BIOLOGICZNE PODSTAWY PSYCHOLOGII, Egzaminy'z Biologia. Academy of Special Education in Warsaw
marzena-kozlowska
marzena-kozlowska

BIOLOGICZNE PODSTAWY PSYCHOLOGII, Egzaminy'z Biologia. Academy of Special Education in Warsaw

25 str.
2Liczba pobrań
46Liczba odwiedzin
100%na 1Liczba głosów
Opis
zawiera definicje struktur OUN
20 punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 str. / 25
To jest jedynie podgląd.
3 wyświetlane ||| 3 wyświetlanych na 25 str.
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 wyświetlane ||| 3 wyświetlanych na 25 str.
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 wyświetlane ||| 3 wyświetlanych na 25 str.
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 wyświetlane ||| 3 wyświetlanych na 25 str.
Pobierz dokument

JĄDRA OGONIASTE – jedno z jąder podkorowych wchodzi w skład ciała prążkowanego. Ma wpływ na automatyzm myślenia.

SKORUPA – część jądra soczewkowatego. Wraz z jądrem ogoniastym nosi nazwę prążkowia.

JĄDRA PODSTAWY – grupa struktur podkorowych położonych bocznie w stosunku do wzgórza składających się z trzech głównych elementów: jądra ogoniastego, skorupy oraz gałki bladej

GAŁKA BLADA – część jądra soczewkowatego. Jest centralnym ośrodkiem układu pozapiramidalnego. Otrzymuje głównie włókna z prążkowia i przekazuje je do jądra brzusznego i przedniego wzgórza (a te do kory przedruchowej i ruchowej). Funkcjonuje jako struktura pobudzająca układu pozapiramodowego.

JĄDRO SOCZEWKOWATE – wchodzi w skład ciała prążkowatego jąder podkorowych. Składa się ze skorupy i gałki bladej. Bierze udział w ruchach mimowolnych.

CIAŁO MIGDAŁOWATE – Część układu limnicznego (zalicza się do niego opuszkę nerwową, podwzgórze, hipokamp, ciało migdałowate oraz zakręt obręczy). Ośrodek mózgowy odpowiedzialny za agresję oraz niektóre rodzaje pamięci. Usunięcia ciała migdałowatego ma uspakajający wpływ na osobnika.

HIPOKAMP – to element układu limnicznego odpowiedzialny głównie za pamięć. Jest drobną strukturą nerwową umieszczoną w korze mózgowej i kresomózgowia. Ma decydujące znaczenie dla pamięci świeżej, odgrywa dużą rolę w procesach uczenia się. Zakończenie hipokampa filtruje sygnały odbierane przez człowieka ze środowiska (dzięki niemu nie tracimy świadomości w gwarnym centrum miasta z powodu przeciążenia sygnałami). Osoby pozbawione hipokampu mają wielkie trudności w wyobrażaniem sobie abstrakcyjnych pojęć oraz nie odczuwają potrzeby do odwoływania się do istoty wyższej (brak religijnej świadomości). Osoby z uszkodzeniem lewej strony hipokampu mają trudności z zapamiętywaniem informacji słownych, lecz łatwo przypominają sobie wzorce wzrokowe i lokalizację. Pacjenci z uszkodzeniem prawej strony mają przeciwne problemy.

JĄDRA PODKOROWE Istota szara leżąca w głębi półkul mózgu. Na jądra podkorowe w mózgu człowieka składają się: - ciało prążkowane (jądro ogoniaste i jądro soczewkowate) - jądro niskowzgórzowe - jądro czerwienne Dawniej zwane układem pozapiramidowym. - koordynacja ruchowa - kontrola napięcia mięśniowego - kontrola zakresu ruchów - kontrola precyzji ruchów dowolnych - kontrola automatycznej, stereotypowej aktywności ruchowej - ocena prawidłowości przebiegu ruchu - rola w rozpoczęciu czynności ruchowej

PRAKORA - Rodzaj kory mózgu o zwykle prostej budowie warstwowej. Należy do niej głównie kora związana bezpośrednio ze zmysłem powonienia.

OPUSZKA WĘCHOWA - Jest centralnym tworem na powierzchni podstawy mózgu. Tworzy przednią część węchomózgowia. Przez otwory w blaszce sitowej kości sitowej do opuszki wnikają nerwy węchowe. U osób zdrowych istnieje zależność między wielkością opuszki a indywidualną wrażliwością.

STARA KORA - Rodzaj kory mózgu budującej przede wszystkim hipokamp i zakręt zębaty. Odpowiada za stany emocjonalne i popędy oraz kontrole podwzgórza.

NOWA KORA - Rodzaj kory mózgu, który zajmuje ponad 95% powierzchni półkuli mózgu. Składa się z sześciu kolejno ułożonych warstw. Jest odpowiedzialna za wyższe czynności poznawcze.

KOMORY MÓZGU - To zbiór czterech przestrzeni wewnątrz mózgu, w których wytwarzany jest płyn mózgowo – rdzeniowy (z osocza krwi), i z których następnie wydostaje się do przestrzeni podpajęczynówkowej, gdzie krąży, otaczając cały ośrodkowy układ nerwowy. Wyróżniamy: - dwie komory boczne zawarte półkulach mózgowych - komorę III - komorę IV

BRUZDA ŚRODKOWA - Jedna z głównych bruzd kory mózgowej. Oddziela płat czołowy półkul mózgowych od płata ciemieniowego.

BRUZDA BOCZNA - Oddziela płat czołowy i ciemieniowy od płata skroniowego. Na jej ścianie znajduje się kora smakowa I.

ZAKRĘT PRZEDŚRODKOWY - Zakręt mózgu znajdujący się przed bruzdą środkową. Zawiera ośrodki ruchowe.

ZAKRĘT ZARODKOWY - Zakręt mózgu oddzielający bruzdę środkową od bruzdy zaśrodkowej. Jest ośrodkiem czucia dotyku. Zakręty zwane są też grzebieniami.

KORA MÓZGOWA - Struktura mózgu zbudowana z istoty szarej. Jest bardzo silnie pofałdowana, dzięki czemu przy niewielkim objętości zajmuje sporą powierzchnię. Pokrywa pięć płatów kresomózgowia: czołowy, ciemieniowy, skroniowy, potyliczny i wyspę. Dzieli się na korę dawną (prakorę), korę starą i korę nową. Kora mózgowa odbiera i analizuje informacje z narządów zmysłów. Odbywają się w niej także procesy kojarzenia, stąd też wysyłane są instrukcje określające reakcji ruchowe. Funkcje: - okolica przedczołowa – planowanie ruchów i sterowanie złożonymi formami zachowania - okolica przedruchowa – kodowanie wzorców ruchów złożonych - pierwszorzędowa kora ruchowa – wykonanie elementarnych ruchów dowolnych

PŁAT CZOŁOWY - Część kory mózgowej leżąca za czołem (przed zakrętem przedśrodkowym) 1) część górna – funkcje ruchowe, pierwotna kora ruchowa, kora przedruchowa, dodatkowa kora ruchowa 2) pamięć wyuczonych działań ruchowych (np. taniec) 3) lewy płat – obszar Brocka – mowa 4) część przedczołowa – „zdawanie sobie sprawy” 5) planowanie i inicjacja działania w odpowiedzi na zdarzenie zewnętrzne 6) oceny sytuacji 7) przewidywanie konsekwencji działań 8) analiza i kontrola stanów emocjonalnych 9) uczucia blogostanu, lęku i napięcia 10) lewy płat – kojarzenie znaczenia i symboli; kojarzenie sytuacyjne 11) pamięć robocza 12)wola, działanie, podejmowanie decyzji 13) reakcje czasowe, kontrola sekwencji zdarzeń

PŁAT CIEMIENIOWY - Cześć kory mózgowej od czubka głowy ku tyłowi. Przechodzi bez ostrej granicy w płat potyliczny. 1) Bierze udział w analizie doznań czuciowych – kora czuciowa 2) Świadomość przestrzeni i położenia ciała – kora somatosensoryczna

PŁAT POTYLICZNY - Cześć kory mózgowej leżąca z tyłu głowy. 1) Odpowiada za widzenia: analizę koloru, ruchu, kształtu, głębi 2) Decyduje o skojarzeniach wzrokowych

PŁAT SKRONIOWY - Część kory mózgowej leżąca nad uszami, poniżej bruzdy bocznej. 1)zakręt górny i wieczko – słuch muzyczny i wrażenia dźwiękowe 2)obszar Wernickego – rozumienie mowy, gramatyka 3)zakręt dolny - rozpoznawanie obiektów 4)kategoryzacja obiektów, pamięć werbalna, zapamiętywanie 5)część podstawna – analiza zapachów

OŚRODEK BROCKA - Ośrodek ruchowy mowy (Brocka). Znajduje się w płacie czołowym półkuli dominującej (dla mowy). Jego uszkodzenie powoduje afazję ruchową czyli niemożność wymawiania głosek pomimo prawidłowego połykania, oddychania i rozumienia mowy.

OŚRODEK WERNICKEGO - Ośrodek czuciowy mowy (Wernickego). Znajduje się w tylnej części zakrętu skroniowego górnego i środkowego w półkuli dominującej (dla mowy). Jego uszkodzenie powoduje afazję czuciową, która polega na nie rozumieniu mowy pomimo prawidłowego wypowiadania głosek.

KORA WZROKOWA - Znajduje się w płacie potylicznym. W tym obszarze następuje percepcja obrazu.

KORA SŁUCHOWA - Obszar płatów skroniowych I – rzędowa – położona w zakręcie środkowym górnym II – rzędowa – ma znacznie mniej organizację tonotropową Pozwala „wytężyć słuch”, oczekiwać dźwięku z określonego kierunku lub przestać go zauważać.

KORA RUCHOWA - Obszar z tyłu płatów czołowych. Kontroluje ruchy dobrowolne.

KORA SOMATOSENSORYCZNA - Obszar z prawej części kory mózgowej. Przetwarza informacje dotykowe. Tu odbywają się analizy bodźców czuciowych, kojarzenie pobudzeń kinestetycznych i wzrokowych z czynnościami ruchowymi.

CIAŁO MODZELOWATE (spoidło wielkie) - Obszerne połączenie między prawą i lewą półkulą mózgu, poniżej szczeliny podłużnej mózgu. Utworzone jest z poprzecznie do tej szczeliny przebiegających włókien nerwowych.

Przekazuje informacje pomiędzy prawą i lewą półkulą.

KOMISUROTOMIA Chirurgiczne przecięcie spoidła wielkiego mózgu

CZUCIE TELECEPTYWNE - Zdolność odbierania bodźców dźwiękowych i świetlnych, a więc działających z pewnej odległości – przekazanie informacji o tym, co dzieje się wokół nas. Włókna mogą posiadać osłonkę mielinową, ale zdarza się że nie występuje.

CZUCIE EKSTERORECEPTYWNE - Zdolność odbierania bodźców z bliskiego otoczenia, działające na receptory w skórze, np. czucie temperatury, ból.

CZUCIE PROPRIOCEPTYWNE - Zdolność do dostarczania informacji o położeniu kończyn w stosunku do tułowia i głowy, napięciu mięśni i ruchu całego ciała (służą do sterowania czynnościami lokomocyjnymi i orientowaniu się w przestrzeni). Zwane czuciem głębokim lub kinestezją. Powstaje w wyniku pobudzenia receptorów w narządzie ruchu. Receptory te znajdują się w mięśniach, ścięgnach, torebkach stawowych i wiązadłach.

CZUCIE INTEROCEPTYWNE - To czucie wywołane bodźcami działającymi na receptory wewnątrz organizmu (obejmujące chemoreceptory narządów wewnętrznych i ścian naczyń krwionośnych).

RECEPTORY - Struktury, w której w wyniku zadziałania swoistego bodźca, nawet o niewielkiej intensywności, powstaje stan czynny. Mogę występować w wyspecjalizowanych narządach zmysłów np. fotoreceptory w siatkówce oka, mogą też stanowić zakończenie włókien nerwowych. Wyróżniamy ze względu na rodzaj odbieranych bodźców: foto-, mechano-, termo- i chemoreceptory, a ze względu na źródło pochodzenia odbieranych bodźców: eksteroreceptory (odbierające bodźce ze świata zewn. – narządy wzroku, słuchu, węchu, smaku, dotyku, termoreceptory) i interoreceptory (odbierające bodźce z wnętrz. a organizmu – komórki znajdujące się w mięśniach oraz narządach wew. i rejestrujące zachodzące w nich zmiany oraz narząd równowagi w uchu wewnętrznym).

OŚRODKI CZUCIOWE - Skupienia ciał neuronów ulokowane na płacie ciemieniowym, zawiadujące funkcjami związanymi z czuciem, czyli bodźców czuciowych, np. wzrok.

GAŁKA OCZNA - Narząd główny oka, umieszczony w oczodole. Z zewnątrz do gałki ocznej są przyczepione mięśnie umożliwiające jej ruchy. Gałka oczna ma kształt zbliżony do kulistego. Jej ściana jest zbudowana z trzech warstw: twardówki, naczyniówki i siatkówki. Twardówka stanowi warstwę zewnętrzną, jej uwypuklona przednia część nosi nazwę rogówki. Naczyniówka zawiera naczynia krwionośne zaopatrujące w krew inne warstwy. Z przodu naczyniówka grubieje, tworząc ciało rzęskowe i tęczówkę, z otworem w środku, zwanym źrenicą. Do ciała rzęskowego przymocowana jest soczewka.

SIATKÓWKA - Delikatna błona, znajdująca się tylko w środkowej i tylnej części gałki ocznej. Jest narządem recepcyjnym, wrażliwym na bodźce świetlne. Światło wyzwala w komórkach siatkówki złożony proces fotochemiczny, w wyniku którego powstają impulsy nerwowe, przesyłane następnie do podkorowych i korowych ośrodków wzroku. Jest zbudowana ze światłoczułych komórek – czopków i pręcików.

CZOPKI - To receptory mniej wrażliwe na światło niż pręciki. Odpowiadają za powstawanie ostrych obrazów i rozróżnianie kolorów. Wyróżnia się trzy rodzaje czopków reagujących na różną długość fal świetlnych i tym samym odpowiedzialnych za widzenie różnych barw: niebieskiej, zielonej i czerwonej. Widzenie innych kolorów jest możliwe dzięki odpowiedniej kombinacji pobudzeń różnych czopków. Równomierne pobudzenie wszystkich czopków odbierane jest jako barwa biała. Czopki występują w znacznie mniejszej ilości niż pręciki i są skupione w centralnej części siatkówki. W ich błonach są magazynowane i syntetyzowane barwniki wzrokowe – rodopsyny.

PRĘCIKI - To bardzo czułe receptory reagujące już na niewielkie ilości światła. Umożliwiają widzenie przy minimalnym oświetleniu, np. w nocy. Nie reagują na barwy, stąd przy braku światła nie rozróżniamy kolorów. Pręciki występują w bardzo dużej ilości( w miarę oddalania się od siatkówki ich liczba rośnie), głównie na obrzeżach siatkówki, wokół dołka środkowego. W ich błonach komórkowych są syntetyzowane i magazynowane barwniki wzrokowe – fotopsyny.

DOŁEK ŚRODKOWY - Miejsce najostrzejszego widzenia, znajdujące się w części środkowej siatkówki obok plamki żółtej.

TARCZA NERWU WZROKOWEGO - Obszar siatkówki, w którym zbiegają się wszystkie włókna nerwowe i wychodzą w postaci wiązki – nerwu wzrokowego. Obszar ten jest nazywany także plamką ślepą, ze względu na to, że zawiera bardzo mało receptorów i dlatego jest niewrażliwy na bodźce świetlne.

KOMÓRKI DWUBIEGUNOWE - To komórki przesyłające informacje dalej przez synapsy łączące je z komórkami zwojowymi siatkówki. Większa ich część pobudzana jest pod wpływem światła, inne zaś pod jego wpływem są hamowane.

KOMÓRKI ZWOJOWE - Komórki siatkówki, których aksony przy tarczy nerwu wzrokowego dają początek nerwowi wzrokowemu. Wrażliwe na światło lub na jego brak, niektóre reagują na oba rodzaje bodźców.

POLA RECEPCYJNE - Określony obszar, z którego każda komórka zwojowa otrzymuje informacje. KOMÓRKI AMAKRYNOWE To komórki znajdujące się w głębszej części warstwy ziarnistej wewnętrznej, a częściowo również w warstwie zwojowej. Tworzą one synapsy, które łączą je z kom. Dwubiegunowymi i zwojowymi. Działają one hamująco: mogą modulować czynność neuronów dwubiegunowych i zwojowych siatkówki.

DROGA WZROKOWA - Najważniejsze elementy układu wzrokowego to: 1. gałka oczna 2.nerw wzrokowy 3.kora wzrokowa w płacie potylicznym Gałka oczna i część nerwu wzrokowego wychodząca z niej, znajdują się w oczodole. Dalsza część nerwu wzrokowego znajduje się w czaszce i stanowi część czaszkową układu wzrokowego. Kolejne odcinki drogi wzrokowej, dochodzące do kory potylicznej, tworzą mózgową część układu wzrokowego. Widzenie zależy od prawidłowej budowy i czynności każdego elementu układu wzrokowego.

NERW WZROKOWY - To nerw czaszkowy, złożony z dwóch odgałęzień, każde z nich przewodzi inf. wzrokowe z warstw komórek zwojowych, gdzie następuje skrzyżowanie się aksonów przenoszących inf. nosowych połówek obu siatkówek i powstają dwa pasma wzrokowe, z których każde przenosi reprezentacje połowy pola widzenia do bocznego kolankowatego ciała jądra.

PROMIENISTOŚĆ WZROKOWA - Tworzą ją aksony neuronów głównego jądra ciała kolankowatego bocznego, które kierują się przez torebkę wew. do kory wzrokowej.

CIAŁA KOLANKOWATE BOCZNE - To podkorowe jądro przekaźnikowe w drodze wzrokowej ssaków wyższych – składa się z sześciu warstw kom. Tu zostają opracowane informacje docierające z siatkówek, a następnie odesłane do projekcyjnej okolicy wzrokowej w płacie potylicznym kory mózgowej. Neurony c.k.b. mają pola recepcyjne na siatkówce o podobnej koncentrycznej organizacji jak kom. zwojowe.

WZGÓRKI CZWORACZNE GÓRNE - To dwa przednie wyraźne zbiorowiska kom. nerwowych w blaszce czworacznej pnia mózgu, stanowiące część układu wzrokowego. U niższych kręgowców reprezentują cały system, u wyższych nie są tak ważne, jak odruchy wzrokowe przy śledzeniu poruszających się bodźców.

JĄDRO NADSKRZYŻOWANIOWE - Znajduje się w przedniej części podwzgórza, dochodzą do niego włókna układu wzrokowego, wpływając na rytm okołodobowy.

KORA WZROKOWA (V1 – V5) - System ośrodków mózgowych uczestniczących w mechanizmach widzenia. V1 – projekcyjna okolica wzrokowa, na płacie potylicznym, reprezentacja środkowej siatkówki, inf. wzrokowa ulega wstępnemu procesowi integracji i zostaje przekazana do okolic asocjacyjnych V2 i V3, następnie dwoma strumieniami (MT) w płacie ciemieniowym i do okolicy V4 w płacie skroniowym.

UCHO WEWNĘTRZNE (błędnik) - Jedna z trzech anatomicznych części organu słuchu, najgłębsza część ucha znajdująca się w części skalistej płata skroniowego. Ucho wewnętrzne składa się z błędnika i nerwu statyczno – słuchowego. Błędnik (system połączonych kanałów i woreczków) dzieli się na: błędnik kostny i jego odpowiednik, błędnik błoniasty znajdujący się wewnątrz błędnika kostnego. Przestrzeń między błędnikiem kostnym i błoniastym wypełnia ciecz zwana perilimfą, natomiast wewnątrz błędnika błoniastego znajduje się ciecz zwana endolimfą. W skład błędnika wchodzi: ślimak (nazwany tak od swej budowy w kształcie skorupki ślimaka), wewnątrz którego znajduje się aparat zmysłu słuchu, przedsionek i trzy kanały półkoliste, w których znajduje się aparat zmysłu równowagi. Nerw statyczno – słuchowy (VIII nerw czaszkowy) składa się z części słuchowej i przedsionkowej. Droga słuchowa, czyli droga przewodzenia bodźca słuchowego w obrębie układu nerwowego, biegnie do kory płata skroniowego mózgu, a przedsionkowa do móżdżku.

TRZY KOSTECZKI SŁUCHOWE - Są to trzy kosteczki ułożone szeregowo – młoteczek, kowadełko i strzemiączko. Znajdują się w uchu środkowym i służą do przekazywania drgań bębenka do płynów ślimaka. Kosteczki słuchowe działają na zasadzie dźwigni w przenoszeniu dźwięku ze środowiska gazowego (w uchu zewnętrznym i środkowym) do przestrzeni płynowych ucha wewnętrznego. Dwa mięśnie wewnątrzuszne (napinacz błony bębenkowej i mięsień strzemiączkowy) zapewniają prawidłową ruchomość tej konstrukcji i spełniają funkcję akomodacyjną w przenoszeniu dźwięku. Młoteczek kontaktuje się z błoną bębenkową, a strzemiączko z tzw. okienkiem owalnym.

ŚLIMAK BŁONIASTY - Spiralna struktura o kształcie muszli ślimaka w uchu wew., zawierająca receptory słuchu. U człowieka ma ona 2 i 3\4 zakrętu, dość grubą podstawę i zwęża się ku górze. Ślimak jest kanałem kostnym zawierającym 3 kanały wypełnione płynem (przewód przedsionkowy, przewód bębenkowy i przewód ślimakowy), biegnące przez całą jego długość. Te 3 kanały oddzielone są od siebie membraną Reissnera i podstawną błoną ślimaka. Ślimak, wypełniony płynem, na całej długości posiada kom. rzęsaste. Płyn ślimaka przemieszczany jest przez fale dźwiękowe (dochodzące za pośrednictwem kosteczek ucha środkowego), wówczas komórki rzęsaste uginają się i dochodzi do reakcji chemicznej pobudzającej odpowiednie zakończenia nerwowe, co powoduje przesyłanie informacji do obszarów mózgu, odpowiedzialnych za słyszenie.

NARZĄD CORTIEGO - Bardzo czuły narząd znajdujący się wzdłuż błony podstawnej. Nazwany tak od nazwiska swego odkrywcy. Jest to właściwy narząd słuchu. Zasadniczą częścią tego organu jest około 15 000 kom. rzęsistych, ułożonych rzędami. Od komórek tych odchodzą tysiące włókien nerwowych, przekazujących dane o częstotliwości, natężeniu i barwie dźwięku do mózgu, gdzie powstają wrażenia słuchowe.(drgania powodują odchylenie się błony podstawnej od sztywniejszej błony nakrywkowej, co rozciąga rzęski, wskutek czego powstaje potencjał receptorowy). Komórki receptorowe (zmysłowe) narządu Cortiego są receptorami słuchowymi, pobudzanymi przez błony (podstawną, siatkowatą i pokrywającą).

DROGA SŁUCHOWA - Tzw. wstęga boczna, 1 z 3 części systemu wstęgowego, która biegnie w kształcie dziobów przez rdzeń kręgowy i most, prowadząc włókna systemu słuchowego. Drogę słuchową określa się jako połączenie nerwowe między narządem słuchu w ślimaku ucha wewnętrznego i ośrodkiem słuchu w korze mózgowej. Składa się ona z licznych, pojedynczych neuronów, które w obrębie mózgu, w jego jądrach, a poza mózgiem w zwojach, ulegają przełączeniu i są powiązane z innymi drogami nerwowymi.

WZGÓRKI CZWORACZNE DOLNE - Zbiorowisko kom. nerwowych w blaszce czworacznej pnia mózgu, stanowiące część układu słuchowego. Przechodzą przez nie szlaki nerwu słuchowego w drodze do jądra ciała kolankowatego przyśrodkowego i do kory słuchowej. Każdy wzgórek pokrywy śródmózgowia dolny otrzymuje inf. z narządu słuchu znajdującego się po tej samej stronie i po przeciwnej stronie; inf. z tej samej strony ciała przechodzi bezpośrednio z jąder ślimakowych, a z przeciwnej strony – z jądra oliwkowego górnego. Głównym ośrodkiem słuchu we wzgórku pokrywy jest jądro środkowe z organizacji tonotopowej.

CIAŁA KOLANKOWATE PRZYŚRODKOWE - Wyższy hierarchicznie ośrodek słuchu niż wzgórki czworaczne dolne, znajdujący się w tylnej części wzgórza. Jest to zestaw owalnych parzystych mas tkankowych leżących z tyłu wzgórza. Jądra ciała kolankowatego przyśrodkowego są ważnymi punktami synaptycznymi dla słuchu. Drogi aferentne łączą wzgórki dolne z jądrem kolankowatym przyśrodkowym, a te przekazują impulsy do kory słuchowej. Włókna nerwowe z ciał kolankowatych przyśrodkowych niosą inf. zarówno zorganizowane tonotopowo, jak i nie wykazujące tonotopii.

APARAT PRZEDSIONKOWY - Jama kostna w błędniku ucha zewn. , zawierająca 2 kuliste struktury błoniaste (łagiewkę oraz woreczek) i 3 kanały półkoliste, stanowiące sensoryczny mechanizm percepcji położenia głowy, przyspieszenia i opóźniania (tzw. narząd równowagi). Łagiewka jest większa od woreczka (ma warstwę receptorów w tzw. plamce, które reagują na zmiany w orientacji głowy. Woreczek posiada receptory reagujące na zmiany położenia głowy (przyspieszenia liniowe), 3 kanały półkoliste, ułożone względem siebie pod katem prostym, składające się z błoniastego kanału wypełnionego endolimfą. Ruch głowy powoduje ruch endolimfy, która oddziałuje wtedy na kom. włoskowe grzebienia (narządu zawierającego receptory) w opuszce (rozszerzonym końcu każdego kanału).

CZUCIE POWIERZCHNIOWE - Czucie somatyczne skórne, obejmujące czucie dotyku, ciepła, zimna i bólu, odpowiadające za pobudzenie receptorów czucia: termoreceptorów ( receptory położone w głębszych warstwach skóry, wyst. w dwóch rodzajach – inne reagują na ciepło, a inne na zimno. Informacje o temp. Otoczenia przesyłane są do ośrodka termoregulacji w podwzgórzu oraz do ośrodków czucia temp. w płacie ciemieniowym kory mózgowej), i mechanoreceptorów (dotyk; mogą znajdować się tuż pod powierzchnią skóry, wtedy reagują na najlżejszy dotyk, lub głębiej wtedy odbierają silniejszy nacisk). Termoreceptory to: ciałka Paciniego, ciałka Meissnera, ciałka Merkela, zakończenia Ruffiniego i koszyczki okołomieszkowe.

CZUCIE GŁĘBOKIE - Czucie głębokie dzieli się na czucie mięśniowe (receptory w mięśniach i ścięgnach), czucie kinestetyczne (odczuwanie ciała oraz jego ruchu) i czucie ciężaru, oporu i siły przeciwstawiającej się ruchom. W czuciu kinestetycznym odgrywa też ważna rolę info z receptorów dotyku w skórze w pobliżu stawów. Czucie głębokie jest źródłem info dla ośrodków ruchu o aktualnym stanie narządu ruchu, na niej opiera się percepcja ruchu, ułożenie kończyn, stereognozja i rozpoznawanie obejmowanych ręką przedmiotów.

DROGI CZUCIA SOMATYCZNEGO - Droga czucia somatycznego ma organizację trzystopniową, tzn. że w jej skład wchodzą neurony I, II i III rzędu. Inf. czuciowa biegnie do wzgórza dwoma kanałami. Jeden kanał tworzą szwy tylne rdzenia kręgowego i wstęga przyśrodkowa (tzn. droga wstęgowa), drugi kanał tworzą drogi w sznurach przednich i bocznych rdzenia kręgowego (tzn. droga przednio – boczna). Droga wstęgowa przewodzi impulsy precyzyjnego czucia dotyku, ucisku na skórę, wibracji, czucie ułożenia kończyn. Droga przednio – boczna przewodzi impulsy czucia bólu, temp. i nieprecyzyjnego czucia dotyku – inf. przewodzona jest wolno i słabo odzwierciedla lokalizację bodźca. OPUSZKA WĘCHOWA - Zgrubienia przy końcu nerwu węchowatego, leżące przy postawie mózgu, tuż nad jamą nosową( występuje opuszka prawa i lewa). Każda z opuszek zawiera złożoną sieć nerwową, która przetwarza inf. węchowe i przesyła je do ośrodków mózgowych w tej samej półkuli mózgu. Każda z nich u człowieka zawiera kilka tysięcy kłębuszków węchowych. Opuszka węchowa odznacza się podwójną organizacją: osmotyczną (reakcja na zapachy) i przestrzenną.

KOMÓRKI MITRALNE - Komórki stanowiące drugi neuron drogi węchowej. Ich neuryty tworzą pasmo węchowe, wchodzą do ciała prążkowanego i nawiązują kontakty synaptyczne z neuronami trzecimi drogi węchowej, których wypustki biegną do komory węchowej kresomózgowia.

WĘCHOMÓZGOWIE - Część układu limbicznego, „mózg zapachowy”, zawierający opuszki nerwu węchowego, drogę węchową, obszar gruszkowaty, korę gruszkowatą i część ciała migdałowatego.

DROGI CZUCIA SMAKU - Organizacja drogi smakowej jest mało znana. Impulsy smakowe docierają do jądra smakowego w rdzeniu przedłużonym, które stanowi przednią część jądra samotnego, i stąd zostają one przesłane do jądra brzusznego tylno – przyśrodkowego wzgórza, a następnie do okolicy smakowej w zakręcie

zaśrodkowym płata potylicznego kory mózgu, w pobliżu czuciowej reprezentacji języka. Część impulsów smakowych dociera do układu limbicznego, głównie podwzgórza i ciała migdałowatego. Mają one znaczenie dla oceny pokarmu w kategoriach przyjemności i przykrości.

NAGIE ZAKOŃCZENIA NERWOWE - To receptory polimodalne (wrażliwe na bodźce różnych kategorii), pozbawione osłonek (bezmielinowe), otoczone tylko neurylemmą rozgałęzienia aksonów, będące receptorami C (próg bólu F 0 B 0bólu(nocyceptory). Reagują na bodźce termiczne o temp. od 41 do 49 C. Są pobudzane przez bodźce mechaniczne (ucisk, ukłucie) i są wrażliwe na F 0 B 0=44,5 bodźce chemiczne. Występują w skórze, w narządzie ruchu; w rogówce oka; w miazdze zębowej i w oponie twardej mózgu.

ISTOTA SZARA OKOŁOWODOCIĄGOWA - Obszar śródmózgowia otaczający wodociąg mózgu. Zawiera komórki wrażliwe na opiaty, które odgrywają ważną rolę w hamowaniu bólu poprzez zstępujące włókna nerwowe (aksony). Te łączą się z neuronami w dolnej części pnia mózgu i rdzenia kręgowego, które pośredniczą w znoszeniu odczuwania bólu. Odgrywa również ważną rolę w regulowaniu agresywnego zachowania oraz reakcji seksualnych osobników żeńskich.

RECEPTORY OPIOIDOWE - To specyficzne, postsynaptyczne receptory znajdujące się w różnych częściach mózgu (przedniej części ciała migdałowatego, centralnej okolicy szarej, podwzgórzu), które wychwytują substancje z grupy opiatów. Aktywacja receptorów opioidowych mi i delta zwiększa uwalnianie dopaminy z neuronów jądra półleżącego za pomocą zmniejszenia funkcji interneuronów GABA, które hamują układ dopaminergiczny. Aktywacja receptora Kappa wywołuje stany awersyjne i dysforyczne. Receptory opioidowe działają najlepiej (i naturalnie) w wypadku endorfin, ale wychwytują także inne opiaty, zarówno naturalne, jak i syntetyczne.

ENDORFINY (wewnętrzne morfiny) - Opiaty wewnątrzpochodne, związki chemiczne (pochodne peptydów), które działają przeciwbólowo podobnie do morfiny i są wytwarzane przez niektóre nasze komórki ( np. neurony, niektóre komórki wydzielające hormony). Organizm zwiększa produkcję endorfin po urazie, żeby zmniejszyć ból. Dużo endorfin wytwarzają też komórki nerwowe osób zakochanych (dlatego rozstanie z ukochaną osobą jest porównywalne do odstawienia narkotyku).

DROGA AFERENTNA - To droga przenoszenia impulsów nerwowych z obwodu (organów zmysłu) do lub w kierunku ośrodkowego układu nerwowego. Drogi aferentne są drogami nerwowymi przewodzącymi informację od receptorów do ośrodkowego układu nerwowego.

DROGA EFERENTNA - To droga przewodzenia impulsów nerwowych z ośrodkowego układu nerwowego na zewnątrz, do peryferii (mięśni, gruczołów). Eferentne neurony oraz eferentne drogi nerwowe przenoszą informację do efektorów i są ogólnie nazywane neuronami lub szlakami ruchowymi.

MOTONEURONY (HAMOWANIE MIĘŚNI PRZEZ INTERNEURONY) - Unerwiają mięśnie kończyn i tułowia. Skupione są w ośrodkach ruchowych w rdzeniu kręgowym i w pniu mózgu. W ośrodkach ruchowych występują trzy rodzaje neuronów: alfa, gamma, beta. Motoneurony alfa są właściwymi neuronami ruchowymi, tworzą jednostki ruchowe, motoneurony gama unerwiają włókna mięśniowe, motoneurony beta unerwiają zarówno właściwe włókna mięśniowe jak włókna śródwrzecionowe. Oprócz motoneuronów w ośrodkach ruchowych są interneurony – tu należą komórki Renshawa, które są pobudzane przez motoneurony alfa - hamują natomiast te same, a także inne znajdujące się w sąsiedztwie motoneurony alfa. Hamowanie to zapobiega nadmiernemu pobudzaniu mięśnia.

EFEKTOR - To narząd wykonawczy organizmu żywego wykonujący lub zmieniający swoją czynność pod wpływem pobudzeń nerwowych (końcowa część łuku odruchowego). Są nimi mięśnie: szkieletowe, mięśnie gładkie (układ mięśniowy) i gruczoły.

ODRUCHY RDZENIOWE - Jest to odruch, w którym łuk odruchowy przebiega przez rdzeń kręgowy.

ODRUCH NA ROZCIĄGANIE (miotatyczny) - Jest to odruch monosynaptyczny, w którym skurcz mięśni występuje wskutek uprzedniego ich rozciągnięcia. Kontrolują one długość mięśnia na drodze ujemnego sprzężenia zwrotnego. Utrzymuje stałą długość mięśnia w odpowiedzi na działanie sił zewnętrznych próbujących ją zmienić. Może być wywołany w każdym mięśniu szkieletowym na skutek puknięcia danego mięśnia lub jego ścięgna. Spowodowane w ten sposób rozciągnięcie mięśnia wywołuje jego skurcz. Przykładem jest odruch kolanowy.

PRĄŻKOWIE - Hamuje zewnętrzną i wewnętrzną część gałki bladej za pośrednictwem neuronów wykorzystujących jako przekaźnik kwas gamma – masłowy. Tworzą je jądro ogoniaste i skorupa. Przez prążkowie przebiega informacja idąca z kory mózgowej do jąder podstawnych.

JĄDRO CZERWIENNE - To grupa komórek nerwowych w pokrywie tworząca część pozapiramidowego układu ruchowego. Jest ono ważnym spoiwem w przekazywaniu informacji po układzie korowo – czerwienno-kręgowym, biegnącym od kory przez jądro czerwone do rdzenia kręgowego.

MÓŻDŻEK - To odcinek mózgu u kręgowców graniczący ze śródmózgowiem i rdzeniem przedłużonym. Móżdżek składa się z 2 półkul, które połączone są za pomocą tzw. Robaka. Na przekroju poprzecznym móżdżku widoczna jest cienka istota szara, która stanowi korę móżdżku i objęta przez nią istota biała tworząca ciało rdzenne – w którym znajdują się móżdżkowe jądra podkorowe – najlepiej rozwinięte u ssaków. W móżdżku mieszczą się ośrodki odruchowe – regulują napięcie mięśni szkieletowych i siłę ich skurczu oraz są ośrodkami koordynującymi ruchy i odpowiadają za utrzymywanie równowagi. Poza tym móżdżek uczestniczy w

kierowaniu mechanizmami regulującymi precyzję wykonywanych ruchów dowolnych i niektórych czynności wegetatywnych. Móżdżek otrzymuje informacje z proprioreceptorów z narządu równowagi, z ośrodków wzrokowych i wyższych ośrodków nerwowych kresomózgowia.

ISTOTA CZARNA - To warstwa istoty szarej mózgowia, neurony zawierające barwnik. Komórki istoty czarnej leżą w istocie białej śródmózgowia, ich utrata jest cechą choroby Parkinsona.

KORA RUCHOWA - Obszar z tyłu płatów czołowych. Kontroluje ruchy dobrowolne.

CHOROBA PARKINSONA - To zaburzenie neurologiczne; jego nazwa pochodzi od J. Parkinsona, który opisał to zaburzenie po raz pierwszy. Początkowe objawy tej choroby: drżenie, wyraz twarzy przypominający maskę, utrata koordynacji sensoryczno – motorycznej, utrata zdolności do inicjowania działania oraz ogólna skłonność do szybkiego zmęczenia. Występują również ledwo uchwytne braki w sferze świadomości, dotyczące uczenia się pamięci, trudne do określenia w pojedynczych przypadkach. Choroba ta wywołana jest niedoborem dopaminy w zwojach podstawy mózgu. Również zwana parkinsonizmem.

DOPAMINA - To neuroprzekaźnik syntetyzowany i utrwalany przez neurony ośrodkowego układu nerwowego. Rola: - w układzie pozapiramidowym jest odpowiedzialna za ruch, koordynację oraz napięcie mięśni. Niedobór w tym układzie objawia się chorobą Parkinsona, nadmiar – pląsawicą Huntingtona. - W układzie limbicznym jest odpowiedzialna za procesy emocjonalne, wyższe czynności psychiczne oraz w znacznie mniejszym stopniu za procesy ruchowe, - W podwzgórzu jest związana głownie z regulacja wydzielania hormonów, a szczególnie prolaktyny i gonadotropin.

PLĄSAWICA HUNTINGTONA - To dziedziczona choroba neurologiczna, charakteryzująca się postępującym osłabieniem czynności poznawczych i mięśniowych, a w późniejszych etapach poważnymi zmianami osobowości. Pacjenci wykazują braki w takich obszarach poznawczych, jak uwaga, wydobywanie z pamięci, rozwiązywanie problemów i funkcje wzrokowo – percepcyjne. Dysfunkcje pamięci są ograniczone do przypominania sobie danego materiału, a rozpoznawanie jego jest często nienaruszone. Chorobę wywołuje gen dominujący.

ACETYLOCHOLINA - To substancja pobudzająca, neuroprzekaźnik, znajdująca się w różnych częściach organizmu, będąca chemicznym przekaźnikiem impulsów w połączeniach nerwowo – mięśniowych we wszystkich mięśniach szkieletowych. Jest to również neuroprzekaźnik. KORA PRZEDCZOŁOWA – przednia część płata czołowego, reagująca przede wszystkim na bodźce czuciowe sygnalizującego konieczność wykonania ruchu.

KORA PRZEDRUCHOWA – obszar płata czołowego leżący przed pierwszorzędową korą ruchową uaktywniający się podczas planowania ruchu (str. 239 Kalat)

REFRAKCJA Bezwzględna – okres niepobudliwości komórki nerwowej trwający równolegle z okresem trwania potencjału czynnościowego. Względna – okres, gdy neuron znajduje się w stanie hiperpolaryzacji i może zostać pobudzony jedynie przez bodźce ponadprogowe. Refrakcja zapobiega sumowaniu potencjału czynnościowego i zapewnia jego przewodzenie w aksonie tylko w jednym kierunku. REPOLARYZACJA to proces odwrotny do depolaryzacji, zespół zjawisk fizykochemicznych następujący po przejściu impulsu nerwowego, przywracający polaryzację błony komórkowej czyli różnicę potencjału elektrycznego ( potencjał spoczynkowy ) między zewnętrzną a wewnętrzną powierzchnią błony komórkowej, wewnątrz komórki ładunek staje się ujemny, na zewnątrz dodatni; istotny jest w tym procesie ruch jonów sodu z wnętrza komórki na zewnątrz, a jonów potasu w przeciwnym kierunku.

POTENCJAŁ SPOCZYNKOWY Vsp To potencjał elektryczny pomiędzy wnętrzem komórki a środowiskiem zewnętrznym w sytuacji, gdy komórka ta jest w stanie spoczynku – nie przewodzi żadnego bodźca. Wynosi około –70mV.

POTENCJAŁ CZYNNOŚCIOWY (impuls nerwowy) Lokalna zmiana potencjału elektrycznego (odwrócenie różnicy potencjałów po obu stronach błony) powstająca w komórce nerwowej w czasie jej aktywności, tzn., gdy potencjał przekroczy określony próg. Trwa krócej niż 1ms, osiąga maksymalną wartość +30mV

PRZEWODNICTWO CIĄGŁE Występuje w aksonach niezmielinizowanych (bezmielinowych). Przekazywanie impulsu w sposób bierny (od miejsca polaryzacji dodatniej do ujemnej) wzdłuż neuronu. Trwa o wiele wolniej od przewodnictwa skokowego.

PRZEWODNICTWO SKOKOWE Występuje w aksonach zmielinizowanych. Przekazywanie impulsu wzdłuż neuronu od jednego przewężenia Ranviera (nieosłoniętej osłonką mielinową

powierzchni aksonu) do drugiego.

NEUROGENEZA Jest to proces powstawania nowych neuronów w mózgu z komórek macierzystych.

KOMORKI MACIERZYSTE Są to komórki zdolne do potencjalnie nieograniczonej liczby podziałów. Mają zdolność do różnicowania się do innych typów komórek. Są nieśmiertelne i samo odnawialne. SYNAPSA to połączenie między dwoma kolejnymi neuronami lub neuronem i komórką przez niego pobudzaną.

SYNAPSA CHEMICZNA To rodzaj synapsy, w której impuls nerwowy zostaje przeniesiony z jednej komórki na drugą przy udziale neurohormonu. W tej synapsie komórki są od siebie oddalone, między nimi powstaje szczelina synaptyczna. Zakończenie neuronu presynaptycznego tworzy kolbkę synaptyczną, w której są wytwarzane neuroprzekaźniki, które łączą się z receptorami, powodując depolaryzację błony postsynaptycznej. Występują tam, gdzie niepotrzebne jest szybkie przekazywanie impulsu, np. w narządach wewnętrznych.

NEURON PRESYNAPTYCZNY Neuron pobudzający, przewodzący sygnał.

NEURON POSTSYNAPTYCZNY Neuron pobudzany, odbierający sygnał.

SYNAPSY POBUDZAJĄCE I HAMUJĄCE Synapsa pobudzająca – rodzaj synapsy wywołujący częściową depolaryzację błony postsynaptycznej. Dopiero sumujące się potencjały powodują powstanie potencjału czynnościowego. Synapsa hamująca - rodzaj synapsy wywołujący częściową hiperpolaryzacją błony postsynaptycznej. Pobudzanie i hamowanie spełniają ważną funkcję w układzie nerwowym, gdyż umożliwiają eliminację przekazywania impulsów o małym znaczeniu biologicznym, a wzmacniają przewodzenie impulsów powstałych pod wpływem bodźców o dużym znaczeniu biologicznym.

KOLBKA SYNAPTYCZNA Zaokrąglona struktura mieszcząca się na końcu aksonu, która przekazuje impulsy do następnego w kolejności neuronu. Tu wytwarzane są neuroprzekaźniki, które łączą się z receptorami, powodując depolaryzację błony postsynaptycznej.

BŁONA PRESYNAPTYCZNA Błona neuronu presynaptycznego. Tu działają autoreceptory.

BŁONA POSTSYNAPTYCZNA Błona neuronu postsynaptycznego. Tu znajdują się receptory postsynaptyczne. Jest pogrubiona i tworzy tzw. Zagęszczenie postsynaptyczne.

SZCZELINA SYNAPTYCZNA Przestrzeń między błoną presynaptyczną a błoną postsynaptyczną synapsy chemicznej. Zawiera filamenty białka, które rozciągają się od części pre – do postsynaptycznej, co służy utrzymaniu błon blisko siebie.

RECEPTORY Białka, których budowa umożliwia rozpoznanie i przyłączenie właściwego przekaźnika. Związana cząsteczka może być przetransportowana do wnętrza komórki lub służyć jako sygnał do odpowiedniej reakcji.

AUTORECEPTORY Receptory czułe na neuroprzekaźnik uwalniany przez neuron, na którym się znajdują (odwrotnie heteroreceptory – czułe na neuroprzekaźniki innych neuronów). Uczestniczą w regulacji uwalniania neuroprzekaźnika, jego syntezy, a także w modulacji częstotliwości generowania potencjałów czynnościowych.

BIAŁKA TRANSPORTOWE WYCHWYTU ZWROTNEGO Białka znajdujące się na błonie presynaptycznej, do których dołączają się cząsteczki neuroprzekaźnika uwalniane z danej kolbki. Białka te z powrotem w całości dostarczają je (cząsteczki neuroprzekaźnika) do kolbki synaptycznej.

PĘCHERZYKI SYNAPTYCZNE Zbiorniki gotowego przekaźnika znajdujące się w kolbce synaptycznej, tkwią w okach sieci utworzonej z włókienek białka aktyny. Pod wpływem impulsu nerwowego rozluźnia się związek pęcherzyków z aktyną, pęcherzyki przesuwają się w kierunku synapsy, aż osiągną ścisły kontakt z błoną presynaptyczną. W miejscu kontaktu z błoną powstaje otwór, przez który z pęcherzyków do szczeliny synaptycznej wydostają się przekaźniki. Pusty pęcherzyk odrywa się od błony i zostaje wykorzystany na magazyn nowej porcji przekaźnika.

NEUROPRZEKAŹNIKI (neurotransmitery) Przekazują informacje między neuronami lub między neuronami a narządami wykonawczymi. Są uwalniane z pęcherzyków synaptycznych w synapsie na zakończeniach synaptycznych neurony „nadawczego” i działają na swoiste dla nich receptory, indukując w innym neuronie („odbiorczym”) procesy czynnościowe pobudzania i hamowania. Mogą działaś również na receptory presynaptyczne i regulować uwalnianie następnych porcji tego samego przekaźnika. Zmiany w równowadze neuroprzekaźników powodują chorobę Parkinsona, pląsawicę Huntingtona i schizofrenię.

Podstawowy neuroprzekaźnik pobudzający – kwas glutaminowy; hamujący – GABA.

EPSP Pobudzający potencjał postsynaptyczny rejestrowany z ciała komórki neuronu jako przejściowa depolaryzacja, powstający w wyniku aktywacji kilku synaps.

IPSP Hamujący potencjał postsynaptyczny powstający pod wpływem GABA na skutek zwiększenia przepuszczalności błony postsynaptycznej dla jonów Cl. Ma bardzo podobne właściwości do EPSP, z tym wyjątkiem, że ma charakter hamujący.

KANAŁY WAPNIOWE Kanały jonowe, aktywowane przez depolaryzację błony, przez które jony Ca2+ mogą dostawać się ze środowiska zewnątrzkomórkowego do wnętrza neuronu. Obecność jonów wapnia wewnątrz komórki powoduje zmianę struktury oraz rozluźnienie związku pęcherzyków synaptycznych z aktyną. Odpowiedzialne są za sprzężenie pobudzeniowo – wydzielnicze w neuronach, dendrytyczne potencjały czynnościowe oraz sprzężenie elektromechaniczne w mięśniach. DZIAŁANIE AGONISTYCZNE I ANTAGONISTYCZNE LEKÓW Działanie agonistyczne – współdziałanie, stymulacja. Substancja chemiczna swą budową przypomina neuroprzekaźnik, który łączy się z receptorem, wywołując pobudzenie, np. amfetamina stymuluje wydzielanie dopaminy i noradrenaliny. Działanie antagonistyczne Cząsteczka leku łączy się z receptorem i blokuje go, przez co właściwe cząsteczki neuroprzekaźnika nie mają się z czym połączyć. Nie wywołuje to efektów. OŚRODKOWY UKŁAD NERWOWY (OUN) inna nazwa to: centralny układ nerwowy (CUN) – jest to najważniejsza część układu nerwowego kręgowców. Ośrodkowy układ nerwowy jest chroniony przez kości czaszki oraz kręgosłup. Zbudowany jest z istoty szarej i białej. Częścią składową istoty szarej są komórki nerwowe. Oprócz nich znajdują się włókna nerwowe rdzenne i bezrdzenne, tkanka glejowa i naczynia krwionośne wraz z paskami tkanki łącznej . Skład istoty białej to tkanka glejowa, naczynia włókien nerwowych nie mających osłonki Schwanna.W skład ośrodkowego układu nerwowego wchodzą: mózgowie, dzielące się na: rdzeń przedłużony, w którym znajdują się ośrodki kierujące odruchami bezwarunkowymi – ośrodki oddechowe, regulujące pracę serca, ciśnienie krwi, ośrodki odpowiedzialne za żucie, połykanie, wydzielanie śliny, ośrodki kojarzeniowe słuchu i równowagi oraz koordynacji ruchowej. tyłomózgowie, będący ośrodkiem kontroli, koordynacji i regulacji ruchów, odpowiedzialnym za utrzymanie równowagi ciała. śródmózgowie, czyli pierwotny ośrodek analizy wzroku i słuchu. międzymózgowie, w którym znajdują się ośrodki nerwowe głodu/ sytości, termoregulacji, pragnienia, agresji/ucieczki, popędu płciowego i instynktu macierzyńskiego. kresomózgowie – dwie półkule pokryte korą mózgową, dzielącą się na płaty: czołowy - związany m.in. z pamięcią, uwagą, kontrolą zachowania, planowaniem, hamowaniem reakcji, zawiera również ośrodki ruchowe oraz pole Broca (zazwyczaj w lewej półkuli), związane z kontrolą ekspresji mowy, ciemieniowy - zawiera m.in. ośrodki czucia skórnego, rozumienia i kojarzenia informacji pochodzących ze zmysłów oraz ośrodki uwagi, potyliczny - ośrodki wzrokowe, skroniowy - zawiera m.in. ośrodek rozumienia wrażeń słuchowych (pole Wernickego, zazwyczaj w lewej półkuli) a także ośrodki związane z emocjami oraz pamięcią, rdzeń kręgowy

OBWODOWY UKŁAD NERWOWY

składa się z układu somatycznego i autonomicznego. Nerwy przekazują informacje pomiędzy ośrodkowym układem nerwowym i poszczególnymi narządami. Część somatyczna obwodowego układu nerwowego przewodzi impulsy nerwowe pomiędzy receptorami, ośrodkowym układem nerwowym a mięśniami lub gruczołami. Część autonomiczna łączy ośrodkowy układ nerwowy i narządy wewnętrzne, jak np. serce czy żołądek. Obwodowy układ nerwowy obejmuje 12 par nerwów czaszkowych oraz 31 par nerwów rdzeniowych. Uszkodzenia obwodowego układu nerwowego powodują niedowłady lub porażenia mięśni oraz zaburzenia czucia. Składa się on również z nerwów czuciowych - przewodzących impulsy do ośrodkowego układu nerwowego, oraz nerwów ruchowych- za których pośrednictwem impulsy wędrują do mięśni i gruczołów, oraz nerwów mieszanych, tj. ruchowo-czuciowych.

UKŁAD WSPÓŁCZULNY( SYNAPTYCZNY) – sieć neuronalna przygotowująca narządy wewnętrzne do wydatkowania energii. Układ nerwowy współczulny to sieć neuronów , której rolą jest przygotowanie narządów wewnętrznych do wydatkowania energii .Składa się z dwóch łańcuchów zwojów ułożonych wzdłuż rdzenia kręgowego, z którym są połączone wiązki aksonów. Zwoje występują na poziomie części środkowej rdzenia ( segmenty piersiowe i lędźwiowe).Wychodzące ze zwojów współczulnych włókna nerwowe docierają do narządów wewnętrznych i przygotowują je do zachowań typu „walcz lub uciekaj”, nasilają aktywność oddechową , podwyższają tętno, hamują procesy trawienne. Ponieważ wszystkie zwoje współczulne są ze sobą

połączone więc działają w sposób skoordynowany, choć niekiedy jedna część może być bardziej pobudzona niż inne. Synapsy zazwojowych układu sympatycznego wydziela noradrenalinę.

UKŁAD PRZYWSPÓŁCZULNY( PARASYMPATYCZNY) –układ sterujący wegetatywną, niezwiązaną z reagowaniem na zagrożenie aktywnością narządów wewnętrznych. Układ przywspółczulny jest blisko związany z układem współczulnym, najczęściej jego działanie jest przeciwstawne np. UW podwyższa tętno, a UP obniża. Układ parasympatyczny nasila procesy trawienne, a układ sympatyczny osłabia. Oba układy działają przeciwstawnie oraz znajdują się w stanie ciągłej aktywacji mogą one przyjmować różne wartości i wiele bodźców jest w stanie pobudzić oba systemy. Układ przywspółczulny jest nazywany również układem czaszkowo-krzyżowym, ponieważ składa się z nerwów czaszkowych oraz nerwów wychodzących z krzyżowej części rdzenia kręgowego. Zwoje przywspółczulne nie występują w formie łańcucha biegnącego wzdłuż rdzenia kręgowego. Długie, przedzwojowe aksony opuszczają rdzeń kręgowy i dochodzą do zwojów przywspółczulnych zlokalizowanych w pobliżu narządów docelowych. Krótsze włókna zazwojowe unerwiają narządy wewnętrzne.Zazwojowe włokna układu parasympatycznego na swoich zakończeniach wydzielają neuroprzekaźnik acetylocholinę

PIERWOTNE I WTÓRNE PĘCHERZYKI MÓZGOWE Pierwotne pęcherzyki mózgowe Trzy zgrubienia, które powstają w pierwszym miesiącu rozwoju w okresie prenatalnym z cewy moczowej. Są to: przodomózgowie, śródmózgowie i tyłomózgowie. Wtórne pęcherzyki mózgowe Pierwotne pęcherzyki mózgowe przekształcają się w drugim miesiącu rozwoju w pięć wtórnych pęcherzyków mózgowych. Z przodomózgowia – kresomózgowie i międzymózgowie, z tyłomózgowia – tyłomózgowie wtórne i rdzeniomózgowie, śródmózgowie.

KLINICZNE I EKSPERYMENTALNE METODY BADAWCZE/odwołanie się do wykład 4/Podejście do badań:kliniczne: mozg uszkodzony/wnioski /zdrowy zalety: badany obiekt naszego bezpośredniego zainteresowania wady: brak powtarzalności, brak kontroli warunków i eksperymentalne: manipulacja OUN/ obserwacja/zachowanie >manipulacja zachowaniem/obserwacja/>aktywność OUN, zalety: randomizacja, kontrola, manipulacja, powtarzalność. Metody badań: kliniczne to obserwacja, testy behawioralne, TK, MRI i eksperymentalne I schemat drażnienie(stymulacja),hamowanie, lezje (uszkodzenie) II schemat EEG, EP, PET, Firm EKSPERYMENT OSTRY Jest to jednorazowy eksperyment na danym zwierzęciu w stanie narkozy (jest w nim w czasie trwania eksperymentu); dzięki niemu można uzyskać informację o funkcjonowaniu narządów wewnętrznych i czynnościach UN; przeprowadzany głównie na zwierzętach bezkręgowych o nielicznych ale dużych komórkach nerwowych.

EKSPERYMENT CHRONICZNY To badanie nad zachowaniem. Na uśpionym zwierzęciu lub pod narkozą podczas przeprowadzania niezbędnych zabiegów operacyjnych.

APARAT STEREOTAKTYCZNY Umożliwia unieruchomienie głowy zwierzęcia; zbudowany jest z prowadnicy (ustawiona równolegle do głowy), ramienia z elektrodą oraz podziałki milimetrowej.

ATLAS STEREOTAKTYCZNY Wskazuje położenie elektrody.

DRAŻNIENIE (rodzaje) Drażnienie F 0 D 8 elektryczne Wykonywane za pomocą elektrod przytwierdzonych do czaszki cementem dentystycznym; uszkadza tkankę mózgową; dzięki niemu zlokalizowano m. In. Osrodki kierujace popędami, stanami emocjonalnymi, stanami czuwania i snu; obecnie zastępowane drażnieniem chemicznym. Drażnienie chemiczne F 0 D 8 Polega na wstrzykiwaniu do tkanki mózgowej lub komórek mózgu substancji modyfikujących aktywność neuronów ( związki aktywujące lub blokujące receptory przekaźników) Drażnienie osmotyczne F 0 D 8 Polega na wprowadzeniu do mózgu hipertonicznego roztworu chlorku sodu; rzadko stosowane Drażnienie F 0 D 8 termiczne Metoda polegająca na używaniu miniaturowych urządzeń (termody); stosuje się w badaniach nad czynnością ośrodków regulujących ciepłotę ciała.

LEZJE (uszkodzenia) Świadome uszkodzenia mózgu, trwałe lub czasowe wyłączenie ośrodków nerwowych; osiąga się przez uszkodzenie prądem elektrycznym przez wprowadzenie do niego substancji chemicznych.

IMPLANTACJA (wszczepianie) Proces zagnieżdżania jaja płodowego. Następuje w 5-6 dni po zapłodnieniu. Zapłodnione jajo wnika w błonę śluzową macicy ( doczesną), zagłębiając się aż do granicy między warstwą zbitą a gąbczastą. Zbyt głębokie zagnieżdżenie jaja płodowego staje się przyczyną łożyska wrośniętego. Implantacja to także etap w przeszczepianiu tkanek i narządów.

EEG (elektroencefalografia) Rejestrowanie prądów czynnościowych mózgu, stosowaniu w diagnozowaniu jego chorób oraz przy obserwacji

pacjenta będącego pod wpływem znieczulenia ogólnego.

PET Emisyjna tomografia pozytronowa; technika badawcza pozwalająca na zobrazowanie czynności mózgu in vivo (na żywo). Opiera się na badaniu metabolicznej aktywności oraz przepływu krwi w różnych częściach mózgu. Pacjentowi podaje się znakowaną radioaktywnie biologicznie czynną substancję (np. deoksyglukozę) i bada (przez pomiar promieniowania gamma) jej nagromadzenie w różnych częściach mózgu.

MÓZGOWIE Struktura, w której skład wchodzą mózg i móżdżek.

MÓZG Najważniejsza, centralna część ośrodkowego układu nerwowego. Składa się z trzech elementów funkcjonalnych: 1) Szlaków lub dróg nerwowych 2) Jąder mózgowych 3) Kory mózgu Sprawowane funkcje: - działanie sterujące, nadzorujące - utrzymanie homeostazy organizmu (m.in. częstość akcji serca, ciśnienie tętnicze krwi, równowaga wodno – elektrolitowa, temperatura ciała) - wyższe funkcje nerwowe (funkcje poznawcze, popędowe, pamięć i uczenie się)

PRZODOMÓZGOWIE Część mózgowia, jeden z pęcherzyków pierwotnych. Z przodomózgowia powstaje kresomózgowie i międzymózgowie. Zajmują się głównie przetwarzaniem informacji otrzymywanych z narządów zmysłów.

KRESOMÓZGOWIE Pęcherzyk wtórny mózgowia. Ośrodek decyzyjny mózgu. Nadzoruje większość czynności fizycznych i umysłowych. 1) kresomózgowie parzyste - płaszcz • kora mózgu • wyspa • hipokamp • węchomózgowie - jądra podstawne - istota biała półkul - komory boczne 2) kresomózgowie nieparzyste - ciało modzelowate - spoidło dziobowe - przegroda przezroczysta - sklepienie - blaszka krańcowa Ze ścian bocznych kresomózgowia powstają półkule mózgu.

MIĘDZYMÓZGOWIE Część mózgowia kręgowców, która obejmuje wzgórzomózgowie i podwzgórze. Stanowi ośrodek regulacji metabolizmu. Otrzymuje informacje czuciowe ze wszystkich układów czuciowych z wyjątkiem węchowego. Odgrywa bardzo istotną rolę w integracji informacji czuciowych i ruchowych. Z międzymózgowia wykształca się wzgórze i podwzgórze.

ŚRÓDMÓZGOWIE Środkowa część mózgu. Łączy się z móżdżkiem, rdzeniem przedłużonym oraz z międzymózgowiem. Jest ośrodkiem wzrokowym. Elementy mózgu: - blaszka czworacza (wzgórki czworacze dolne i górne) - konary mózgu - wodociąg mózgu - nakrywka konarów - istota szara okołowodociągowa - istota biała Wraz z tyłomózgowiem śródmózgowie tworzy pień mózgu.

TYŁOMÓZGOWIE WTÓRNE Część tyłomózgowia, z której rozwija się móżdżek, most oraz zamózgowie, z którego powstaje rdzeń przedłużony.

RDZENIOMÓZGOWIE Część mózgowia, z której powstaje rdzeń przedłużony i dalej rdzeń kręgowy.

RDZEŃ KRĘGOWY To część ośrodkowego układu nerwowego przewodząca bodźce między mózgowiem a układem obwodowym.

Umieszczony jest w biegnącym wzdłuż kręgosłupa kanale kręgowym. Od rdzenia odchodzą nerwy rdzeniowe. Tworzą go istota szara i istota biała.

ISTOTA SZARA I BIAŁA Istota biała Jeden z dwóch składników ośrodkowego układu nerwowego. Określa się w ten sposób skupiska wypustek nerwowych. Głównym budulcem tych wypustek jest błona komórkowa. Ma kolor biały. Istotę szara tworzą drogi nerwowe zstępujące – ruchowe i wstępujące – czuciowe. Istota szara Jeden z dwóch składników ośrodkowego układu nerwowego. Składa się z ciał komórek nerwowych (perikarionów). Ma barwę szarą.

KANAŁ ŚRODKOWY Przebiega we wnętrzu rdzenia kręgowego. Znajduje się w obrębie spoidła szarego. Jest kontynuacją układu komorowego mózgu i podobnie jak on wypełniony jest płynem mózgowo – rdzeniowym. U ludzi starszych ilość płynu w kanale środkowym zmniejsza się. Podczas rozwoju płodowego pozostaje otwarty, u dorosłych jest zrośnięty.

ROGI PRZEDNIE I ROGI TYLNE RDZENIA Rdzeń kręgowy składa się zarówno z istoty białej jak i z istoty szarej. Na przekroju poprzecznym istota szara jest w kształcie litery H. Ramiona tej litery to tzw. Rogi rdzenia, które tworzą słupy: z przodu dwa symetryczne rogi przednie, z tyłu – dwa rogi tylne. Rogi przednie (brzuszne) Zawierają neurony ruchowe, których długie wypustki (aksony) tworzą korzenia przednie, te zaś – nerwy. Rogi tylne (grzbietowe) Zawierają neurony czuciowe (nie są to pierwsze neurony drogi czuciowej, ponieważ jeszcze przed nimi są neurony tworzące zwoje rdzeniowe).

PIEŃ MÓZGU Struktura ośrodkowego układu nerwowego obejmująca wszystkie twory leżące na podstawie czaszki. Składa się z: - śródmózgowia - tyłomózgowia W pniu mózgu znajdują się liczne pierwotne ośrodki odpowiedzialne za utrzymanie funkcji życiowych. Znajdują się tam: ośrodek oddychania, ośrodek regulujący pracę serca, ośrodek regulujący ciśnienie tętnicze, ośrodek regulujący temperaturę organizmu, ośrodek regulujący metabolizm, przysadka będąca ważnym elementem układu dokrewnego, ośrodki odruchowe wzroku i słuchu, ośrodek integracji bodźców ruchowych i czuciowych i twór siatkowaty pnia mózgu odpowiedzialny za zdolność do czuwania, za stan przytomności i zdolność do wybudzania.

RDZEŃ PRZEDŁUŻONY Część mózgu (dokładniej tyłomózgowia) o kształcie ściętego stożka. Łączy rdzeń kręgowy z móżdżkiem. Skupione są w nim ośrodki nerwowe odpowiedzialne za funkcje odruchowe: ośrodek oddechowy, ośrodek ruchowy, ośrodek sercowy, ośrodki ssania, ośrodek żucia, ośrodek połykania, a także ośrodki odpowiedzialne za: wymiotowanie, kichanie, kaszel, ziewanie, wydzielanie potu.

MOST Część OUN należąca do pnia mózgu. Leży pomiędzy rdzeniem przedłużonym a śródmózgowiem. Wewnątrz znajdują się jądra mostu, twór siatkowaty i niektóre z jąder nerwów czaszkowych. Reguluje sen i czuwanie.

KONARY MÓZGU Utworzone są ze zbiegających się dróg wychodzących z półkul.

WODOCIĄG MÓZGU Część śródmózgowia łącząca III i IV komorę mózgu. Przebiega pośrodkowo (nieco łukowato) pomiędzy pokrywą a konarami, dzieląc śródmózgowie na część grzbietową i brzuszną.

ISTOTA CZARNA Znajduje się bardzo głęboko w środku mózgowia, w strukturach pnia mózgu. Oddziela odnogę mózgu od nakrywki. Składa się z warstwy zbitej i warstwy siatkowatej. Syntezuje dopaminę. Zanik jej komórek powoduje chorobę Parkinsona.

BLASZKA CZWORACZA Płytka istoty szarej pokrywająca śródmózgowie. Stanowi „podłoże” pod cztery wzgórki.

WZGÓRKI CZWORACZE GÓRNE I DOLNE Cztery wzgórki znajdujące się na blaszce czworaczej pod zgrubiałym płatem ciała modzelowatego. Wzgórki czworacze górne (przednie) – element dróg wzrokowych Wzgórki czworacze dolne (tylne) – element dróg słuchowych

JĄDRA SZWU (łac. nuclei raphes) - zgrupowanie serotoninergicznych komórek nerwowych w rdzeniu przedłużonym. Ich główną funkcją jest uwalnianie serotoniny do mózgu. Uważa się, że leki

przeciwdepresyjne z grupy SSRI działają na to jądro, a także na komórki, które są celem serotoniny wytwarzanej w tym jądrze.

TWÓR SIATKOWATY PNIA MÓZU

zaczyna się on w rdzeniu kręgowym i ciągnie przez cały pień mózgu (do międzymózgowia). Twór siatkowy pnia mózgu to przestrzenna sieć włókien rdzennych (najmocniej rozwinięta w grzbietowej części mostu i śródmózgowia), do którego płyną impulsy z całego organizmu.

UKŁAD SIATKOWATY

Całość układu siatkowego odpowiada za pobudzenie lub hamowanie kory mózgu i rdzenia kręgowego, przyczynia się do utrzymania świadomości i stanu czuwania, kontroluje czynność narządów czucia i napięcie mięśni szkieletowych, zwiększa wrażliwość receptorów, reguluje metabolizm oraz kieruje do ośrodków tylko ważne informacje. Układ siatkowy można podzielić na dwie części zstępującą i wstępującą.

UKŁAD SIATKOWATY WSTĘPUJACY ma za zadanie sprawdzać czynność ośrodków tyłomózgowia, śródmózgowia i międzymózgowia, a także hamować czynność neuronów korowych i zmniejszanie dopływu impulsów do kresomózgowia. Impulsy układu siatkowego wstępują do kory mózgu, docierają do niej oraz zstępują do rdzenia kręgowego. Reguluje poziom pobudzenia kory mózgowej ( tzw. tonus).Optymalny poziom wzbudzenia= optymalne funkcjonowanie UKŁAD SIATKOWATY ZSTĘPUJACY kontroluje czynności odruchowe rdzenia kręgowego, napięcie mięśni szkieletowych oraz czynność ośrodków nerwowych krążenia i oddychania

JĄDRO SIATKOWE MOSTU PRZEDNIE Odgrywa rolę w stanie snu i czuwania.

WZGÓRZOWY UKŁAD ROZLANEJ PROJEKCJI układy regulujące pobudliwość innych struktur mózgu; należy do nich układ siatkowaty (układ aktywujący- rozlany), i nieswoisty układ wzgórzowy (wzgórzowy układ rozlanej projekcji).

MÓZG IZOLOWANY Przecięcie pnia mózgu przez śródmózgowie( pomiędzy- wzgórkami górnymi i dolnymi blaszki czworaczej)powoduje stałą synchronizację czynności elektrycznej kory. Zwierzę ma śpiący wygląd i bodźce zewnętrzne (węchowe lub wzrokowe, bo tylko takie rodzaje oferentów dochodzą do tego preparatu) nie są w stanie spowodować jego wybudzenie.- znajduje się w śnie długofalowym MÓZGOWIE IZOLOWANE przecięcie pnia mózgu na granicy rdzenia przedłużonego i kręgowego zachowuje naprzemienność snu i czuwania w korze. Początkowo wydawało się, że zachowanie stanu czuwania było możliwe dzięki zwiększeniu ilości dochodzących bodźców(głównie z nerwu V- przewodzącego czucie z okolic całej głowy. PREPARAT PRETRYGEMINALNY Przecięcie pnia mózgu w przedniej części mostu, tuż przed odejściem korzonka czuciowego nerwu trójdzielnego topograficznie nieznacznie różni ten preparat od mózgu izolowanego. Jednak preparat pretrygeminalny pozostaje w stanie czuwania pomimo tego nie dociera do niego impulsacja z nerwu V. Okazuje się, że do zachowania stanu czuwania potrzebna jest ta okolica mózgu, której nie posiada mózg izolowany. Dalsze badania wykazały, że ze stanem czuwania związana jest czynność jądra siatkowatego przedniego mostu, które określono jako „ośrodek desynchronizacji. EEG To urządzenie o nazwie elektroencefalograf aktywność elektryczną mózgu za pomocą elektrod(najczęściej nie jest ich więcej niż osiem)umieszczonych na powierzchni głowy. Metoda ta pozwala na określenie w pewnym przybliżeniu parametrów aktywności bioelektrycznej mózgu. Pomiar EEG to uśredniona aktywność populacji komórek nerwowych znajdujących się w sąsiedztwie elektrody. Sygnał jest wzmacniany i zapisywany przez zapis EEG można stwierdzić czy osoba śpi, czuwa lub jest pobudzona. Nieprawidłowy przebieg fak EEG z jakiejś elektrody może sygnalizować obecność ogniska padaczkowego, nowotworu mózgu lub innych zmian chorobowych. RYTM ZSYNCHRONIZOWANY

Samoczynne zsynchronizowanie przez organizm pracy obu półkul (osiągnięcie stanu głębokiego odprężenia) ma miejsce dwa razy w ciągu doby: rano, kiedy się budzimy i wieczorem, gdy zasypiamy. Z reguły trwa to od kilkudziesięciu sekund do kilku minut, po czym równie nieświadomie przechodzimy do innego stanu: zasypiamy lub rozbudzamy się.

Przypuszczalnie dzięki synchronizacji półkul można: zwiększyć koncentrację (przyspieszenie procesu uczenia się), zwiększyć siłę woli (np. rzucić palenie, schudnąć), wprowadzić się w inne stany świadomości np., zrelaksować się.

RYTM ZDESYNCHRONIZOWANY RYTM BETA Zamykamy oczy. Aktywność mózgu spada, umysł uspokaja się, rytm Beta stopniowo zanika, ustępując miejsca rytmowi Alfa. Ta faza jest czasami nazywana fazą 0, choć nie jest to jeszcze sen. Zaczynamy dopiero zasypiać. Wielu ludziom towarzyszy wtedy uczucie opadania, kołysania, czy wznoszenia się. Ten stan może trwać od 10 do 15 minut.

RYTM ALFA Przed I fazą snu następuje proces zasypiania, stan rozluźnienia na granicy jawy . W mózgu rejestrujemy rytm alfa o częstotliwości od 8 do 12 Hz (zazwyczaj ok. 10 Hz) i napięciu około sześćdziesięciu mikrowoltów. I faza snu. Krzywa EEG o małej amplitudzie, nieregularna i zmienna, czasami przerywana jest przez regularny rytm alfa. Mięśnie się rozluźniają, zwalnia rytm serca, człowiek doznaje leniwych myśli, majaczenia, wrażeń unoszenia się lub opadan temu towarzyszy wrażenie pogodnego, przyjemnego odprężenia, gdy myśli przepływają przez umysł nie zakłócone przez koncentrację, swobodnie . RYTM DELTA Oznaka głębokiego snu. Częstotliwość mniejsza od 4 Hertzów, amplituda przekracza 100 mikrowoltów. Stan nieświadomości. Gdy nasz mózg pracuje na tej częstotliwości podczas snu, nic nam się nie śni. Organizm się regeneruje, a do krwi uwalniany jest hormon wzrostu. WRZECIONA EEG Faza II charakteryzuje się pojawieniem szybkich wyładowań w EEG, zwanych “wrzecionami snu” oraz powolnymi i regularnymi ruchami oczu w prawo i lewo. Trwa ona około trzydzieści minut. W fazie III obok wrzecion snu pojawiają się duże, wolne fale delta, o częstotliwości około 1 Hz i napięciu około trzystu mikrowoltów, czyli pięciokrotnie większym niż rytm alfa SEN WOLNOFALOWY W fazach snu, w których tętno częstotliwość oddechu i aktywności mózgu stopniowo zmniejsza się, a w zapisie EEG pojawiają się fale wolne o wysokiej amplitudzie np. w fazie IV obejmują one połowę zapisu i trwają około pól sekundy. Faza snu III i IV zostały nazwane snem wolnofalowym (ang. slow-wave steep.SWS) SEN PARADOKSALNY zwiększoną aktywność nerwową przy równoczesnym całkowitym zwiotczeniu mięśni nazwano snem paradoksalnym, gdyż ma ono cechy zarówno głębokiego, jak i płytkiego snu. Na podstawie wielokrotnych pomiarów stwierdzono, że we śnie występują okresy szybkich ruchów gałek ocznych to zjawisko zostało nazwane snem z szybkimi ruchami gałek ocznych REM. Zapis EEG w trakcie snu paradoksalnego lub REM charakteryzuje się występowaniem nieregularnych i szybkich fal o niskiej częstotliwości jest to objaw nasilonej aktywności mózgu jest to tzw. sen płytki, przy jednoczesnym rozluźnieniu np. mięśni szyi tzw. sen głęboki. Podczas snu REM pojawia się szereg reakcji fizjologicznych tj. erekcja u mężczyzn lub zwilżenie pochwy u kobiet, zmienność tętna, ciśnienia krwi oraz częstotliwość oddechu. FALE PGO Początek snu REM jest związany z wystąpieniem fal PGO, są to fale pobudzenia neutralnego, które powstają w moście , a następnie trafiają do ciała kolankowatego bocznego, a stamtąd do płata potylicznego. Liczba fal PGO w ciągu doby jest stałą. Każda fala PGO jest zsynchronizowana z ruchem gałek ocznych podczas snu REM. TONUS KORY czuwanie, stan czynnościowy układu nerwowego, przeciwny do stanu snu; charakteryzuje się gotowością do odbierania bodźców i reagowania; jest zależne od czynności układu siatkowatego (zespołu ośrodków pnia mózgu); do układu siatkowatego docierają impulsy z receptorów zewn., wewn. oraz impulsy z narządu wzroku, słuchu, smaku i węchu, nie mają one jednak specyficznego znaczenia informacyjnego, lecz w sposób nieswoisty pobudzają jego ośrodki; układ siatkowaty natomiast podnosi tonus (stan napięcia) czynnościowy rozległych obszarów kory mózgowej, zwiększając wrażliwość na bodźce. MÓŻDŻEK To odcinek mózgu u kręgowców graniczący ze śródmózgowiem i rdzeniem przedłużonym. Móżdżek składa się z 2 półkul, które połączone są za pomocą tzw. Robaka. Na przekroju poprzecznym móżdżku widoczna jest cienka istota szara, która stanowi korę móżdżku i objęta przez nią istota biała tworząca ciało rdzenne – w którym znajdują się móżdżkowe jądra podkorowe – najlepiej rozwinięte u ssaków. W móżdżku mieszczą się ośrodki odruchowe – regulują napięcie mięśni szkieletowych i siłę ich skurczu oraz są ośrodkami koordynującymi ruchy i odpowiadają za utrzymywanie równowagi. Poza tym móżdżek uczestniczy w kierowaniu mechanizmami regulującymi precyzję wykonywanych ruchów dowolnych i niektórych czynności wegetatywnych. Móżdżek otrzymuje informacje z proprioreceptorów z narządu równowagi, z ośrodków wzrokowych i wyższych ośrodków nerwowych kresomózgowia.

ROBAK MÓŻDŻKU To część móżdżku usytuowana pośrodku. Dopływają tu słuchowe i wzrokowe informacje z pokrywy oraz skórne i kinestetyczne z rdzenia kręgowego. Prowadzi on włókna nerwowe biegnące przez jądro wierzchu oraz drogi przedsionkowo – rdzeniowe i siatkowo-rdzeniowe.

PÓŁKULE MÓŻDŻKU To parzyste części móżdżku przez podobieństwo do półkul mózgu nazywane są półkulami móżdżku. Powierzchnia półkul jest bardzo silnie pofałdowana.

WZGÓRZE Struktura parzysta w obu półkulach. Między tymi dwiema częściami wzgórza znajduje się tzw. Zrost międzywzgórzowy. Przedzielone jest blaszką rdzenną wewnętrzną. Ma wiele (ponad 100) jąder i jest

największym skupiskiem istoty szarej. - Przesyła informacje drogami czuciowymi do odpowiednich ośrodków w korze mózgowej - Stymuluje korę mózgową w sposób niespecyficzny (jeśli dużo bodźców biegnie drogami czuciowymi, to powodują one aktywność wielu części kory mózgowej, która dzięki temu jest bardziej pobudzona) - Kontroluje czynności ruchowe - Generuje sen wolnofalowy - dodatkowo funkcje jąder wzgórza, które posiadają drogi łączące je z różnymi częściami kory, a także powodują hamowanie aktywności kory. Przede wszystkim jest strukturą czuciową.

JĄDRA WZGÓRZA Są stacjami przekaźnikowymi bodźców płynących z różnych struktur mózgowia. Najważniejsze z nich to jądra asocjacyjne, które czynnościowo są sprzężone z kora mózgową w zakresie integracji pobudzeń czuciowych, płynących z rdzenia kręgowego. Aktywność jąder ma także wpływ na nastrój.

CIAŁA KOLANKOWATE BOCZNE I PRZYŚRODKOWE Oba są elementami poduszki we wzgórzu. Ciało kolankowate boczne pełni funkcję podkorowego ośrodka wzroku Ciało kolankowate przyśrodkowe jest podkorowym ośrodkiem słuchu PODWZGÓRZE To część podkorowa mózgowia zaliczana do międzymózgowia, która nadzoruje czynność układu wydzielniczego, termoregulację oraz zachowania celowe takie jak: jedzenie, picie i popęd płciowy. Od podwzgórza zależy homeostaza organizmu. Jest to ośrodek podkorowy autonomicznego układu nerwowego. Znajduje się między podstawną częścią kresomózgowia i brzuszną częścią mózgowia.

JĄDRA PODWZGÓRZA W przedniej części podwzgórza znajdują się jądra: - przedwzrokowe - przednie - nadwzrokowo – przykomorowe - nadskrzyżowaniowe W części guzowej znajdują się jądra: - brzuszno – przyśrodkowe - grzbietowo – boczne - łukowate W części bocznej znajduje się jądro: - boczne W części sutkowatej znajdują się jądra: - sutkowate - nadsutkowate - tylne

JĄDRO NADSKRZYŻOWANIOWE (jądro skrzyżowania) - otrzymuje informacje z siatkowki - kontroluje rytmy biologiczne

JĄDRO PRZEDNIE - reguluje temperaturę (rozpraszanie ciepła) - pobudza układ przywspółczulny Jego zniszczenie powoduje przegrzanie.

JĄDRO TYLNE - reguluje temperaturę (magazynowanie energii) Jego zniszczenie powoduje niezdolność do termoregulacji. - pobudza układ przywspółczulny

CIAŁO SUTECZKOWATE - otrzymuje impulsy z zespołu hipokampa - jest miejscem krwawych wylewów z encefalopatii Wernickiego - związane z pamięcią i uczeniem się. UKŁAD LIMBICZNY To grupa struktur tworzących rodzaj obrzeża wokół pnia mózgu. Należące do niego struktury pełnia ważną rolę w powstawaniu motywacji emocji,tj: łaknienie, pragnienia, aktywności seksualnej, lęku i agresji. Do układu limbicznego zaliczamy opuszkę węchową, podwzgórze, hipokamp, ciało migdałowate oraz zakręt obręczy. CIAŁO MIGDAŁOWATE Część układu limbicznego (składa się on z części korowo – przyśrodkowej [jądro przyśrodkowe, jądro środkowe i jądro korowe] i części podstawno – bocznej [jądro podstawne i jądro boczne]). Ośrodek mózgowy odpowiedzialny za agresję oraz niektóre rodzaje pamięci. Usunięcie ciała migdałowatego ma uspokajający wpływ na osobnika. ZAKRĘT OBRĘCZY

struktura anatomiczna mózgowia, część układu limbicznego , konkretnie część kory limbicznej.Biegnie od dolnej powierzchni dzioba ciała modzelowatego, będąc przedłużeniem pola podspoidłowego. Zewnętrznie ograniczony przez bruzdę obręczy i bruzdę podciemieniową. Od wewnątrz ograniczenie stanowi bruzda ciała

modzelowatego.Zakończeniem zakrętu obręczy jest jej cieśń , wywołane przez wrzynanie się w zakręt łączących się ze sobą w tym miejscu bruzdy ostrogowej oraz bruzdy ciemieniowo-potylicznej

GÓRNA I DOLNA DROGA W/G LE DOUX Droga DOLNA omija korę, dostarcza ciału migdałowatemu impulsy nieprzetworzone świadomie. Jest więc odpowiedzialna za reakcje emocjonalne NIEŚWIADOME.(bodziec, wzgórze, ciało migdałowate, reakcja emocjonalna)Droga GÓRNA umożliwia sekwencję: bodziec – świadome rozpoznanie – ocena – reakcja afektywna -LeDoux przedstawia drogi impulsów wywołujących emocje, pochodzących spoza CUN (z ekstero- i interoreceptorów). Sam umysł jednak jest także źródłem emocji: w następstwie procesów symbolicznych (myśli, konkluzji, przewidywań) powsta A zatem konieczne jest wskazanie - obok dróg dolnej i górnej (impulsów zewnętrznych – drogi trzeciej: prowadzącej od ośrodków korowych do ciał migdałowatych. PODWZGÓRZE jest niewielką strukturą znajdującą się w podstawie mózgowia, brzusznie w stosunku do wzgórza. Posiada rozległe połączenia z przodomózgowiem śródmózgowiem. Częściowo przez połączenia nerwowe, a częściowo przez hormony przez siebie wydzielane, podwzgórze może wpływać na wydzielanie hormonów przez przysadkę. Uszkodzenie jąder podwzgórza prowadzą do zaburzeń jednego lub kilku zachowań popędowych, takich jak odżywianie się, picie, termoregulacja, zachowania seksualne, agresywne czy poziom pobudzenia, PRZYSADKA MÓZGOWA to gruczoł dokrewny (wytwarzający hormony) połączony z dolną częścią podwzgórza za pomocą szypułki[nazwa anatomiczna : lejek] składa się z komórek nerwowych, naczyń krwionośnych oraz tkanki łącznej. Reagując na sygnały z podwzgórza, przysadka syntetyzuje i uwalnia cnych.ormony do krwi, która transportuje je do narządów wewnętrznych. NADNERCZA, anat. parzysty gruczoł dokrewny położony w sąsiedztwie nerek, wytwarzający hormony regulujące metabolizm i uczestniczące w utrzymaniu homeostazy; u człowieka małe, żółtawe ciało na górnym biegunie każdej nerki; składa się z 2 części, różnych pod względem budowy, pochodzenia i funkcji; zewn., jaśniejsza substancja korowa wytwarza kortykosterydy, regulujące m.in. gospodarkę wodną i mineralną organizmu, przemiany białkowe, węglowodanowe i tłuszczowe, a substancja rdzenna adrenalinę i noradrenalinę, serotoninę i dopaminę, oddziałujące m.in. na mięśniówkę gładką naczyń krwionośnych i narządów wewn., układ nerwowy somatyczny i autonomiczny; u płazów, gadów, ptaków komórki tworzące obie części nadnercza są wymieszane ze sobą (istnieją także u ryb i krągłoustych, ale całkowicie rozdzielone, nie tworzą wspólnie wyodrębnionego narządu). Choroby nadnercza: niewydolność kory nadnercza Addisona choroba; nadczynność kory nadnercza Cushinga zespół; nadczynność rdzenia nadnercza wskutek gruczolaka chromochłonnego daje napadowe nadciśnienie tętnicze; leczenie nadczynności operacyjne. neurohormony -hormony wytwarzane przez tkankę nerwową gł. w wyspecjalizowanych ośrodkach mózgu (w podwzgórzu), wpływające na wydzielanie hormonów przysadki; hormony pobudzające wydzielanie hormonów przysadki to liberyny, a hormony przysadki pobudzające syntezę hormonów gruczołów obwodowych, tarczycy, kory nadnerczy i gruczołów płciowych — tropiny; mechanizm regulujący wydzielanie hormonów w układzie podwzgórze–przysadka–gruczoły obwodowe działa zgodnie z zasadą ujemnego sprzężenia zwrotnego: niedobór hormonów obwodowych gruczołów wydzielania dokrewnego pobudza wydzielanie neurohormonów i hormonów przysadki, natomiast ich nadmiar wywiera działanie przeciwne; do grupy neurohormonów należą np. kortykoliberyna (CRH) pobudzająca wydzielanie adrenokortykotropiny (ACTH), tyreoliberyna (TRH) pobudzająca sekrecję tyreotropiny, gonadoliberyna (GnRH) pobudzająca wydzielanie gonadotropin (LH i FSH), somatoliberyna (GHRH) pobudzająca hormon wzrostu somatotropinę, somatostatyna hamująca uwalnianie niektórych hormonów, przede wszystkim hormonu wzrostu, i dopamina hamująca wydzielanie prolaktyny (Prl). CRH kortykoliberyna, Corticotropin Releasing Hormone (CRH), neuropeptyd uwalniający adrenokortykotropinę (ACTH) z komórek kortykotropowych części gruczołowej przysadki.

ACTH To hormon adrenokortykotropowy kontroluje czynność wydzielniczą kory nadnerczy- miejsce wytwarzania przysadka(płat przedni)-substancja wytwarzana przez podwzgórze, ogólne działanie pobudza syntezę hormonów kory nadnerczy i metabolizm KORYZOL tosteroidowy hormon z grupy glikokortykosteroidów; najaktywniejszy hormon tej grupy; kortyzol indukuje syntezę wielu enzymów wpływających na przemiany węglowodanów i stężenie glukozy we krwi. ( kora nadnerczy)- długotrawły podniesiony poziom towarzyszy depresji. HORMONY PŁCIOWE to estrogeny, progesteron i androgeny to specjalna kategoria steroidów, wydzielanych przede wszystkim przez gonady(jądra i jajniki), niewielkie ich ilości wydzielają również nadnercza. Do androgenów zaliczmy testosteron tzw. hormony męskie ponieważ ich stężenie jest większe u mężczyzn. Do estrogenów zalicza się estradiol i nazywa się je hormonami żeńskimi ponieważ ich poziom jest wyższy u kobiet. Progesteron to hormon, który przygotowuje macicę do przyjęcia zapłodnionego jaja i wspomaga podtrzymanie ciąży. Hormony płciowe wywierają wpływ na mózg , narządy płciowe i inne narządy organizmu. Za różnice międzypłciowe odpowiedzialne są hormony sterydowe(wydzielane w gonadach i w mniejszej ilości – nadnerczach), do których należą wszystkie hormony płciowe. Oba typy hormonów występują zarówno u mężczyzn jak u kobiet, choć w różnych proporcjach. TEORIA GESCHWINDA Wpływ hormonów płciowych na rozwój mózgu;teoria Geschwinda - testosteron jako główny czynnik kierujący rozwojem mózgu w okresie płodowym -wyższy poziom testosteronu warunkuje naturalny szybszy rozwój półkuli prawej, a w konsekwencji: tłumienie rozwoju lewej półkuli, leworęczność, dysfunkcje językowe(m in. dysleksja, jąkanie się), ale ponieważ półkula prawa odpowiada za zdolności wzrokowo-przestrzenne, wysoki poziom testosteronu, warunkuje ich szybszy rozwój, negatywny wpływ zbyt wysokiego poziomu testosteronu na układ immunologiczny – brak w potwierdzenia w badaniach i obserwacjach.

1.PSYCHOLOGIA BIOLOGICZNA = biologiczne podstawy funkcjonowania człowieka; badanie i wyjaśnianie zachowań oraz jego mechanizmów poprzez odwoływanie się doczynników biologicznych

• wiedza dotycząca biologicznych podstaw zjawisk i procesów będących w obszarze zainteresowań psychologii

• opisywanie i wyjaśnianie fenomenów psychologicznych poprzez odwoływanie się do biologii, głownie budowy i działania układu nerwowego, hormonalnego, genów oraz procesu ewolucji.

2.BLISKIE PRZYCZYNY ZACHOWANIA HOW? (jak?) bezpośrednie mechanizmy oraz aspekty rozwoju osobniczego (przyczyny zachowania wg Mayr`a /1961/)

3.DALEKIE PRZYCZYNY ZACHOWANIAWHY? (dlaczego?) funkcja przystosowawcza i historia ewolucyjna (przyczyny zachowania wg Mayr`a /1961/)

4.TEORIA EWOLUCJI DARWINA jej podstawowym założeniem jest zasada doboru naturalnego, wedle której różnorodność form przejawianych w obrębie danego gatunku ma odmienną wagę z punktu widzenia możliwości przetrwania; (stanowisko „dotyczące” pochodzenia gatunków w drodze doboru naturalnego).

5.DOBÓR NATURALNY zasada doboru naturalnego głosi, że tylko te wrodzone cechy populacji, które przyczyniają się do przetrwania organizmu, będą miały największą szansę na przekazanie ich następnemu pokoleniu; z tego powodu cechy przekazywane następnym pokoleniom nie są przypadkowe, ale „dobrane” w naturalnym procesie jako te, które przyczyniają się do utrzymania organizmów przy życiu; (dobór naturalny selekcja naturalna, zjawisko odkryte niezależnie przez A. R. Wallace’a i K. Darwina, polegające na niejednakowej przeżywalności i rozrodczości osobników w populacji charakteryzującej się zmiennością dziedzicznych cech, co prowadzi do przystosowawczych (ze względu na warunki środowiska) zmian w obrębie gatunków, a w konsekwencji – powstawania nowych gatunków; pojęcie użyte i naukowo uzasadnione przez Darwina, stosowane do dzisiaj na określenie podstawowego mechanizmu ewolucji biologicznej; w dzisiejszym rozumieniu d. n. to zróżnicowany sukces reprodukcyjny osobników wyposażonych w różne, uwarunkowane genetycznie, warianty cech; podstawowe pojęcia teorii d. n. to: zmienność –wariancja genotypowa i zróżnicowanie - dostosowania genotypów od nich zależy intensywność d. n., a więc tempo zmian w częstościach - alleli ).

6.WALKA O BYT (podstawy teorii ewolucji, prawo walki o byt) termin używany przez Darwina; oznaczał niejednakowe szanse reprodukcji osobników wyposażonych w różne cechy, (dobór naturalny); prawo walki o byt jest mechanizmem ograniczającym nadmierną liczbę organizmów.

7.TEORIA DOBORU GRUPOWEGO gatunki, ale podzielone na odizolowane grupy; grupy są wewnętrznie spokrewnione.

8.SOCJOBIOLOGIA nauka zajmująca się badaniem ewolucji zachowań społecznych oraz systemów społecznych ludzi i innych gatunków (zwierząt).

9.ADAPTACJONIZM historycznie kierunek ewolucjonizmu, teoria, wg której dobór naturalny jest jedyną siłą ewolucyjną.

10.ALTRUIZM KREWNIACZY (teoria altruizmu krewniaczego Hamiltona)ograniczenie udzielania pomocy do krewnych.

11.ALTRUIZM ZWROTNY (teoria altruizmu zwrotnego Roberta Triversa)rozszerzenie wyjaśnień altruizmu na osobniki niespokrewnione.

12.PSYCHOLOGIA EWOLUCYJNA dziedzina nauki (stosunkowo młoda, przez pewien czas b. niepoprawna politycznie, obecnie w rozkwicie) oparta na podstawach teorii ewolucji K. Darwina; pokazuje w jaki sposób nasze myślenie, emocje i zachowanie jest uwarunkowane naszą ewolucyjną historią.

13.ETOLOGIA nauka łącząca zoologię, biologię i psychologię porównawczą zajmująca się precyzyjną obserwacją zachowań zwierząt w ich naturalnym środowisku; (etologia (gr. ethos - zwyczaj, obyczaj; logos - słowo, nauka); nauka o zachowaniu się i procesach psychicznych zwierząt i niektórych zachowaniach człowieka).

14.DYSTANS OSOBNICZY (społeczny) najmniejszy odstęp tolerowany między dwoma osobnikami tego samego gatunku jaki nie wywołuje zachowań agresywnych i chęci oddalenia się od osobnika.

15.INSTYNKT wrodzona zdolność do wykonywania biologicznie celowych reakcji w postaci złożonego, wieloetapowego zachowania się, wyzwalanego i kierowanego przez bodźce zewnętrzne. Wg Tinbergena istnieją

instynkty: pokarmowy, pobierania wody, pobierania jonów soli, oddawania moczu i kału, pielęgnacji ciała, snu i rozrodczy; (instynkty zaprogramowane biologicznie skłonności , niezbędne do przetrwania gatunku).

16.BODŹCE KLUCZOWE jeden z dwóch typów bodźców wyzwalających naturalne kompleksy sygnałów środowiskowych działające zgodnie z prawem sumowania bodźców (prawo heterogenicznego sumowania bodźców), które wyzwalają reakcje popędowe proste (np. widok lecącego drapieżnika - ucieczkę) lub złożone, instynktowe (np. widok, głos, woń zwierzęcia - reakcję łowiecką u drapieżnika) wtedy bodziec kluczowy działa zgodnie z zasadą podwójnej kwantyfikacji.

17.POPĘD wewnętrzne źródło działania osobnika; jest wynikiem pobudzenia pewnych struktur mózgowych, które uruchamiają aktywność organizmu ukierunkowaną na zaspokojenie pewnej potrzeby biologicznej lub usunięcie się spod działania szkodliwego czynnika; (termin o nadmiarze zastosowań, z których pewne są dość precyzyjne, inne bardzo ogólne); (popędy (drives) stany wewnętrzne powstające w odpowiedzi na zakłócenie równowagi potrzeb fizjologicznych organizmu).

18.MODEL PSYCHOHYDRAULICZNY KONRADA LORENZA przedstawia kolejne zachowania uwalniającego się popędu

19.ZASADA PODWÓJNEJ KWANTYFIKACJI siła ośrodkowego pobudzenia uruchamiającego reakcję popędową; stanowi sumę siły motywacji (deprywacji popędowej) i siły pobudzenia wywołanej przez zewnętrzny bodziec wyzwalający.

20.KONFLIKT POPĘDÓW sytuacja, w której osobnik motywowany jest dwoma lub więcej działającymi z równą siłą popędami (np. ambiwalencja, przeniesienie, przerzucenie).

21.AMBIWALENCJA jednoczesne żywienie przeciwstawnych lub mieszanych uczuć do jakiejś osoby, rzeczy czy idei.

22.PRZENIESIENIE przejście, zmiana miejsca czy przekazanie pewnej emocji lub postawy uczuciowej z jednej osoby na inną osobę lub przedmiot.

23.PRZERZUCENIE (zachowania przerzutowe) uruchomienie zachowania o podłożu popędowym niezaangażowanym w konflikt (np. nerwowe poprawianie fryzury czy obgryzanie paznokci).

24.GENY podstawowe jednostki dziedziczenia, zbudowane z odcinków DNA (kwas deoksyrybonukleinowy); wgenach jest zakodowany schemat fizycznego rozwoju każdego organizmu; geny kodują sekwencje aminokwasów tworzących tysiące białek, z których składa się organizm. Nie ma genów, które kodowałyby zachowanie się w oderwaniu od anatomii i fizjologii.

25.CHROMOSOMY mikroskopijna struktura, która ujawnia się w trakcie mitozy;są nośnikami genów; każdy gatunek ma stałą liczbę chromosomów (w komórkach ludzkich jest ich 46 ułożonych w 23 pary); różne chromosomy zawierają różną liczbę genów.

26.DNA (kwas deoksyrybonukleinowy) pełni funkcję nośnika wszelkich informacji genetycznych i stanowi chemiczną podstawę wszelkiego dziedziczenia; DNA zbudowane jest z połączenia w pary czterech zasad: adeniny, tyminy, cytozyny i guaniny; DNA tworzą podwójną spiralę; spiralę DNA tworzą chromosomy, których mamy 23 pary w jądrze każdej komórki naszego ciała.

27.LOCUS miejsce genu na chromosomie.

28.ALLEL wersjagenu w danym miejscu (gen w konkretnym miejscu chromosomu); allel może byćdominujący lub recesywny.

29.ALLEL DOMINUJĄCY to allel, który ujawnia się w heterozygocie; to gen warunkujący cechę, która występuje zarówno w warunkach homozygotycznych (są takie same) jak i w warunkach heterozygotycznych (są różne); allel dominujący maskuje działanie allelu recesywnego, co nie znaczy, że cecha warunkowana przez gen recesywny już się nie ujawni.

(allel dominujący) forma genu, która przejawia się w fenotypie heterozygoty i powoduje, że pokolenie F1 jest całkowicie podobne do jednego z rodziców; allel dominujący oznacza się dużą literą.

30.ALLEL RECESYWNY forma genu nie przejawiająca swojego efektu fenotypowego w pokoleniu F1 w układzie heterozygotycznym, a w pokoleniu F2 ujawniająca się z częstością trzykrotnie mniejszą niż w potomstwie z allelem dominującym; oznaczany małą literą; allel, który nie ujawnia się w heterozygocie.

31.GENOTYP nasze wyposażenie genetyczne; całość informacji genetycznej zawartej w genach chromosomów danego organizmu warunkująca jego fenotyp, który powstaje jako efekt programu genetycznego i oddziaływań środowiska; (układ alleli danego genu, który może mieć charakter homozygotyczny, przy dwóch allelach takich samych, lub heterozygotyczny, w przypadku dwóch różnych alleli).

32.FENOTYP fizyczne cechy naszego organizmu; fenotyp powstaje w wyniku interakcji ekspresji genów i cech środowiska; oznacza to, że dwa osobniki o identycznym genotypie mogą się wyraźnie różnić w fenotypie; (fenotyp strukturalne lub funkcjonalne właściwości (cechy organizmu) powstające w wyniku oddziaływań środowiska na jego genotyp (program genetyczny); termin f. może dotyczyć całości organizmu lub jego konkretnej cechy; zróżnicowane warunki środowiska, działające na ten sam genotyp, mogą spowodować powstanie różnych f., a takie same f. mogą być różnymi genotypami; zakres zmienności fenotypowej nosicieli danego genotypu nazywa się normą reakcji tego genotypu).

33.GENETYKA ZACHOWANIA zajmuje się ustalaniem wkładu czynników genetycznych i środowiskowych w ogólną wariancję fenotypową cech lub zachowań.

34.CZYNNIKI GENETYCZNE ADDYTYWNE (wpływ addytywny) przekaz genetyczny rodzice –dziecko.

35.CZYNNIKI GENETYCZNE NIEADDYTYWNE (wpływ nieaddytywny) złożone interakcje między genami w organizmie potomnym:

• interakcja alleli o tym samym położeniu tzw. dominacja

• interakcja alleli o różnym położeniu tzw. epistaza

36.ŚRODOWISKO WSPÓLNE zwiększa podobieństwo między członkami rodziny.

37.ŚRODOWISKO SPECYFICZNE różnicuje członków tej samej rodziny.

38.METODA BLIŹNIĄT jedna z metod badania odziedziczalności; badacze analizują podobieństwa między bliźniętami monozygotycznymi (jednojajowymi) a dizygotycznymi (dwujajowymi). Większa ilość podobieństw u bliźniąt monozygotycznych niż u dizygotycznych oznacza większą odziedziczalność; natomiast porównywalna ich ilość u obu typów wskazuje na odziedziczalność zerową.

39.METODA ADOPCYJNA jedna z metod badania odziedziczalności; bada się adoptowane dzieci; jeśli adoptowane dzieci są podobne do rodziców biologicznych , a nie do przybranych , jest to dowód na wysoką odziedziczalność.

40.ODZIEDZICZALNOŚĆ wielkość zmienności danego zachowania w populacji, która może być przypisana wpływowi genetycznych różnic pomiędzy osobnikami w tej populacji (np. odziedziczalność „towarzyskości” wynosząca 0,4 oznacza, że 40% zmienności tej cechy można przypisać genetycznym różnicom indywidualnym); innymi słowy - odziedziczalność wskazuje jaką część różnic indywidualnych w zakresie danej cechy można wyjaśnić wpływami genetycznymi; nawet wysoka odziedziczalność nie wyklucza wpływów środowiskowych na dana cechę i na zróżnicowanie populacyjne w jej zakresie.

41.INTERAKCJA GENOTYPU I ŚRODOWISKA odnosi się do specyficznego wpływu środowiska na jednostki o różnym genotypie; środowisko optymalne dla osób o jednym genotypie może nie być optymalne dla osób o innym genotypie; takie samo oddziaływanie (np. metody wychowawcze) mogą mieć różną skuteczność dla różnych dzieci w zależności od ich genotypów; mechanizm interakcji jest dwukierunkowy

42.KORELACJA GENOTYPU I ŚRODOWISKA odnosi się do specyficznej ekspozycji na bodźce środowiskowe ludzi w zależności od ich wyposażenia genetycznego; rozróżniamy trzy typy korelacji: pasywna (bierna), reaktywna, aktywna.

43.KORELACJA PASYWNA rodzice i rodzeństwo; dzieci otrzymują genotypy skorelowane ze swoim środowiskiem rodzinnym; przekaz genetyczny i warunki środowiskowe stworzone przez rodziców dzieciom, sprzyjające rozwojowi cech uwarunkowanych genami.

44.KORELACJA REAKTYWNA (efekt mnożnika) ktokolwiek; ludzie skłaniają innych do reakcji na swoje właściwości genetyczne; dziecko podlega wpływom środowiskowym spowodowanym reakcją ludzi na jego zachowanie, określone cechami zdeterminowanymi genetycznie.

45.KORELACJA AKTYWNA ktokolwiek lub cokolwiek; ludzie poszukują lub tworzą środowiska skorelowane ze swoimi skłonnościami genetycznymi; podmiot wybiera sam środowisko, które najlepiej odpowiada jego genotypowi.

TEMAT 2 46.UCZENIE SIĘ (learning)proces powstawania pod wpływem doświadczenia względnie trwałych zmian w zachowaniu lub potencjale zachowaniowym.

47.HABITUACJA (przywykanie) uczenie się stopniowego zmniejszania reakcji i jej zanik; habituacja odgrywa ważną rolę w procesach uwagi.

48.UWRAŻLIWIANIE (dyshabituacja) nagły, utrzymujący się przez pewien czas wzrost siły reakcji na dany bodziec, po zaprezentowaniu go z dużą siłą.

49.WARUNKOWANIE KLASYCZNE uczenie starych, wrodzonych reakcji na nowe bodźce; rodzaj warunkowania wytwarzanego poprzez skojarzoną prezentację dwóch bodźców, z których jeden wywołuje reakcje bezwarunkową.

50.BODZIEC BEZWARUNKOWY to bodziec na którego wystąpienie organizm jest przygotowany dziedzicznie już w chwili urodzenia - organizm nie musi się go uczyć; to bodziec, który z natury wywołuje natychmiastową reakcję organizmu (odruch bezwarunkowy).

51.BODZIEC WARUNKOWY to taki, który początkowo nie wywołuje reakcji, ale po kilkakrotnym powtórzeniu, wraz z bodźcem bezwarunkowym, nabiera właściwości jej wywoływania (odruch warunkowy).

52.REAKCJA BEZWARUNKOWA, Rb (odruch bezwarunkowy) w warunkowaniu klasycznym - reakcja wywołana przez bodziec bezwarunkowy, bez uprzedniego treningu lub uczenia; reakcję bezwarunkową można zmienić w reakcję warunkową, gdy przed podaniem bodźca bezwarunkowego włączamy bodziec neutralny np. dzwonek.

53.REAKCJA WARUNKOWA, Rw reakcja wywołana podczas warunkowania klasycznego przez bodziec poprzednio obojętny; występuje w wyniku powiązania bodźca obojętnego z bodźcem bezwarunkowym; to zachowanie warunkowe wyzwalane bodźcem warunkowym np. ślina psa wywołana dźwiękiem dzwonka, który informuje o czasie posiłku.

54.NABYWANIE ODRUCHU przyswajanie,uczenie się odruchu.

55.WYGASZANIE ODRUCHU procedura eksperymentalna, w której eliminuje się zdarzenie bodźcowe podtrzymujące zachowanie;(faktyczne osłabienie wyuczonej reakcji).

56.SPONTANICZNE ODNOWIENIE ODRUCHU nagłe, ponowne pojawienie się Rw (Rw = reakcja warunkowa) po okresie odpoczynku lub przerwy, bez dalszego eksponowania Sb (Sb = bodziec bezwarunkowy); Pawłow określił to jako samorzutne odnowienie (spontaneous recovery) odruchu.

57.ZBIEŻNOŚĆ (ZALEŻNOŚĆ, KONTYNGENCJA) (contingency, współwystępowanie, kontyngencja) zjawisko występuje z innymi, jeśli istnieje między nimi taki, dający się wykazać, związek, że zajściu jednego towarzyszy zajście drugiego; istnieje silna tendencja do używania terminu w znaczeniu sugerującym, że związek jest nieprzypadkowy, że jest przyczynowy i że wystąpienie drugiego zjawiska jest zależne od uprzedniego wystąpienia zjawiska pierwszego.

58.ZNACZENIE INFORMACYJNE BODŹCA warunkowanie klasyczne przebiega najszybciej wtedy kiedy Sw (Sw = bodziec warunkowy) różni się wyraźnie od wielu innych bodźców, które mogą być także obecne w danym środowisku; tak więc bodziec będzie tym łatwiejszy do zauważenia, im jest silniejszy i im bardziej kontrastuje z innymi bodźcami.

59.BLOKOWANIEogólnie: przeszkadzanie lub hamowanie procesu myślowego bądź językowego; w odniesieniu do warunkowania - taka okoliczność , że jeśli uprzednio został ukształtowany związek między dwoma bodźcami (x i y), a następnie złożony bodziec (x + z) jest skojarzony z y, to z reguły nie dochodzi do wyuczenia się związku między z i y – jego wystąpienie jest bowiem „zablokowane” wcześniejszym związkiem między x i y.

60.ZACIENIANIE

61.WARUNKOWA REAKCJA EMOCJONALNA skojarzenie bodźca obojętnego z czymś co w naturalny sposób wzbudza emocje, np. warunkowany przykrym hałasem (uderzanie młotkiem w dużą, stalową sztabę, umieszczoną tuż za dzieckiem)strach u małego Alberta na pojawienie się białego szczura; nie tylko negatywne reakcje są warunkowane klasycznie, ale także reakcje szczęścia czy podniecenia.

62.WARUNKOWA AWERSJA SMAKU (uczenie się awersji do smaku) – genetyczna zdolność próbowania pokarmów i uczenia się, które z nich są bezpieczne, a które trujące; ten mechanizm b. pomaga w przetrwaniu.

63.PRAWO EFEKTU (Edward L.Thorndike jako pierwszy spopularyzował ten termin w psychologii) relacja między zachowaniem a jego konsekwencjami; zasada głosząca iż zdarzenia w świecie służą selekcji poszczególnych zachowań z puli możliwych zachowań; zachowania prowadzące do „dobrych” rzeczy są powtarzane, prowadzące do „złych” nie są powtarzane – ulegają wygaszeniu.

64.BODŹCE RÓŻNICUJĄCE (bodziec różnicowy, b. dyskryminacyjny) w badaniach nad warunkowaniem sprawczym : każdy bodziec, w którego obecności reakcje są wzmacniane.

65.REAKCJE SPRAWCZE (sprawcze czyli oddziałujące na środowisko) zachowanie sprawcze: każde zachowanie, które jest przejawiane (wytwarzane) przez dany organizm i może być scharakteryzowane w kategoriach dających się zaobserwować efektów jego wpływu na środowisko; zachowania sprawcze, w

odróżnieniu od zachowań uwarunkowanych klasycznie, nie są wywoływane przez określone bodźce, np. gołębie dziobią, niemowlęta płaczą i gaworzą, niektórzy ludzie mówiąc gestykulują a inni jąkają się.

66.WZMOCNIENIA POZYTYWNE (nagrody)to takie zdarzenia, kiedy po jakimś zachowaniu następuje podanie bodźca apetytywnego (apetytywny tzn. masz na nie „apetyt”) np. twój ulubiony szczurek będzie obracał się wkoło, jeśli konsekwencją obracania się wkoło jest dostarczenie mu ulubionego pokarmu.

67.KARY POZYTYWNE (kara – zdarzenie, które zmniejsza częstość poprzedzającej je reakcji);

68.WZMOCNIENIA NEGATYWNE kiedy po jakimś zachowaniu usunięty zostaje bodziec awersyjny (awersyjny to taki bodziec, którego starasz się unikać), np. wykonanie jakiegoś zachowania przeze mnie byłoby bardziej prawdopodobne, gdybym nie musiała teraz opisywać prawie 100 pojęć; są dwa rodzaje sytuacji uczenia się, których zastosowanie ma wzmocnienie negatywne: warunkowanie ucieczki (np. otwieranie parasola podczas ulewy – uciekasz przed deszczem) i warunkowanie unikania w którym organizm uczy się zapobiegania awersyjnym bodźcom zanim zaczną działać (np. zapinanie pasów w samochodzie, jeśli masz auto wyposażone w głośny brzęczyk – unikasz przykrego, awersyjnego dźwięku).

69.KARY NEGATYWNE (coś się odejmuje od sytuacji) – to zdarzenie kiedy po jakimś zachowaniu następuje usuniecie bodźca apetytywnego, np. kiedy rodzice pozbawiają dziecko kieszonkowego jeśli dziecko uderzyło swojego małego braciszka – dziecko to uczy się nie bić w przyszłości swojego braciszka.

70.ZASADA PREMACKA głosi, że czynność bardziej prawdopodobna (tzn. zachowanie o w wyższym prawdopodobieństwie wystąpienia w danych okolicznościach), może posłużyć do wzmocnienia czynności mniej prawdopodobnej; wg zasady Premacka czynnikiem wzmacniającym może być każde zdarzenie lub czynność, które są cenne dla danego organizmu i w ten sposób zwiększyć prawdopodobieństwo zajmowania się czynnością, która nie jest preferowana.

71.WZMOCNIENIA (nagrody)SPORADYCZNE (nieregularne) wzmocnienia pojawiające się po każdym zachowaniu sporadycznie, a nie za każdym razem ; efekt wzmacniania częściowego

72.ROZKŁADY WZMOCNIEŃ tak nazywane są zasady sporadycznego pojawiania się wzmocnień;rozkłady wzmocnień precyzują warunki, które musi spełnić zachowanie by pojawiło się po nim wzmocnienie lub kara; jest wiele różnych typów rozkładów wzmocnień, ale podstawowe to: rozkłady proporcjonalne i interwałowe; rozkłady mogą wyznaczać warunki b. precyzyjnie (stałe warunki) lub probabilistycznie (zmienne warunki).

73.ROZKŁADY INTERWAŁOWE podawanie czynników wzmacniających (w życiu realnym i laboratorium) po pierwszej reakcji, która wystąpiła po upływie określonego czasu (np. od ostatniego naciśnięcia dźwigni przez szczury).

74.ROZKŁADY PROPORCJONALNE:

• rozkładywzmacniania wg stałych proporcji (FR) – czynnik wzmacniający podaje się po wykonaniu przez dany organizm pewnej ustalonej liczby reakcji, np. FR-25 – wzmocnienie podaje się tylko po każdych 25 reakcjach

• rozkłady wzmacniania wg zmiennych proporcji (VR) – z góry ustalona jest przeciętna liczba reakcji między wzmocnieniami, np. rozkład VR-10 oznacza, ze wzmocnienie jest podawane przeciętnie co 10 reakcji, lecz może pojawić się już po pierwszej reakcji lub po 20 reakcjach

• rozkłady wzmacniania o stałych odstępach czasowych (FI) – czynnik wzmacniający podaje się po pierwszej reakcji wykonanej po upływie określonego czasu od poprzedniego wzmocnienia; przy rozkładzie FI-10 badany organizm po otrzymaniu wzmocnienia musi czekać 10 sek.,zanim kolejna reakcja będzie mogła być wzmocniona – bez względu na liczbę wykonanych w tym czasie reakcji.

• rozkłady wzmacniania o zmiennych odstępach czasowych (VI) - z góry ustala się przeciętny odstęp czasowy, np. przy rozkładzie VI-20 czynniki wzmacniające podaje się przeciętnie co 20 sekund.

75.UCIECZKA wzmocnienie negatywne (ucieczka):dzięki reakcji sprawczej „ucieka się” z nieprzyjemnej sytuacji; częstość reakcji ucieczki wzrasta; mechanizm obronny w celu uniknięcia kontaktu z przykrą rzeczywistością (ucieczka w chorobę, ucieczka w zdrowie).

76.UNIKANIE (reakcja unikania) każdy „ruch” od obiektu lub celu; tym „ruchem” może być zarówno fizyczne oddalenie się od obiektu, jak i metaforyczne, ukryte przesunięcie dokonujące się na poziomie myśli, przekonań czy poglądów.

77.UKŁAD NAGRODY najważniejszymi elementami układu nagrody uaktywniającymi się podczas reakcji sprawczych są:

• jądro półleżące (nucleus accumbens, NA)

• pole brzuszne nakrywki śródmózgowia (ventral tegmental area, VTA)

• łączący je pęczek przyśrodkowy przodomózgowia (medial forebrain bundle, MFB). 78.PRZYŚRODKOWY PĘCZEK PRZODOMÓZGOWIA główny element tzw. układu nagrody.

79.RÓŻNICOWANIE BODŹCA I REAKCJI

80.GENERALIZACJA BODŹCA I REAKCJI (zasada generalizacji bodźca) elementem uczenia się przez warunkowanie klasyczne jest zasada generalizacji i różnicowania bodźca; zasada generalizacji bodźca polega na tym, że bodźce podobne do oryginalnego bodźca warunkowego mogą wywoływać reakcję warunkową.

81.PRAWO DOPASOWANIA (Herrnstein,1961) niezwykle precyzyjne opisanie zachowania się zwierząt i ludzi w sytuacji wyboru między konkurencyjnymi rozkładami wzmocnień, co w konsekwencji pozwala przewidywać, jak będzie się zmieniać częstość tych zachowań, gdy zmieni się częstość z jaką są one wzmacniane; prawo dopasowania jest jedną z wielu prawidłowości charakteryzujących nasze zachowanie; prawidłowości, z których istnienia na co dzień nie zdajemy sobie sprawy, a nawet powątpiewamy w możliwość ich istnienia, głęboko wierząc, iż o naszych zachowaniach i wyborach decydujemy sami, w sposób niezależny; jednak dokładne badania naukowe prowadzone m. in. przez przedstawicieli analizy behawioralnej pokazują, iż nasze funkcjonowanie zdeterminowane jest naszymi doświadczeniami (a konkretnie konsekwencjami naszych działań w przeszłości) w stopniu dla wielu osób przerażającym, burzącym bowiem mit człowieka obdarzonego wolną wolą, która staje się jedynie łatwym pseudo wyjaśnieniem przyczyn naszych czynów, w sytuacji gdy prawdziwych powodów naszych zachowań nie jesteśmy w stanie ostrzec; w tym akurat zgodzili by się ze sobą Skinner i Freud; równanie prawa dopasowania : daną alternatywą interesujemy się tym bardziej, im jest „bogatsza” w stosunku do drugiej alternatywy, czy w stosunku do naszej sytuacji (środowiska) jako całości. 82.ANALIZA ZACHOWANIA (ang. Behavior Analysis) kierunek psychologii, w którym zainteresowanie skierowane jest na eksperymentalne odkrywanie praw rządzących zachowaniem i na rozwijanie sposobów ich praktycznego zastosowania; analiza behawioralna jest nauką o zachowaniu i o czynnikach środowiskowych, które na zachowanie wpływają; jej rozwój wiąże się najsilniej z pracami Burrhusa F. Skinnera (1904-1990).

Na analizę behawioralną składają się trzy główne działy:

• eksperymentalna analiza zachowania,

• analiza behawioralna stosowana,

• konceptualna analiza zachowania.

83.EKSPERYMENTALNA ANALIZA ZACHOWANIA zajmuje się badaniami podstawowymi, których celem jest poznanie praw opisujących i wyjaśniających zachowanie zwierząt i ludzi w obliczu określonych warunków środowiska. Początkowo prace koncentrowały się na laboratoryjnych badaniach zachowania zwierząt (Skinner, 1995). Ostatnie lata przyniosły nowe obszary badawcze, dotyczące bardziej złożonych zagadnień, obejmujące zachowanie człowieka (np. zachowania werbalne). Jednak celem eksperymentalnej analizy zachowania zawsze pozostanie poznawanie uniwersalnych, podstawowych procesów (np. wzmocnienie, kara, unikanie, ucieczka, różnicowanie, generalizacja, nabywanie, wygaszanie) uwidaczniające się w zachowaniu wszystkich organizmów.

84.STOSOWANA ANALIZA ZACHOWANIA – zajmuje się systematycznym stosowaniem procedur wyprowadzonych z praw rządzących zachowaniem, w celu poprawienia społecznie istotnych zachowań oraz eksperymentalną demonstracją, że zastosowane procedury były rzeczywiście odpowiedzialne za zaistniałe zmiany:

• skupia się na zachowaniach istotnych dla danej osoby lub osób z jej otoczenia

• skupia się na modyfikowaniu tych zachowań w takim stopniu, aby wynikiem terapii było polepszenie jakości życia tej osoby

• zmienne środowiskowe kontrolowane na tyle, na ile jest to możliwe. Stosowana analiza zachowania – główne cele:

• uczenie nowych umiejętności

• rozwijanie zachowań pożądanych

• minimalizowanie zachowań niepożądanych

• generalizowanie umiejętności Stosowana analiza zachowania (ABA) – krótka charakterystyka:

• identyfikacja zachowania do zmiany

• pomiar aktualnej częstości zachowania

• analiza funkcjonowania zachowania

• zaplanowanie i wprowadzenie interwencji

• zaplanowanie generalizacji

• empiryczna ocena skuteczności

• koncentracja na zachowaniu

• naukowe podejście do zachowania

• pragmatyczne podejście do zmieniania zachowania

• jasne, jednoznaczne definiowanie procedur i zasad

• podkreślanie środowiskowego umiejscowienia przyczyn zachowania

• unikanie odniesień do hipotetycznych, wewnętrznych motywów zachowania

• optymizm i idealizm.

TEMAT 3. 85.ASTROCYTY (astroglej) są największymi komórkami glejowymi, mają liczne wypustki, którymi m.in. otaczają synapsy, zabezpieczając przed wydostawaniem się neuroprzekaźników poza ich obręb; uczestniczą też w metabolizmie neuroprzekaźników takich jak: glutaminian, GABA, czy serotonina; w zniszczonych rejonach mózgu, jeżeli ubytek tkanki nie jest duży, tworzą tzw. blizny glejowe;

odgrywają fizyczną i odżywczą rolę wspierającą oraz biorą udział w oczyszczaniu z martwych komórek i tworzeniu tkanki bliznowatej po zranieniu; istnieją najnowsze dowody na to, że mogą one wymieniać informacje z neuronami; (astrocyty - nazywane są tak ze względu na swój gwiaździsty kształt).

86.MIKROGLEJ pełni funkcję makrofagów (makrofagi to ogromne komórki, które żarłocznie pochłaniają bakterie, martwe komórki i ich pozostałości oraz organizują akcję odbudowy prawie wszystkich uszkodzonych tkanek; prawie, gdyż z niezrozumiałych do niedawna przyczyn nie mają wstępu do komórek centralnego układu nerwowego; obszar ich wpływów ogranicza bariera krew – mózg; znajdująca się za nią tkanka nerwowa nie odbudowuje się; dlaczego skaleczony palec się goi, a uszkodzony mózg już nie? - oto jedno z fundamentalnych pytań neurobiologii); mikroglejposiada zdolność do przemieszczania się; komórki mikroglejowe aktywują się w stanach zapalnych.

87.KOMÓRKI SCHWANNA (komórka Schwanna) komórka należąca do tkanki glejowej, tworząca osłonki nerwowe: osłonkę Schwanna i osłonkę mielinową; osłonka Schwanna powstaje zawsze jako pierwsza i jest utworzona z cytoplazmy (otaczającej dookoła włókno nerwowe szeregowo ułożonych komórek Schwanna); ten typ osłonki pełni nie tylko funkcje izolacyjne ale również wspomaga metabolicznie otaczany akson; osłonka mielinowa powstaje tylko na włóknach, które wcześniej miały już osłonkę Schwanna; jest ona zbudowana z wielokrotnie okręconego wokół aksonu podwójnego fałdu błony komórkowej; specjalną odmianą komórek Schwanna są komórki satelitarne występujące w zwojach nerwowych.

88.OLIGODENDROCYTY komórki glejowe, które otaczają i izolują niektóre neurony u układzie nerwowym kręgowców.

89.NEURON komórka układu nerwowego, wyspecjalizowana w otrzymywaniu, przetwarzaniu i/lub przekazywaniu informacji do innych komórek.

90.AKSON wydłużone włókno neuronu, przez które impuls nerwowy przekazywany jest z ciała komórkowego do kolbek synaptycznych.

91.DENDRYTY rozgałęzione włókna neuronowe, które odbierają sygnały przychodzące; (dendryty to bogato rozgałęziona drzewiasta wypustka z ciała komórki nerwowej; dendryty pełnią funkcje końcówek odbiorczych neuronu i są pobudzane przez neuroprzekaźniki, które przepływają przez synapsy z zakończeń innych neuronów presynaptycznych dalej do kolców dendrytycznych)

92.PÓŁPRZEPUSZCZALNA BŁONA KOMÓRKOWA powierzchnia komórki jest pokryta błoną (często nazywaną błoną cytoplazmatyczną), która oddziela wnętrze komórki od środowiska pozakomórkowego; b.k. składa się z dwuwarstwy lipidowej, w której obie warstwy mogą się względem siebie swobodnie przemieszczać; w b.k. zanurzone są kanały białkowe dzięki którym niektóre jony mogą w kontrolowany sposób przez nią przechodzić.

93.KANAŁY JONOWE są białkami integralnie wbudowanymi w błonę; kanałami jonowymi nazywamy białka (wbudowane w dwuwarstwę lipidową), posiadające zdolność do kontrolowanego przepuszczania jonów; jedną z podstawowych cech budowy wszystkich kanałów jonowych jest występowanie w nich tzw. pory wodnej - hydrofilowej przestrzeni wewnątrz białka, przez którą jony mogą przenikać przez błonę komórkową; cechą charakterystyczną kanałów jonowych jest to, że pora wodna ulega otwarciu lub zamknięciu, w zależności od czynników zewnętrznych;

ze względu na rodzaj czynnika otwierającego (aktywującego) kanały jonowe dzielimy na trzy zasadnicze grupy: kanały zależne od napięcia kanały zależne od ligandu kanały aktywowane naprężeniem mechanicznym

Bardzo istotną cechą kanałów jonowych jest ich selektywność, czyli zdolność do przepuszczania ściśle określonych typów jonów. Mówimy więc o kanałach kationowych lub anionowych, a gdy kanały są jeszcze bardziej "wyspecjalizowane" to określamy je jako sodowe, potasowe itd. Trzeba tu jednak zaznaczyć, że określenie: np. kanał sodowy oznacza jedynie, iż kanał ten najlepiej przepuszcza jony sodu. Oprócz nich, choć znacznie gorzej, mogą przez ten kanał przechodzić także inne kationy. Niezależnie od rodzaju kanału jego otwieranie się jest procesem typu "wszystko albo nic". Oznacza to, że kanał albo jest zamknięty i nie przewodzi jonów albo jest otwarty i wówczas jego przewodnictwo nie zależy od wielkości czynnika otwierającego. Dodać przy tym jednocześnie należy, że procesy zmiany stanu kanału jonowego są procesami przypadkowymi (stochastycznymi). Tak więc na przykład zaistnienie czynnika powodującego otwarcie kanału wpływa jedynie na prawdopodobieństwo tego, że kanał będzie znajdował się w stanie otwartym. Konsekwencją takiego zachowania się pojedynczych kanałów jest to, że wielkość czynnika otwierającego wpływa (w pewnym stopniu) na przykład na ilość kanałów jonowych w błonie znajdujących się w stanie otwartym.

94.RUCH JONÓW SODU stężenie jonów sodu (Na) jest większe na zewnątrz komórki; znajdujące się wewnątrz komórki jony białkowe oraz jony chloru mają ładunek ujemny. W stanie spoczynkowym b. niewiele jonów, za wyjątkiem tych, które przenosi pompa sodowo-potasowa, przenika przez błonę.

95.RUCH JONÓW POTASU stężenie jonów potasu (K) jest wyższe wewnątrz komórki; potas ma, ze względu na gradient elektryczny, zarówno tendencje do wnikania do wnętrza komórki, jak i ze względu na gradient stężeń (gradient stężeń to różnica w rozmieszczeniu jonów pomiędzy wnętrzem a zewnętrzem błony komórkowej), do opuszczania komórki.

96.POMPA SODOWO-POTASOWA jest kompleksem białkowym, wypompowuje trzy jony sodu na zewnątrz komórki, wciągając dwa jony potasu do wewnątrz.

97.DEPOLARYZACJA (neuronu) obniżenie elektroujemnego potencjału elektrycznego błony komórkowej spowodowane wejściem jonów sodu lub wapnia do cytoplazmy komórki; zmniejsza polaryzację neuronu;

98.HIPERPOLARYZACJA zwiększona polaryzacja; warunkuje regulację przekazywania informacji w obrębie organizmu żywego; stan nadmiernej polaryzacji błony komórkowej w następstwie zwiększenia elektroujemności przedziału wewnątrzkomórkowego, rozwijający się np. po aktywacji kanałów chlorkowych zwiększającej napływ jonów chlorkowych niosących ujemny ładunek do wnętrza komórki lub aktywacji kanałów potasowych, których otwarcie prowadzi do wypływu kationów potasowych i ubytek ładunków dodatnich z wnętrza komórki; jest stanem pojawiającym się po zadziałaniu na komórkę (np. nerwową) substancji hamujących, jak również przejściowym stanem błony po jej uprzednim pobudzeniu.

Brak komentarzy
To jest jedynie podgląd.
3 wyświetlane ||| 3 wyświetlanych na 25 str.
Pobierz dokument