Rytuał - Notatki - Socjologia, Notatki'z Socjologia
olly_87
olly_8730 maja 2013

Rytuał - Notatki - Socjologia, Notatki'z Socjologia

RTF (251 KB)
49 strona
2Liczba pobrań
539Liczba odwiedzin
Opis
Socjologia: notatki z zakresu socjologii dotyczące rytuał i rytualizm; podział znaczeń i znaczenie w życiu człowieka.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 49
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 49 pages
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 49 pages
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 49 pages
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 49 pages
Pobierz dokument

Rytuał

WSTĘP Rytuał to zespół określonych, specyficznych dla danej kultury (społeczeństwa, grupy ludzi) symbolicznych czynności, wykonywanych w celu osiągnięcia pożądanego skutku, który jednak może być znacznie oderwany od pozornie oczywistego celu funkcjonalnego. Rytuał często utożsamiany jest ze zwyczajem, ceremonią. Niekiedy traktowany jest jako synonim słowa obrzęd. Rytuały wiążą się z takimi zjawiskami jak sacrum/ profanum czy też tabu. Bywają automatyzowane, w skutek czego przekształcają się w nawyk. Nie są związane tylko i wyłącznie z religiami. Jak dowodzi J. Maisonneuve, w dzisiejszych społeczeństwach tw. rytuały świeckie istnieją i należą do powszechnych np. obrzęd ceremonii zaślubin, uroczystość weselna, zaręczyny, okres narzeczeństwa czy galeriańskie zakupy. Rytuał a rytualizm to dwa odrębne pojęcia. Rytualizm to sztywne trzymanie się tradycyjnych sposobów postępowania, gorliwe przestrzeganie norm, zwyczajów, obyczajów przy całkowitym oderwaniu od celów, do realizacji których dąży dana grupa czy społeczeństwo. Ignorowanie wartości uznanych w społeczeństwie lub w grupie społecznej. Rytualizm jak stwierdzi R.K. Merton to dewiacja społeczna. E. Durkheim, B. Malinowski, C. L vi-Strauss, P. Bourdieu, S. Freud, B. Bettelheim, R. Girard i wielu innych, których poglądy przytoczono w niniejszej pracy analizują tylko wybrane rodzaje rytuałów i często interpretują je według własnych poglądów. Oczywistym jest, że sam temat rytuałów jest bardzo obszerny. Zatem stworzenie jednej koncepcji będącej syntezą wszystkich ich funkcji jest niezwykle trudne. Niezależnie od rozmaitych teorii, często wzajemnie sprzecznych, rytuały pełnią w życiu społecznym porządkującą i adaptacyjną funkcję. Zamierzeniem niniejszej pracy jest ukazanie postaw ludzi (w wieku 15-40 lat) wobec tradycji, ich zasobu wiedzy na temat rytuałów obecnych w ceremoniach i uroczystościach ślubno-weselnych. Badania terenowe przeprowadzone początkiem lipca 2008 w Krakowie wykazują, że respondenci reprezentują niejednolite podejście do tradycyjnych zwyczajów i obyczajów, rytuałów w dniu ślubu i wesela. Bardzo często nie potrafią wskazać typowych, charakterystycznych rytuałów ślubno-weselnych jak np. pierwszy taniec, toast, błogosławieństwo i itp. Praca składa się z pięciu rozdziałów. Trzy pierwszy posiadają charakter teoretyczny, dwa kolejne empiryczny. W części teoretycznej wykorzystano metodę porównawczo-analityczną mającą na celu ukazanie różnych często odmiennych podejść do rytualności, rytuału, ceremonii organizacji i przebiegu narzeczeństwa, ślubu, wesela i itp. W części badawczej wykorzystano metodę badań socjologiczno-społecznych (terenowych) z zastosowaniem kwestionariusza

ankiety, za pomocą którego poszukiwano odpowiedzi na pytanie dotyczące poziomu wiedzy i postawy społeczeństwa do rytuałów w odniesieniu do ślubu/wesela. W pierwszym rozdziale pracy scharakteryzowano pojęcie rytuału poprzez wskazanie cech i elementów wspólnych odmiennych sobie definicji. W oparciu o zasadę komunikacji zdefiniowano ostateczne pojęcie rytuału. Rozdział drugi to analiza rozumienia i postrzegania rytuału w różnych koncepcjach. Między innymi przedstawiono zarówno te błędne jak i poprawne koncepcje związane z rytuałem i jego definiowaniem. W rozdziale trzecim opisano drogę do małżeństwa tj. okres narzeczeństwa, zaręczyny, ślub, wesele ze wskazaniem na elementy tradycji, które postrzegam jako rytuały i rytualizację wielu czynności związanych z tymi uroczystościami. Przedstawiono w ujęciu historycznym charakterystykę wspomnianych sytuacji, ich symboliczność i schematowość , do której zauważa się mimowolny powrót. Rozdział czwarty poświęcono metodologii badań socjologiczno-społecznych, które przeprowadzono początkiem lipca w Krakowie na grupie 80 osób. W części tej zdefiniowano cel główny pracy, problemy badawcze, określono hipotezy oraz metody i narzędzia badawcze. W rozdziale piątym ostatnim w niniejszej pracy dokonano analizy i interpretacji otrzymanych odpowiedzi na pytania (25) znajdujące się w kwestionariuszu ankiety. Pracę zakończono podsumowaniem zawartych treści i wyciagnięciem wniosków, bibliografią, spisami tabel oraz aneksem.

ROZDZIAŁ I. ISTOTA I ZNACZENIE RYTUAŁÓW W ŻYCIU CZŁOWIEKA 1.1. Miejsce rytów, ceremonii i innych form rytualnych w życiu społecznym Na życie składa się przyjście na świat, dorastanie, małżeństwo, narodziny potomstwa, aktywność zawodowa, przemijanie i śmierć. Zorganizowane życie wymaga wkraczania, przechodzenia/trwania i opuszczania; stąd inicjacje i powitania, promocje i dymisje, praca zawodowa i emerytura, obiady, przyjęcia i zjazdy. Tydzień pracy składa się z początku, środka i końca, świętowania, odpoczynku, a następnie powrotu do pracy. Rok wyznaczają pory zimy, wiosny, lata i jesieni. Wspólnoty religijne wypełniają kalendarz swoimi świętami, mniej więcej raz w miesiącu pojawiają się inne pomniejsze święta; osobistymi świętami stają się urodziny przyjaciół czy członków rodziny; urlop, zebranie, zjazd lub spotkanie rodzinne, otwarcia i zakończenia sezonów sportowych - wypełniają rok kalendarzowy. Na wyznaczone lata przypadają olimpiady, wybory parlamentarne i inne uroczystości polityczne. Wszystko to są rytuały, ceremonie, zebrania i uroczystości; wytyczają one zarówno linię postępu, jak i cykl czasowy. Niektóre z nich zawierają elementy widowiskowe lub mają charakter skromniejszy czy osobisty, nie dla szerszej widowni; niektóre są bardziej przymusowe, inne bardziej dobrowolne; jedne wyjątkowo sformalizowane,

inne nieformalne. Wszystkie stanowią rytuały czyli kluczowe elementy życia społecznego każdego znanego społeczeństwa. Rytuały i ceremonie mają zwykle wyraźnie wyznaczone początki i zakończenia, wskazują na momenty wyróżniające w przepływie działań społecznych, na przykład jak w ceremoniach religijnych. Istnieją także elementy rytualne, które pojawiają się w większości działań społecznych raczej jako cecha działania niż ich wydzielona część. Zatem rytuał jest zarówno sposobem wykonywania rzeczy, jak i rodzajem wykonanej rzeczy; może być rodzajem działania społecznego, cechą lub aspektem stylistycznym tego działania. Widoczne jest to w formalnej rozmowie między przełożonymi a podwładnymi w organizacjach pracowniczych, ale też w stosunkach między kochankami, przyjaciółmi i obcymi. W rzeczy samej, każdej interakcji społecznej towarzyszą oznaki tożsamości i intencji, ujawniające się w formie konwencjonalnej i łatwej do rozpoznania przez obcych z tego samego kręgu kulturowego. Uśmiech i ukłon wyrażają przyjazne uznanie, biały uniform jest strojem pielęgniarki, garnitur biznesmena ułatwia prowadzenie interesów, osoba na początku listy jest szefem. Oznaki te pojawiają się zarówno w trakcie pojedynczej interakcji, jak również w sekwencji równoczesnych interakcji, dlatego zbiory wykonań konstytuują rozpoznawalne cechy charakteru, zbiory podobnych wykonań przez różnych ludzi kreują rozpoznawalne role, zbiory różnych ról tworzą rozpoznawalne organizacje społeczne itd. Ta systematyczna składnia tworzy porządek rytualny interakcji. Element rytuału ujawnia się w oznakach sprawowanego urzędu, w uniformach i stylu osobistym, w manierach i zachowaniu, sposobach mówienia - gdziekolwiek podkreślamy formę elementów symbolicznych, przędziemy wspólnie nić życia . Dla niniejszej pracy duże znaczenie ma odróżnienie rytuałów jako wydarzeń od rytualnych aspektów działań społecznych. Z jednej strony mamy rytuały, ryty i ceremonie jako oddzielne wydarzenia, rodzaje działań lub obiekty społeczne; z drugiej - rytualne lub ceremonialne aspekty skądinąd zwyczajnych i dziejących się procesów, zdarzeń i działań. W odniesieniu do przypadku pierwszego używamy słowa rytuał (ang. ritual) jako rzeczownika, w odniesieniu do drugiego - jako przymiotnika. Niejeden badacz wypowiada się przeciwko takim - potencjalnie wprowadzającym zamieszanie - wielorakim użyciom terminu ; są one jednak obecne w języku, a ewentualna dwuznaczność zostaje wyrównana przez elastyczność użycia. Przesunięcie z rytuału-rzeczownika na rytuał-przymiotnik umożliwia nie tylko zamianę odniesienia - z rytuałów jako rzeczy na rytuał jako aspekt rzeczy - lecz również punktu widzenia analizy. Umożliwia zarówno badanie komunikacji jako rytuału, jak i rytuałów komunikacji. Pozwala studiować rytualne aspekty zarówno codziennego oglądania telewizji, jak i wyjątkowych wydarzeń medialnych. Umożliwia analizę zarówno rytualnych

aspektów codziennej komunikacji interpersonalnej, poprzez którą utrzymywane są stosunki społeczne, jak i uroczystych wydarzeń, wskazujących na główne zmiany w owych stosunkach. Widoczne różnice między rytuałami związanymi ze specjalnymi wydarzeniami a rytualnymi aspektami zwykłych działań społecznych mogą być bardzo duże. Oba przypadki są jednak elementami ładu moralnego w życiu społecznym. Zarówno rytuały związane ze specjalnymi wydarzeniami, jak i rytualne aspekty zwykłych działań stanowią część świata powinności . Poprzez śluby i uściśnięcia rąk składamy obietnicę czynienia tego, co powinniśmy. Poprzez pogrzeby i pożegnania składamy cześć drugiemu, obiecując pamięć i przyjmując zobowiązania płynące ze związku. Poprzez codzienne pozdrowienia prezentujemy się jako osoby o określonym charakterze i zapewniamy, że takimi pozostaniemy, podobnie oczekujemy tego samego ze strony prezydentów elektów w ich wystąpieniach inauguracyjnych. Rytualne aspekty codziennych działań społecznych są więc równie poważne, jak wielkie, wyjątkowe wydarzenia rytualne. Wyprzedzając definicję, którą sformułujemy nieco później, możemy stwierdzić, że mamy do czynienia z dwoma sposobami wykorzystania zachowania symbolicznego do uczestnictwa w życiu poważnym . Zasięg studiów rytualnych obejmuje tak rozmaite zjawiska, jak uściśnięcia rąk i koronacje, modlitwy, śluby, objęcia kochanków i wulgarne gesty. W kręgu naszego zainteresowania znajdują się rytuały sformalizowane, wielkie i małe, uroczystości, ceremonie i widowiska. W równym stopniu interesują nas mikrospołeczne rytuały okazywania szacunku i układności wobec drugiego, autoprezentacja, symbolika autorytetu, oznaki sprawowanego urzędu oraz wszystkie inne przypadki, w których rytuał nie jest czymś , nie jest rzeczą (lecz) jest jakością . Niewątpliwie mamy do czynienia z pewnymi wyzwaniami definicyjnymi. Rytuał to kategoria rozpoznawalna, przebiegająca jednak w poprzek miriady innych kategorii zdrowego rozsądku oraz teorii społecznej. Studia rytualne czerpią przykłady z zakresu tego, co religijne i świeckie, archaiczne i nowoczesne, rdzenne i kolonialne, polityczne i osobiste, błahe i ważne, wielkie i małe, związane z pracą i odpoczynkiem. Rytuał, podobnie jak inne formy komunikacji, jest wszędzie. Chcąc ogarnąć zakres takiego zjawiska, jakim jest rytuał, można popaść w pustą abstrakcję. Uogólnianie w poprzek tej faktycznej różnorodności może doprowadzić do ustanowienia jedynie pojęcia formalnego. Jakkolwiek, w przypadku rytuału to właśnie jego jakości formalne odróżniają go od innych rodzajów działania społecznego. Owe jakości formalne można rozpoznać w ludzkim działaniu związanym z olbrzymią różnorodnością istotnych znaczeń i celów, występujących w nadmiarze zróżnicowanych układów. Jak zobaczymy w dalszej części, forma rytuału jest częścią jego znaczenia

i niezbędnym elementem skuteczności. Zatem wysiłek sformułowania definicji winien ukierunkować się raczej na formę rytuału niż na jego znaczenie, cele czy okoliczności występowania.

1.2. Wieloaspektowość definicji rytuału w literaturze naukowej W literaturze z zakresu studiów rytualnych istnieje niemal tyle definicji, ilu jest autorów. Choć nie ma zgody co do definicji, istnieją jednak pewne uderzające cechy wspólne jak i pewne sprzeczności. Zacznijmy zatem od przeglądu owych terminów. Większa część poniższego rozdziału poświęcona jest omówieniu 15 charakterystycznych cech wspólnych wielu definicji rytuału, występujących w literaturze przedmiotu. W dalszej części omówiono zasadę komunikacji, ukrytą w rytuale i powszechnie niedostrzeganą w literaturze przedmiotu. Owa zasada komunikacji pozwala zebrać większość kluczowych myśli innych definicji i sprowadzić je do jednej, formalnej definicji rytuału. 1.2.1. Cechy i elementy wspólne dla terminu rytuał Do wspomnianych cech wspólnych definicji rytuału zalicza się m.in. to, że: 1) jest to działanie, 2) jest wykonywaniem, 3) jest świadomy, 4) jest nieinstrumentalny, irracjonalny, 5) nie służy rozrywce, 6) ma charakter społeczny, 7) jest wyrazem stosunków społecznych, 8) łączy, nie oznajmuje, 9) jest symbolem skutecznym, 10) jest symbolem skondensowanym, 11) to zachowanie ekspresyjne lub estetyczne, nadmiar estetyczny, 12) to zachowania zgodne z obyczajem, 13) to regularnie powtarzające się zachowania, 14) to komunikacja bez informacji, 15) to sprawa świętości jako elementu życia poważnego. AD 1) Rytuał to działanie, a nie tylko myśl. Przez większość współczesnych autorów uznane zostało to za oczywistość lub też wynika to z innych terminów przyjętych przez nich definicji. W XIX-wiecznej antropologii relacja między mitem i myślą a rytuałem i działaniem stanowiła najważniejszy przedmiot ówczesnej dyskusji. Bell wykazuje przy tym, że owa relacja ukształtowała myślenie o rytuale bardziej niż kiedykolwiek indziej. Czy mit i wiara pojawiają się w następstwie działania rytualnego jako wyjaśnienie, czy też motywują owo działanie Tylor i jego uczniowie uważali, że mit poprzedza rytuał, dlatego też działania klasyfikowano jako rytualne ze względu na wierzenia religijne, które im towarzyszyły (innym aspektem tego poglądu był problem, czy poprzedzanie to miało

charakter jedynie logiczny, czy również historyczny). W.R. Smith i jego uczniowie - mniej liczni niż Tylora - uważali, że mit pojawia się w następstwie rytuału - mit stanowi uzasadnienie działań rytualnych. Dyskusje o tym, co było pierwsze: działanie czy myśl, nie tracą swej aktualności. W badaniach rytuału takie skądinąd wyraźne dychotomie często przedstawia się jako zniesione; wielu autorów uważa, że w rytuale wiara i działanie stają się jednym, tak jak dzieje się to w przypadku wiernych, wyrażających swą wiarę w nabożeństwie religijnym, tworząc tym samym świat, w którym ich wiara staje się czymś rzeczywistym. Dychotomię działanie/myślenie podkreśla się również dlatego, że materiały etnologiczne często dają świadectwa wysoce zachowawczej formy działania w rytuale, jedynie nieznacznie zmienianej przez kolejne pokolenia, podczas gdy mity, wierzenia i wyjaśnienia, które towarzyszą rytuałowi, są znacznie bardziej podatne na zmianę, a nawet pojawiają się w różnych formach w tej samej społeczności i w tym samym czasie. Jednym z przykładów może być zależność między rytuałem katolickim a wierzeniami katolików. Działanie rytuału oraz rozumowanie i odczuwanie, które mu towarzyszą, mogą się przejawiać na różne sposoby, prowadząc przy tym do różnych rezultatów . Należy zatem stwierdzić, że - po pierwsze - rytuał jest formą działania, a nie tylko formą myśli lub procesem myślowym. Rytuał jest czymś, co ludzie wykonują zarówno ciałem, jak i myślą - ma formę, która się uzewnętrznia . Po drugie - z danych historycznych i porównawczych wynika wprawdzie, że forma zewnętrzna może się zmieniać niezależnie od procesów myślowych towarzyszących rytuałowi, jednak dla jego uczestników rytuał działa często ponad tymi różnicami, tworząc doświadczaną jedność myśli i działania. Jak zobaczymy poniżej na przykładzie ceremonii weselnych, owa moc rytuału ma charakter wyjątkowy i w dużej mierze od niej zależy jego skuteczność. AD 2)Rytuał jest wykonywany, przy czym owo wykonywanie stanowi rodzaj komunikacji, w której zaznacza się i podkreśla element estetyczny, zorganizowane zostało w szczególny sposób i jest odgrywane publicznie . Z rytuałem jako czynnością, oprócz rysu estetycznego (omawianego dalej), wiążą się dwie zależne od siebie charakterystyczne cechy. Rytuał jest wykonaniem czegoś dla kogoś. Po pierwsze, rytuał nie wymyśla się w chwili jego wykonywania, bowiem nawiązuje zawsze do wcześniejszych wyobrażeń. Wyobrażenia mogą przyjąć postać formalną, jak w przypadku tekstu przeznaczonego dla aktora lub liturgii dla kapłana lub też przeciwnie - mogą się przejawiać w ukrytych kompetencjach takich, jakie prezentuje sprawny gospodarz czy operatywny przewodniczący zebrania. W obu skrajnych przypadkach oraz we wszystkich momentach pośrednich istnieją wcześniejsze wyobrażenia, które pełnią rolę zarówno instrukcji wykonania, jak i kryteriów jego oceny. (Warto zauważyć, że niezwykle

ważny jest stopień, w jakim wcześniejsze wyobrażenia podzielane są przez aktorów sceny, na której odbywa się wykonanie; jest to jednak zupełnie inne zagadnienie) . Po drugie, rytuał zawsze wykonuje się dla kogoś. W rzeczy samej, w literaturze folklorystycznej i socjolingwistycznej kwestię działania dla kogoś traktuje się jako cechę definicyjną wykonania: Wykonanie (...) polega na przyjęciu odpowiedzialności wobec audytorium za ukazaną kompetencję komunikacyjną. (...) akt ekspresji wykonującego staje się zatem przedmiotem oceny sposobu wykonania rytuału . Nie bez związku z charakterem wcześniejszych wyobrażeń - od ukrytych kompetencji po sformalizowane zapisy - stopień uznanej odpowiedzialności za wykonanie ma również charakter stopniowalny. Dotyczy to zakresu działań od zwykłej przerwy w wykonaniu, jak w momentach popisywania się podczas skądinąd zwyczajnej rozmowy lub w przypadkach niepożądanego zachowania na konferencji czy w klasie, po takie rozwinięte wytwory, jak wykonanie klasycznego repertuaru przez orkiestrę symfoniczną, kiedy każdy zna partyturę i liczy się nade wszystko jakość wykonania. Ważne dla wszystkich momentów wykonania, najłatwiej dostrzegalne w porównaniu z bardziej formalnym krańcem continuum, są klucze do ramy, w której podejmowane jest działanie jako wykonanie czegoś dla kogoś. W skrajnym przypadku ceremonii publicznej owe klucze to sposoby, za pomocą których jakaś ceremonia, jak np. wesele, ślub, zostaje oddzielona od zwykłych spraw - w rozumieniu czasu, przestrzeni oraz rodzajów działania społecznego. Drobne zmiany w takich kwestiach, jak dobór słów, ton głosu, ubiór, sposób zachowania, to klucze do wkraczania oraz wychodzenia poza ramy społeczne. Owe klucze są symbolami zwrotnymi, które wyznaczają granice działania społecznego oraz podają informację o innym działaniu w ramach tych granic. Jeżeli uznamy, że podstawowym zagadnieniem pozostaje kompetencja wykonania, może dojść do pomieszania kategorii wykonania rytualnego i wykonania artystycznego. Tak jak kantora, tak i tenora operowego można oceniać ze względu na piękno ich śpiewu, niezależni od odmiennej natury ich tekstów, różnych miejsc wykonania i publiczności. Może to być ważne dla badań sztuki wykonania, jednak badacze rytuału dążą do odróżnienia rytuału od sztuki i zabawy. Pokaz kompetencji, jakkolwiek element ważny, nie może jednak być potraktowany jako kwestia główna wykonania rytualnego. Nie wolno jednak zapominać, że rytuał i sztuka pozostawały w historii człowieka we wzajemnej zależności , i chociaż rytuał można uznać za szczególny rodzaj wykonania, którego nie da się porównać do jakichkolwiek manifestacji kompetencji, to jednak kompetencja wykonania będzie mieć istotne znaczenie dla skuteczności rytuału . AD 3) W rytuale istnieje zawsze element świadomości. W przypadku rytuałów związanych z wyjątkowymi wydarzeniami ludzie są świadomi,

że w nich uczestniczą, że są wykonawcami lub świadkami np. interesująca nas ceremonia weselna. W przypadku pomniejszych, mniej wyróżniających się rytuałów, jak w manifestacjach interpersonalnych, ludzie nie zawsze zdają sobie sprawę ze swego zachowania ani też nie podejmują jakiegoś istotnego wysiłku. Uściśnięcia rąk należą do zachowań łatwych i nie budzących refleksji, nawet jeśli są nieszczere. Niemniej ludzie mają zawsze możliwość rozpoznania wyborów, jakie podsuwają formy interakcji rytualnej; często też mają ich świadomość. W zależności od rytuału, mogą wybrać uczestnictwo lub je odrzucić, mogą zdecydować o rodzaju uczestnictwa (np. wykonujący lub świadek), wybrać wierność wykonaniu, wybrać styl uczestnictwa, stopień zaangażowani w nim itd. Kwestia wyboru oraz konieczność włożenia przez aktorów energii w rytuał w celu jego wykonania oznacza, że wykonanie rytuału, a co za tym idzie - wszelkie jego skutki - zależą od aktorów. To właściwość charakterystyczna nie tylko dla rytuału, lecz również dla wszelkich innych rodzajów ludzkiej aktywności. J.C. Alexander stwierdza przekonująco, że ta formalna dobrowolność jest cechą wszystkich ludzkich działań, tymczasem kwestia rzeczywistej dobrowolności - co w pewnych okolicznościach można nazwać wolnością - stanowi odrębne zagadnienie. W szczególnym przypadku rytualnego działania, formalna dobrowolność ma rzeczywiste implikacje. Prawie zawsze rytuałom towarzyszy pewien rodzaj społecznego przymusu. Ceną, jaką przyjdzie zapłacić podejmując decyzję o zaniechaniu uczestnictwa, może być doświadczanie pewnych rytuałów jako niedobrowolnych. Drogo może kosztować odmowa złożenia przysięgi wierności królowi, chociaż przysięga wierności wiąże tylko tych, którzy wypowiedzieli jej słowa i tylko wtedy, gdy mieli możliwość odmowy jej złożenia. W takich okolicznościach dobrowolność jest niezbędną składową działania; stąd też działanie ma - formalnie rzecz biorąc, charakter dobrowolny. W takich przypadkach dobrowolność formalna rodzi rzeczywiste konsekwencje ze względu na znaczenie rytuału. Uczestnik rytuału raczej przyjmuje społeczny przymus, niż go odrzuca; a akceptację tę wyraża w rytuale. AD 4)Wielu autorów definicji rytuału, problem instrumentalności, racjonalności lub istoty zależności środki - cele rozwiązuje poprzez uznanie rytuału za działanie nieinstrumentalne lub irracjonalne . Ta sama myśl pojawia się w analizie uprzejmości jako odchylenia od racjonalnej i skutecznej istoty mowy oraz w nadaniu etykietki rytuału oglądaniu telewizji, niemającemu motywacji instrumentalnej związanej z potrzebą uzyskania informacji .Rytuał określa się mianem aracjonalnego w zakresie, w jakim nie jest on użyteczny do realizacji konkretnych celów technicznych. Nie stosują się do niego standardy racjonalności naukowej lub technicznej, ponieważ zależność środki - cele nie jest - z naukowego punktu widzenia - cechą wewnętrzną . Zatem rytuały, służące osiąganiu

celów technicznych lub też traktowane w jakiś inny sposób jako instrumentalne, określa się mianem magii, albo też mówi się, że rytuał i jego wykorzystanie ma charakter irracjonalny. To kontynuacja słynnej XIX-wiecznej definicji magii Frazera jako bękarciej siostry nauki , która wykorzystuje działania ekspresyjne, mające na celu zmianę stanu świata za pomocą środków metafizycznych , zamiast działań technicznych zmieniających stan świata za pomocą środków fizycznych . Malinowski i Weber proponują bardziej aktualne, choć klasyczne już ujęcia tego zagadnienia. Oczywiście, nie jest prawdą, że wszystkie rytuały mają wyłącznie nieinstrumentalny charakter, nawet jeśli zagadnienie ich nieinstrumentalności jest najczęściej podejmowane w literaturze przedmiotu. Jeżeli nawet w przypadku takich technicznych rytuałów, jak magia czy wróżenie, nie da się odnaleźć związku przyczynowego, który prowadzi do pożądanego skutku, można wskazać na ich inne - równie przydatne - funkcje społeczne, a mianowicie: zmniejszenie niezdecydowania, prowadzenie do osiągnięcia konsensu oraz pobudzanie grupy do działania . Skoro magia wyspiarzy trobriandzkich, związana z budową czółna, pomagała im w organizacji działań i pozwalała z ufnością wypływać w morze, a tym samym pokonywać niebezpieczeństwo i niepewność, to właśnie ów praktyczny rezultat powinien się stać przedmiotem analizy rytuału. W społeczeństwach nowoczesnych można znaleźć wiele zachowań ceremonialnych, które służą realizacji równie praktycznych funkcji społecznych. Wallace włącza do swojej definicji rytuału funkcję redukowania obaw, przygotowania do działania oraz koordynacji społecznej. Jakkolwiek rytuał nie musi być jedynym lub technicznie najbardziej skutecznym środkiem do osiągnięcia celu, to jednak może spełniać pewne zadania. Poza tym wydaje się, że wiele rytuałów historycznych pełni funkcje środków pamięci, socjalizacji oraz innych form kumulowania wiedzy społecznej. Cecha powtarzalności rytuału nie musi się wiązać racjonalnie z wyznaczonym celem rytuału, lecz stanowi racjonalny sposób podtrzymywania pamięci czy wzmacniania ról społecznych i zależności. Na pewno takie formy rytualne, jak obchody rocznicowe, wizyty w miejscach pamięci i wielokrotne opowiadanie historii - jak w czasie Paschy i Wielkanocy - stają się podstawą pamięci zbiorowej .Na koniec, za tak zwanym aracjonalnym elementem rytuału przemawia fakt, iż działa na mocy logiki znaków, znaczeń i moralności; logiki, która jest czymś innym niż logika racjonalności technicznej. Jeżeli uściśnięcie ręki potwierdza transakcję, sposób ten - przedstawiony instrumentalnie - może być bardzo praktyczny; nie działa jednak poprzez regułę przyczynowości, gdyż działa w sferze moralnej . AD 5)Rytuały nie służą rozrywce. Często z rytuałem wiąże się świętowanie, zabawa, frywolność: pogrzeby kończą się stypami, podczas zjazdów politycznych

używa się balonów i czapeczek, karnawał trwa przed Wielkim Postem, wieczory kawalerskie zamykają pewien okres życia. Jakkolwiek ważne jest zadowolenie, jakie daje rytuał, nie wyczerpuje to jednak jego znaczenia. Krótko mówiąc, rytuał jest częścią życia poważnego . Owa idea życia poważnego wymaga pewnego omówienia. Pochodzi z dzieła Durkheima, gdzie autor określa ją jako la vie s rieuse, stanowi biegun pozytywny w dychotomii z tym, co niepoważne, beztroskie lub służące rozrywce. Najbardziej twórczo Durkheim wykorzystuje takie rozróżnienie w analizie ceremonii religijnych, twierdząc, że niektóre działania mają poważne cele, dlatego są rytualnie niezbędne, podczas gdy inne wynikają ze spontanicznej ekspresji, estetyki, wygody lub zwyczaju. Zatem pozwala uniknąć pułapek założenia, że wszystko posiada niezbędną funkcję społeczną. Niemniej w innych dziełach Durkheima nie-powaga jest poboczną kategorią, w której zawiera się to wszystko, co ocenia on niżej od przyciągającej największą uwagę naukowo określonej rzeczywistości . Wszystko: od form spędzania wolnego czasu i różnych rodzajów rozrywek, po największe dzieła artystyczne, zostaje potraktowane łącznie i zdyskredytowane jako nienależące do życia poważnego. Zamiast jednak podążać za Durkheimem, lepiej opowiedzieć się za sugestią Pickeringa i potraktować kategorię życia poważnego raczej jako typ idealny niż część składową jakiejś dychotomii. Warto również pójść śladem Shilsa i uznać powagę za termin emiczny. Tym sposobem, życie poważne określa raczej nastawienie ludzi, których badamy, niż tworzy oceny ich działań formułowane przez obserwatora. Te istotne sugestie zostaną rozwinięte w dalszej części omówienia i w przeprowadzonych analizach. Na aktualne potrzeby definicji wystarczy stwierdzić, że rytuał przeciwnie (niż zabawa) jest działaniem jak najbardziej poważnym, nawet jeśli jest wesoły, zabawny, bluźnierczy, komiczny lub niedorzeczny . AD 6) Według większości definicji, rytuał nie jest czymś, co jednostki robią jedynie dla własnych celów. Rytuały można - rzecz jasna - wykonywać w tajemnicy. Zawsze jednak istnieje w nich jakiś strukturalny element społeczny: język i inne systemy znakowe, tradycja, systemy moralne. Niektóre kobiety traktują swoje codzienne zabiegi związane z pielęgnacją twarzy i ciała jako rytuały upiększania. Dzieje się tak - w zakresie, w jakim trafne jest użycie tutaj owego słowa - ponieważ są to powtarzalne, mające zbiorowy charakter działania, które urzeczywistniają kody kulturowe, nawet jeżeli wykonywane są indywidualnie i prywatnie. W koncepcji jednostkowego zachowania rytualnego Freuda, określa się je jako przejaw patologii, której przyczyny tkwią w stosunkach społecznych. Rytuały są zwykle zorientowane na grupę, najczęściej wykonuje się je w sytuacjach społecznych. Jak zauważa J. Goody , dwa znaczenia zjazdu - zgromadzenie i obyczaj - to nie przypadek . Zatem rytuały mają strukturę zjawisk społecznych, wykonuje

się je w sytuacjach społecznych, lecz również mają znaczenie społeczne. Odnoszą się do stosunków i pozycji społecznej, służą wskazywaniu i inicjowaniu społecznie zorientowanych zamierzeń. AD 7)Rytuał pociąga za sobą rodzaje zachowania, które wyrażają stosunki społeczne . Na formę działania rytualnego składają się symbole, których odniesienia dotyczą często stosunków społecznych i porządków, w którym rytuał jest wykonywany. Przykładowo, lekkie skinienie głowy i spuszczenie wzroku, gesty wykonywane przez podwładnego przy uściśnięciu dłoni przełożonego - to rytualne uznanie relacji podwładny - przełożony. Szaty obowiązujące duchownych w hierarchii Kościoła katolickiego wskazują na pozycję w strukturach władzy w instytucji, jak i na bliskość wobec Boga. Rytuały i inne działania symboliczne, którymi społeczeństwa otaczają różnice płci, związki między ich przedstawicielami i rozmnażanie, ujmują zjawiska biologiczne jako kwestie dotyczące stosunków społecznych . Całe pokolenia brytyjskich funkcjonalistów strukturalnych trwały przy aksjomacie, że rytuał wyraża stosunki społeczne, i używały tego rzekomego pewnika jako narzędzia metodologicznego. Zgodnie z tym poglądem, odczytując rytuał danego społeczeństwa, można sporządzić mapę jego struktury społecznej . Leach w swoich późniejszych pracach formułuje nowe uzasadnienie tej samej podstawowej myśli, która wywodzi się ze strukturalizmu językoznawczego i z francuskiej raczej niż brytyjskiej tradycji antropologicznej. Ta sama koncepcja, choć potraktowana raczej jako problem badawczy niż aksjomat, skłoniła Goffmana do podjęcia badań rytuałów interakcji, w których podziały i hierarchie struktury społecznej zostały przedstawione w skali mikroekologicznej. Burke proponuje podobną strategię, wyłożoną w The Rhetoric of Religion. Autor zauważa, że struktury języka, struktury znaczenia oraz struktury życia społecznego odpowiadają sobie nawzajem. Jego model języka jako działania symbolicznego zniósł zdroworozsądkowy podział na wspomniane porządki, czyniąc z ich zależności przekształcenia magiczne . Mowa jest użyciem języka: język nie jest znaczeniem, ponieważ gdy się nim posługujemy, zarówno wyrażamy, jak i tworzymy znaczenie. A zatem znaczenie poprzedza użycie języka, jak też następuje po nim. Znaczenie więc tworzy język i zarazem jest przez niego tworzone, podobnie język zarówno tworzy znaczenie, jak i jest przez nie tworzony. Mowa stanowi urzeczywistnienie języka i znaczenia, co oznacza umieszczenie obu w porządku społecznym; urzeczywistnienie języka i znaczenia, poprzez umieszczenie ich w porządku społecznym. Zatem ład społeczny prowadzi do powstania języka i znaczenia, a zarazem wynika z języka i znaczenia. W tym systemie zależności, jedna forma staje się zawsze inną, a sposób stawania się - rodzajem transformacji rytualnej. Nawet gdy brak owej urzeczywistniającej struktury, nie ma wątpliwości, iż istotną rolą rytuałów jest symboliczne wyrażanie ładu społecznego, w

którym występują . Ów ład dotyczy zarówno nieformalnych stosunków między uczestnikami, jak i całej struktury władzy instytucjonalnej. AD 8)Rytuały często występują w trybie łączącym. Dotyczą często nie tego, co jest, lecz tego, co mogłoby być, może być lub powinno być. Inicjacje i inauguracje - wymagają zwykle pokory przyszłego władcy, który przysięga służyć swemu ludowi, stwierdza, że nie jest godzien wyznaczonej misji itd. . Uroczystości i zjazdy polityczne zwykle celebrują wartości i przekonania, którym nieliczni tylko dochowują wierności po zakończonych uroczystościach. Obywatelska cześć dla bohaterów kulturowych promuje prawie nieosiągalne standardy poprawności. Turner i jego szkoła podjęli szczegółowe badania zależności między rytuałem a zwykłym życiem społecznym. Owa zależność ma cechy namysłu, komentarza, oceny i nadziei. Omawiając to zagadnienie, Handelman zauważa, iż rytuały mogą działać jako modele pewnej wersji porządku społecznego, przedstawiać ideę porządku społecznego lub też reprezentować idee porządku społecznego, jednak nigdy nie odzwierciedlają strukturalnego status quo. Wielu krytyków rytuału popełnia błąd, spodziewając się, że rytuały i ceremonie oznajmiają coś. Rozumując w ten sposób, wielu z nich oczywiście się myli - nie opisują we właściwy sposób świata, w którym mają one miejsce. Rozpatrywane jako przypadek wyłączenia z typowych ograniczeń spraw praktycznych, pozwalają wyobrazić sobie, jak rzecz mogłaby się przedstawiać, a także ocenić, jak się powinna przedstawiać. To ważna funkcja społeczna, której nie wolno pomniejszać. Istnieje jeszcze inna strona trybu łączącego rytuały. Jak zauważył van Gennep , a za nim Turner , struktura wielu rytuałów zawiera sferę graniczną, próg czy pośredniczące miejsce lub pośredniczący czas. To ustanawia czas wyłączenia z normalnych ról społecznych, odpowiedzialności, reguł, porządków, a nawet rodzajów myśli. Nabożeństwo religijne jest czasem wyłączenia z pracy, w którym uczestniczą na równych prawach: bankier i pożyczkobiorca, wiceprezes spółki i jego pracownik. Dzień weselny, przypadający na okres pomiędzy pozostawaniem w stanie wolnym a społecznie trudniejszym statusem osoby zamężnej czy żonatej, jest okresem wyłączenia z czasu zwyczajnego. Z tymi okresami granicznymi może się wiązać znaczny zakres swobody w aktywności społecznej oraz potencjał wolności i kreatywności myśli społecznej. Karnawał, zjazdy polityczne, mecze piłkarskie i wieczory kawalerskie to - w zakresie dopuszczonym przez rytuał - przykłady zachowania rozpasanego . W czasie karnawału wolno popełniać różne grzechy, podobnie jak delegatom wolno nosić czapeczki na zajazdach politycznych. Cechę graniczności w stosunku do otoczenia wykazywały również pewne ruchy intelektualne czy słynne zdarzenia w historii, rytualnie określone i nacechowane niezwykłą wolnością w

poczynaniach oraz kreatywnością myśli - przykład, Paryż w latach 1920., Lato Miłości, maj 1968 i Praga 1992 . AD 9)Symbole rytuału są prawdziwie skuteczne. Skuteczność symboli rytualnych jest wyraźniejsza w rytuałach przejścia i innych rytuałach transformacji , podczas których chłopcy stają się mężczyznami, dziewczęta - kobietami, osoby stanu wolnego - zamężne bądź żonate, obywatele jednego kraju - obywatelami innego, prywatne osoby - obywatelami w służbie publicznej i na odwrót. Ekwiwalentną skuteczność wykazują symbole wszystkich rytuałów, nawet wtedy, gdy transformacje społeczne - odmieniając psychikę i doświadczenie społeczne - nie są wyrażanym wprost celem rytuału, piosenki, tańca, gestu, modlitwy, wspólnoty, ofiary, strojów, masek, architektury itd. . Owa skuteczność symboli to element niezmiernie istotny . AD 10)Od czasu, gdy eseje Geertza na temat opisu zagęszczonego i walk kogutów na Bali uznano za wzorce analizy kulturowej, stało się jasne, że społecznie istotne symbole złożone są z warstw znaczeniowych i wielorakich jednoczesnych odniesień. Zatem badacze społeczni muszą odsłoniać owe znaczenia, badać ich uwarstwienie i śledzić odgałęzienia, albowiem pełne znaczenie społecznie istotnych symboli w ich zewnętrznym wyrazie nie jest oczywiste. Jednym z powodów takiego stanu rzeczy jest fakt, iż większość społecznie istotnych symboli cechuje kondensacja - termin używany w nieco innym znaczeniu w antropologii i psychologii. Sapir wyróżnia symbolizm referencyjny i skondensowany, przy czym dla tego drugiego właściwym jest wielokrotność odniesień, bogactwo znaczenia, wysoka kondensacja form zachowań substytutywnych bezpośredniego wyrażania, pozwalających na natychmiastowe wyładowanie napięcia emocjonalnego, głębokie zakorzenienie w podświadomości oraz rozprzestrzenianie się jego jakości emocjonalnych na przypadki zachowania lub sytuacje pozostające niewątpliwie daleko poza pierwotnym znaczeniem symbolu. Według Freuda , kondensacja jest aspektem powstawania snów, procesu transformacji, dzięki któremu podświadome myśli stają się treścią snów. Jedną z cech związku między treścią snów a myślami sennymi jest skondensowanie treści snów. Owa kondensacja uwidacznia się minimum na trzy sposoby : zawartość treści snów jest dużo mniejsza od zawartości myśli sennych, dla każdego elementu treści snów można wskazać wielorakie wyznaczniki w myślach sennych, najbardziej żywe i intensywne elementy snu to te najbardziej skondensowane, posiadające najwięcej wyznaczników w myślach sennych. W rezultacie, intensywność całego biegu myśli w końcu zostanie skupiona w jednym jedynym elemencie wyobrażeniowym. (...) wyobrażenia, które charakteryzują się wielką doniosłością psychiczną jako punkty węzłowe czy też jako rezultaty końcowe całych łańcuchów myślowych , mogą być

reprezentowane w intensywności całkiem innej idei przedstawionej we śnie .W późniejszym ujęciu antropologicznym, kondensację odniesiono do charakterystycznej cechy symboli rytualnych, a mianowicie do tego, iż wielorakie znaczenia, działania i zjawiska mogą być przedstawiane jednocześnie. Victor Turner powiada, na przykład, że drzewo mleczne zastępuje, inter alia, kobiece piersi, macierzyństwo, nowicjuszkę w Nkang a, regułę matrylineażu, konkretny przypadek matrylineażu, uczenie się oraz jedność i trwałość społeczeństwa Ndembu . Oprócz potrzeby wyjaśnienia wszystkich tych znaczeń, uwzględnić należy funkcje i konsekwencje samej kondensacji oraz określony zbiór znaczeń skondensowanych w danym symbolu rytualnym. Skondensowane symbole religijne - a dotyczy to również tych związanych z postawami patriotycznymi czy nacjonalistycznymi - eksplodują znaczeniem, gdy zostaną wyzwolone w sytuacji rytualnej. Zwykłe przedmioty, jak flagi, uniformy, krzyże i szaty zdają się wypełniać znaczeniem sytuacje, w których się pojawiają. Zalewają świadomość, zmniejszając znaczenie ego, natomiast wypełniając ją doświadczanym, nieuchronnym przepływem znaczenia. Według analiz Turnera, kondensacyjna natura symboli rytualnych pozwala na stopienie się ich znaczeń emocjonalnych i ideologicznych w ceremonii i jej następstwach. W sytuacji działania rytuału, z towarzyszącym mu podnieceniem społecznym oraz obecnością bezpośrednich fizycznych bodźców, takich jak magia, śpiew, taniec, alkohol, palenie kadzidła i niezwykłe stroje, symbol rytualny dokonuje wymiany jakości. (...) Nieprzyjemność przymusu moralnego zostaje przekształcona w umiłowanie cnoty . Takie skondensowane symbole są bardzo niejasne, gdyż są niezwykle elastyczne, łatwe do adaptacji w różnych zastosowaniach społecznych. Symbole te mogą mieć jednocześnie różne znaczenia dla poszczególnych ludzi, zależnie od ich wrażliwości na odmienne sposoby wartościowania. Skuteczność takich symboli może się przenosić z jednej sytuacji na drugą. Wartościowanie emocjonalne związane z pewnymi symbolami w jednej sytuacji, można rytualnie wywołać w innej, a siłę emocji wykorzystać dla osiągnięcia różnych celów. Jest to powszechnie widoczne w wykorzystywaniu symboli narodowych, które odwołują się do patriotyzmu w nienarodowych kontekstach, takich jak mecze piłkarskie i kampanie polityczne. Kondensacja to klucz do politycznego wykorzystania rytuału . Istnieje również inna konsekwencja kondensacji. Z punktu widzenia uczestnika, skondensowana natura symboli rytuału stanowi o ich przesyceniu. Symbole są nośnikami większej ilości znaczeń, niż jest to normalnie możliwe. W pewnych okolicznościach uściśnięcie ręki ma - na wielu poziomach jednocześnie - pozytywne skutki społeczne. Kiedy zaczynamy o tym myśleć - gdy próbujemy wskazać odniesienia: przyjazny gest, znak

braku zagrożenia, utrwalenie braterstwa, ponowne nawiązanie stosunków między rodzicem a dzieckiem, zasada sprzyjająca pomyślności interesów, starodawny zwyczaj mężczyzn, głupi anachronizm - jego znaczenie może szybko ulec zatracie. Działanie kondensacji zależy od wiary, braku uwagi lub niewłaściwego nakierowania uwagi. Przestaje natomiast trwać, kiedy kondensację poddaje się świadomemu roztrząsaniu. Refleksja krytyczna, szerzej omawiana przez Grimes'a , ze względu na umiejętność rozpakowywania skondensowanych symboli rytuału, ukazywania często problematycznych odniesień, może wywołać wrogie nastawienie wobec rytuału. Podobnie, Sapir , gdy zmiana społeczna prowadzi do usunięcia unormowanego wzoru zachowania, który wspierał symbol skondensowany, może on zostać zdemaskowany, może się okazać, że ma znikome odniesienia lub funkcje lub w ogóle jest ich pozbawiony. Niektórzy potrzebę pewnej bezrefleksyjności - dla zapewnienia skuteczności symboli rytualnych, zwykle poprzez kondensację wielorakich odniesień i wartościowań - uważają za rodzaj podstępu , inni- za jakość transcendentną . Spór ten powróci jeszcze w niniejszej pracy, jednak dla potrzeb niniejszego rozdziału można go podsumować stwierdzeniem Turnera: symbol rytualny posiada, na równi z symbolem sennym, cechę odkrytą przez Freuda - pozostawania kompromisem między dwiema przeciwstawnymi tendencjami. Jest to kompromis między potrzebą kontroli społecznej a pewną wrodzoną i uniwersalną ludzką motoryczną siłą, której pełne zaspokojenie prowadzi do załamania się owej kontroli . W konsekwencji przyjęcia tego stanowiska należy stwierdzić, że ocena rytuału musi w pewnej mierze zależeć od charakteru kompromisu i jakości powstałego w skutek tego ładu; rezultaty mogą mieć charakter uzdrawiający lub patologiczny . AD 11)Wiele definicji rytuału eksponuje jego element ekspresyjny lub estetyczny; jednoznacznie sprowadza się do tego słynna definicja rytuału Leacha - jako ekspresyjnego aspektu zachowania. Inni, wyznacznik rytuału widzą w nadmiarze stylistycznym lub estetycznym. Jednakże posługiwanie się nadmiarem estetycznym jako środkiem metodologicznym określania rytuału stanowi powszechną strategię, która wymaga osobnego omówienia. Zatem kiedy coś bez powodu poddaje się stylizacji, podkreśla się estetyczny wymiar w sferze praktycznej lub sięga się po symbolizm jako środek stylistyczny, uważa się to wówczas za wyznacznik obecności postaw rytualnych. Przykład, wkroczenie do pokoju można postrzegać jako działanie służące osiągnięciu jakiegoś celu. Zrobienie tego przy akompaniamencie orkiestry, umundurowani strażnicy stoją na baczność, a wszyscy inni wśród publiczności stają na palcach, można postrzegać jako działanie naznaczone nadmiarem estetycznym, a zatem jako działanie zrytualizowane.

Logika określania rytuału jako zachowania estetycznego wiąże się z rozróżnieniem aktów praktycznych i ekspresyjnych, w których te pierwsze łączy się z użytecznością i materialnością, drugie - z estetyką, symbolami i ideami. Odwołuje się do zdrowego rozsądku i może być użyteczna, chociaż Sahlins sugeruje, że odróżnianie tego, co praktyczne od tego, co ekspresyjne, jest samo w sobie konstrukcją symboliczną, wyrażającą pewne idee, i wyjątkowo estetyczną. Powód, dla którego Amerykanie uważają psy za niejadalne, a bydło za jadalne, nie jest bardziej dostępny zmysłom niż cena mięsa. Tak samo, określanie spodni jako męskich, spódnic jako żeńskie nie uwidacznia koniecznego związku z ich własnościami fizycznymi lub wynikających z tego zależności. Wywodzi się raczej z ich korelacji w systemie symbolicznym (...) . Autor chce wykazać, że związki symboliczne krów i świń, koni i psów z bliskością przestrzeni domowej w kulturze amerykańskiej definiują zasady przyzwolenia lub tabuizowania rozmaitych zwierząt jako pożywienia. Przedstawia nawet jeszcze bardziej subtelne analizy materiałów, kolorów, wzorów i technik projektowania różnych strojów służących wyrażeniu odmienności płci, klas i kultur. Ukryte założenia tych analiz stanowią pogląd, że aspekt symboliczny czy ekspresyjny rzeczy uzależniony jest od standardów niezbędności i użyteczności materialnej, kierujący się w istocie logiką określającą rytuał jako aracjonalny lub irracjonalny. Wykazuje tym samym, że użyteczność, o ile nie sama materialność, sama w sobie stanowi kategorią kulturową określoną w systemie symboli. Ujawnia to jedną z trudności wykorzystania kategorii stylu i estetyki jako terminów określających rytuał. Ponadto kategorie stylu, symbolu, ekspresji i estetyki prowadzą do zbytniego poszerzenia definicji rytuału. Utożsamianie ich z pojęciem nadmiaru, pociąga konieczność zastosowania jakiegoś kryterium osądu. Pojawiają się zatem nieuchronnie racjonalność techniczna, użyteczność lub inne schematy tego rodzaju, zasadniczo rozbieżne ze zjawiskami rytualnymi lub po prostu nieświadome swych własnych podstaw kulturowych .Ekspresja jest jednym z kluczowych przejawów rytuału; to, co wnoszą rytuały oraz jak to wnoszą, po części do niej się sprowadza. Rytuały posiadają również istotny element estetyczny, wiele z nich wykazuje doskonałość estetyczną; ale nawet te bardziej niepozorne są bardziej estetyczne niż praktyczne w sensie technicznym, bardziej symbolicznie ekspresyjne niż związane z przyczynowością fizykalną. AD 12)Rytuały są formą zachowań zgodnych z obyczajem i każda definicja rytuału ten fakt uwzględnia. W rytuale istnieje zawsze coś stereotypowego, standaryzowanego, stylizowanego, stosunkowo niezmiennego, formalnego. Oznacza to powtarzalność rytuału w tym znaczeniu, że inni robili to wcześniej w taki właśnie sposób. Zawiera się w tym również poprzedni argument, autorem

rytuału nie jest aktor; rytuał to - przynajmniej do pewnego stopnia - realizacja pewnego scenariusza np. ceremonia wesela, ślubu. Należy jednak zwrócić uwagę na jeden fakt: obyczajowy charakter zachowania nie wynika jedynie z jego regularności, jednolitości lub niezmienności. To tylko jedna jego strona. W zachowaniu zgodnym z obyczajem istotne jest to, że pozostaje uświęcone obyczajem, to znaczy jakąś regułą lub normą. Obyczaje są normami zewnętrznymi, służącymi osądzaniu zachowania. Zachowanie zgodne z obyczajem staje się zatem imperatywem stanowiącym o ładzie etycznym i społecznym. Imperatyw może być pojmowany szeroko lub wąsko, etyka bardziej rygorystycznie lub bardziej dowolnie - trzeba pamiętać, że usiłujemy razem ująć uściśnięcia rąk, koronacje i nabożeństwa religijne - jest to dziedzina, w której zachowanie rządzi się zasadą powinności. Istnieją poprawne oraz niepoprawne sposoby wykonywania rozmaitych rzeczy; w owej sferze określone wybory prowadzą do poważnych konsekwencji. AD 13)Rytuał ma charakter powtarzalny w innym jeszcze sensie. Wiele rytuałów ma charakter kalendarzowy, określany raczej poprzez powtarzalność cyklu niż zwykły upływ czasu. Nawet te rytuały, które wyznaczają upływ czasu z punktu widzenia jednostki, jak np. rytuał przejścia z jednej grupy wiekowej do innej, wciąż powtarzane są regularnie w całości życia społecznego. Akt rytualny ma swój własny rytm społeczny. Jedną z ważnych konsekwencji cyklicznej obecności rytuałów jest to, iż wyznaczane są nie przez okoliczności konkretnej sytuacji, lecz wynikają z pewnych zasad. Przykład, rytuał przejścia z jednego społecznego przedziału wiekowego do innego . Wydawać by się mogło, że wyznacza go zjawisko określone konkretną sytuacją: osiągając pewien wiek biologiczny, sięgamy po rytuał, który przenosi nas do następnego społecznie określonego przedziału wiekowego. Nie jest to jednak podyktowane okolicznościami konkretnej sytuacji. W wielu wspólnotach Amerykanów pochodzenia meksykańskiego, rytuał przejścia odprawia się w dniu 15tych urodzin dziewcząt, które stają się młodymi kobietami, bez względu na stopień dojrzałości konkretnych młodych osób, których to dotyczy. Bardziej złożony przykład stanowi cykl rytualny na Nowej Gwinei przedstawiony przez Rappaporta w Pigs for the Ancestors, który powiązany jest z różnymi cyklami ekologicznymi, np. dotyczącymi liczby świń, wieku i urodzajności działek ogrodowych oraz ilości kalorii zużytych przy uprawianiu ogrodu lub w trakcie innych prac. Cykl działa jako system cybernetyczny, w całości przystosowany do odpowiednich procesów ekologicznych. Wiąże się również w istotny sposób z umowami, sojuszami, walkami, zabiegami, ożenkami i handlem między sąsiadującymi grupami. Znaczenie każdego rytuału, jak również całego cyklu, wyraża się w terminach religijnych - w odniesieniu do świętości, przodków i zasad

moralnych. W konsekwencji, odprawianie rytuałów jest tak głęboko zakorzenione w życiu tego ludu, jak to tylko możliwe; w cyklu następują po sobie w taki sposób, że raz zainicjowane, kontynuowane są według jednostkowej logiki, bez związku z systemem ekologicznym czy społecznym, całość natomiast pozostaje pod wpływem znaczącego wzorca, który kształtuje główne zasady życia społecznego . AD 14)Niektórzy autorzy dowodzą, że rytuał stanowi rodzaj komunikacji bez informacji, a przynajmniej komunikacji, która - z perspektywy teorii informacji - działa w szczególny sposób . W teorii informacji, statystyczne zagadnienie przewidywania treści informacji- jakie będzie następne słowo, jaka będzie następna litera - wykorzystuje się w zakresie wyboru w formułowaniu komunikatów, do stworzenia liczbowej miary informacji . Warto zwrócić uwagę, iż jest to coś innego niż znaczenie komunikatu. Stosując taką logikę do rytuału, można zauważyć, że rytuały mają charakter stereotypowy, określany przez liturgię, powtarzalność i nacisk na formę kosztem treści, zatem nie dają możliwości formułowania komunikatu. Wniosek, nie są nośnikami dużej ilości informacji w rozumieniu statystyki, o ile w ogóle o czymś informują. Można również zauważyć, że pozostają luźno związane z określoną sytuacją, w której występują- ich wymiar czasowy zależy raczej od kalendarza niż zdarzenia- nie informują zatem o jego szczegółach. To ważne spostrzeżenia, ale twierdzenie, że rytuał to komunikacja bez informacji, jest cokolwiek na wyrost. Jeżeli prawdą jest, że w rytuale istnieje element woli, okazuje się, że akt uczestnictwa stanowi wyraz wyboru, zatem zawiera informację. Wymiar czasowy rytuału również o czymś informuje. Nawet cykle kalendarzowe pełnią funkcję informacyjną, funkcjonują jako plan nałożony na doświadczany upływ czasu. Pogląd- rytuał jest komunikacją bez informacji, wskazuje, że rytuał ściśle wiąże się z wykonaniem niż z informacją, z transcendentnymi wzorami ładu niż z konkretnymi przypadkami, czasem więcej ma wspólnego z potwierdzaniem niż ze zmianą . AD 15)Wielu autorów podkreśla, że rytuał stanowi działanie związane ze sferą świętości (Durkheim , inni autorzy ). Przeciwnicy uważają, że kategoria świętości to pojęcie nie najlepsze i mało przydatne. Problem polega na tym, że istota świętości w różnych społecznościach, kulturach, okolicznościach historycznych ulega dużemu zróżnicowaniu. Ruchy ciała - dla jogina należące do sfery sacrum, dla protestanta należą do sfery profanum. Używanie instrumentów muzycznych i określone style śpiewu w Kościele Boga w Chrystusie to forma wyrażania kultu, natomiast w Kościele Chrystusa są grzeszne. Rzeczywiste rozróżnienie dziedzin, działań i zjawisk w ramach sacrum / profanum jest trudne, często zawodne. Przykładowo Lutgendorf omawia historyczne zmiany i współczesne kontrowersje dotyczące definicji oraz

używania świętych słów i opowieści w północnych Indiach, wykazując, że czynniki społeczno-polityczne, jak również religijno-kulturowe mają na tym terenie znaczenie . Pomimo tych trudności wielu badaczy dostrzega strukturalne podobieństwa - w różnych kulturach - w działaniach nakierowanych na sacrum . W dowolnej społeczności kulturowej świętością jest to, co traktuje się jako bezsporne, poza zakazem - jak pisze Durkheim - o najwyższej powadze. Oczywiście zależy to od definicji jaką przyjęła dana grupa, zakładając pewien zakres zgodności opinii. Zgodności funkcjonalnej nie należy, w oderwaniu od rzeczywistości, określać jako jednomyślnej opinii grupowej. Rzecz jasna, również obserwator dokonuje oceny tego, co traktuje się jako bezspornie poważne, w sposób porównawczy i względny. Kryterium świętości stanowi wzorzec działania dla członków społeczności. Wyraża się raczej stosunkiem do świętego przedmiotu - na przykład soku z winogron używanego w komunii protestanckiej a nie do jego natury pozbawionej owego stosunku. Takie wzorce działania, odzwierciedlające skłonność traktowania pewnych rzeczy w sposób podkreślający odmienność ich znaczenia, wydają się stałym elementem życia społecznego człowieka. Na poziomie formalnym, według Durkheima , stanowią podstawę myśli religijnej: nie bogowie, duchy czy mit, lecz to, że każda grupa ludzka traktuje pewne rzeczy jako bezspornie poważne. Dopóki kategoria powagi istnieje w życiu człowieka, dopóty istnieć będzie głęboka podnieta - wyrażająca się w słowach i działaniach o symbolicznej doniosłości - do potwierdzania i wyrażania uznania tej powagi . Gdy świętość określona zostaje poprzez odniesienie do działania człowieka niż boskości, ostatecznej mocy lub jakiejś innej formy transcendencji, przypisuje się ją do sfery ludzkiego doświadczenia, doświadczenia powagi. Termin życie poważne został ukuty przez Durkheima w celu wskazania owych cech świata społecznego, które zostały złączone w uwadze, jaką ludzie kierują ku takim rzeczom. Życie poważne stanowi kategorię fenomenologiczną, a jej zakres i zawartość zmieniają się wraz z ludzkim doświadczeniem. Formalnie, panuje trwałe i wszechobecne przekonanie, że niektóre zjawiska są ważniejsze od innych, a niektóre idee, symbole i działania są tak ważne, iż wymagają wyłączenia i ochrony . Praktyki religijne - według Durkheima - umożliwiają wiernemu kontakt ze świętością, zapobiegają niepożądanemu mieszaniu się sacrum i profanum. Kościół, jego architektura i wystrój, określone godziny otwarcia, specjalne stroje i sposoby zachowania się, odprawianie nabożeństw - to wszystko składa się na rytuały zbliżania się i unikania, pozwalające na kontrolowany kontakt ze świętymi mocami społeczności. Takie same struktury można dostrzec w ceremoniach narodowych oraz patriotycznych. Uogólniając ów model, można stwierdzić, że wydarzenia rytualne pozwalają uczestnikom brać udział w życiu poważnym, bez względu na to, jak je określają.

Funkcjonalna definicja religii jest wyjątkowo ogólna i pozwala skutecznie wykorzystać Durkheimowskie analizy we wszystkich dziedzinach badania kultury . Czy ten sam wymiar ujawnia się w rytualnych aspektach życia codziennego Tak, choć niewątpliwie w formie rozproszonej i strukturalnie odmiennej. Uściśnięcie ręki, przyrzeczenie i uprzejme przedstawienie się - to przejawy ładu moralnego życia codziennego. Ponieważ wchodzą one w zakres ustalonego porządku, zwykle nie doświadczamy ich jako szczególnych lub wyjątkowo poważnych. Gdy jednak przyrzeczenie zostanie zerwane, grzeczna prezentacja zamieni się w nieuprzejmość lub gdy zabraknie umiejętności czy kontroli emocji, niezbędnej do uprzejmego wykonania tych czynności - dojdzie do ewidentnego naruszenia normy. W takiej sytuacji nic nie jest na swoim miejscu i nie tylko ład jest zagrożony . Społecznie lub rytualnie ustrukturyzowane postępowanie ukazuje- kim jesteśmy ,a rytuał może tracić wtedy status zjawiska poważnego. Zatem rytuał, we wszystkich swych formach, stanowi element życia poważnego. Niekiedy wydarzenia rytualne wprost odsyłają do świętości takiej, jaką postrzegają ją ich uczestnicy. Czasem wydarzenia rytualne odsyłają do spraw poważnych, uważanych przez uczestników za świeckie - polityczne, ekonomiczne, rodzinne - o których jednak badacze mogą stwierdzić, że są strukturalnie identyczne ze swymi odpowiednikami uczestnictwa wiernych w ceremonii religijnej. W jeszcze innej formie, elementy rytualne życia codziennego pojawiają się często poza świadomością, choć nie mają charakteru nieszczerego; tylko dzięki analizie można rozpoznać, czy są one również elementami życia poważnego, mechanizmami moralnego porządkowania spraw świeckich. 1.2.2. Znaczenie zasady komunikacji dla powstania końcowej definicja rytuału Konkludując omówienia terminów i układów definicji rytuału, dokonam przeglądu kilku podstawowych zasad, włącznie z zasadą komunikacji, stanowiącą cechę charakterystyczną wszystkich ludzkich rytuałów. Niniejsze omówienie zostanie zakończone formalną definicją rytuału, zawierającą każdy z podstawowych terminów poprzednich rozważań, z pominięciem terminów opisujących wprawdzie wspólne cechy rytuału, jednak z formalnego punktu widzenia zbędnych. Jedną z podstawowych zasad rytuału jest tzw. logika generatywna. Gdziekolwiek rytuał występuje, odpowiednio uwzorowane zachowanie ustanawia symbole, które są skuteczne poza samym tym zachowaniem. Bez logiki generatywnej nic nie może przekształcić się w rytuał; wszystkie rytuały ją zakładają . Zauważmy, jak wiele istotnych idei z wcześniejszego omówienia terminów i definicji zawarto (lub zasugerowano) w zdaniu odpowiednio uwzorowane zachowanie ustanawia symbole, które są skuteczne poza samym tym zachowaniem . Zastrzeżenie, że zachowanie jest uwzorowane, oznacza stereotypowość i formalność rytuałów,

jakkolwiek nie usuwa pytania o zakres i istotę tego uwzorowania. Zachowanie odpowiednio uwzorowane, oznacza istnienie reguł wykonania przepisu, którego aktor nie jest autorem. Ponadto odwołanie się do odpowiedniości implikuje zewnętrzne wsparcie dla zachowania ze strony- w przypadku rytuału: instytucji, systemu moralnego, obecności sacrum. Jasno zostaje wyrażony element symboliczny, albowiem ma on swą materialną podstawę w ludzkim zachowaniu; odniesienie idealne wynika z terminu symbolicznego. Uzewnętrznia się skuteczność symboli. Fakt, że skuteczność jest poza samym tym zachowaniem , wskazuje na istnienie związku, którego charakter nie polega na rzeczywistej relacji środków-celów. Warto zwrócić uwagę, że logika generatywna rytuału - odpowiednio uwzorowane zachowanie ustanawia symbole, które są skuteczne poza samym tym zachowaniem - staje się zarazem logiką generatywną komunikacji. Bez tej logiki nie może zaistnieć żaden akt komunikacji; zakładają ją wszystkie akty komunikacji. Rytuał i komunikacja są pokrewne; pozostają w logicznym związku i podzielają cechy tego samego zbioru . Wyżej ujęte rozważania uzależnione są od nigdy wprost nie sformułowanego założenia zasady komunikacji: każdy, kto odprawia rytuał, przyjmuje ideę- przynajmniej domyślnie- że jego/jej uwzorowane zachowanie jest symbolicznie znaczące i skuteczne. To znaczy, uczestnicy rytuału wykonują coś symbolicznie, posługują się symbolami w celu osiągnięcia celów społecznych. Zasada komunikacji pozwala na wyprowadzenie z definicji jeszcze jednej podstawowej cechy, której nie można pominąć - dobrowolności. Zasada komunikacji nie prowadzi do wskazania jednego tylko istotnego określenia, mianowicie odniesienia do życia poważnego. Gdy dodamy owe dwie kategorie, otrzymujemy formalną definicję rytuału: Rytuał stanowi dobrowolne wykonane odpowiednio uwzorowanego zachowania w celu symbolicznego oddziaływania na życie poważne lub uczestnictwa w nim . To definicja najbardziej wyczerpująca, spełniająca wymagania formalne, a przy tym wystarczająco elastyczna. Rozważnie użyta, powinna objąć cały zakres rytuałów, od uścisków rąk do koronacji we wszystkich społecznościach ludzkich, równocześnie wyraźnie oddzielając rytuał od pokrewnych form komunikacji. ROZDZIAŁ II.POSTRZEGANIE RYTUAŁÓW W UJĘCIU RÓŻNYCH KONCEPCJI 2.1. Przykłady błędnych koncepcji w rozumowanie rytuału 2.1.1. Rytuał jako nawyk, zwyczaj Słowa rytuał powszechnie używa się na określenie zwyczaju lub nawyku. Przykładowo, niektórzy powiadają, że mają jakiś poranny rytuał lub że oglądanie wiadomości telewizyjnych każdego wieczoru stanowi dla nich rytuał. Słowa rytuał używa się tutaj w zasadzie jako synonimu zwyczaju lub nawyku, gdy tymczasem te ostatnie wystarczająco trafnie ujmują dane zjawisko. Czasami słowa rytuał używa się na określenie bardzo ważnych zwyczajów lub nawyków, podczas gdy można by w tym przypadku użyć odpowiednich przymiotników,

oddających sedno sprawy. Oparcie koncepcji rytuału na definicji rytuału jako działania zwyczajowego lub nawykowego prowadzi do poważnych problemów. Koncepcja ta jest bowiem zupełnie nietrafna wobec wagi społecznej, znaczenia oraz skuteczności takich rozpowszechnionych rytuałów, jak śluby, pogrzeby, chrzciny, przysięgi, inicjacje, a nawet codzienna uprzemość. Zwyczajom brakuje tego, co ożywia rytuały - celu, jakim jest symboliczny wpływ na życie poważne. Zwyczaje są rozpowszechnioną cechą życia społecznego i komunikacji. Problemy związane z mieszaniem rytuału i zwyczaju staną się wyraźniejsze, gdy sięgniemy po przykłady z literatury z zakresu komunikacji społecznej. Gerbneri jego współpracownicy utrzymują, że znaczna część programów telewizyjnych oglądana jest ze względu na czas i kalendarz, widzowie zaś na ogół nie wybierają programów, lecz oglądają je zwyczajowo. Autorzy ci nazywają to zjawisko zrytualizowanym wykorzystaniem mediów. Często dla kontrastu przedstawia się obraz aktywnej, a więc myślącej widowni - przyjmuje się w szkole wykorzystania i gratyfikacji . Tak ujęte zrytualizowane oglądanie telewizji stanowi rodzaj oglądania bezmyślnego, kierowanego zwyczajem. Po głębszej analizie okazuje się jednak, że pojęcie to jest niespójne, zdefiniowane w opozycji do instrumentalności, jest więc niczym więcej, jak tylko kategorią rezydualną. Praca Rubina na temat zrytualizowanego i instrumentalnego oglądania telewizji pozostaje najbardziej znanym omówieniem owej koncepcji zrytualizowanego oglądania telewizji, przy czym jej zaletę stanowią pieczołowicie dobrane dane, na których autor się oparł . Przyjrzymy się zatem zaproponowanym definicjom: pojęciowej i operacyjnej. Instrumentalne wykorzystanie mediów (określa się jako) użycie treści mediów w celu zaspokojenia potrzeb komunikacyjnych, natomiast zrytualizowane wykorzystanie mediów (określa się jako) bardziej lub mniej zwyczajowe użycie mediów w celu zaspokojenia potrzeb i motywacji związanych z rozrywką. Zgodnie z modelami korelacji przedstawionymi przez Rubina, motywacje, które zwykle wiążą się ze zrytualizowanym wykorzystaniem telewizji, (zawierają) określenia: ucieczki, zwyczaju, pobudzenia, spędzenia wolnego czasu i relaksu . Na świadectwo zrytualizowanego oglądania telewizji składają się pozytywne zależności między motywacjami oglądania telewizji: w celach towarzyskich, z przyzwyczajenia, by spędzić wolny czas, z powodów ekonomicznych, dla rozrywki, relaksu i pobudzenia. Z tymi rodzajami oglądania powiązane były audycje z zakresu: akcji/przygody, zabawy, muzyki/rozrywki, teatru i ogólnie programy komediowe . Krótko mówiąc, zrytualizowane oglądanie telewizji stanowi coś innego niż celowe poszukiwanie konkretnego rodzaju informacji oraz wiąże się z oglądaniem czegoś innego niż wiadomości i programy informacyjne. Jako że jest to kategoria rezydualna, niewiele istotnego zawiera się w pojęciu, które

oznacza zarówno relaks, jak i pobudzenie, rozrywkę i zwyczaj, towarzystwo i ekonomię . Podstawowym tematem pracy Rubina nie jest jednak pojęcie rytuału, lecz twierdzenie, iż aktywność widza przejawia się w różnych formach oraz przyjmuje różne stopnie natężenia. Stanowi to ważny argument dla teorii komunikacji i nie może go pomniejszyć przedstawiona tutaj krytyka użycia słowa rytuał. Niepożądane byłoby również odwracanie uwagi badaczy od znaczenia, jakie ma zachowanie zwyczajowe. Nie ma wątpliwości, że większość aktów komunikacji odbywa się bez namysłu;z pewnością wykorzystywanie mediów ma w dużej mierze charakter zwyczajowy. Zwyczaje w znacznym stopniu kształtują trwały ład życia społecznego, stanowią użyteczne narzędzia służące wykorzystywaniu zasobów poznawczych i skutecznej adaptacji do różnych sytuacji . Należy zatem stwierdzić, że zwyczaj nie jest rytuałem ani nawet czymś podobnym do rytuału. 2.1.2. Rytuał jak nieszczery występ publiczny Nietrafny jest również pogląd, że rytuał to nieszczery występ publiczny. Urzędnicy publiczni, biurokraci, pracownicy public relations, jak również inni dość często postępują tak, jakby posiadali motywację wynikającą ze szczerego zaangażowania w sprawy, którymi się zajmują, gdy w istocie jej nie mają. Jeżeli politycy i osobistości medialne wyrażają zainteresowanie walką z narkotykami , przedkładając wydarzenia telegeniczne nad trudne decyzje polityczne - nie mówiąc już o biznesie alkoholowym lub jego reklamie oraz o darowiznach na kampanie wyborcze, od których są uzależnieni - ich działania można by określić raczej jako rytualne niż faktyczne. Gdy pracownicy wiedzą, że zarząd nie traktuje ich całkiem poważnie i nie życzy sobie ich udziału w podejmowaniu jakichkolwiek decyzji, to ceremonie wręczania nagród pracownikom można określić słowami - to tylko rytuał . Oto przykład wzięty z literatury z zakresu komunikacji społecznej: nauka czy taniec rytualny Rowland uważa badania przemocy w telewizji za taniec rytualny, w którym naukowcy zwodzeni są przez polityków poszukujących ciekawych spraw, przez przemysł poszukujący bezpiecznych rozwiązań legislacyjnych i przez reformatorów poszukujących ekspertów, którzy wsparliby ich poglądy i ich iluzje. To nic innego jak rytuał powszechnego ogłupiania . W tym przykładzie podjęcie badań przemocy w telewizji postrzega się jako coś, co nie wynika ze szczerej motywacji. Stwierdza się, że nikt tak naprawdę nie chciał niczego zrobić z faktem przemocy w telewizji; chciano raczej zdobyć popularność, dotacje na badania lub odciągnąć uwagę. Heterogeniczność wskazanych przykładów wskazuje na inny jeszcze sposób określania rytuału jako kategorii rezydualnej. W tym przypadku rytuał pozostaje raczej czymś nieautentycznym lub nierzeczywistym niż nieinstrumentalnym.

Nieodpowiedniość użycia terminu rytuał do wskazania nieszczerych występów publicznych stwarza badaczom z zakresu studiów rytualnych dwa poważne problemy. Po pierwsze - zmniejsza możliwość odróżnienia rytuału od nieszczerego zachowania publicznego, ponieważ zakłada, że oba są synonimiczne. Po drugie - założenie, że rytuał jest przedstawieniem nie mającym związku z leżącymi u jego podłoża realiami, staje się zwyczajem myślowym, który MacAloon trafnie nazywa kompleksem zwyczajności. Gdy tylko zaczniemy myśleć w ten sposób, zwykły rytuał, zwykła ceremonia, zwykłe przedstawienie, zwykła retoryka, zwykły symbol i tak dalej przedstawią się nam jako w równym stopniu niewarte zachodu czy uwagi. Wszystkie formy symboliczne zostają zbanalizowane, przedstawiają się niejako absolutnie rzeczywiste, lecz tylko jako realia o charakterze drugorzędnym, zaspokajające potrzebę jakiejś innej formy pewności . Rzecz jasna, założenie to nie jest prawdziwe zarówno w odniesieniu do przedsięwzięć badawczych, jak i realiów życia codziennego: z pasją wypowiedziane Kocham cię lub Odwal się nigdy nie będą traktowane jako zwykłe, nic nie znaczące przedstawienie. Co więcej, taki sposób myślenia jest logicznie niebezpieczny, albowiem model rzeczywistości społecznej zbudowany na tych zasadach nie miałby innych podstaw jak te, które zapewniałaby fizyka Newtona; byłaby to rzeczywistość rządzona przez bezwzględną fizyczność . 2.1.3. Rytuał jako pusta konwencja Użycie terminu rytuał w znaczeniu bliskim zwyczajowi i nie bez związku z nieszczerym występem publicznym odnosi się do pustych konwencji. Prawie każdy doświadczał czegoś dziejącego się dla zachowania pozorów, co miało być pełnym znaczenia rytuałem, lecz nim nie było. Jest ono w formie rytuału, lecz nie jego istotą. Imprezy integracyjne, na których obecność jest obowiązkowa, zebrania niewiele obchodzące ich uczestników, uczęszczanie do kościoła osób niewierzących - to wszystko przykłady pustych konwencji. Gdy ludzie uczestniczą w czymś jedynie pro forma, mówią często, że to tylko rytuał. To mniej więcej to samo, co zwyczaje społeczne, rzeczy wykonywane przez grupę, ponieważ od zawsze były robione, a nie dlatego, że owe działania same w sobie i w tym momencie mają jakieś szczególne znaczenie. Podobnie jak nieszczere występy publiczne, działania te nie są silnie umotywowane jawnym znaczeniem. Uczestnicy w istocie nie przejmują się tymi wydarzeniami tak bardzo, jak by ich uczestnictwo na to wskazywało, inaczej jednak niż nieszczere występy publiczne pusta konwencja jest po prostu pusta - zwykle nie spodziewamy się po jej uczestnikach jakichś złych intencji. Puste konwencje stanowią zjawiska na tyle rzeczywiste, że teoria rytuału powinna się do nich ustosunkować, wszelako budowanie koncepcji rytuału na takich przykładach jest strategią zawodną. Prowadzi to bowiem do uznania za normalne tego, co patologiczne, zatraca się przy tym możliwość zrozumienia rytuałów, które działają. Haines podaje

przykłady ambiwalentnego użycia słowa rytuał w komunikacji rodzinnej, które służy niekiedy do wskazania czegoś ważnego, a kiedy indziej czegoś, co utraciło swą ważność. Wynika z tego, że musimy rozróżniać zastosowanie terminu rytuał, by móc dostrzec wszelkie nie-poprawności jego użycia. Przypadek uprzejmości wskazuje na złożoność tych spraw. Jako przykład pustej konwencji podaje się okazywanie uprzejmości nielubianym ludziom. W niektórych przypadkach może się okazać, że nieszczera uprzejmość staje się rytuałem patologicznym, w innych- nie. Uprzejmość, motywowana troską o innych lub też nie, jest jednym z najważniejszych i najsilniejszych rytuałów ładu społecznego. Poprzez uprzejmość kształtujemy społeczeństwo obywatelskie. Poprzez kształtowanie społeczeństwa obywatelskiego - stwarzamy je. W tym przypadku nie ma już znaczenia, co myślimy o osobie, wobec której jesteśmy uprzejmi, w każdym bowiem razie nasze z nią stosunki będą miały uprzejmy (civil) charakter - a to przypuszczalnie stanowi główny punkt tego szczególnego rytuału . 2.1.4. Rytuał a nadmiar stylistyczno-symboliczno-estetyczny Jeszcze inną koncepcję rytuału, która nie zaspokaja naszych oczekiwań teoretycznych, stanowi rytuał rozumiany jako nadmiar stylistyczny, symboliczny lub estetyczny. Definicję tę bierze się pod uwagę, gdy potrzeba wskazać rytualne cechy działania lub artefaktu. Zjawisko analizowane jest jako środek prowadzący do celu, cechy, które nie są niezbędne do jego osiągnięcia, określa się jako nadmiar. Gdy nadmiar realizuje konwencje stylistyczne, symboliczne lub estetyczne, wiążące się ze stosunkami społecznymi, może zostać uznany za element rytualny działania lub artefaktu. Teoria informacji może być zastosowana w podobny sposób . Znaki tekstu lub wykonania ocenia się ze względu na wyjątkowość lub nieodzowność informacji, których są nośnikami. Znaki redundantne i te, które nie są niezbędne dla przekazu, klasyfikuje się jako elementy stylu . Na przykład, aby kogoś powitać, trzeba w ten czy inny sposób powiedzieć dzień dobry . Wszelako, jeśli ktoś mówi to raczej w sposób kwiecisty niż prosty i w nawiązaniu do konwencji społecznych, elementy uznane za zbędne postrzegane będą jako rytuał. Jedną rzeczą jest bowiem powiedzieć: Cześć Charlie , inną zaś: Dzień dobry, panie dziekanie Jones, co dzisiaj słychać Czy mogę coś dla pana zrobić . Na mocy owego określenia, druga wypowiedź będzie uznana za rytualny wyraz szacunku, pozostając równocześnie formą powitania. Tak jest z pewnością. Jednak utożsamienie wszystkich rytuałów z nadmiarem pociąga za sobą przynajmniej dwie poważne trudności. Po pierwsze - uniemożliwia wskazanie rytualnego elementu działań społecznych, które nie wykazują nadmiaru estetycznego; po drugie - izoluje rytuał i daje mu etykietkę nadmiaru, a więc zbędności. Określenie rytuału jako nadmiaru

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 49 pages
Pobierz dokument