Zagadnienia na egzamin - Notatki - Finanse i bankowość - Część 2, Notatki'z Bankowość i finanse. University of Silesia in Katowice
lilly_of_the_valley
lilly_of_the_valley19 marca 2013

Zagadnienia na egzamin - Notatki - Finanse i bankowość - Część 2, Notatki'z Bankowość i finanse. University of Silesia in Katowice

PDF (511 KB)
65 strona
612Liczba odwiedzin
Opis
Notatki przedstawiające zagadnienia z zakresu finansów i bankowości: zagadnienia na egzamin. Część 2.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 65
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 65 pages
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 65 pages
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 65 pages
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 65 pages
Pobierz dokument

66

16. Krajowe operacje rozliczeniowe banków

Podział usług bankowych:

I. Najbardziej znany podział usług bankowych dzieli te usługi na operacje aktywne, pasywne i

pośredniczące. Ten tradycyjny podział występuje z punktu widzenia zasad księgowania. Wadą jego

jest to, że transakcje aktywne i pasywne mają odzwierciedlenie w bilansie, lecz wiele innych usług

nie znajduje w nim odzwierciedlenia, np. operacja transferu środków pieniężnych.

Operacje bierne (pasywne) – są to operacje pozyskiwania pieniędzy przez bank. Chodzi w nich o

powiększenie stanu środków pieniężnych znajdujących się w posiadaniu banku. Operacje te polegają na:

- gromadzeniu wkładów od klientów,

- emitowaniu własnych papierów wartościowych,

- przyjmowania lokat od innych banków

- zaciągania kredytów refinansowych w banku centralnym.

Operacje czynne – polegają na inwestowaniu zgromadzonych środków pieniężnych. W szczególności

operacje te polegają na wykorzystywaniu zgromadzonych środków pieniężnych do udzielania kredytów i

lokowaniu ich w korzystne przedsięwzięcia np. zakup papierów wartościowych, zakup nieruchomości.

Zarówno operacje czynne jak i bierne banki przeprowadzają na własny rachunek i na własne ryzyko.

Operacje pośredniczące wykonywane są na zlecenie, rachunek i ryzyko klientów. W operacjach

pośredniczących bank odgrywa rolę pośrednika między różnymi podmiotami życia gospodarczego, zaś

angażowanie przez niego pieniędzy ma znaczenie drugorzędne. Do operacji pośredniczących:

- prowadzenie rachunków bankowych,

- rozliczanie pieniężne,

- obsługa emisji papierów wartościowych i ich zarządzanie,

- skup i sprzedaż dewiz,

- wynajem skrytek i sejfów,

- świadczenie usług konsultingowych.

II. Biorąc pod uwagę znaczenie produktów banków dla klientów, rolę jaką pełnią banki na rynku usług

finansowych i pozycję rynkową banku, usługi bankowe dzieli się na:

1) Usługi finansowe – są to wszystkie operacje, które prowadzą do zwiększenia środków płatniczych

klienta (operacje udzielania kredytu, poręczenia, gwarancje, operacje związane z emisją papierów

wartościowych)

2) Usługi depozytowe – polegają na przyjmowaniu depozytów oraz gospodarowaniu nimi.

3) Usługi polegające na operacjach płatniczych i rozliczeniowych – są to usługi związane z transferem

i transportem wartości pieniężnych.

4) Usługi wymiany walut.

5) Usługi zarządzania aktywami klientów i doradztwo finansowe (np. fundusze powiernicze)

67

W kontekście usług bankowych można mówić o produkcie bankowym. Produktem bankowym nazywamy

jednolity i wyraźnie wyodrębniony pod względem formalnym i cenowym (odpowiedni %) składnik oferty

bankowej, np. kredyt hipoteczny, kredyt na rachunku bieżącym.

ROZLICZENIA PIENIĘŻNE wynikają z relacji zachodzących w gospodarce między zarówno

podmiotami gospodarczymi jak i osobami fizycznymi. Polegają na przemieszczaniu się pieniądza w celu

realizacji transakcji kupna/sprzedaży, opłat składek ubezpieczeniowych, zobowiązań podatkowych, spłat

kredytów, wypłat wynagrodzeń itp.

Przez bankowe rozliczenia pieniężne to operacje polegające na dokonywaniu zmian w stanie środków

pieniężnych na rachunku bankowym na zlecenie klienta lub w wyniku czynności, które z mocy prawa

powodują wskazane zmiany w stanie praw majątkowych klienta

Rozliczenia pieniężne mogą być przeprowadzane w obrocie krajowym za pośrednictwem banków, jeżeli

przynajmniej jedna strona rozliczenia posiada rachunek bankowy.

Rozliczenia pieniężne mogą być dokonywane w formie

1) gotówkowej

2) bezgotówkowej.

O wyborze gotówkowej lub bezgotówkowej formy rozliczeń decydują strony przeprowadzające

rozliczenia.

ROZLICZENIA GOTÓWKOWE Rozliczenia gotówkowe za pośrednictwem banków przeprowadza się:

1) Czekiem gotówkowym,

2) Wpłacając gotówkę na rachunek wierzyciela.

ROZLICZENIA BEZGOTÓWKOWE

Jako instytucjonalne formy rozliczeń bezgotówkowych prezes NBP wprowadził w obrocie krajowym:

1) Polecenie przelewu,

- Jest najczęściej stosowaną formą rozliczeń bezgotówkowych. Jest udzieloną bankowi dyspozycją

właściciela rachunku bankowego (dłużnika) obciążenia jego rachunku określoną kwotą i uznania tą

kwotą wskazanego rachunku beneficjenta (wierzyciela) w dowolnym banku.

- W formie polecenia przelewu można regulować wszystkie płatności, bez względu na wysokość.

Inicjatorem rozliczenia jest dłużnik, który, po otrzymaniu faktury od wierzyciela składa w swoim

banku dyspozycję dokonania transferu środków pieniężnych. Bank dłużnika obciąża jego rachunek

i przelewa środki do banku wierzyciela. Następnie bank wierzyciela zawiadamia go o dokonaniu

przelewu.

- Tradycyjne polecenie przelewu składane jest w formie papierowej (cztery egzemplarze: A, B, C, D,

z przeznaczeniem po jednym dla każdej strony operacji). Coraz częściej banki umożliwiają swoim

klientom składanie dyspozycji polecenia przelewu w formie bezpapierowej, wykorzystując w tym

celu oprogramowanie typu home/office banking.

2) Polecenie zapłaty, Jest udzieloną bankowi dyspozycją wierzyciela obciążenia określoną kwotą

rachunku bankowego dłużnika i uznania tą kwotą rachunku wierzyciela. Uznanie rachunku

bankowego wierzyciela następuje po uzyskaniu przez jego bank od banku dłużnika funduszy

68

wystarczających do pokrycia polecenia zapłaty. Dyspozycja wierzyciela zawiera jednocześnie jego

zgodę na cofnięcie przez bank dokonanego rozliczenia, gdyby dłużnik odwołał polecenie zapłaty.

Przeprowadzanie rozliczeń w formie polecenia zapłaty jest możliwe pod następującymi warunkami:

- Posiadania przez wierzyciela i dłużnika rachunków w bankach, które zawarły porozumienie w

sprawie polecenia zapłaty, oraz ustaliły zakres swojej odpowiedzialności i stosowane procedury.

- Wyrażenia przez dłużnika zgody na stosowanie przez wierzyciela poleceń zapłaty określonych

zobowiązań w umownych terminach.

- Zawarcia między wierzycielem a bankiem, prowadzącym jego rachunek, umowy w sprawie

stosowania polecenia zapłaty, ustalającej m.in. zakres odpowiedzialności i stosowne procedury.

3) Czek rozrachunkowy, Jest jedną z najstarszych form rozliczeń pieniężnych. Czek jest pisemnym

poleceniem wydanym bankowi przez właściciela rachunku bankowego, aby wypłacił określoną

kwotę pieniężną ze środków będących w dyspozycji wystawcy czeku okazicielowi lub oznaczonej

osobie za okazaniem czeku.

- wyraz „czek” w samym tekście dokumentu, w języku w jakim go wystawiono,

- polecenie bezwarunkowe zapłacenia oznaczonej sumy pieniężnej,

- nazwisko osoby, która ma zapłacić (trasata),

- oznaczenie miejsca płatności,

- oznaczenie daty i miejsca wystawienia czeku,

- podpis wystawcy czeku (trasata).

Wystawca czeku powinien dysponować w banku środkami na pokrycie czeku w okresie jego

ważności (w Polsce 10 dni). W tym czasie należy go przedstawić bankowi do realizacji.

a) czek gotówkowy, W obrocie krajowym posługują się nim osoby prawne i fizyczne. Czek

gotówkowy stanowi dyspozycję wystawcy czeku (dłużnika) udzieloną bankowi (trasatowi) do

obciążenia swego rachunku kwotą, na którą czek został wystawiony, oraz wypłaty tej kwoty

okazicielowi czeku (czek na okaziciela) lub osobie wskazanej na czeku (czek imienny). Czek

gotówkowy może być przedstawiony do zapłaty bezpośrednio u trasata lub w innym banku. Zapłata

za czek następuje po uzyskaniu przez ten bank od trasata funduszy wystarczających do zapłaty

czeku. Banki zawarły porozumienie o odmiennym trybie realizowania czeków z rachunków

oszczędnościowo-rozliczeniowych

b) czek rozrachunkowy. Służy wyłącznie do rozliczeń bezgotówkowych między kontrahentami.

Zewnętrznym jego wyróżnikiem jest napis na przedniej stronie np. „do rozrachunku”, „przekazać

na rachunek”. Taka klauzula oznacza, że czek nie może być wypłacony, a jedynie służy do uznania

rachunku bankowego. Stanowi udzieloną trasatowi dyspozycję wystawcy czeku do obciążenia jego

rachunku kwotą, na którą czek został wystawiony, oraz uznania tą kwotą rachunku posiadacza

czeku. Uznanie rachunku posiadacza czeku kwotą czeku następuje po uzyskaniu przez jego bank od

trasata funduszy wystarczających do zapłaty czeku.

4) Karty płatnicze. Prawo bankowe definiuje kartę płatniczą jako kartę identyfikującą wydawcę i

upoważnionego posiadacza, uprawniającą do wypłaty gotówki i dokonywania zapłaty, a w

69

przypadku karty wydanej przez bank lub instytucję ustawowo upoważnioną do udzielania kredytu –

także do dokonywania wypłaty gotówki i zapłaty z wykorzystaniem kredytu. Karty płatnicze można

sklasyfikować według kryterium czasu, w którym następuje ostateczne rozliczenie płatności (w

stosunku do momentu zawarcia transakcji). Według tego kryterium można wyodrębnić następujące

kategorie kart:

a) Karty przedpłacone Są to karty zawierające w sobie rzeczywistą siłę nabywczą, za którą

użytkownik zapłacił wcześniej. Różnią się od innych instrumentów bezgotówkowych tym, że są

wcześniej naładowane ogólnie akceptowaną siłą nabywczą. Mogą one być ładowane w okienku

bankowym, poprzez ATM-y (automatyczne okienka kasowe) lub w późniejszym etapie – za

pomocą specjalnie wyposażonych telefonów, w zamian za obciążenie rachunku bankowego

posiadacza karty lub w zamian za gotówkę. Siła nabywcza znajdująca się na kartach

przedpłaconych jest „pobierana” w punktach sprzedaży za pomocą urządzenia elektronicznego,

które następnie uaktualnia stan środków zgromadzonych na karcie. Służą one do rozliczania

bezpośrednich transakcji o małej bądź bardzo małej wartości.

b) Karty debetowe Karty debetowe są wyposażone w pasek magnetyczny i przed udostępnieniem

usługi wymagają wprowadzenia poprzez klawiaturę terminalu osobistego numeru identyfikacyjnego

(PIN). W transakcjach elektronicznych kod PIN zastępuje podpis klienta. Przy transakcjach

płatniczych zaakceptowanych przez system (po dokonaniu autoryzacji w trybie on-line), kupiec

przyjmujący zapłatę kartą debetową ma gwarancję uzyskania zapłaty. Większość kart debetowych

spełnia dwie funkcje:

- umożliwia wypłatę gotówki z bankomatów (ATM-ów)

- dokonywanie płatności detalicznych.

Umożliwiają klientom dokonywanie zakupów do wysokości środków dostępnych na rachunku

bankowym. istnieją również karty (nazywane zwykle kartami gotówkowymi), które mogą być

używane jedynie do wypłaty gotówki.

c) Karty obciążeniowe Umożliwiają ich posiadaczom dokonywanie zakupów i (zazwyczaj)

uzyskiwanie gotówki (zarówno w ATM-ach jak i w oddziałach emitenta) do wcześniej określonego

pułapu. W chwili dokonywania zakupu posiadacz karty nie musi dysponować pokryciem na swoim

rachunku bankowym. Zaciągnięty dług musi być w całości spłacony na koniec ustalonego okresu.

Karty obciążeniowe udostępniają kredyt na określony czas, przy czym kredyt ten jest nie

oprocentowany.

d) Karty kredytowe udostępniające posiadaczowi linię kredytową, umożliwiającą klientowi

pozyskanie dóbr i usług oraz wypłatę gotówki do wcześniej określonego pułapu. Dług należny

emitentowi karty może być spłacony w całości na koniec ustalonego terminu lub tylko w części. W

tym drugim przypadku pozostała kwota jest traktowana jako udzielony kredyt, od którego naliczane

są odsetki. A więc karta kredytowa łączy w sobie dwie funkcje:

- instrumentu płatniczego,

- krótkookresowego kredytu odnawialnego.

70

Rozliczenia poza krajem

Akredytywa dokumentowa – samodzielne pisemne zobowiązanie banku otwierającego wobec

beneficjenta do zapłaty lub zabezpieczenia zapłaty określonej kwoty za złożone dokumenty w ramach

akredytywy zgodnie z jej warunkami w okresie jej ważności.Rozliczenie za pomocą akredytywy polega na

zarezerwowaniu przez bank określonej kwoty środków pieniężnych dłużnika (importera) z przeznaczeniem

ich na uregulowanie wierzytelności eksportera (dostawcy) po spełnieniu przez niego warunków ustalonych

przez strony akredytywy. Inskaso dokumentowe – zlecenie udzielane bankowi przez wierzyciela, aby w

jego imieniu ściągnął od dłużnika wierzytelność, która wynika ze złożonego dokumentu. Przedmiotem

inkasa mogą być dokumenty handlowe potwierdzające dostawy towarów (dokumenty transportowe,

faktury) albo dokumenty finansowe (weksle, czeki).

Z pozoru akredytywa dokumentów i inkaso dokumentów są operacjami podobnymi. W obu operacjach w

rozliczeniach uczestniczą banki a przedmiotem są dokumenty. W przeciwieństwie do akredytywy przy

inkasie żaden z banków nie bierze na siebie odpowiedzialności za zapłatę na rzecz eksportera. Inkaso może

być stosowane w sytuacji pełnego zaufania między stronami a sytuacja gospodarczo – polityczna jest

stabilna.

71

17. Istota i funkcje finansów publicznych

Finanse publiczne – jest to proces gromadzenia i rozdzielania publicznych zasobów pieniężnych (uruchamiane

przez władze). Cechy finansów publicznych:

1) obligatoryjność – charakter przymusowy

2) nieodpłatność – nie ma ekwiwalentności i wzajemności

3) bezzwrotność

Finanse publiczne – to nauka o charakterze ustrojowym.

struktura finansów publicznych (ogniwa finansów publicznych):

1) budżet państwa

2) budżety stanów, krajów bądź regionów (w Polsce nie ma)

3) budżety samorządowe (budżety lokalne, budżety podstawowe gmin, budżety powiatów, budżety

województw (marszałek i sejmik))

4) parabudżety (pozabudżetowe fundusze celowe typu budżetowego)

5) fundusze kościołów i związków wyznaniowych

6) fundusze organizacji społecznych, charytatywnych, gdy są dotowane z budżetu

Budżet to:

- fundusz – gromadzony i rozdzielany w określonym trybie (dysponenci funduszu)

- plan finansowy – zawiera przewidywane rozmiary dochodów państwowych z określonych źródeł, a

więc i rozmiary i strukturę, jest to plan rozdysponowania tych dochodów, a więc zawiera określenie

rozmiarów i kierunków wydatków państwowych, są w nim ustalone rozmiary i struktura przyszłych

wydatków państwowych

- akt prawny – najwyższej rangi, ustawa, zawiera upoważnienie dla władzy państwowej do gromadzenia

dochodów w określonych rozmiarach i z określonych źródeł oraz upoważnienie do dokonywania

wydatków w określonej wysokości i na określone cele

Skarb Państwa (3 różne znaczenia):

1) majątek państwowy wraz z należnościami i zobowiązaniami państwa (substancja: ziemia, pasmo

wybrzeża, nieruchomości, budowle, budynki, złoto i drobne kamienie)

2) fiskus – fikcyjna osoba prawna, która umożliwia państwu występowanie w obrocie gospodarczym

wewnątrz kraju i w stosunkach międzynarodowych

3) urząd zadaniem jest ochrona interesu majątkowego państwa, przede wszystkim, którzy mogą narazić na

szwank interes majątku państwa

Zasady budżetowe, Zasady klasyczne:

1. Zasady jedności formalnej budżetu – w danym państwie w danym czasie powinien istnieć tylko jeden

budżet jako fundusz, plan finansowy i akt prawny. Naruszeniem jest istnienie parabudżetu.

2. Zasada jedności materialnej budżetu (zasada jednego funduszu środków) – dochody państwa ze

wszystkich źródeł powinny tworzyć jeden fundusz, z którego następnie dokonuje się wydatków

państwowych (wszystkie dochody są przeznaczone na wszystkie wydatki)

72

3. Zasada powszechności – wszelkie przejawy działalności państwa powinny znaleźć stosowny wyraz w

dochodach i / lub wydatkach budżetowych. Sprowadza się do form powiązań państwowych jednostek

organizacyjnych do budżetu.

Zasady techniczno-budżetowe – odnoszą się do konkretów konstrukcji i funkcjonowania budżetu:

1) zasada roczności

2) zasada szczegółowości

3) zasada przejrzystości

4) zasada jawności

Zasada roczności – zasada okresu budżetowego – dochody i wydatki publicznej są ujmowane w określonym

przedziale czasu (rok kalendarzowy i rok budżetowy nie zawsze się pokrywały). W Polsce zasada ta jest

przestrzegana. Zasada szczegółowości – postulat, zgodnie, z którym dochody i wydatki publiczne powinny być

ujmowane w budżecie z odpowiednią szczegółowością. Zasada przejrzystości – to postulat, dochody i wydatki

budżetowe mają być ujmowane w budżecie w sposób zrozumiały dla ogółu, także dla posłów, senatorów.

Zasada jawności – budżet jako plan finansowy i akt prawny musi być jawny i publikowany. Budżet państwa

jest publikowany w Dzienniku Ustaw.

Klasyfikacja budżetowa w Polsce (sposób grupowania dochodów i wydatków publicznych czy budżetowych)

jest jednolita (jest taka sama dla budżetu państwowego i dla budżetu samorządowego) i odnosi się w

jednakowym stopniu do dochodów i wydatków. Kryteria klasyfikacji:

1) Przedmiotowo-funkcjonalne – jedyną podziałką są działy, zgodnie z ustawą o działach, w państwach

wysoko rozwiniętych sprowadzona jest aż do podmiotów budżetowych np. szkół, szpitali, więzień,

jednostek wojskowych. Klasyfikacja ta na świecie prowadzona jest w szerokim zakresie, co pozwala na

realizację budżetu zadaniowego.

2) Podmiotowo-organizacyjne – pozwala na grupowanie dochodów i wydatków wg podmiotów

odpowiedzialnych za gromadzenie dochodów i ruch wykonywania wydatków. Występują tu dwie

podziałki: części i rozdziały. Część – odnosi się do centralnych organów państwowych. Wszyscy

wojewodowie mają jedną wspólną część; odrębna część, która zwiera dotacje i subwencje dla

samorządów terytorialnych. Rozdziały – odnoszą się do typów podmiotów np. publiczne ZOZ, szkoły

ogólnokształcące. Klasyfikacja ta jest potrzebna do bieżącego zarządzania w sferze budżetowej.

3) Rodzajowe – odrębna klasyfikacja dla dochodów i wydatków wg ich rodzaju. Podziałka to paragraf –

prawie taka sama jak rodzajowy układ kosztów. Dokonuje się agregacji i deagregacji, łatwe zarządzanie

dochodami, łatwo o centralizacje finansów publicznych.

Decentralizacja – sprzeciwienie się jednolitej klasyfikacji.

- Dochody i wydatki są ujmowane w daleko idącej szczegółowości, a równocześnie upoważnia się

władzę wykonawczą do dokonywania zmian budżetu w toku jego wykonywania.

- Powiaty, miasta, gminy – mają obowiązek wyłożenia budżetu do wglądu społeczeństwa.

- Sprawozdanie z wykonania budżetu tzw. zamknięcie rachunkowe budżetu, również musi być

publikowane.

73

- Debata nad budżetem – powinna być jawna.

- Zasada jawności w Polsce jest przestrzegana.

Ekonomiczna struktura dochodów i wydatków publicznych. We finansach publicznych punktem wyjścia są

zawsze wydatki, a nie dochody. Do wydatków dostosuje się dochody. Dochody pochodzą z okrojenia majątku

sektora prywatnego. Kierunki przeznaczenia wydatków publicznych:

1) Na finansowanie rozwoju społeczno –ekonomicznego kraju (inwestycje):

- inwestycje infrastrukturalne – to takie, w rezultacie których powstają obiekty i urządzenia infrastruktury

technicznej i społecznej (autostrady, drogi, lotniska, szkoły szpitale). Partnerstwo publiczno-prywatne –

niektóre mechanizmy charakterystyczne dla rynku prywatnego i niektóre mechanizmy

charakterystyczne dla rynku publicznego

- inwestycje strukturalne – to takie, w rezultacie których dochodzi do przebudowy struktury gospodarczej

państwa. Przebudowa dokona się poprzez rynek w ramach inwestycji prywatnych

- inwestycje produkcyjne – tworzą majątek produkcyjny, nie powinny być finansowane z budżetu

2) Pokrywanie strat albo deficytu przedsiębiorstw państwowych. Pokrywanie deficytów:

- dopłaty do cen – dopłaty z budżetu państwowego np. PKP

- dotacje adresowane do konkretnego przedsiębiorstwa X z miejscowości Y

3) Wydatki na pokrycie kosztów usług nazywanych publicznymi, społecznymi, socjalno-kulturalnymi,

które te usługi są następnie rozdzielone zupełnie bezpłatnie lub też za częściową opłatą

4) Wydatki n bezpieczeństwo zewnętrzne, wewnętrzne (policja, służby specjalne) wraz z wymiarem

sprawiedliwości (więziennictwo)

5) Wydatki na utrzymanie aparatu państwowego. Tanie państwo – minimalizacja kosztów na utrzymanie

aparatu państwowego może spowodować jego osłabnięcie.

6) Wydatki na obsługę długu – występuje wówczas kiedy uprzednio pojawiły się dochody z takich źródeł.

Wszystkie dobra i usługi dzielą się na 3 grupy:

1) dobra prywatne – mechanizm rynkowy

2) dobra publiczne – bez użycia mechanizmu rynkowego, krzywa kosztu nie wykazuje kosztu zmiennego

(obrona narodowa, zbrojenie)

3) dobra pożądane (merytoryczne) – mogą być tworzone i dzielone z wykorzystaniem mechanizmu

rynkowego, ale z jakiś powodów nie uważa się za właściwe stosowanie mechanizmów rynkowych

Równowaga budżetowa: Ważna jest synchronizacja w czasie między strumieniami wydatków i dochodów,

jeśli tego nie ma to jest to brak równowagi w ścisłym znaczeniu.

1) Wydatki = Dochody – idealnie równe w okresie budżetowym

2) Dochody > Wydatki – nadwyżka budżetowa – nie występuje

3) Wydatki > Dochody – deficyt budżetowy – na określony moment np. dzień

Rachunek obsługi państwa – prowadzi Bank Centralny.

FUNKCJE FINANSÓW PUBLICZNYCH

Finansom publicznym przypisuje się rozliczne funkcje o różnym charakterze: ekonomicznym, politycznym,

społecznym. Najczęściej podawane i analizowane są jednak funkcje ekonomiczne takie jak:

74

1) funkcja alokacyjna

2) funkcja redystrybucyjna

3) funkcja stabilizacyjna

FUNKCJA ALOKACYJNA Państwo i samorządy terytorialne mają za zadanie realizować cele publiczne.

Cześć z tych celów stanowi tzw. klasyczną sferę publiczną. Zalicza się do niej: bezpieczeństwo wewnętrzne i

zewnętrzne (wojsko, policja), sądy, administrację, infrastrukturę publiczną.

Cechą powyższych zadań publicznych jest ich niemożność bądź nieefektywność finansowania w oparciu o

mechanizm rynkowy. W miarę upływu czasu zadania socjalne państwa uległy poważnemu poszerzeniu o takie

sfery, które przynajmniej częściowo można finansować ze źródeł niepublicznych (prywatnych). Są nimi:

oświata, ochrona zdrowia, ubezpieczenie społeczne, opieka społeczna, kultura i sztuka.

Realizacja zadań w ramach powyższych sfer działania władz publicznych wymaga, określonych nakładów

finansowych, których źródłem są daniny publiczne (podatki, cła, składki ubezpieczeniowe). Podmioty

ponoszące ciężary finansowe pozbawiane są części wypracowanych dóbr, które mogłyby przeznaczyć na

dowolny cel, na rzecz dobra publicznego. Dochodzi więc do alokacji (przesunięcia) części majątku z rąk

prywatnych na cele publiczne. Uzasadniona skala alokacji jest kwestią dyskusyjną (krzywa Laffera). Wyrazem

kierunku alokacji zasobów jest struktura wydatków publicznych.

FUNKCJA REDYSTRYBUCYJNA Państwo przy pomocy instrumentów finansowych (podatki, opłaty,

składki) dokonuje wtórnego podziału dochodu narodowego (redystrybucji) według kryteriów uznanych za

„słuszne” czy też „sprawiedliwe”. Podział ten ma zapewnić bardziej równomierny podział wyprodukowanych

dóbr (krzywa Lorenza). Etap gromadzenia dochodów publicznych określany jest często mianem fazy

dystrybucji dochodów. Nie może być on jednak oderwany od skali i struktury wydatków, gdyż to wydatki

uzasadniają dochody, nie zaś odwrotnie.

FUKCJA STABILIZACYJNA W ramach tej funkcji państwo stara się łagodzić wahania cyklu

koniunkturalnego co ma zapewnić bardziej stabilny i stały wzrost gospodarczy. Przyjmuje się bowiem, że to

wzrost gospodarczy jest źródłem dobrobytu społeczeństwa. W okresie recesji gospodarczej poprzez np.

obniżki podatków, wprowadzanie ulg podatkowych, większe zasiłki dal bezrobotnych, wyższe wydatki

inwestycje, wzmaga się popyt globalny. W okresie dobrej koniunktury zadaniem państwa jest ograniczanie

popytu (tzw. schładzanie gospodarki) przy pomocy instrumentów fiskalnych (manipulowanie dochodami i

wydatkami publicznymi) i pieniężnych (stopy procentowe). Efektywność państwa w tej roli często jest

poddawana w wątpliwość a nawet negowana (wykres cyklu koniunkturalnego). Obiektywnym faktem jest

jednak to, iż finanse publiczne w znacznym stopniu oddziaływają na gospodarkę, co wynika ze skali

redystrybucji.

75

18. Podatki jako podstawowe źródło dochodów publicznych

DOCHODY PUBLICZNE

Władze publiczne w celu realizacji zadań mogą wykorzystywać trzy źródła finansowe:

1) dochody z majątku publicznego

2) dochody z danin publicznych

3) przychody osiągane w drodze zaciągania pożyczek

Daniny publiczne to wszelkie formy przejmowania wartości materialnych lub usług przez władzę publiczną od

mieszkańców danego terytorium oraz różnego rodzaju organizacji działających, bądź posiadających siedzibę na

danym terytorium. Przymiotnik „publiczne” przy określaniu daniny wskazuje, że jej beneficjantem jest podmiot

posiadający władzę.

PODATKI Wśród danin, które mają formę pieniężną można wyróżnić:

1) podatki

2) cła

3) opłaty

4) dopłaty

Powyższa klasyfikacja ma charakter względny, albowiem istnieją takie rodzaje pieniężnych danin publicznych,

które trudno przyporządkować jednej z powyższych kategorii.

Podatek to publicznoprawne, nieodpłatne, przymusowe i bezzwrotne świadczenie pieniężne na rzecz skarbu

państwa lub gminy wynikające z ustawy podatkowej. mają zazwyczaj charakter opisowy. Podatek definiuje się

przez wyliczenie cech jakie posiada ta danina. Tych cech jest siedem:

1) przymusowy charakter (związek publicznoprawny uprawniony do pobierania podatku może

stosować środki przymusu w celu wyegzekwowania podatku)

2) bezzwrotność (polega na tym, że beneficjent świadczenia podatkowego (państwo, gmina, powiat)

nie ma obowiązku, a nawet prawnych możliwości zwrotu pieniędzy uzyskanych z podatków)

3) nieodpłatność (oznacza, że podmiot zobowiązany do zapłaty podatku w zamian za jego uiszczenie

nie otrzymuje żadnego świadczenia wzajemnego)

4) jednostronność ustalania (oznacza, że wysokość obciążeń podatkowych jest określana przez

beneficjenta podatku i nie jest tym samym przedmiotem negocjacji)

5) ogólność ( oznacza, że podatki są ustalane dla określonych kategorii podatników, a nie dla

podmiotów indywidualnych)

6) pieniężny charakter

7) przewłaszczenie (zmiana właściciela środków pieniężnych płaconych z tytułu podatków) – cecha

dyskusyjna

O tym, czy konkretna danina publiczna jest podatkiem decydują jej cechy, a nie nazwa.

Opłata jest to danina publiczna, która posiada wszystkie cechy podatku poza jedną. W przeciwieństwie do

nieodpłatnego podatku jest daniną odpłatną. Oznacza to, że w zamian za świadczenia pieniężne wnoszący je

podmiot otrzymuje od związku publicznoprawnego, na rzecz którego opłata jest wnoszona, świadczenie

wzajemne najczęściej w postaci usługi.

76

Dopłata jest formą finansowej partycypacji użytkowników inwestycji publicznych w kosztach realizacji tych

inwestycji. W Polsce tak rozumiane dopłaty nie występują pod właściwą nazwą. Na ogół nazywane są opłatami,

np. opłata melioracyjna. Termin dopłata stosowany jest natomiast na określenie innych świadczeń o mieszanym

charakterze, np. dodatki do ceny energii elektrycznej, bądź niektórych leków.

Cło- przymusowe, nieodpłatne i bezzwrotne świadczenie na rzecz skarbu państwa z tytułu przywozu, wywozu i

przewozu towarów przez obszar celny danego kraju.

Podatek akcyzowy - podlegają tylko wybrane towary - obanderolowane, podatek obciąża konsumenta ale

odprowadzany jest do urzędów skarbowych przez producentów bądź importerów, wysokość podatku rzutuje na

wysokość ceny rynkowej towaru, stawkę podatku może zmienić MF w czasie trwania roku budżetowego.

Zasady podatkowe:

1) zasada fiskalna - dotyczy wydajności i elastyczności podatków

2) zasada gospodarcza - właściwy wybór źródeł podatkowych oraz uwzględnienie ekonomicznych

skutków opodatkowania

3) sprawiedliwości - zapewnienie powszechności i równości opodatkowania

4) techniki podatkowe - gwarancja pewności, dogodności, taniości i prostoty podatku

System podatkowy - ogół podatków pobieranych przez państwo na zasadach zwartej i jednolitej całości pod

względem prawnym i ekonomicznym. System podatkowy to rezultat działalności władz i organów finansowych

które tworzą podstawowe konstrukcje podatkowe: podmiot, przedmiot podatku, podstawa opodatkowania,

wysokość i zasady płatności podatku. Polski system podatkowy - jest zbyt duża liczba podatków, zbyt wysoki

poziom obciążeń podatkowych, brak stabilności rozwiązań podatkowych

- Rodzaje podatków: majątkowe, przychodowe, dochodowe, od wydatków

- Podatki progresywne - w Polsce: 19%, 30%, 40% - podatki progresywne - im wyższy dochód tym

wyższy podatek

- Podatki liniowe - jedna skala podatkowa dla wszystkich np. 12%

Podział podatków:

1) kryterium przedmiotu opodatkowania na :

· dochodowe – przedmiotem opodatkowania jest w nich dochód traktowany jako nadwyżka

przychodów nad kosztami ich uzyskania (podatek doch. od os. prawnych, od os. fiz. )

· konsumpcyjne – obciążają dochód podatnika w momencie jego wydatkowania (podatek VAT,

akcyza, od gier)

· przychodowe – przy ich wymiarze koszty uzyskania przychodów w ogóle nie są brane pod

uwagę, nawiązują jedynie do zewnętrznych znamion świadczących o domniemaniu uzyskania

dochodu (podatek rolny, leśny)

· majątkowe – obciążają całość majątku podatnika (podatek od nieruchomości, od śr.

transportowych, od spadku i darowizn)

2) kryterium stosunku przedmiotu opodatkowania do źródeł podatku:

· bezpośrednie – bezpośrednio wskazują zależność między zdolnością podatkową podmiotu, a

wysokości podatku (podatki dochodowe i majątkowe)

77

· pośrednie – obciążają podatnika w sposób pośredni, są w ścisłym związku z jego sytuacją

majątkową i dochodową (podatki przychodowe i konsumpcyjne)

3) kryterium władztwa podatkowego:

§ rządowe – VAT, akcyza, od gier

§ samorządowe – podatek od nieruchomości, od posiadanych psów, od śr. transportowych

§ wspólne – wpływy z nich są dzielone między władzę centralną a samorządy ( podatek doch. od

os. fiz. o od os. prawnych)

Podstawowe elementy konstrukcyjne podatku to:

1) podmiot podatku

2) przedmiot podatku

3) podstawa opodatkowania

4) stawki podatku

5) ulgi, zwolnienia i wyłączenia podatkowe

W stosunkach podatkowo prawnych uczestniczą dwie podstawowe kategorie podmiotów. Są to organy

podatkowe reprezentujące związki publicznoprawne uprawnione do wymierzania i pobierania podatków z

jednej strony oraz podatnicy z drugiej strony. Stosunek prawny łączący organ podatkowy oraz podatnika ma

charakter zobowiązaniowy.

Obok podatnika w stosunkach podatkowo-prawnych uczestniczą niekiedy również płatnik podatku oraz

inkasent podatku. Na płatniku ciąży obowiązek obliczenia podatku, pobrania podatku i wpłacenia go na

rachunek właściwego organu podatkowego. Do obowiązku inkasenta należy jedynie pobranie podatku i

wpłacenie go na rachunek właściwego organu podatkowego.

Przedmiotem podatku jest sytuacja faktyczna lub prawna, z której zaistnieniem przepisy prawa wiążą

obowiązek zapłaty podatku. Taką sytuacją faktyczną może być np. posiadanie rzeczy lub osiąganie przychodów.

Natomiast sytuacją prawną – otrzymanie spadku, czy darowizny.

Przedmiot podatku znajduje zazwyczaj swój wyraz w nazwie podatku, ta zaś w tytule ustawy wprowadzającej

podatek.

Podstawa opodatkowania to ilościowo lub wartościowo ujęty przedmiot podatku. Ujęcie ilościowe to np.

powierzchnia, objętość, ciężar. Z kolei ujęcie wartościowe to np. wartość rynkowa, wartość ewidencyjna,

przychód, itp.

Wybór ilościowego lub wartościowego ujęcia podstawy jest sprawą techniki podatkowej uwarunkowanej

niekiedy polityką podatkową. Od podstawy opodatkowania należy odróżnić podstawę obliczenia podatku.

Stawki podatku mogą być stawkami kwotowymi lub stosunkowymi. Te ostatnie mogą mieć postać procentową

(najczęstsze), ułamkową albo wielokrotnościową.

Stawka kwotowa jest definiowana jako ilość jednostek pieniężnych jaką należy zapłacić od jednostki podstawy

obliczenia podatku.

Stawka procentowa to relacja pomiędzy wielkością świadczenia podatkowego a wielkością podstawy obliczenia

podatku. Może mieć ona postać stawki stałej lub skali podatkowej.

78

Przeciwieństwem stałej stawki procentowej jest ją skala podatkowa. Definiuje się jako zbiór uporządkowanych

(rosnąca lub malejąco) stawek procentowych znajdujących zastosowanie do różnej wielkości podstawy

obliczania podatku.

Skala jest zbudowana z:

1) przedziałów podstawy obliczania podatku

2) stawek podatkowych odpowiadających tym przedziałom

W teorii podatku występują 3 typy skal podatkowych:

1) skala progresywna

2) skala regresywna

3) skala degresywna

W przypadku progresywnej wraz ze wzrostem podstawy obliczenia podatku, rośnie wysokość stawek

podatkowych. W skalach regresywnych wzrost podstawy obliczenia podatku wiąże się z obniżaniem stawek

podatku. Skala degresywna jest połączeniem skali progresywnej i regresywnej.

Skale podatkowe progresywne mogą być skonstruowane w rozmaity sposób. Wyróżnia się przede wszystkim

skale podatkowe oparte o zasadę progresji globalnej oraz skale podatkowe oparte o zasadę progresji ciągłej. W

przypadku zasady progresji globalnej dla obliczenia wysokości świadczenia podatkowego do istniejącej w

danym wypadku podstawy dla tego przedziału skali w jakim mieści się ta podstawa.

W niektórych prostych konstrukcjach podatkowych nie występuje skala podatkowa i podstawa opodatkowania.

Dotyczy to podatków, które mają postać ryczałtów. Z ryczałtem podatkowym mamy do czynienia wówczas,

kiedy wysokość świadczenia podatkowego wynika wprost z treści przepisów prawa podatkowego i znana jest

podatnikowi przed rozpoczęciem działalności podlegającej opodatkowaniu.

Ze zwolnieniem podatkowym mamy do czynienia wówczas, kiedy określona kategoria stanów faktycznych lub

prawnych mieści się w ogólnych ramach przedmiotowo-podmiotowych danego podatku, ale przepisy wyłączają

w sposób wyraźny od opodatkowania (zwolnienia mogą być podmiotowe lub przedmiotowe).

Wyłączenie podatkowe jest wyrazem braku zainteresowania pracodawcy podatkowego określonymi

kategoriami stanów faktycznych lub prawnych, zwykle z tego powodu, że są objęte zakresem innych

podatków.

Ulgi podatkowe – polegają na ograniczeniu wielkości obciążenia podatkowego (mogą mieć charakter

podmiotowy, przedmiotowy lub mieszany).

Rzadziej niż zwolnienia i ulgi podatkowe występują zniżki podatkowe.

79

19. Budżet państwa

Budżet państwa jest to plan finansowy przewidywany na przyszły rok, zawiera dochody i wydatki rozumiane

jako ogół zasobów pieniężnych państwa czyli ogół zasobów pieniężnych gminy (budżet gminy)

Budżet państwa jest bezpośrednio powiązany z bankiem centralnym, który prowadzi rachunek bieżący dla

budżetu państwa. Oznacza to, że przyjmuje on wszystkie jego wpływy i realizuje wydatki oraz przechowuje

czasowo wolne środki pieniężne. Kontrolując tak znaczną część dochodów pieniężnych, bank centralny staje się

ważnym doradcą w sprawach pieniężnych, kredytowych rządu. Wszelkie niezgodności między rządową i

bankową polityką pieniężną są konsultowane i rozstrzygane w drodze poszukiwania kompromisu. Jedynie w

przypadku bardzo konfliktowych i niemożności znalezienia kompromisu jedna ze stron musi podać się do

dymisji.

Nadwyżka budżetowa to dodatnia różnica pomiędzy wpływami budżetu państwa gromadzonymi głównie

z podatków i innych opłat o podobnym charakterze (np. opłaty celne), uzupełnianymi okresowo pożyczkami

wewnętrznymi (np. w drodze emisji obligacji) i zewnętrznymi, a jego wydatkami związanymi głównie

z koniecznością finansowania tzw. sfery budżetowej oraz zabezpieczenia obsługi zadłużenia wewnętrznego

i zewnętrznego. Jest zjawiskiem rzadkim, natomiast w przeważającej większości krajów świta po II wojnie

światowej występuje zjawisko deficytu budżetowego.

Deficyt budżetowy niedobór dochodów budżetu państwa w stosunku do jego wydatków (inaczej - nadwyżka

wydatków nad dochodami). Źródłami finansowania deficytu budżetowego mogą być kredyty bankowe

udzielane przez bank centralny, emisja papierów wartościowych np. obligacji, weksli, bonów skarbowych,

podwyższenie stopy podatkowej, a w ostateczności dodatkowa emisja pieniądza. Deficyt budżetowy, przy

niewielkich jego rozmiarach, może mieć korzystny wpływ na gospodarkę, zwłaszcza w okresie recesji

(interwencjonizm państwowy). Przekroczenie jego "bezpiecznej" granicy (5% produktu narodowego brutto)

może wywołać poważne zaburzenia w gospodarce (inflacja).

Równowaga budżetowa to stan, w którym wydatki budżetu państwa (także budżetów organów

samorządowych) są w całości pokryte dochodami tych jednostek. Rozróżnia się równowagę budżetową

planowaną i rzeczywistą. Zrównoważenie planowanych (przewidywanych) dochodów z planowanymi

wydatkami, a więc zapewnienie równowagi w fazie konstrukcji budżetu, jest jedną z kardynalnych zasad

budżetowych.

Zrównoważenie planu budżetowego nie jest równoznaczne z zaistnieniem równowagi rzeczywistej, co wynika

z określonego stopnia niepewności, tak co do wysokości planowanych wpływów, jak i wydatków. W celu

zminimalizowania wynikającego stąd ryzyka w planowanym budżecie tworzone są rezerwy.

Cechy budżetu: 1) budżet państwa jest funduszem scentralizowanych zasobów pieniężnych gromadzonych i dzielonych

przez państwo w związku z realizacją zadań publicznych

2) gromadzenie środków budżetowych odbywa się z reguły w sposób przymusowy

3) budżet państwa stanowi tzw. formę aktu prawnego wysokiej rangi

4) gromadzenie i dzielenie dochodów w budżecie zawsze mają charakter ekonomiczny i społeczny

5) dochody gromadzone w budżecie są bezzwrotne

80

6) specjalizacja budżetu - nadawanie rygorów prawnych wydatkom budżetowym

7) budżet państwa dotyczy działalności organów państwa również na przyszłość, na z góry określony czas

8) budżet państwa tworzą strumienie dochodów i wydatków

9) istnieje konieczność egzekwowania należnych w danym okresie dochodów jak również obliguje do

wydatkowania środków budżetowych przed upływem okresu budżetowego

Funkcje budżetu państwa:

1) funkcja redystrybucyjna - alokację dóbr publicznych i realizację potrzeb dokonuje się za

pośrednictwem budżetu poprzez system podatków, pożyczek, składek ubezpieczeniowych oraz system

wydatków publicznych, to także transfery budżetu państwa na rzecz innych budżetów np.

samorządowych

2) funkcja stabilizacyjna - budżet państwa wykorzystywany jest w celu łagodzenia wahań cyklu

koniunkturalnego oraz zapewnienia zrównoważonego wzrostu gospodarki.

3) funkcja alokacyjna - ma eksponować rolę alokacji zasobów w określone dziedziny gospodarcze

państwa, finansowanie określonych sektorów gospodarki.

4) funkcja fiskalna (skarbowa) - polega na przejmowaniu na rzecz państwa dochodów

5) funkcja ustrojowa - narzędzie zachowania danego ustroju społeczno-gospodarczego wraz z atrybutem

władzy.

6) funkcja demokratyczna - zainteresowanie społeczeństwa opracowywaniem i wykonaniem budżetu

oraz wpływaniem na ten proces.

7) funkcja kontrolna - polega na analizie przyczyn niewykonania budżetu, zarówno strony wydatkowej i

dochodowej

8) funkcja bodźcowa - pozytywne zachowanie się podmiotów wobec stosowanych przez państwo instrumentów budżetowych zwłaszcza w zakresie ciężarów podatkowych.

Polityka budżetowa opiera się na określonych zasadach umożliwiających władzy wykonawczej prowadzenie

polityki fiskalnej państwa, a władzy ustawodawczej na jej zakres i formy oraz sprawowanie kontroli nad

działalnością rządu w tym zakresie. W teorii finansów publicznych wyodrębnia się następujące zasady polityki

budżetowej:

1) zasada budżetowania – polega na włączeniu danej jednostki państwowej do właściwego budżetu

pełnymi kwotami, czyli wszystkimi dochodami i wydatkami.

2) zasada zupełności – budżet swym zasięgiem powinien obejmować całą działalność państwa, wszystkie

jego dochody i wydatki

3) zasada jedności – dotyczy wewnętrznej strony budżetu i wymaga, by wszystkie dochody budżetowe

tworzyły jeden ogólny zasób środków pieniężnych, by nie występowało wiązanie określonych

dochodów budżetowych

4) zasada jawności – wymaga, by wydatki i dochody budżetowe nie były tajne, by społeczeństwo mogło

przyglądać się kasie publicznej i miało możliwość oceny gospodarowania groszem publicznym przez

uprawnione do tego organy.

81

5) zasada równowagi budżetowej – suma planowanych i rzeczywiście wydatkowanych środków nie

może być wyższa od sumy przewidywanych i osiąganych dochodów budżetowych.

6) zasada szczegółowości – dochody i wydatki powinny zostać w ustawie budżetowej ujęte w sposób

szczegółowy, a nie ogólny.

Zasady te w wyniku wielokrotnych doświadczeń uległy modyfikacji. Ze względu na wzrastające

znaczenie wydatków rządowych coraz częstszym zjawiskiem w praktyce wielu krajów rozwiniętych

gospodarczo jest w ciągu ostatnich kilkunastu lat deficyt budżetowy.

Głównym źródłem wpływów budżetowych są podatki bezpośrednie płacone od dochodów przedsiębiorstw i

dochodów indywidualnych ludności oraz podatki pośrednie płacone za pośrednictwem cen przy nabywaniu dóbr

i usług.

Podatek od dochodów przedsiębiorstw ma charakter liniowy, tzn. stopa podatku dochodowego płacone od

zysku brutto jest jednakowa dla wszystkich producentów niezależnie od wysokości osiąganego dochodu.

Podatek bezpośredni od dochodów indywidualnych we wszystkich krajach zbudowany jest na zasadzie

progresji podatkowej. Najniższa stopa podatku, płacona od najniższych dochodów, stopniowo wzrasta, aż

osiąga granicę sięgającą czasami 50 czy też 60% od dochodów najwyższych.

Polityka podatkowa w wielu krajach wskazuje, że zależność między stopą opodatkowania dochodów a

wielkością wpływów do budżetu państwa może oddziaływać nie tylko korzystnie, ale także niekorzystnie na

sytuacje finansową państwa. Tę zależność dobrze ilustruje krzywa Laffera. Krzywa ta opiera się na założeniu,

że wpływy do budżetu zależą od dwóch wielkości:

1) podstawy opodatkowania ( wielkości dochodów )

2) wysokości stóp podatkowych

System podatkowy (najważniejszy instrument polityki budżetowej); spełnia następujące cele:

1) zapewnia środki finansowe na pokrycie wydatków publicznych;

2) umożliwia makroekonomiczne kształtowanie popytu;

3) umożliwia realizację celów społecznych.

Klasyfikacja budżetowa sposób grupowania dochodów i wydatków budżetowych stosowanych w planowaniu i

ewidencji wykonywania budżetu. Stosuje się podział klasyfikacji budżetowej według trzech kryteriów:

1) Podmiotowe (części) przy pomocy tego kryterium wyodrębniamy części budżetu, jest to podział

resortowy, który odpowiada aktualnej resortowej administracji.

2) Przedmiotowe (działy, rozdziały, tytuły) część budżetu dzielimy według kryterium przedmiotowego

wyodrębniamy źródła pochodzenia środków i kierunków dysponowania (np. przemysł, budownictwo,

rolnictwo).

3) Rodzajowe (paragrafy, pozycje) jest uszczegółowieniem podziału przedmiotowego, wyodrębnia

paragrafy, a w ramach paragrafów pozycje

Dochody budżetowe :

- podatek od towarów i usług (VAT) - opodatkowaniu podlega większość towarów i usług

sprzedawanych na terenie Polski,

- akcyza - podatek selektywny, obciąża niektóre towary np. paliwa, papierosy, alkohole, sól

82

- podatek dochodowy od osób fizycznych

- podatek dochodowy od osób prawnych

- cła (importowe, eksportowe) – mają na celu obronę interesów producentów krajowych

dochody z prywatyzacji - ze sprzedaży mienia państwowego.

Wydatki budżetowe :

- dotacje i subwencje,

- wydatki bieżące jednostek budżetowych np. wojska

- obsługa długu zagranicznego,

- świadczenia na rzecz osób fizycznych,

- wydatki majątkowe

Rodzaje polityki budżetowej:

1) pasywna - opiera się na założeniu, że określone elementy dochodów i wydatków budżetowych cechuje

tendencja do automatycznego reagowania na zmiany sytuacji gospodarczej (tzw. automatyczne

stabilizatory); po stronie dochodów dotyczy to podatków uzależnionych od poziomu aktywności

gospodarczej (podatki progresywne od dochodu, podatki pośrednie od sprzedaży), a po stronie

wydatków - transferów uzależnionych od sytuacji materialnej jednostek (zasiłki z tytułu bezrobocia,

pomoc społeczna, subsydia dla rolnictwa); automatyczne stabilizatory powodują tendencje do

powstawania nadwyżki budżetowej w okresach ożywienia gospodarczego i deficytu w okresie recesji;

automatyczne stabilizatory nie są jednak w stanie oddziaływać na strukturę gospodarki i dostarczać

bodźców do zmiany sytuacji w gospodarce;

2) aktywna (dyskrecjonalna) - wymaga od państwa dostosowywania wyznaczników polityki fiskalnej do

zmian w cyklu gospodarczym poprzez:

- zmiany stawek i struktury podatków,

- zmiany wypłat przelewów (np. dla samorządów),

- zmiany wydatków na roboty i inwestycje publiczne;

83

20. Deficyt i dług publiczny

Na finanse publiczne składają się:

1) Sektor rządowy

- Budżet państwa ,

- Jednostki organizacyjne sektora rządowego ( jednostki budżetowe, zakłady budżetowe, gospodarstwa

pomocnicze, środki specjalne)

- Fundusze celowe sektora rządowego (Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, Alimentacyjny,

Gwarantowanych Świadczeń pracowniczych, Promocji Twórczości itp.)

2) Sektor samorządowy

- Gminy,

- Powiaty,

- Miasta na prawach powiatów,

- Województwa samorządowe,

- Jednostki organizacyjne sektora samorządowego (zakłady budżetowe, gospodarstwa pomocnicze, środki

specjalne)

- Fundusze celowe gminne , powiatowe i wojewódzkie

Deficyt sektora finansów publicznych stwarza potrzeby pożyczkowe tego sektora w celu sfinansowania:

1) deficytu budżetowego;

2) długu publicznego;

3) wykonania operacji finansowych przeprowadzanych w związku z zaciągniętymi zobowiązaniami.

Dług publiczny to łączne nominalne zadłużenie sektora finansów publicznych z tytułu

- wyemitowanych papierów wartościowych;

- zaciągniętych kredytów i pożyczek;

- przyjętych depozytów;

- wymagalnych ( zapadłych nie zapłaconych) zobowiązań jednostek budżetowych;

- wymagalnych ( przedstawionych do zapłaty) zobowiązań z tytułu udzielonych gwarancji i poręczeń,

Deficyt budżetowy to niedobór dochodów budżetu państwa w stosunku do jego wydatków, inaczej nadwyżka

wydatków nad dochodami.

Rodzaje deficytu budżetowego:

1) rzeczywisty – to taki, jaki faktycznie wynika z porównania dochodów bieżących i ,

2) wydatków bieżących;

3) strukturalny – występuje w sytuacji gdy nie istnieje bezrobocie, jest to deficyt potencjalny-gdyby

wszyscy mieli pracę;

4) cykliczny – to deficyt rzeczywisty-deficyt strukturalny, uważa się iż powstał on na skutek wahań w

gospodarce

5) ekonomiczny – deficyt sektora finansów publicznych powiększony o rekompensaty dla emerytów,

rencistów a pomniejszający o transfery rządowe do funduszy emerytalnych.

84

Pokrywanie deficytu budżetowego:

1) nadwyżki z lat poprzednich

2) kredyty w banku centralnym

3) przychody z prywatyzacji (Polska)

4) drastyczne cięcia w budżecie - co w praktyce powoduje pogorszenie zarobków strefy budżetowej,

prowadzi do obniżenia efektywnego popytu i tym samym do zahamowania wzrostu lub wręcz

spowodowania spadku dochodu narodowego.

5) zaciąganie kredytu w bankach komercyjnych – powoduje jednak zmniejszenie możliwości kredytowych

dla sektora prywatnego i może spowodować podniesienie stopy oprocentowania kredytu, co wpływa

niekorzystnie na rozmiary inwestycji w sektorze prywatnym.

6) Zwiększanie długu publicznego – polega na emisji przez skarb państwa obligacji (głównie

krótkoterminowych o 3-miesięcznym okresie wykupu) i sprzedaży ich na wolnym rynku bankom

komercyjnym, instytucjom ubezpieczeniowym, przedsiębiorstwom i indywidualnym osobom.

Państwo sprzedaje papiery wartościowe. Za wyemitowane pap. wartościowe państwo otrzymuje od ich

nabywcy banku centralnego pieniądz gotówkowy, który przeznacza na pokrycie deficytu. Z kolei bank

centralny sprzedaje te walory na rynku pap. wartościowych wykorzystując operacje otwartego rynku. W Polsce

ten sposób finansowania deficytu odbywa się przede wszystkim poprzez emisję obligacji i bonów skarbowych.

Dokonuje je imieniu Skarbu Państwa Minister Finansów.

Obligacje emituje się w celu pokrycia deficytu budżetowego. Charakteryzują się niższym ryzykiem

inwestycyjnym niż inne instrumenty finansowe, jednakże w zamian za to zysk z obligacji kształtuje się m.

więcej na poziomie wzrostu inflacji. Obligacja przenosi wartość pieniądza w czasie.

Bony skarbowe- to pap. wartościowe emitowane przez skarb państwa o terminie wykupu do jednego roku.

Służą one głównie zabezpieczeniu płynności finansowej budżetu państwa w ciągu roku. Posiadają one

gwarancję Skarbu Państwa, są więc uważane przez inwestorów za bardzo bezpieczne. Są także przedmiotem

wtórnego obrotu, a więc w razie potrzeby można je odsprzedać przed upływem terminu wykupu.

kredyt w banku centralnym, czyli dodruk pustego pieniądza. Państwo sprzedaje pap. wartościowe bankowi

centralnemu i w zamian otrzymuje pieniądz gotówkowy. Z kolei nabywca nie wprowadza ich na rynek

kapitałowy, tym sposobem wielkość środków pieniężnych pozostających w dyspozycji podmiotów rynkowych

nie ulega zmianie, natomiast realizowane wydatki budżetowe zwiększają nominalną podaż pieniądza w

gospodarce. Jest to tzw. inflacyjna ścieżka finansowania deficytu budżetowego państwa. Zaciągając pożyczki na

finansowanie deficytu budżetowego państwo tworzy dług publiczny.

Skutki deficytu budżetowego:

1) nasilenie presji inflacyjnych w gospodarce;

2) ograniczenie dostępnego w przyszłości potencjału produkcyjnego (ograniczenie możliwości wzrostu

gospodarczego).

3) Efekt wypychania: Wydatki budżetowe (deficyt) powodują wzrost zapotrzebowania państwa na

kredyty. Wzrost popytu na rynku kapitałowym prowadzi do wzrostu stopy procentowej. Wysoka stopa

procentowa zmniejsza zainteresowanie sektora prywatnego inwestycjami.

85

Dług publiczny- jest zaciągany na pokrycie deficytu budżetowego poprzez emisje skarbowych papierów

wartościowych, poprzez zaciąganie kredytów w bankach komercyjnych, poprzez emisję obligacji i bonów

skarbowych w celu zebrania nadwyżki finansowej z rynku, nie regulowanie zobowiązań podmiotów sektora

publicznego to suma wszystkich zobowiązań sektora publicznego z tyt. zaciągniętych kredytów, pożyczek, itp.

zobowiązań (z lat poprzednich również).

Aktywne pap. wartościowe czyli obligacje i bony skarbowe emitowane są do publicznego obrotu w celu

pokrycia deficytu budżetowego bądź też w celu zabezpieczenia płynności finansowej budżetu.

Pasywne pap. wartościowe wyemitowane zostały dla konkretnych podmiotów gospodarczych w celu

zabezpieczenia ich płynności finansowej oraz w celu spłaty zadłużenia zagranicznego .

Polityka dotycząca obniżania długu publicznego

1) Polityka zwiększania dochodu Wzrost można wspomóc dzięki restrukturyzacji wydatków państwa i

podatków. Można poprawić efektywność wydatków i wprowadzić politykę przemysłową zorientowaną

na wzrost. Opodatkowanie można ukierunkować na zwiększenie bodźców do poprawy aktywności

gospodarczej. Wzrost można też wzmocnić wykorzystując inne narzędzia, zarówno na szczeblu

mikroekonomicznym, takie jak regulacje, jak i na szczeblu makroekonomicznym, takie jak

ekspansywna polityka monetarna, polityka dochodowa, dewaluacja czy deprecjacja waluty krajowej.

2) Polityka zmierzająca do zróżnicowania salda pierwotnego - chociaż niecałkowicie konieczna, nadwyżka

salda pierwotnego zdecydowanie ułatwia obniżanie stosunku długu do PKB. Aby ją otrzymać politycy

gospodarczy mogą albo obniżyć pierwotne wydatki, albo zwiększyć dochody.

- Polityka dotycząca wydatków. Ograniczanie wydatków jest generalnie uważane za długoterminowo

najkorzystniejszą dla gospodarki metodę zmniejszania stosunku zadłużenia do PKB,

- Polityka dotycząca dochodów. Zwiększanie dochodów może również pomóc zwiększaniu nadwyżki

pierwotnej

3) Polityka stopy procentowej. Obniżenie realnej stopy procentowej płaconej od długu publicznego może

się przyczynić do obniżenia stosunku długu do PKB. Można to osiągnąć na co najmniej dwa sposoby:

- Można tak zarządzać długiem publicznym, aby obniżyć realne koszty długu, głównie przez

odpowiednie dostosowanie warunków dotyczących emisji długu lub poprawę technik emisyjnych i

funkcjonowania wtórnego rynku państwowych papierów wartościowych.

- Bardziej ogólne rozwiązanie służące obniżeniu realnej stopy procentowej dotyczy powiązań ze

światowymi rynkami finansowymi. Istnieją tutaj dwie możliwości. Pierwsza polega na obniżeniu

mobilności kapitału, aby umożliwić zastosowanie polityki nastawionej na utrzymanie krajowych stóp

procentowych poniżej stóp procentowych za granicą bez wywoływania niepożądanego wzrostu kursu

walutowego (deprecjacji). Taki efekt dałoby np. wprowadzenie ograniczeń na przepływy kapitału lub

nałożenie podatku na kapitał inwestowany za granicą. Druga możliwość to zwiększenie stabilności

kursu walutowego i pobudzenie stabilnych oczekiwań w celu obniżenia lub wyeliminowania premii z

tytułu deprecjacji kursu walutowego, jakiej domagają się podmioty gospodarcze kupujące zobowiązania

denominowane w walucie krajowej.

86

Wysokość długu publicznego w Polsce

- W 1981 roku zadłużenie PRL wynosiło 25,5 miliardów USD oraz 3,1 miliardów rubli transferowych

(ok. 2,5 miliard USD) W tym roku rząd gen. Jaruzelskiego poinformował Klub Paryski o wstrzymaniu

spłat długu z powodu niewypłacalności PRL

- Na koniec roku 1989 zadłużenie PRL wynosiło ok. 42,2 miliardy USD

- W 1993 roku dług publiczny Polski wynosił 51,7 miliardów USD

- W 2001 roku dług publiczny Polski wynosił 71,2 miliardów USD

- Na koniec roku 2008 polski dług publiczny wynosił ok. 595 mld zł i zbliżał się do granicy 50 proc. PKB

- W styczniu 2009 roku dług skarbu państwa wynosił 583,9 mld zł, z czego zagraniczny 209,7 mld zł.

- W 2009 roku Polska zakończyła spłacanie pochodzącego z lat 70-tych zadłużenia wobec Klubu

Paryskiego

87

21. Sprawozdawczość finansowa

Międzynarodowe Standardy Rachunkowości mówią o sprawozdaniu finansowym jednostki jako o

zestawieniu liczbowym (uzupełnionym niekiedy częścią opisową) charakteryzującym sytuację majątkową i

finansową jednostki prowadzącej rachunkowość według stanu na określony dzień oraz efekty jej

działalności z uwzględnieniem elementów składających się na osiągnięty wynik finansowy.

Przy opracowaniu sprawozdań finansowych bardzo istotna jest ich prezentacja według obowiązujących

wzorów bilansu i rachunku zysków i strat, które podane są w załącznikach do ustawy o rachunkowości. Dla

potrzeb analizy finansowej ważne jest także zestawienie zawartych w sprawozdaniach wielkości z

wielkościami z lat poprzednich, a także z wielkościami planowanymi.

Sprawozdanie finansowe powinna cechować:

1) - rzetelność,

2) - kompletność,

3) - przejrzystość,

4) - jednolitość,

5) - terminowość,

6) - sprawdzalność,

7) - ciągłość.

W zależności od tego, na czyje potrzeby sprawozdania są sporządzane, wyróżnia się: sprawozdawczość

wewnętrzną, która służy potrzebom kierownictwa jednostki, oraz sprawozdawczość zewnętrzną, np. dla

urzędów skarbowych, urzędów statystycznych, banków, kontrahentów itp.

Sprawozdania mogą być sporządzane: na bieżąco, czyli w ciągu podstawowego okresu sprawozdawczego;

okresowo, tj. w okresie nie krótszym niż miesiąc (np. miesięczne, kwartalne, roczne); sporadycznie (np. dla

celów kontrolnych).

Ustawa o rachunkowości określa m.in. warunki jakim powinny odpowiadać sporządzane sprawozdania

finansowe. Ustawa nakłada obowiązek sporządzania przez jednostki sprawozdań finansowych na dzień:

- kończący rok obrotowy

- zakończenia działalności

- poprzedzający i zakończenia likwidacji

- poprzedzający i zakończenia postępowania upadłościowego

- poprzedzający zmianę formy prawnej

Roczne sprawozdanie finansowe każdej jednostki objętej przepisami ustawy składa się z:

1) bilansu

2) rachunku zysków i strat

3) sprawozdania z przepływów środków pieniężnych, jeżeli sprawozdanie podlega obowiązkowemu

badaniu

4) informacji dodatkowej

- wprowadzenie do sprawozdania finansowego oraz

- dodatkowe informacje i objaśnienia.

88

5) zestawienie zmian w kapitale (funduszu) własnym

Bilans jest to wartościowe zestawienie majątku, czyli aktywów i pasywów, sporządzone na określony

dzień i w określonej formie. W bilansie ujmowane są kapitały jednostki oraz jej majątek rzeczowy. Ogólna

suma aktywów jest równa ogólnej sumie pasywów, gdyż aktywa i pasywa bilansu przedstawiają ten sam

majątek rozpatrywany z innych punktów widzenia.

Bilans przedsiębiorstwa informuje o tym skąd pochodzi kapitał i jak jest ulokowany oraz jaki majątek

posiada przedsiębiorstwo i jak jest on finansowany. Bilans dostarcza informacji o wielkości i strukturze

majątku, o wielkości i charakterze zadłużenia, a także o sytuacji finansowej firmy.

Bilans jest jednocześnie dokumentem księgowym i sprawozdaniem finansowym. Jako dokument

księgowy wiąże dwa okresy sprawozdawcze: może być bilansem końcowym lub bilansem początkowym.

Natomiast jako sprawozdanie finansowe zawiera informacje o stanie majątkowym i sytuacji finansowej

firmy. Sprawozdanie to jest wykorzystywane zarówno przez zarząd i pracowników firmy, jak i przez

klientów i kontrahentów przedsiębiorstwa.

Bilans stanowi sprawozdanie finansowe przedsiębiorstwa. Dostarcza informacji o sytuacji majątkowej i

finansowej firmy. Ujmuje się w nim pozycje aktywów i pasywów w wysokości ich stanów na dzień

zamknięcia ksiąg rachunkowych poprzedniego i bieżącego roku obrotowego.

Aktywa w bilansie uporządkowane są według wzrastającego stopnia płynności, a więc możliwości

spieniężenia, a pasywa – według rosnącego stopnia wymagalności, tj. terminów spłaty. Bilans sporządza

się według zasady netto. Wykazana w aktywach bilansu wartość poszczególnych grup składników majątku

wynika z ich wartości księgowej pomniejszonej m.in. o:

- dotychczas dokonane odpisy amortyzacyjne środków trwałych oraz wartości niematerialnych i

prawnych

- odpisy aktualizujące wartość udziałów w innych jednostkach i długoterminowych papierów

wartościowych o skutki trwałej utraty ich wartości

- rezerwy wyrażające prawdopodobne zmniejszenie należności i roszczeń wobec ich ostrożnej

wyceny

- W pasywach bilansu kapitał podstawowy pomniejsza się o należne, lecz nie wniesione wkłady i

dopłaty.

Rachunek wyników zwany rachunkiem zysków i strat jest podstawowym składnikiem sprawozdań

finansowych przedsiębiorstwa .Rachunek zysków i strat obejmuje:

1) Przychody i koszty dotyczące sprzedaży produktów i towarów

2) Pozostałe przychody i koszty operacyjne

3) Przychody i koszty finansowe

4) Zyski i straty nadzwyczajne

5) Obowiązkowe obciążenia wyniku finansowego

Rachunek wyników może być sporządzony w wariancie porównawczym lub kalkulacyjnym. Każdy

wariant może wystąpić w dwóch wersjach, tj. w ujęciu dwustronnym lub wielostopniowym

89

(drabinkowym). Różnica między wariantem porównawczym a kalkulacyjnym polega na sposobie ujęcia

kosztów wytworzenia sprzedanych produktów. W wariancie porównawczym koszty grupuje się według

rodzajów z uwzględnieniem zmiany stanu produktów, natomiast w wariancie kalkulacyjnym ustala się

koszt wytworzenia sprzedanych produktów, a oddzielnie wykazuje się koszty sprzedaży i koszty ogólnego

zarządu.

Firma ma możliwość wyboru jednego spośród czterech możliwych rozwiązań rachunku zysków i strat.

Przyjęcie określonej wersji jest uzależnione od rodzaju prowadzonej działalności. W firmach

prowadzących jednorodną działalność na niewielką skalę sporządza się na ogół porównawczy rachunek

wyników. Z kolei w dużych jednostkach o zróżnicowanej strukturze produkcji oraz w jednostkach

ustalających ceny oparte na formule kosztowej opracowuje się kalkulacyjny rachunek wyników.

W każdej z wersji rachunków zysków i strat ustala się pięć rodzajów wyniku finansowego (zysku lub

straty):

1) Wynik na sprzedaży – różnica między przychodami ze sprzedaży i zrównanymi z nimi a

kosztami działalności operacyjnej

2) Wynik na działalności operacyjnej – wynik na sprzedaży skorygowany o różnicę między

pozostałymi przychodami operacyjnymi a pozostałymi kosztami operacyjnymi

3) Wynik na działalności gospodarczej – wynik na działalności operacyjnej powiększony (lub

pomniejszony) o różnicę między przychodami finansowymi a kosztami operacyjnymi

4) Wynik brutto – wynik na działalności gospodarczej skorygowany o saldo zysków i strat

nadzwyczajnych

5) Wynik netto – wynik brutto pomniejszony o obowiązkowe obciążenia wyniku finansowego

(podatek dochodowy i pozostałe obowiązkowe obciążenia wyniku finansowego)

Cash flow, Przedsiębiorstwa, na których spoczywa obowiązek badania i ogłaszania rocznych sprawozdań

finansowych muszą sporządzać sprawozdanie z przepływu środków pieniężnych (cash flow). Dotyczy to

firm, które w poprzednim roku obrotowym, za który sporządzono sprawozdanie finansowe, osiągnęły lub

przekroczyły granicę dwóch spośród trzech następujących wielkości:

- średnioroczne zatrudnienie – 50 osób

- suma aktywów bilansu na koniec roku obrotowego wynosi równowartość w polskiej walucie 1

mln Euro

- przychód netto ze sprzedaży towarów i produktów oraz operacji finansowych za rok obrotowy

wynosi równowartość w polskiej walucie 3 mln Euro

Zestawienie zmian w kapitale własnym obejmuje informacje o zmianach poszczególnych składników

kapitału (funduszu) własnego za bieżący i poprzedni rok obrotowy z uwzględnieniem zmniejszeń i

zwiększeń tego funduszu.

90

22. Zasady ewidencji na kontach księgowych

Udokumentowane zdarzenia gospodarcze, które powodują zmiany w stanie środków gospodarczych lub

źródłach ich finansowania oraz wpływają na wynik finansowy nazywamy operacjami gospodarczymi.

Rodzaje operacji gospodarczych:

1) Powodujące zmiany dwóch składników aktywów, np. wpłata gotówki z kasy do banku

2) Powodujące zmianę dwóch składników pasywów nie zmieniając sumy bilansowej, np. spłata

z kredytu bankowego zobowiązań wobec dostawców

3) Powodujące wzrost sumy bilansowej, czyli zmiany zarówno w składnikach aktywów jak i

pasywów, np. zakupiono materiały, zapłata nastąpi przelewem

4) Powodujące zmiany w aktywach i pasywach oraz spadek sumy bilansowej, np. spłacono z

rachunku bankowego kredyt.

Konto jest to urządzenie księgowe przeznaczone do ewidencji w ujęciu wartościowym, a czasami

ilościowym zmian zachodzących w składnikach aktywów lub pasywów oraz w elementach wpływających

na wynik finansowy. Konto dostarcza informacji o:

- stanie początkowym przedmiotu ewidencji

- bieżących zmianach przedmiotu ewidencji na skutek dokonywanych zmian w operacjach

gospodarczych

- stanie końcowym przedmiotu ewidencji

Każde konto zwiera:

- nazwę konta, określającą przedmiot jego ewidencji

- symbol cyfrowy, wynikający z lokalizacji konta w wykazie kont

- dwie strony konta; strona lewa – „Winien” (w skrócie „Wn”) lub „Debet” (w skrócie „Dt”),

strona prawa –„ Ma” lub „Credit” (w skrócie „Ct”)

- dwa obroty oznaczone znakami (Wn lub Ma) odpowiednich stron konta

- saldo konta

- stosuje się przekrój teowy konta w kształcie litery T.

Księgowanie operacji gospodarczych na danym koncie polega na zapisywaniu kwoty operacji gospodarczej

po odpowiedniej stronie konta.

Zapisywanie operacji gospodarczych i ich sum po lewej stronie konta to:

1) zapisywanie po stronie „Debet” („Winien”) konta

2) debetowanie konta

3) zapisywanie w ciężar konta

4) obciążanie konta

Zapisywanie operacji gospodarczych i ich sum po prawej stronie konta to:

1) zapisywanie po stronie „Credit” („Ma”) konta

2) kredytowanie konta

3) zapisywanie na dobro konta

4) uznawanie konta

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 65 pages
Pobierz dokument