie klasycznym

Zaprzestanie uchwalanialeges – w wyniku zmiany formy państwa następuje powoli aż do końca I w n.e.

Senatus consulta

✳ Jeszcze z czasów archaicznych – organ doradczy króla.

✳ W okresie republiki udzielał auctoritas patrum, ale od 339 r p.n.e. lex Publilia Philonis – senat udzielił z góry zgody na wszystkie uchwały zgromadzeń. Jego własne uchwały były jedynie wskazówkami dla magistratór.

✳ Od początku pryncypatu o jego składzie decydował cesarz, a jego ustawy uzyskały moc prawa obowiązującego (nawet do ok. II w n.e. kwestia dyskusyjna). Choć zrównane z leges, nigdy nie nazwano ich tym mianem.

✳ Początkowo prawo inicjatywy miał każdy senator, ale z czasem cesarz tylko wygłaszał oratio, które w końcu było jedynie tylko wysłuchiwane, bez potrzeby jego głosowania.

✳ Ta forma tworzenia prawa zanikła w II/III w n.e.

Uporządkowanie edyktów

✳ Coraz rzadziej wprowadzali nowe rozwiązania prawne.

✳ Ok. 130 r n.e. – na polecenie cesarza Hadriana najwybitniejszy prawnik tamtych czasów Salvius Iulianus ustalił jednolity tekst edyktu pretora miejskiego, dla peregrynów i edyla kurulnego oraz namiestnika prowincji → zaczęto nazywać go edictum perpetuum / edictum Iulianum / edictumsalvianum / edictum Hadrianum.

✳ Powstawały liczne komentarze do edyktu.

Konstytucje cesarskie (constitutiones)

• Choć czas i zakres obowiązywania konstytucji jest sporny, rzymianie nie wątpili, że mają one moc ustawy, skoro sam cesarz otrzymał władzę ustawą.

8

✳ Początkowo konstytucje przybierały formę edyktów (edicta) → skierowane do ogółu, dotyczyły kwestii administracyjnych, czasem prywatnoprawnych; np. constitutio Antoniniana.

Mandaty (mandata) – od Augusta cesarze udzielali pisemnych instrukcji urzędnikom, wiązały one również podległych ich mieszkańców.

Dekrety (decreta) – wyroki wydane w konkretnej sprawie. Choć dotyczyły konkretnych przypadków, na skutek autorytetu cesarzy rozciągano je na inne, analogiczne przypadki.

Reskrypty (rescripta) – pisemna odpowiedź na pytanie prawne urzędnika lub strony procesu. Od III w n.e. zaczęły nabierać ogólnego znaczenia, wypierając opinie jurystów.

Prawotwórcza działalność prawników

1. Ius respondendi

• Prawnicy udzielali rad i wskazówek urzędnikom oraz osobom prywatnym, wiążących opinii.

• Źródłem prawa od czasu Augusta, który niektórym prawnikom udzielił ius respondendi ex auctoritate principis

✳ Tylko prawnicy osiedli w Rzymie

• Opinia takiego prawnika wiązała sędziego, który jedynie sprawdzał, czy stan faktyczny jest zgodny z opisanym

• Początkowo moc wiążąca tylko w przypadku danego procesu, ale uwzględniane je również w analogicznych sprawach.

• Stopniowo również responsa i questiones – dzieła prawników, nabrały znaczenia prawa powszechnie obowiązującego.

• Cesarz Hadrian postanowił, że w razie rozbieżności dwóch prawników sędzia może pójść, za którą strona chce.

• Prawnicy udzielali porad prawnych urzędnikom, pomagając w pisaniu ich edyktów, a także wchodzili w skład consilium principis (rady cesarskiej), pisząc projekty dekretów i reskryptów.

2. Szkoły prawa i najwybitniejsi juryści

• na początku pryncypatu powstały dwie szkoły.

1. Szkoła prokuliańska – założona przez Marcusa Antistiusa Labeo (propagator nowości w prawie, zwolennik republiki), nazwę wzięła od jego następcy – Proculusa

2. Szkoła sabiniańska – założona przez Gaiusa Ateiusa Capito (zwolennik władzy cesarskiej), nazwę wzięła od jego następcy – Masuriusa Sabinianusa.

• różnice pomiędzy nimi były niewielkie, niektórzy uważają, że podstawowa różnica polegała na oparciu się przez Prokulianów na filozofii perypatetyckiej, a Sabinianów na stoickiej.

• W II w n.e. wszyscy prawnicy związani byli z cesarze, więc różnice pomiędzy nimi zaczęły zanikać.

• Do najwybitniejszych prawników tego okresu zaliczamy:

9

Celsusaius est ars boni et aequi oraz scire leges non hoc est verba earum tenere, sed vim ac potestatem – znać ustawy to nie znaczy trzymać się ich słów, lecz istoty i sensu.

✳ Salviusa Iulianus → autor edictum Salvianum, nova clausula Iuliani.

✳ Sextus Pomponius → autor min. Enchiridiona – historyczny rys prawodawstwa rzymskiego.

✳ Gaius → autor Instytucji i Res cottidiance.

✳ Aemilius Papinianus – II/III w n.e.; „książę rzymski jurystów”.

✳ Iulianus Paulus – III w n.e.

✳ Domitius Ulpian – III w n.e.

✳ Herennius Modestinus – autor m.in. De excusationibus.

questiones, responsa, disputiones, epistulae – zbiory kazuistycznych rozwiązań

intitutiones, regulae – podręczniki prawnicze

• komentarze do ustaw, edyktów, dzieł prawników (np. de fideicomissis)

digesta – dzieła systematycznie ujmujące prawo

3. Instytucje Gaiusa

• Zachowały się na palimpseście

• Składają się z 4 ksiąg – I – prawo dotyczące osób; II i III – prawo dotyczące rzeczy; IV – prawo dotyczące powództw.

Źródła prawa w okresie poklasycznym

Pierwsze zbiory konstytucji cesarskich

✳ Cesarz wydawał konstytucje, jako leges generales (zastąpiło edykty) i reskrypty → konstytucje zaczęto nazywać leges.

✳ Początkowo konstytucje wydawane były w imieniu obu współwładców, ale od 429 r n.e. wymagały zatwierdzenia w drugiej części imperium

✳ Konstytucje dostępne tylko w Rzymie i Konstantynopolu → od III w n.e. powstały 2 prywatne zbiory konstytucji – kodeksy.

Codex Gregorianus – z 293 r n.e.; Zbiór konstytucji od cesarza Hadriana do 293 roku

Codex Hermogenianus – z 295 r n.e.; Uzupełniał Codex Gregorianus.

• Oba stworzone za Dioklecjana, przez bliżej nieokreślonych urzędników.

Codex theodosianus z 438 r n.e. – zawierał konstytucje od 312 r n.e.. Powstał z inicjatywy cesarza Theodozjusza II i był zbiorem oficjalnym. Dotyczył tylko prawa publicznego. Dzielił się na 16 ksiąg, te zaś na tytuły z ułożonymi chronologicznie ustawami. We wschodniej części obowiązywał od 1.01.439 r n.e., a w zachodniej przyjęty przez Walentyniana II.

• konstytucje z okresu 438 – 468 r n.e. – Novellae Posttheodosianae.

10

Próby uporządkowaniaius

✳ W tym okresie często nie zwracano uwagi, czy opinia wyszła spod pióra jurysty z ius respondedni czy nie.

✳ Tzw. ustawy o cytowaniu – wskazówki dla sędziego jak postępować w przypadku sprzecznych opinii.

✳ Konstytucja raweńska – Teodozjusza II z 426 r – moc obowiązującą mają pisma Gaiusa, Papiniana, Paulusa, Ulpiana i Modestyna. W przypadku różnic, decydowało zdanie większości, a przy równej liczbie „głosów” – zdanie Paulusa. Jeśli Paulus się nie wypowiedział, sędzia mógł sam wybrać opinię.

• Po włączeniu konstytucji raweńskiej do Kodeksu dodano klauzule, że można powoływać się na jurystów, na których powoływała się tamta piątka, co wprowadziło ponownie zamęt.

Upadek rzymskiej jurysprudencji i kultury prawnej

✳ Prawnicy pracowali dla cesarza, zawsze w jego cieniu, przytłoczeniu wielkimi osiągnięciami jurystów klasycznych, jedynie przetwarzali i dostosowywali prace poprzedników.

Pauli Sententiae – zbiór zasad prawnych spisany przez anonimowego prawnika, opatrzony imieniem Paulusa. Koniec III w n.e.

Tituli ex corpore Ulpiani – spisane przez anonimowego prawnika, opatrzony imieniem Ulpiana. Początek IV w n.e.

✳ Nastąpiła wulgaryzacja prawa – kryzys ekonomiczny, powrót do gospodarki naturalnej, niejednokrotnie cesarze nierozumiejący instytucji klasycznych, wpływy hellenistyczne i orientalistyczne, stosowanie prawa lokalnego (vulgaris – lokalne)

✳ Wulgaryzacja głównie w zachodnim cesarstwie. We wschodnim działały szkoły prawa w Bejrucie i Konstantynopolu, rozwijające idee klasyczne.

Przedjustyniańskie próby kodyfikacji leges i ius

✳ Próby sporządzenia zbiorów zawierające stare ius i nowe leges.

• tzw. Fragmenta Vaticana - zawierające wyjątki z pism Papiniana, Ulipana, Paulusa oraz konstytucje cesarskie (głównie Dioklecjana).

• tzw. Collatio legum Mosaicarum et Romanarum – porównawcze zestawienie przepisów prawa Mojżeszowego i rzymskich zasad prawnych.

• tzw. Leges Saeculares – zawierała fragmenty ius i leges.

• tzw. Constitutio veteris cuiusdam iurisconsulti – zbiór opinii prawnych.

• tzw. Scholia Sinaitica – fragmenyt komentarza, zawierający krótkie objaśnienia do dzieła Ulpiana, Librii od Sabinuum.

✳ Po upadku Cesarstwa Zachodniorzymskiego germańscy władcy wydawali urzędowe zbiory praw dla ludności rzymskiej:

Lex Romana Visigothorum / Brewiarium Alarici

EdictumTheodorici

Lex Romana Burgandionum

11

Źródła prawa justyniańskiego

• 527 r n.e. – Justynian I obejmuje rządy; chciał zjednoczyć Cesarstwo.

• 528 r n.e. – Powołuje komisję do zebrania konstytucji cesarskich – codex vetus – wiele sprzeczności

• 530 r n.e. – Powołuje nowe komisje (na czele Trybonian – minister sprawiedliwości)

533 r n.e. – Stworzyli Digesta (Pandectae), Instytucje

534 r n.e. – Stworzyli Codex

Digesta – wybór pism prawników, głównie dotyczą prawa prywatnego

• Justynian wprowadził zakaz komentowania prawa, kazał spalić wszystkie zakazane prace → w praktyce nie stosowano.

Institutiones – podręcznik do nauki prawa, wzorowany na instytucjach Gaiusa. Opracowany przez Tryboniana i profesorów prawa. Księgi podzielone na tytuły, a w średniowieczu podzielone na paragrafy.

Codex – zawiera konstytucje od cesarza Hadriana po konstytucje Justyniana. 12 ksiąg podzielonych tematycznie na tytuły, które zawierają konstytucje podzielone na tytuły.

• Cesarz upoważnił komisję do dokonywania zmian → interpolacje / emblemataTriboniani

Novellae – nowe konstytucje wydane po kodyfikacji

✳ prywatne zbiory nowel justyniańskich, np. Epithome Iuliani.

• ustawodawstwo Juliana obowiązywało we wschodnim cesarstwo do jego upadku (1435 r.), choć w zachodniej części popadło w zapomnienie.

• glosatorzy w XI w „odkryli” je – do kodeksu, digestów i instytucji oraz nowel dodali konstytucje cesarzy niemieckich Fryderyka I i II → Corpus Iuris Civilis.

Rozwój

Państwa

Rozwój Prawa

Zwyczaj Ustawa Plebiscy t

SenatusConsult

a

Prawo Pretorski

e

ResponsaPrudentiu

m

Konstytucj e

Cesarskie Królestw

o archaiczne X X X X

Republika przedklasycz ne

X X X X

Pryncypa t

klasyczne X X X X

Dominat poklasyczne X X X

CZYNNOŚCI PRAWNE

12

Zdarzeniaprawne zdarzenia wywołujące określone skutki prawne.

Działania prawne – zdarzenia prawne zależne od ludzkiej woli.

Czyny niedozwolone – działania prawne niezgodne z obowiązującym prawem. Skutki, jakie prawo wiąże z tymi czynami, powstają niezależnie, a nawet wbrew woli działającego.

Czynności prawne (akty prawne) – działania prawne zgodne z obowiązującym prawem.

Czynność prawna to oświadczenie woli zmierzające do wywołania określonych skutków prawnych. Jest to czynność konwencjonalna. Sposób jej dokonania, formę i skutki określa prawo. W zależności od czynności podmiot mógł w mniejszym lub większym zakresie określać jej skutki w granicach przyjętej konwencji. Czynność prawna, aby być skuteczna nie mogła być niezgodna z prawem, omijać go, lub być niezgodna z dobrymi obyczajami.

PODZIAŁ CZYNNOŚCI PRAWNYCH

→ Czynności formalne i nieformalne

Czynności formalne to czynności, w których oświadczenie woli musiało być złożone w ściśle określonej formie. Uchybienie tej formie powodowało nieważność czynności.

W prawie archaicznym przeważały takie czynności. Nazywano je negotia stricti iuris i wywodziły się z ius civile.

• Czynności przy użyciu wagi i spiżu (per aes et libram): mancipatio (najstarsza forma kupna-sprzedaży), nexum (pożyczka), solutio per aes et libram (akt umorzenia zobowiązania), fiducia cum creditore contracta (rzeczowa forma zabezpieczenia wierzytelności);

in iure cessio, czyli pozorny proces windykacyjny za pomocą którego przenoszono wobec urzędnika określone prawa materialne lub niematerialne;

• Zobowiązania słowne – sponsio, a następnie stipulatio.

Charakterystyczna dla tych czynności była forma słowna. Forma pisemna upowszechniła się pod wpływem praw hellenistycznych.

Czynności nieformalne to czynności, w których wymagany był konsensus, a nie odpowiedniej forma – kontrakty konsensualne, np. kupno-sprzedaż. Oświadczenie woli mogło być nawet wyrażone w sposób dorozumiany – per facta concludentia (np. spłacenie długów spadkowych oznaczało przyjęcie spadku). Czynności te powstawały pod wpływem kontaktów z peregrynami, a ochronę uzyskiwały dzięki działalności pretora.

→ Czynności jednostronne i dwustronne

13

Czynności jednostronne to czynności do dokonania, których wystarczy oświadczenie woli jednej strony, np. sporządzenie testamentu, porzucenie rzeczy, zawłaszczenie.

Czynności dwustronne wymagają zgodnego oświadczenia woli dwóch stron, np. stypulacja, kupno-sprzedaż, pożyczka.

Wszystkie umowy mają charakter dwustronny, ale skutek mogą mieć jednostronnie (np. pożyczka) lub dwustronnie zobowiązujący (kupno-sprzedaż).

→ Czynności między żyjącymi (inter vivos) i na wypadek śmierci (mortis causa).

Czynności między żyjącymi (inter vivos) wywołują skutki prawne za życia stron, np. kupno-sprzedaż.

W czynnościach na wypadek śmierci (mortis causa) skutki następują dopiero po śmierci osoby dokonującej czynności, np. legatum.

→ Czynności rozporządzające i zobowiązujące

Czynności rozporządzające powodują bezpośrednią, natychmiastową zmianę w majątku osoby dokonującej czynności, np. ustanowienie prawa na rzeczy cudzej, zrzeczenie się wierzytelności, przeniesienie własności.

Czynności zobowiązujące nie powodują zmiany w majątku osoby dokonującej czynności, a jedynie rodzą zobowiązanie do dokonania w przyszłości czynności rozporządzającej, np. przyrzeczenie posagu w formie stypulacji lub spełnienia innego świadczenia (np. mandatum).

Umowa kupna-sprzedaży w klasycznym prawie rzymskim nie przenosiła własności, a jedynie rodziła zobowiązanie do wydania rzeczy.

→ Czynności odpłatne i nieodpłatne (pod tytułem darmym)

Czynności odpłatne polegają na tym, że na ich podstawie obie strony uzyskują wzajemne korzyści majątkowe, np. w kupnie-sprzedaży kupujący dostaje towar, a sprzedający pieniądze.

Czynności nieodpłatne (pod tytułem darmym) zachodzi, gdy tylko jedna strona odnosi korzyści majątkowe, np. commodatum, darowizna, depositum, mutuum, mandatum, negotiorum gestio.

W prawie rzymskim nie było specjalnej czynności prawnej do dokonywania darowizn. Można było dokonać ich za pomocą mancypacji lub tradycji. Prawo jednak niechętnie traktowało darowizny, starając się je ograniczać. W 204 r p.n.e. uchwalono lex Cincia (zakazująca darowizn ponad jakąś wartość na rzecz osób spoza rodziny). Była to jednak lex imperfecta. Darowizny między małżonkami były zakazane.

14

→ Czynności przyczynowe (kauzalne) i czynności abstrakcyjne (oderwane)

Czynności przyczynowe (kauzalne) – ważność tych czynności uzależniona była od przyczyny ich dokonania (causa), czyli celu gospodarczego, chronionego przez prawo, nie zaś motywu, którym kierowały się strony.

Typową czynnością kauzalną była traditio – przeniesienie własności na skutek nieformalnego wydania rzeczy następowało tylko wtedy, kiedy istniała iusta causa traditionis. Causa musiała być również zgodna z prawem.

Czynności abstrakcyjne (oderwane) – ważne są niezależnie od istnienia causa, czyli są „oderwane” od przyczyny ich zawarcia. Do czynności tych zaliczamy czynności formalne. Ich zaskarżalność zależała tylko od dochowania odpowiedniej formy.

Typową czynnością abstrakcyjną była stipulatio, ponieważ samo wypowiedzenie określonych słów powodowało, w razie niewykonania przyrzeczenia, możność wytoczenia skargi.

Causa donandi – chęć obdarowania kogoś;

Causa obligandi vel acquirendi – chęć nabycia prawa lub korzyści majątkowych;

Causa solvendi – chęć umorzenia istniejącego długu.

Póki causa nie była wyeksponowana w stipulatio, traktowano stipulatio jako czynność abstrakcyjną. Abstrakcyjność stipulatio niosła ze sobą niebezpieczeństwo nadużyć ze strony wierzyciela. Dłużnikowi mógł przyjść z pomocą pretor udzielając exceptio doli. Dopiero na przełomie II/III w n.e. konstytucje cesarskie wprowadziły exceptio non numerantae pecuniae (zarzut niewypłaconych pieniędzy). Był to środek obrony dogodniejszy dla dłużnika, gdyż przenoszono ciężar dowodu na wierzyciela. Ekscepcje te podważały abstrakcyjny charakter stypulacji.

→ Czynności fiducjarne

Czynności fiducjarne (powiernicze) oparte na fides odgrywały w prawie rzymskim dużą rolę. Polegały na tym, że strony przenosząc za pomocą mancipatio lub in iure cessio własność rzeczy, prawo lub władztwo nad osobą dodawały do tej czynności zastrzeżenie (nuncupatio, pactum fiduciae), iż nabywca zachowa się w określony sposób w stosunku do nabytej rzeczy, prawa lub osoby. Już ustawa XII tablic nakazywała, aby oświadczenie złożone podczas mancypacji obowiązywało strony. Pretor udzielał skargę o podwójną wartość rzeczy, jeśli nabywca nie zachował się zgodnie z przyjętym obowiązkiem (actio fiduciae)

fiducia cum creditore contracta – poprzedniczka zastawu

fiducia cum amico contracta – poprzedniczka depozytu i komodatu

mancipatio familiae – zmierzała do osiągnięcia skutków testamentu

coëmptio fiduciae causa – służyła kobiecie do zmiany niewygodnego tutora

15

• fiducjarna mancypacja osób alieni iuris była wykorzystywana przy dokonywaniu adoptio i emancipatio.

ELEMENTY CZYNNOŚCI PRAWNEJ

Essentialia negotii – istotna treści danej czynności prawne, która powodowała, że zaliczano daną czynność do tego, a nie innego typu, np. przy kontrakcie kupna- sprzedaży trzeba określić towar i cenę, w testamencie należy określić dziedzica. W prawie rzymskim nie było możliwości dowolnego kształtowania treści czynności prawnych. Prawo uznawało czynności typowe. Nie każda czynność ma niezbędną treść, np. stipulatio.

Naturalia negotii – postanowienia czynności prawnej wynikające z zasad słusznego, sprawiedliwego obrotu prawnego, które nie musiały być dokładnie określane, gdyż dorozumiewa się że z daną czynnością związane są tego rodzaju elementy (np. odpowiedzialność za wady fizyczne i prawne towaru przy kupnie-sprzedaży), które mogą być rozszerzane lub wyłączane przez strony.

Accidentalia negotii – dodatkowe, nietypowe postanowienia. Wyróżnia się spośród najczęściej dodawanych elementów: warunek (conditio), termin (dies), polecenie (modus).

→ Warunek (conditio) – to zdarzenie przyszłe i niepewne, od którego zależy skuteczność czynności prawnej. Czynność prawna zawarta z dodaniem warunku jest ważna od samego początku, ale jej skuteczność ograniczona jest w czasie.

Warunkiem nie było zdarzenie przeszłe i teraźniejsze ani zdarzenie niemożliwe do spełnienia (conditio impossibilis). Początkowo czynność uznawano za nieważną, gdy dodawano warunek niemożliwy (w tym również niezgodny z prawem lub o niemoralnej treści – conditio contra leges, conditio contra bones mores), ale pod wpływem szkoły sabiniańskiej uważano taki warunek za niedodany.

Nie można było dodawać warunków do czynności dawnego prawa, zwanych actus legitimi (macipatio, acceptilatio, in iure cessio, datio cognitoris).

Warunek dzielimy na: Zawieszający Rozwiązujący

Dodanie tego warunku powoduje, że skutki czynności powstają dopiero po ziszczeniu się przyszłego niepewnego zdarzenia.

Czynność prawna jest od razu skuteczna, ale dodanie tego warunku powoduje, że skutek czynności ustaje po ziszczeniu się go.

np. dostaniesz podarek, jeśli szczęśliwie powrócisz z podróży; otrzymasz dyplom, jeśli zdasz wszystkie egzaminy.

np. możesz korzystać z niewolnika, dopóki moja córka nie wyjdzie za mąż; będziesz otrzymywać stypendium dopóki nie

16

dostaniesz pierwszej dwójki. Uważa się, że warunek ten początkowo był niedopuszczalny, a osiągano go poprzez zawarcie czynności i dodanie do niej nieformalnego porozumienia (pactum).

Warunek dzielimy na: Potestatywny Kazualny Mieszany

Gdy spełnienie tego warunku zależy od woli warunkowo uprawnionego

Gdy spełnienie tego warunku nie zależy od woli warunkowo uprawnionego

Gdy spełnienie tego warunku jest zależne częściowo od woli warunkowo uprawnionego, a częściowo nie

np. dam Ci 25 asów, jeśli się nie ożenisz; dostaniesz pierścień, jeśli pojedziesz do Rzymu.

np. dam Ci 25 asów, jeśli będzie zaraza; Sprzedam Ci plony, jeśli będzie urodzaj.

np. dostaniesz 25 asów, jeśli się pogodzisz się z Tytusem; dostaniesz dom, jeśli się ożenisz.

Podział ten nie jest sztywny, gdyż zależnie od sytuacji dany warunek może być potestatywny, kazualny lub mieszany.

Warunek dzielimy na: Dodatni Ujemny

Polegają na zmianie dotychczasowego stanu rzeczy

Polegają na utrzymaniu dotychczasowego stanu rzeczy

np. dostaniesz niewolnika, jeśli się ożenisz np. dostaniesz niewolnika, jeśli się nie ożenisz

→ Termin (dies) – to zdarzenie przyszłe i zawsze pewne, od którego zależna jest skuteczność czynności prawnej.

Termin dzielimy na: Zawieszający (początkowy – dies a quo)

Rozwiązujący (końcowy - dies ad quem)

Gdy skuteczność czynności odsunięta jest w czasie do spełnienia się tego terminu

Gdy skuteczność czynności ustaje po upływie tego terminu, np. wynajmę mieszkanie od 1 stycznia.

Termin mógł być określony albo ścisłą datą kalendarzową albo przyszłym pewnym zdarzeniem (opady deszczu, śmierć osoby). Często były dodawane oba terminy, np. dostaniesz niewolnika od 1 marca do 15 maja. Za termin uważano też zdarzenia, które zajdą, jeśli nie zostanie zakłócony normalny bieg rzeczy, np. urodzenie dziecka przez kobietę w ciąży, osiągnięcie dojrzałości.

Actus legitimus – czynności do których nie można było dodać warunku ani terminu, np. emancipatio, accteptilatio, przyjęcie spadku, wybór niewolnika, ustanowienie opiekuna.

17

→ Polecenie (modus) – element czynności prawnej, nakładający na uprawnionego obowiązek określonego zachowania. Skuteczność czynności nie była w żaden sposób ograniczona, a przez długi czas nie przysługiwała skarga z powodu niewypełnienia polecenia, ale było traktowane, jako obowiązek moralny. Dopiero w okresie późnego cesarstwa udzielono skargi o zwrot osiągniętych korzyści lub o wypełnienie polecenia.

OŚWIADCZENIE WOLI I JEGO WADY

Wypadki rozejścia się oświadczenia woli z wolą rzeczywistą. Niezgodność ta może być świadoma i celowa: gdy oświadczenie woli zachodzi nie na serio, symulacja i reservatio mentalis lub nieświadoma, np. w przypadku błędu i dolus.

Oświadczenie woli nie na serio , np. na scenie, w żarcie (per iocum), w celach pokazowych (demonstrandi intellectus causa) nie wywoływało żadnych skutków prawnych.

Symulacja (simulatio) – czynność pozorowana, ma miejsce wówczas, gdy strony umawiają się, że dokonana czynność nie będzie wywoływać dla nich skutków prawnych albo będzie wywoływać inne skutki prawne. Czynność symulowana służyła obejściu prawa. Dopóki brano pod uwagę jedynie formę czynności, to ważność czynności symulowanej nie zmieniała się. Dopiero gdy zaczęto brać pod uwagę intencję stron, czynność symulowana była nieważna. Mogła natomiast utrzymać się ważność czynności ukrytej (dyssymulowanej), o ile była zgodna z prawem.

Reservatio menatlis – jednostronnie zamierzona, nieujawniona niezgodność woli z oświadczeniem, polegająca na złożeniu oświadczenia bez zamiaru wywołania skutków prawnych, nie miała znaczenia, tzn. czynność prawna była ważna.

Error to mylne wyobrażenie o istniejącej rzeczywistości.

✳ Błąd mógł polegać na mylnym wyobrażeniu, co do prawa (error iuris) albo jego nieznajomości (ignorantiaiuris). Ignorantia iuris nocet. Wyjątkami od tej zasady byli minores, kobiety, żołnierze i rustici (tj. osoby, które ze względu na miejsce zamieszkania lub rodzaj zajęcia nie mogły znać prawa).

Error facti, ignorantia facti czyli błąd, nieznajomość co do stanu faktycznego. Dopiero w przypadku czynności konsensualnych, error facti zaczynał nabierać znaczenia, gdyż świadczył o braku porozumienia stron (dyssensus). Ignorantia facti non nocet. Zasada ta była stosowana, jeśli zaistnienie błędu dawało się usprawiedliwić i był na tyle istotny, że osoba nie dokonałaby czynności, nie będąc w błędzie.

Dolus (podstęp) – gdy strona dokonywała czynności prawnej pod wpływem podstępnych zachowań i fałszywych informacji strony przeciwnej. Taka czynność prawna była wg ius civile ważna, ale prawo pretorskie dawało poszkodowanemu ochronę przed niekorzystnymi skutkami takiej czynności (exceptio doli, actio doli, restitutio inintegrum)

Metus (groźba) – gdy ktoś dokonywał czynności prawnej pod wpływem uzasadnionej obawy spowodowanej bezprawną groźbą inne osoby. Taka czynność

18

prawna była wg ius civile ważna, ale prawo pretorskie dawało poszkodowanemu ochronę analogiczną jak przy dolus.

MODYFIKACJA NIEWAŻNEJ CZYNNOŚCI PRAWNEJ

Quod initio vitiosum est, non potest tractu temporis convalescere (Paulus)

„To co od początku było wadliwe, nie może być uzdrowione przez sam upływ czasu”.

Konwersja aktu prawnego to wstawienie w miejsce nieważnej czynności prawnej innej czynności zmierzającej do podobnych skutków prawnych, np. konwersja legatu pervindicationem w per damnationem, testamentu w kodycyl, acceptilaio w pactumde non petendo.

Konwalidacja (konwalescencja) czynności prawnej to np. zabroniona darowizna między małżonkami stawała się skuteczna po śmierci darczyńcy.

Czynność prawna stawała się ważna w momencie jej zatwierdzenie przez osobę jej dokonującą lub przez inną osobę, co zwano ratihabitio, np. zatwierdzenie czynności przez pupila, kiedy ten doszedł do dojrzałości.

SKUTKI ZDARZEŃ PRAWNYCH

Skutkiem zdarzeń prawnych jest powstanie, wygaśnięcie lub zmiana stosunku prawnego.

I. Nabycie pierwotne zachodzi wtedy, gdy nie wywodzi się ich z praw poprzednika, np. zawłaszczenie dzikiego zwierzęcia czy zasiedzenie.

II. Nabycie pochodne następuje wtedy, gdy wywodzi się je z praw poprzednika, np. przy mancipatio, czy traditio. Nemo plus iuris ad alium transferre potest, quam ipse haberet (Ulpian) „Nikt nie może przenieść na drugiego więcej praw niż sam posiada”

Nabycie pod tytułem szczególnym (sukcesja syngularna) zachodzi wtedy, gdy za pomocą jakiejś czynności wydobywa się jedno wyodrębnione uprawnienie (co nie rzutuje na inne uprawnienia zbywcy).

Nabycie pod tytułem ogólnym (sukcesja uniwersalna) zachodzi wtedy, gdy za pomocą jednej czynności prawnej nabywa się ogół praw i obowiązków, jakie przysługiwały poprzednikowi, np. spadkobranie, a także wg Gaiusa nabycie majątku osoby adrogowanej, oraz żony wchodzącej pod manus męża, jeśli była wcześniej osoba sui iuris oraz nabycie majątku upadłego dłużnika jako bonorum emptor.

Pochodne nabycie praw może mieć charakter:

19

1. Translatywny – jeśli jakieś uprawnienie przechodzi w całości bez zmian z jednej osoby na drugą, np. sprzedaż rzeczy.

2. Konstytutywny – gdy nabywca uzyskuje nowe prawo, dotychczas niewyodrębnione z ogółu uprawnień jakie miał do danej rzeczy zbywca, np. ustanowienie służebności, prawo emfituezy.

ZASTĘPSTWO

Naturalnymi zastępcami pater familias byli niewolnicy i osoby alieni iuris. Odpowiadało to współczesnej konstrukcji zastępstwa bezpośredniego.

Wolne osoby spoza familia nie mogły nabywać niczego dla pater familias. Jednak już od II w p.n.e. zaczęto przyjmować, że zarządca majątku (procurator omnium bonorum) lub opiekun (tutor) mogą nabywać posiadanie dla osoby, a następnie również własność (w drodze zasiedzenia). Pod koniec okresu klasycznego (albo za Justyniana) możliwość ta została rozszerzona na wszystkich wolnych zastępców.

Zastępstwo pośrednie polegało na tym, że osoba spoza familia dokonywała pewnej czynności prawnej, a następnie w drodze odrębnej czynności prawnej przenosiła jej własność na osobę zastępowaną. Stosowano to już od II w p.n.e. Zastępcami pośrednimi byli mandatariusz, nogotiorum gestor oraz procurator.

Za osoby, które nie mogły podejmować czynności prawnej działał tutor bądź curator, jako zastępca pośredni, a w niektórych sytuacjach (np. nabycie posiadania) pełnili funkcję zastępców bezpośrednich.

CZĘŚĆ I: OSOBY – PERSONAE

OSOBY FIZYCZNE

Sytuacje prawną osoby w prawie rzymskich określały 3 status:

1. status libertatis – ludzie dzielili się na wolnych i niewolników

2. status civitatis – ludzie dzielili się na obywateli i nieobywateli (peregryni)

3. status familiae – osoby podległe czyjejś władzy (alieni iuris) i niepodlegające niczyjej władzy (sui iuris)

Niewolnicy: ✓ Niewola to instytucja ius gentium, wg. ius naturale wszyscy są wolni. Niewolnik

(servus) traktowany w świetle prawa prywatnego jak rzecz. Nie mógł mieć własnego majątku, wszystko co nabywał powiększało majątek właściciela.

20

Wyjątkowo właściciel mógł wydzielić niewolnikowi określoną część majątku w swobodny zarząd tzw. peculium.

✓ Właściciel miał nad niewolnikiem prawo życia i śmierci, z czasem konstytucje cesarskie zaczną ograniczać uprawnienia właściciela np. zakazując nieuzasadnionego znęcania się nad niewolnikami, prostytuowania niewolnic itp.

✓ Niewolnik nie mógł zawrzeć małżeństwa, związki niewolników nie rodziły skutków prawnych. Dzieci zrodzone z takich związków należały do właściciela niewolnicy i dopiero w prawie poklasycznym zaczęły być uważane za spokrewnione ze swoimi rodzicami.

Powstanie niewoli:

• urodzenie z matki niewolnicy (od II/III w tendencja favor libertatis),

• popadnięcie w niewolę,

• pierwotnie rekrutowali się z jeńców wojennych (schwytani przy zabiciu <servare>),

• schwytanie przez piratów,

• wyrok skazujący na dożywotnią pracę w kopalni,

• niewypłacalność dłużnika (w prawie archaicznym) i sprzedanie go za granicę,

• osoba pojmana przez korsarzy.

Sytuacja prawna niewolników

Sytuacja społeczno-ekonomiczna była różna w zależności od czasu i miejsca, to sytuacja prawna była taka sama bez względu na miejsce i właściciela (I. 1,3,4: … in servorum condicione nulla differentia est).

W świetle prawa niewolnik nie mógł posiadać żadnych praw (sam był przedmiotem praw rzeczowych), ani majątku. Jednak już od III-II w p.n.e. właściciele często powierzali swoim niewolnikom peculium (pecus – bydło). Taki majątek powierzony w zarząd niewolnikowi pozostawał jednak wciąż własnością właściciela niewolnika i mógł być mu w każdym momencie zabrany. W praktyce często zdarzało się, że właściciel obiecywał niewolnikowi wyzwolenie, jeśli ten powiększy peculium. Niewolnik w świetle prywatnego, był rzeczą, ale rzeczą szczególną, zwaną czasami instrumentum vocale – narzędziem mówiącym, był też człowiekiem (homo) nieraz bardzo inteligentnym. Prawo bardzo rygorystycznie oceniało skutki czynności niewolników, interpretując je zawsze na korzyść właściciela.

a. Odpowiedzialność za długi kontraktowe niewolnika. Właściciel jednak nie odpowiadał za długi kontraktowe niewolnika. Niewolnik odpowiadał sam za zobowiązania naturalne. Takie rygorystyczne unormowanie tej sytuacji w ius civile powodowało, że nikt nie chciał zawierać umów z niewolnikami, by nie narażać się na straty, a właściciela nie mógł wysługiwać się niewolnikiem.

21

Pretor udzielił przeciw właścicielowi skargi z zobowiązań kontraktowych niewolnika, ale tylko w wyliczonych przypadkach:

actio de peculio – właściciel odpowiadał do wysokości peculium, mógł jednak najpierw potrącić swoje wierzytelności (tzw. prawo dedukcji), a dopiero potem spłacać wierzycieli w kolejności zgłoszeń.

actio tributoria – w przypadku ustanowienia peculium na cele handlowe, właściciel musiał podzielić (tribuere) peculim pomiędzy wierzycieli, bez możliwości pokrycia własnych wierzytelności w drodze dedukcji.

actio quod iussu – w przypadku czynności prawnych zawartych na polecenie właściciela (iussum), właściciel odpowiadał do pełnej wartości zobowiązania.

actio de in rem verso – jeśli w wyniku zawartej czynności prawnej powiększył się majątek właściciela, odpowiadała on do wysokości przysporzenia.(korzyści majątkowej)

actio exercitoria – za zobowiązania niewolnika, ustanowionego kapitanem statku (magister navis) odpowiadał właściciela (exercitor) w pełnej wysokości, o ile zobowiązanie mieściło się w granicach ustanowienia (praepositio), czyli było związane z powierzoną niewolnikowi działalnością.

actio institutoria – za zobowiązania niewolnika, ustanowionego kierownikiem przedsiębiorstwa handlowego (institutor), o ile zaciągnięte zobowiązanie mieściło się w granicach ustanowienia (praepositio), właściciel odpowiadał do pełnej wysokości.

Taką samą odpowiedzialność ponosił pater familias za czynności dokonane przez osoby alieni iuris. Skargi te w średniowieczu nazwano actiones adiecticiae qualitatis.

b. Odpowiedzialność za delikty (delicta – przestępstwa prawa cywilnego) popełnione przez niewolników. W wyniku skargi z właściwego deliktu poszkodowany mógł otrzymać wyrok zasądzający właściciela niewolnika. Odpowiedzialność za delikty niewolników, podobnie jak i , za osoby będące pod władzą pater familias nazywano odpowiedzialnością noksalną. Od tej odpowiedzialności właściciel mógł się uwolnić poprzez noxae datio, czyli wydanie sprawcy poszkodowanemu w drodze mancypacji. Ten sam rodzaj odpowiedzialności (odpowiedzialności noksalnej) ponosił paterfamilias za osoby alieni iuris.

Prawdopodobnie w prawie archaicznym poszkodowany dochodził wydania sprawcy, by dokonać na nim przewidzianej prawem kary, a właściciel mógł uwolnić się od tego poprzez zapłacenie pewnej kwoty. W prawie późniejszym nastąpiło odwrócenie sytuacji.

Odpowiedzialność noksalna podążała za sprawcą czynu, tzn. odpowiadał ten właściciel, który był dzierżycielem władzy w momencie litis contestatio, a nie w chwili popełnienia czynu. Niewolnik wyzwolony odpowiadał sam, a w przypadku sprzedaży niewolnika zbywca odpowiadał za wadę „towaru”, jeśli nie powiadomił nabywcy o grożącej mu odpowiedzialności noksalnej.

c. Odpowiedzialność za przestępstwa prawa publicznego (crimina publica) niewolnik ponosił sam. Tak samo osoby alieni iuris.

22

Contubernium (faktyczny związek ,,małżeński” pomiędzy niewolnikami) nie rodziło żadnych skutków prawnych. Dzieci zrodzone z takiego związku były niewolnikami należącymi do właściciela matki, nie były spokrewnione ani z matką ani z ojcem, ani miedzy sobą. Były własnością właściciela matki. Dopiero w prawie klasycznym przyjęto, że takie pokrewieństwo się liczy przy ocenie możności zawarcia związku po wyzwoleniu. Prawo justyniańskie przyjęło ten rodzaj pokrewieństwa jako podstawę dziedziczenia.

Prawo życia i śmierci (ius vitae ac necis) miał właściciel nad niewolnikami. Jednak konstytucje cesarskie starały się ingerować w tą władzę, np. zakaz prostytuowania niewolnic, zakaz oddania niewolnika bez przyczyny do walki z dzikimi zwierzętami, czy nakaz odsprzedania niewolnika w przypadku nadmiernej i niemożliwej do zniesienia surowości.

Wolni dzielą się na wolnourodzonych (ingenuus), czyli tych, którzy urodzili się wolni (liberi) oraz na wyzwoleńców (libertinus), czyli niewolników, którzy otrzymali wolność. Sytuacja prawna wolnourodzonych i wyzwoleńców była różna. Od czasów Augusta zależało czy wyzwoleniec stawał się obywatelem rzymskim (cives Romani) czy Latynami (Latini) czy tzw. peregrini dediticii.

Sposoby wyzwolenia: 1. Formalne (manumissiones):

manumissio testamentaria directa– w testamencie w sposób bezpośredni właściciel mógł obdarować niewolnika wolnością w testamencie lub czyniąc go swoim dziedzicem. Niewolnik stawał się wolny od momentu objęcia spadku przez dziedzica lub od momentu śmierci wyzwalającego. Patronem takiego wyzwoleńca był zmarły właściciel. Ten rodzaj wyzwolenia był znany już w okresie Ustawy XII tablic.

manumissio testamentaria indirecta – w testamencie w sposób powierniczy. W okresie pryncypatu można było wyzwolić niewolnika w sposób powierniczy przez fideikomis wolności (fideicomissum libertatis lub manumissio fideocomissaria). Testator kierował do swego dziedzica prośbę, by ten wyzwolił niewolnika wchodzącego w skład spadku, będącego własnością spadkobiercy albo cudzego. Wtedy dziedzic musiał wykupić tamtego niewolnika i obdarować go wolnością. Patronem takiego wyzwoleńca był spadkobierca lub legatariusz.

→ wyzwolenie dokonane w testamencie mogło zawierać warunek, po spełnieniu którego wyzwolony stawał się wolny (statuliber). Już Ustawa XII Tablic przewidywała w takich sytuacjach ochronę ✓ manumissio censu – wpisanie przez cenzora na listę obywateli.

Właściciel mógł poprosić cenzora o dokonaniu wpisu na listę obywateli niewolnika podczas sporządzania spisu ludności. Sposób ten wyszedł z użycia w początkach pryncypatu.

manumissio vindicta – procedura in iure cessio (pozorny process windykacyjny). Właściciel niewolnika szedł z nim do pretora i tam przeprowadzał postępowanie oparte na procedurze in iure cessio. Powodem w tym pozornym procesie windykacyjnej (vindicatio in libertatem) był adsertorlibertatis („obrońca wolności”), który kładąc rękę (laskę) na ramieniu niewolnika, stwierdzał, że człowiek ten jest wolny. Właściciel nie zgłaszał sprzeciwu lub przytakiwał, po czym pretor dokonywał addictio. Z chwila jej ogłoszenia niewolnik otrzymywał wolność. Ta forma wyzwolenia znana była już w okresie Ustawy XII tablic.

23

manumissio in ecclesia –w kościele przed biskupem i gminą wiernych uznawane przez ius civile, wyzwolony nabywał status civitatis wyzwalającego

2. Nieformalne (interamicos, apud mensam, per epistulam):

w gronie przyjaciół (inter amicos), przez napisanie listu (per epistulam), przez posadzenie niewolnika przy uczcie biesiadnej (per mensam). Dawały niewolnikowi tylko faktyczną, a nie prawną wolność. Taki wyzwoleniec mógł być przywrócony do niewoli w każdym momencie przez właściciela (vindicatio in servitutem). Wyzwoleniec mógł prosić o pomoc pretora, która zależała od jego dobrej woli (wyzwoleniec pretorski).

Dopiero lex Iunia ustabilizowała sytuację wyzwoleńców nieformalnych (lub wyzwoleńców niemających 30 lat). Według niej wyzwoleńcy ci stawali się Latynami juniańskimi, czyli upośledzoną z prawnego punktu widzenia kategorią osób. Za życia uważani byli za osoby wolne, ale po śmierci ich majątek przypadał byłym właścicielom (nie mogli sporządzać testamentu). Nie mogli również nabywać niczego w drodze testamentu.

Latyn juniański stawał się obywatelem rzymskim:

• jeżeli udowodnił, że pojął za żonę obywatelkę rzymską lub Latynkę i miał z nią jednoroczne dziecko. W takim wypadku obywatelstwo dostawał on, jego żona i ich dziecko. Gdy Latyn umarł przed przeprowadzeniem odpowiedniego dowodu, mogła przeprowadzić go matka, uzyskując wraz z dzieckiem status obywatela,

• jeżeli odbył kilkuletnią służbę (6-letnią wg. lex Visellia, 3-letnią wg. bliżej nieznanego senatusconsulta) wojskową w straży miejskiej w Rzymie,

• jeżeli dostarczał przez 6 lat statku o określonej pojemności do przewożenia zboża z Egiptu do Rzymu,

• jeżeli poświęcił co najmniej połowę swojego majątku (200 tyś sesterców) na wybudowanie domu w Rzymie,

• jeżeli prowadził w Rzymie młyn mielący określoną ilość zboża przez 3 lata.

Peregrini dediticii – najgorsza kategoria wyzwoleńców, osoby które przed wyzwoleniem były krępowane, torturowane, używanych podczas pobytu w niewoli do walki w cyrku, których zmuszano do walki z dzikimi zwierzętami. Nigdy nie mogli stać się obywatelami i nie mogli przebywać w Rzymie lub w obrębie setnego kamienia milowego od Rzymu (wtedy stawali się ponownie niewolnikami), nie mogli też sporządzać testamentu, ani nabywać niczego z testamentu.

Wyzwoleniec podlegał pewnym ograniczeniom w prawie publicznym, małżeńskim, ciążyło na nim prawo patronatu (np. obowiązek alimentacyjny względem patrona, nie mógł pozywać patona bez zgody pretora a skarg infamujących nie mógł w ogóle wytaczać, patron miał uprawnienia do dziedziczenia po wyzwoleńcu, jeżeli ten nie miał dziedziców z I klasy albo był bardzo bogaty i miał nie więcej niż 3 dzieci).

Ustawodawstwo Augusta

24

Sposób wyzwolenia został ograniczony przez ustawodawstwo Augusta. Liczne wyzwolenia rodziły następujące niebezpieczeństwa:

• zmajoryzowania ludności rzymsko-italskiej przez ludność obcą etnicznie i kulturowo;

• utraty bezpłatnej siły roboczej; • postania dużej liczny osób podatnych na przekupstwa, żywionych na koszt

państwa (plebs frumentaria)

Miały temu przeciwdziałać dwie ustawy Augusta: • Lex Fufia Canina (2 r p.n.e.) – odnosiła się do wyzwoleń w testamencie,

ograniczyła ich liczbę w zależności od stanu posiadania właściciela. Bez ograniczeń można było wyzwolić tylko 2 niewolników. Im więcej miał niewolników pan, tym mniejszy był ułamek liczby niewolników, którzy mogli być wyzwoleni. Nie można było wyzwolić więcej niż 100. Ustawa ta została uchylona przez Justyniana.

Lex Aelia Sentia (4 r n.e.) – ustawa ta zawierała ograniczenia dotyczące wieku wyzwalającego i wyzwalanego. W przypadku, gdy wyzwalający miał mniej niż 20 lat i/lub niewolnik miał mniej niż 30 lat należało wyzwolić zwołując wcześniej specjalne consilium i podać specjalne przyczyny wyzwolenia, a potem dopiero za pomocą manumissio vindicta. Nie ważne były wyzwolenia dokonane na szkodę wierzycielu lub patrona osoby wyzwalającej. Niewolnicy skazani za pewne przestępstwa uzyskiwali status peregrinidediticii. Z postanowień tej ustawy Justynian utrzymał jedynie zakaz wyzwolenia na szkodę wierzyciela.

Sytuacja prawna wyzwoleńców: • Ograniczenia w prawie publicznym; • Zakaz zawierania związków z osobami stanu senatorskiego; • Prawo patronatu – patronem był zawsze wyzwalający: ✳ Wyzwoleniec miał obowiązek wykonywać określone usługi (dona, munera), do

których zobowiązał się jeszcze przed wyzwoleniem. ✳ Na wyzwoleńcu ciążył obowiązek alimentacyjny wobec patrona, czyli w

przypadku, gdy patron znalazł się bez niezbędnych środków do życia, wyzwoleniec musiał łożyć na jego utrzymanie. ✳ Wyzwoleniec musiał również okazywać patronowi posłuszeństwo, szacunek i

uległość– nie mógł pozywać patrona do sądu bez zgody pretora, a skarg infamujących nie mógł w ogóle wytaczać przeciw patronowi. ✳ Patron dziedziczył po wyzwoleńcu – pierwotnie, gdy nie zostawił testamentu albo

suiheredes. Lex Papia Poppaea (ustawodawstwo Augusta) przyznawało patronowi prawo do takie części majątku bogatego wyzwoleńca (jeżeli posiadał on majątek powyżej 100 tys. sesterców) jaki przypadał na jego dzieci, niezależnie od istnienia testamentu. Uprawnienie to patron tracił, gdy wyzwoleniec miał co najmniej troje dzieci. ✳ Patron mógł karcić wyzwoleńca, a w przypadku rażącej niewdzięczności mógł

(do III w p.n.e.) odwołać wyzwolenie (revocatio in servitutem ingranti liberti). ✳ Patron miał obowiązek obrony wyzwoleńca, np. w sądzie i karmienia go, jeśli

tego nie dopełnił od konstytucji Marka Aureliusza tracił prawo patronatu. ✳ Prawo patronatu gasło na skutek dopuszczenia się przez patrona w stosunku do

wyzwoleńca przestępstwa zagrożonego kara śmierci. ✳ W prawie archaicznym patron, który oszukał wyzwoleńca stawał się przeklęty

(sacer), czyli osoba wyjęta spod prawa, którą każdy mógł bezkarnie zabić. ✳ W okresie cesarstwa wyzwoleniec mógł uzyskać od cesarza natalium

restitutio, czyli uznanie za wolno urodzoną. • Dzieci wyzwoleńca stawały się osobami wolno urodzonymi.

Odpowiedzialność właściciela za delikty popełniane przez niewolnika: Właściciel odpowiadał ZAWSZE, ale w trybie odpowiedzialności noksalnej tj. mógł wedle uznania albo zapłacić odszkodowanie za szkodę wyrządzoną przez niewolnika, albo wydać poszkodowanemu samego niewolnika, tym samym zwalniając się z

25

komentarze (0)

Brak komentarzy

Bądź autorem pierwszego komentarza!

To jest jedynie podgląd.

3 shown on 173 pages

Pobierz dokument