Pojęcie i przedmiot prawa gospodarczego - Notatki - Polityka rolna - Część 1, Poradnik'z Polityka rolna. University of Silesia in Katowice
Kuba2013
Kuba201316 kwietnia 2013

Pojęcie i przedmiot prawa gospodarczego - Notatki - Polityka rolna - Część 1, Poradnik'z Polityka rolna. University of Silesia in Katowice

PDF (318 KB)
17 strona
774Liczba odwiedzin
Opis
Politologia: notatki z polityki rolnej dotyczące pojęcia i przedmiotu prawa gospodarczego. Część 1.
20 punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 17

To jest jedynie podgląd.

3 shown on 17 pages

Pobierz dokument

To jest jedynie podgląd.

3 shown on 17 pages

Pobierz dokument

To jest jedynie podgląd.

3 shown on 17 pages

Pobierz dokument

To jest jedynie podgląd.

3 shown on 17 pages

Pobierz dokument

I. ZAGADNIENIA WSTFPNE 1. Pojęcie i przedmiot prawa gospodarczego

Termin prawo gosp. jest wieloznaczny. Określa się nim jedną z gałęzi prawa lub jedną z dyscyplin naukowych. Prawo gosp. nie stanowi podstawowej gałęzi prawa, takiej jak np. prawo cywilne, karne, administracyjne, pracy ze względu na to, że obejmuje swym zakresem normy będące wynikiem zastosowania różnych metod regulacji, przede wszystkim cywilnej i administracyjnej.

W prawie gosp. występują główne normy cywilnoprawne, odznaczające się równorzędnym pod względem prawnym traktowaniem stron (cywilna metoda regulacji), a oprócz nich normy administracji gospodarczej występują obok podmiotów prowadzących działalność operatywno- gospodarczą z pozycji władczych (administracyjna metoda regulacji)'.

Prawo gosp. jako kompleksowa gałąź prawa jest różnie ujmowane przez doktrynę. Nadal nie ma jednolitej koncepcji tej gałęzi prawa. Prawo gosp. jest również terminem oznaczającym pewną dyscyplinę dydaktyczną zwłaszcza na studiach ekonomicznych. Obecnie nie kwestionuje się potrzeby wyodrębniania prawa gospodarczego do celów dydaktycznych i badawczych. Uważa się, że przedmiotem normowania prawa gospodarczego zarówno publicznego, jak i prywatnego jest życie gospodarcze. Dział prawa publicznego obejmuje ustrój społeczno-gospodarczy, działalność interwencyjną państwa w dziedzinie gospodarki (kompetencje i formy działania swobodnej działalności gospod.), ochronę administracyjno-prawną przedsiębiorców, ich prawo zrzeszania się obligatoryjnego lub dobrowolnego, a także prawo zrzeszania się konsumentów, pracowników, pracodawców.

Dział prawa prywatnego (handlowego) obejmuje zarówno wyżej przedstawione elementy, jak i ustrój przedsiębiorców i stosunki prawne z ich udziałem oraz ochronę cywilnoprawną ich interesów.

K. Kruczałak przez prawo handlowe rozumie zespół norm z natury rzeczy należących przede wszystkim do dziedziny prawa cywilnego (prywatnego), które regulują organizację (ustrój) podmiotów gospodarczych oraz czynności handlowe powstające między tymi podmiotami oraz między tymi podmiotami a innymi osobami w obrocie gosp. zarówno wewnętrznym (krajowym), jak i międzynarodowym (w handlu zagranicznym).

Natomiast S. Włodyka uważa, że brak jest uzasadnienia dla nazwy prawo handlowe'. Prawo handlowe nie stanowi w Polsce odrębnej gałęzi prawa, wynika to: po pierwsze, z przyjętej techniki legislacyjnej, zgodnie z którą wszystkie normy tego prawa mają swe zakotwiczenie w kodeksie cywilnym stanowiącym podstawę dla odpowiednio rozbudowanego ustawodawstwa pozakodeksowego; po drugie, z faktu, iż zasady tego prawa kształtują się jako wyjątki od ogólnych zasad prawa cywilnego; po trzecie, w przypadku luk w regulacji (kodeksowej lub pozakodeksowej) tego prawa stosuje się ogólne przepisy prawa cywilnego. Z przyczyn utylitarnych istnieje jednak pełna podstawa do jego wydzielenia w postaci odrębnej dyscypliny (specjalizacji) prawniczej. Obejmowałaby ona prawo regulujące prowadzenie profesjonalnej działalności gospod., a mianowicie oprócz części ogólnej, ustrój prawa tych podmiotów, ich czynności prawne w obrocie gosp. oraz prawo papierów wartościowych. Dlatego też zdaniem S. Włodyki właściwą nazwą dla tej dyscypliny jest nie prawo handlowe, lecz albo prawo przedsięb., albo prawo gosp. prywatne.

Na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych pojawiła się w doktrynie nowa koncepcja wyodrębnienia publicznego prawa gospodarczego, którego przedmiotem miała być przede wszystkim ochrona przedsiębiorców. Tendencja taka odpowiada potrzebom transformacji ustroju gospodarczego państwa i współczesnym kierunkom międzynarodowej integracji gospodarczej. Koncepcja ta swymi korzeniami sięga ulpianowskiego (z czasów rzymskich) podziału prawa na prawo publiczne (mające na uwadze przede wszystkim interes publiczny, regulujące stosunki między państwem a innymi podmiotami na zasadzie stosowania przez państwo imperium, a przy tym powodująca automatyczną interwencję państwa w razie naruszenia normy prawnej) i prawo prywatne (mające na uwadze przede wszystkim interes prywatny, regulujące stosunki między różnymi podmiotami, w tym z udziałem państwa, na zasadzie równorzędnego ich traktowania, a przy tym powodująca interwencję państwa jedynie na wniosek uprawnionego).

Formułowane są pytania o granice prawa gospodarczego i podstawowe wyznaczniki prawa gospodarczego publicznego. Według A. Chełmońskiego5, rozgraniczenie prywatnego prawa

gospodarczego i publicznego prawa gospodarczego nie jest zagadnieniem łatwym. W aktualnych, złożonych warunkach gospodarczych (transformacja ustrojowo-gospodarcza) normy prawa gospodarczego obok siebie współistnieją, oddziałują na siebie, zachodzą. M. Zdyb za podstawę wyodrębnienia problematyki publicznego prawa gospodarczego przyjmuje za T. Rabską', że "przedmiotem prawa gospodarczego są funkcje państwa w sferze gospodarczej i wszystkie konsekwencje prawne ich sprawowania. Prawo to obejmuje sferę stosunków prawnych, która wypełnia przestrzeń między organami państwa a podmiotami gosp.i oraz która jest regulowana w trybie administracyjnym. Przy czym podmioty gospodarcze nie są tylko adresatami działań organów państwa, ale przede wszystkim ich inicjatorami (wnioskodawcami). Ta sfera stosunków obejmuje zatem nie tylko zadania i kompetencje organów państwowych oraz mechanizm podejmowania przez te organy decyzji (czy innych aktów prawnych), ale przede wszystkim prawa i obowiązki podmiotów gospodarczych, ich gwarancje, warunki realizacji oraz formy ich prawnej ochrony wobec działań organów państwa i innych podmiotów gospodarczych w zakresie podejmowania przez nie działalności gospod.".

M. Zdyb, będąc zwolennikiem wyodrębnienia sfery publicznego prawa gospodarczego, zwraca uwagę na następujące kwestie.

1. Administracja publiczna będzie musiała w coraz większym zakresie być administracją tworzącą, inicjującą, organizującą, zwłaszcza w sferze stosunków gospodarczych.

2. W sferze stosunków gospodarczych nie jest możliwe wyeliminowanie do końca oddziaływań władczych i jednostronnych. Stan ten jest podyktowany zarówno potrzebą gwarantowania praw indywidualnych, jak i koniecznością zabezpieczenia interesów powszechnych oraz ładu publicznego.

3. Prawo gosp. jest istotnym elementem dopuszczalnej ingerencji państwa w gospodarce. 4. Granice publicznego prawa gospodarczego są i nieostre, i pozostają kwestią umowną. W dużej

bowiem części aktów prawnych współistnieć będą obok siebie przepisy zarówno publicznego, jak i prywatnego prawa gospodarczego.

Według C. Kosikowskiegos, publiczne prawo gosp. jest to prawo interwencji państwa i jego organów oraz aparatu w sferze gospodarczej. Zakres i struktura prawa gospodarczego publicznego wynikają z cech interwencji państwa w gospodarce. Publiczne prawo gosp. jawi się więc jako forma normatywnie uregulowanej dopuszczalności ingerencji państwa w sferę stosunków gospodarczych, jest ono wyrazem władztwa państwa w gospodarce. Odzwierciedla powinności państwa wobec gospodarki, które są wyrażane w formie norm prawnych. Państwo określa w nich zakres swego władztwa gospodarczego i jego formy prawne; w ten sposób normuje także reguły zachowania (prawa i obowiązki) przedsiębiorców, ustalane ze względu na funkcje państwa. Publiczne prawo gosp. ma zapewniać funkcjonowanie gospodarki, lecz jednocześnie prawo to określa granice polityki gospodarczej państwa wywodzące się z podstawowych zasad konstytucyjnych. Problematyka prawa gospodarczego publicznego mieści się w sferze stosunków przedsiębiorców z organami państwowymi. Jako przedmiot dydaktyki jest ze swej natury przedmiotem interdyscyplinarnym. Prawo gosp. publiczne zostało "odkryte" wówczas, gdy nasiliły się publicznoprawne elementy regulacji stosunków gospodarczych. Normuje ono tylko cześć stosunków społecznych związanych z działalnością gospodarczą. Pod względem przedmiotowym regulacja ta obejmuje określenie ustroju gospodarczego państwa oraz zasad jego funkcjonowania i ochrony. Prawo gosp. publiczne określa zasady gospodarowania składnikami majątku państwowego. i komunalnego, określa również formy prawne prowadzenia działalności gospod.. Zakres przedmiotowy prawa gospodarczego publicznego wskazuje na to, że jego normy są ściśle powiązane z normami prawnymi zaliczanymi do innych działów prawa.

Prawo gosp. publiczne jest to zbiór norm prawnych należących do różnych gałęzi prawa, głównie prawa cywilnego, administracyjnego i finansowego, regulujących stosunki społeczne powstające w toku szeroko rozumianej działalności gospod.. Jest to nie tylko bezpośrednia działalność gospodarcza prowadzona przez przedsiębiorców, polegająca na produkcji oraz wymianie dóbr i usług, lecz także działalność organów państwowych, wykonujących funkcje reglamentacyjne w gospodarce narodowej.

2. Prawo gosp. publiczne a inne dziedziny prawa

W prawie polskim nie doszło do normatywnego wyodrębnienia w formie kodeksowej prawa gospodarczego. Kodeks cywilny (opierając się na zasadzie jedności prawa cywilnego) reguluje nie tylko obrót powszechny, lecz także handlowy.

Normy prawa gospodarczego publicznego graniczą z normami innych działów prawa publicznego, a więc prawa konstytucyjnego, administracyjnego, finansowego, międzynarodowego publicznego, pracy itp. Są to bowiem normy o charakterze ustrojowym, które określają kompetencje organów państwa, z których część odnosi się do powinności państwa wobec gospodarki. Nie jest to więc tylko "sąsiedztwo", lecz wręcz wspólne "korzystanie" z określonych instytucji prawnych, aparatury pojęciowej, urządzeń organizacyjnych, procedury prawnej itp.

Normy prawa gospodarczego publicznego graniczą również z normami prawa prywatnego, w tym zwłaszcza z prawem cywilnym i prywatnym prawem gosp., określanym przez niektórych prawem handlowym. W kręgu zainteresowań prywatnego prawa gospodarczego pozostają przede wszystkim stosunki gospodarcze między przedsiębiorcami. Stosunki te mogą się jednak przekształcić w stosunki prawa gospodarczego publicznego. Prywatne prawo gosp. wyraża swe zainteresowanie ustrojem organizacyjnym przedsiębiorców, jednakże w dużej mierze ustrój ten musi być kształtowany normami prawa gospodarczego publicznego, ponieważ działania takie stanowią jedną z form oddziaływania państwa na funkcjonowanie gospodarki. Stąd nie można ustalić precyzyjnej granicy podziału norm prawa gospodarczego na prywatne i publiczne. Takie rozgraniczenie miałoby doniosły walor praktyczny i teoretyczny, zwłaszcza gdy gospodarka polska staje się stopniowo gospodarką rynkową. W tym kontekście zakreślenie granic interwencjonizmu państwowego., a także określenie jego form i rodzajów byłoby zabiegiem pożądanym tak z teoretycznego, jak i praktycznego punktu widzenia. 3. Podstawowe pojęcia

Przedmiotem rozważań będzie wyjaśnienie podstawowych pojęć mających związek z działalnością gospodarczą na podstawie obowiązujących przepisów prawnych. 3.1. Działalność gospodarcza

W art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospod. (bz. U. Nr 41, poz. 324 ze zm. dalej u.d.g.) została sformułowana ustawowa definicja działalności gospod.. Zgodnie z nią "Działalnością gospodarczą w rozumieniu ustawy jest działalność wytwórcza, budowlana, handlowa i usługowa, prowadzona w celach zarobkowych i na własny rachunek podmiotu prowadzącego taką działalność". Pojęcie działalności gospod. określają łącznie trzy podstawowe elementy: przedmiotowy, celowościowy oraz podmiotowy'°.

1. Element przedmiotowy określa, że przedmiotem prowadzonej działalności ma być działalność wytwórcza, budowlana, handlowa i usługowa. W doktrynie zwraca się uwagę na eksponowanie w takim określeniu ekonomicznej klasyfikacji prowadzonej działalności. Ustawa jednak nie precyzuje użytych wyżej określeń. Interpretację tych sformułowań pozostawiono więc praktyce prawniczej i orzecznictwu sądowemu.

Element przedmiotowy definicji działalności gospod. ma charakter obiektywny, czteroczłonowe zróżnicowanie działalności gospod. należy traktować jako rodzaj typizacji różnych przejawów aktywności człowieka, o ile w danym wypadku występują równocześnie pozostałe elementy konieczne do podjęcia działalności gospod.. Można więc przyjąć, że z punktu widzenia elementu przedmiotowego pojęcia działalności gospod. przedmiotem działalności gospod. może być każda działalność człowieka, jeśli: - nie jest prawnie zakazana; podejmowanie i prowadzenie działalności prawnie zakazanej nie może być też nigdy traktowane jako przejaw korzystania z wolności gospodarczej; - równocześnie posiada pozostałe znamiona konieczne prawnego pojęcia działalności gospod..

2. Element celowościowy wskazuje, że spośród wszelkich możliwych przejawów działalności ludzkiej pojęcie prawne działalności gospod. obejmuje jedynie takie sytuacje, w których określona działalność jest prowadzona w celach zarobkowych. Z punktu widzenia u.d.g. do oceny, czy w danym wypadku wchodzi w grę działalność gospodarcza decydujące znaczenie ma cel, jakim kieruje się przedsiębiorca w konkretnej sytuacji. W szczególności znaczenie rozstrzygające ma to, czy dany przedsiębiorca prowadzi określoną działalność w celach zarobkowych, czyli w celu osiągnięcia określonego zysku. Zarobkowego względnie niezarobkowego charakteru prowadzonej działalności

nie należy jednak utożsamiać z jej prowadzeniem na zasadach działalności odpłatnej względnie działalności nieodpłatnej. Może się zdarzyć, że określona działalność jest prowadzona jako działalność odpłatna, ale nie w celach zarobkowych. W danym wypadku odpłatność oznacza, że prowadzący tę działalność pobiera z tytułu jej prowadzenia na rzecz innych przedsiębiorców opłatę mająca pokryć wyłącznie rzeczywisty koszt (bez zysku) prowadzonej działalności. Nie ma również znaczenia, czy w konkretnej sytuacji prowadzona działalność okazała się faktycznie dochodowa czy niedochodowa, zdaniem bowiem SN (uchwała SN z dnia 30 listopada 1992 r. III CZP 134/92, OSNCP 1993, nr 5, poz. 79) kryterium dochodowości nie jest konieczną cechą definiującą działalność gospodarczą.

3. Element podmiotowy polega na tym, że według u.d.g. jakakolwiek działalność prowadzona w celach zarobkowych może być uznana za rodzaj działalności gospod. tylko wtedy, gdy jest ona prowadzona na własny rachunek przedsiębiorcy. Chodzi więc o to, kto z punktu widzenia obowiązującego porządku prawnego ponosi konsekwencje majątkowe prowadzonej działalności. W tym sensie wymóg prowadzenia działalności gospod. na własny rachunek przedsiębiorcy wyklucza możliwość kwalifikowania jako działalności gospod. takiej działalności, która jest prowadzona przez przedsiębiorcę na cudzy rachunek i tym samym na cudze ryzyko. Np. nie prowadzi działalności gospod. w rozumieniu u.d.g. przedsiębiorca, który kieruje cudzym przedsięb.em na podstawie umowy o pracę. Natomiast w wypadku dzierżawy cudzego przedsięb.a, jeżeli dzierżawca, korzystając z wydzierżawionego majątku, prowadzi samodzielną działalność na własny rachunek, to działalność ta posiada znamiona działalności gospod.. Należy nadmienić, iż SN (uchwała SN z dnia 6 grudnia 1991 r. III CZP 117/91, OSNCP 1992, nr 5, poz. 65) formułuje dodatkowo następujące specyficzne cechy działalności gospod. - charakter zawodowy, a więc względnie stały; - związaną z nią powtarzalność podejmowanych czynności, które z założenia są podporządkowane (lub winny być) wymogom racjonalności; - uczestnictwo przedsiębiorcy w obrocie gosp.. Uwzględniając fakt, że u.d.g. ma na gruncie prawa polskiego charakter podstawowej ustawy określającej w sposób generalny wymagania dotyczące podejmowania i prowadzenia działalności gospod., można wyróżnić następujące sytuacje, w których: - zasadniczo warunki podejmowania i prowadzenia określonego rodzaju działalności gospod. są regulowane wprawdzie przepisami ustaw szczególnych, ale w zakresie nie uregulowanym tymi ustawami także w odniesieniu do tej działalności gospod. znajdują zastosowanie przepisy u.d.g.; - podejmowanie i prowadzenie określonej działalności podlega wyłącznie odrębnej regulacji ustawowej, czyli mimo że formalnie działalność ta może posiadać znamiona prawne działalności gospod. w rozumieniu u.d.g., to jednak ze względu na jej specyfikę zostaje w całości poddana w zasadzie szczególnym rozwiązaniom prawnym, chyba że wyraźny przepis ustawy szczególnej nakazuje stosowanie u.d.g. w określonych kwestiach. 3•2. Sytuacja prawna przedsiębiorcy

Zgodnie z art. 2 ust. 2 u.d.g. podmiotem prowadzącym działalność gospodarczą, zwanym dalej przedsiębiorcą, może być osoba fizyczna, osoba prawna, a także jednostka organizacyjna nie mająca osobowości prawnej, utworzona zgodnie z przepisami prawa, jeżeli jej przedmiot działania obejmuje prowadzenie działalności gospod.".

Oprócz tak szeroko rozumianego pojęcia przedsiębiorcy, które dotyczy każdego podmiotu prowadzącego działalność gospodarczą, na gruncie obowiązującego obecnie ustawodawstwa polskiego są także używane inne określenia zbiorcze dotyczące określonych kategorii podmiotów prowadzących działalność gospodarczą, ale żadne z nich nie posiada tak uniwersalnego znaczenia. Dlatego też w języku prawnym tekstów ustaw żadne inne tego typu określenie nie może być traktowane jako synonim pojęcia przedsiębiorcy.

W prawie polskim oprócz pojęcia przedsiębiorca w rozumieniu u.d.g. są również używane następujące określenia podmiotów prowadzących działalność gospodarczą:

1. Przedsiębiorca w rozumieniu ustawy z dnia 24 lutego 1990 r. o przeciwdziałaniu praktykom monopolistycznym i ochronie interesów konsumentów (tekst jedn. Dz. U. z 1999 r., Nr 52, poz. 547), która w art. 2 pkt 1 stanowi, że "Ilekroć w ustawie jest mowa o przedsiębiorcach rozumie się przez to osoby fizyczne i prawne, a także jednostki organizacyjne nie mające osobowości prawnej,

prowadzące działalność gospodarczą lub organizujące, lub świadczące usługi o charakterze użyteczności publicznej, które nie są działalnością w rozumieniu ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospod. (Dz. U. Nr 41, poz. 324 ze zm.) ".

2. Kupiec lub kupiec rejestrowy. Pojęcie kupca zostało wprowadzone art. 2 ~1 kodeksu handlowego, który stanowił,

" Według ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz. U. Nr 121, poz. 769) od 1 stycznia 2001 r. art. 2 ust. 2 będzie brzmieć: Prorodzącym działalność gospodarczą zwanym dalej przedsiębiorcą, może być osoba fizyczna, osoba prawna, a także spółka jawna ż spółka komandytowa. że "Kupcem jest, kto we własnym imieniu prowadzi przedsięb.o zarobkowe". Natomiast pojęcie kupca rejestrowego definiował art. 4 ~l k.h.: "Kupiec, który prowadzi przedsięb.o zarobkowe w większym rozmiarze, jest kupcem rejestrowym". Oba wymienione przepisy zostały uchylone na podstawie art. VI ~1 przepisów wprowadzających kodeks cywilny. W tych przepisach k.h., które nadal obowiązują, pojęcia te są używane, np. art. 5 k.h. stanowi: "1. Spółka handlowa jest kupcem rejestrowym. 2. Spółkami handlowymi są spółki jawne, spółki komandytowe, spółki z ograniczoną odpowiedzialnością i spółki akcyjne".

Pojęcia kupca i kupca rejestrowego odnoszą się na gruncie polskiego języka prawnego tylko do tej kategorii przedsiębiorców, którzy działają na zasadach określonych w przepisach k.h.

3. Przedsiębiorca pojęcie to zostało zdefiniowane w art. 2 ustawy z dnia 16 kwietnia 1993 r. o nieuczciwej konkurencji (Dz. U. Nr 47, poz. 211 ze zm.) "Przedsiębiorcami, w rozumieniu ustawy, są osoby fizyczne, osoby prawne oraz jednostki organizacyjne nie mające osobowości prawnej, które prowadząc, chociażby ubocznie, działalność zarobkową lub zawodową uczestniczą w działalności gospod.".

4. Rzemieślnik pojęcie to jest znane językowi potocznemu, a na gruncie języka prawnego zostało wprowadzone ustawą z dnia 22 marca 1989 r. o rzemiośle (Dz. U. Nr 17, poz. 92 ze zm. ) . "Rzemieślnikiem jest przedsiębiorca, który prowadzi działalność gospodarczą zwaną rzemiosłem". Według art. 2 ust. 1 ustawy o rzemiośle, "Rzemiosłem jest zawodowe wykonywanie działalności gospod. przez osobę fizyczną lub spółkę cywilną osób fizycznych z udziałem kwalifikowanej pracy własnej, w imieniu własnym tej osoby i na jej rachunek, przy zatrudnieniu do 15 pracowników najemnych".

5. Jednostka organizacyjna art. 3 pkt 8 ustawy z dnia 31 stycznia 1980 r. o ochronie i kształtowaniu środowiska (tekst jedn. Dz. U. z 1994 r. Nr 49, pot. 196 ze zm.) stanowi, że jednostkami organizacyjnymi są przedsiębiorcy w rozumieniu ustawy o działalności gospod. oraz jednostki organizacyjne nie prowadzące działalności gospod..

6. Podmiot zagraniczny pojęcie to wprowadziła ustawa z dnia 14 czerwca 1991 r. o spółkach z udziałem zagranicznym (tekst jedn. Dz. U. z 1997 r., Nr 26, pot. 143); art. 3 tej ustawy stanowi, że podmiotami zagranicznymi są: "1) osoby fizyczne mające miejsce zamieszkania za granicą, 2) osoby prawne z siedzibą za granicą, 3) nie posiadające osobowości prawnej spółki osób wymienionych w pkt 1 i 2, utworzone zgodnie z ustawodawstwem państw obcych". O przynależności do tej kategorii podmiotów zagranicznych decyduje miejsce zamieszkania, a nie obywatelstwo. Natomiast w wypadku osób prawnych i innych jednostek organizacyjnych decydujące znaczenie ma siedziba danego podmiotu.

7. Zagraniczny przedsiębiorca pojęcie to zostało wprowadzone przez art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o zasadach prowadzenia na terytorium PRL działalności gospod. w zakresie drobnej wytwórczości przez zagraniczne osoby prawne i fizyczne (tekst jedn. Dz. U. z 1989 r., Nr 27, pot. 148 ze zm.), który stanowi, że przez zagranicznych przedsiębiorców rozumie się osoby prawne mające siedzibę za granicą, obywateli państw obcych, obywateli polskich. mających stałe miejsce zamieszkania za granicą oraz utworzone przez te osoby spółki z siedzibą w Polsce z wyłącznym ich udziałem.

8. przedsięb. zagraniczne pojęcie to wprowadziło obowiązujące nadal rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 6 lutego 1976 r. w sprawie warunków, trybu i organów właściwych do wydania zagranicznym osobom prawnym i fizycznym uprawnień do tworzenia przedstawicielstw na terytorium RP dla wykonywania działalności gospod.. przedsięb. zagraniczne, o których mowa w tym rozporządzeniu, mogą tworzyć przedstawicielstwa na terytorium RP dla wykonywania działalności

gospod. (wyłącznie po uzyskaniu wymaganego zezwolenia w formie oddziału lub agencji, biura informacji technicznej, biura nadzoru).

9. Rezydent- pojęcie to wprowadziła ustawa z dnia 18 grudnia 1998 r. Prawo dewizowe (Dz. U. Nr 160, pot. 1063), której art. 2 ust. 1 pkt 1 stanowi, że określenie rezydent oznacza: a) osobę fizyczną mającą miejsce zamieszkania w kraju oraz osobę prawną mająca siedzibę w kraju, a także inny podmiot mający siedzibę w kraju, posiadający zdolność zaciągania zobowiązań i nabywania praw we własnym imieniu; b) polskie przedstawicielstwa dyplomatyczne, urzędy konsularne i inne polskie przedstawicielstwa oraz misje specjalne korzystające z immunitetów i przywilejów dyplomatycznych lub konsularnych.

10. Nierezydent pojęcie to wprowadziła ustawa z dnia 18 grudnia 1998 r. Prawo dewizowe, której art. 2 ust. 1 pkt 2 stanowi, że określenie nierezydent oznacza: a) osobę fizyczną nie mającą miejsca zamieszkania w kraju oraz osobę prawną nie mającą siedziby w kraju, a także inny podmiot nie mający siedziby w kraju, posiadający zdolność zaciągania zobowiązań i nabywania praw we własnym imieniu; b) osobę, o której mowa w pkt 1 lita, w zakresie, w jakim prowadzi ona działalność za granicą poprzez swoje przedsięb., oddział lub przedstawicielstwo mające siedzibę za granicą; c) mające siedzibę w kraju oddziały i przedstawicielstwa osób i podmiotów, o których mowa w lit. a i b, utworzone na podstawie umów międzynarodowych zawartych przez rząd RP, chyba że umowy te stanowią inaczej; d) obce przedstawicielstwa dyplomatyczne, urzędy konsularne, misje specjalne i organizacje międzynarodowe oraz inne obce przedstawicielstwa korzystające z immunitetów i przywilejów dyplomatycznych lub konsularnych na mocy umów, ustaw lub powszechnie ustalonych zwyczajów międzynarodowych.

11. Osoba krajowa pojęcie wprowadzone ustawą z dnia 9 stycznia 1997 r. Kodeks celny (Dz. U. Nr 23, poz. 117 ze zm.), który w art. 3 ~1 pkt 11 określa, że osobą krajową jest: a) osoba fizyczna mająca miejsce zamieszkania w kraju; b) osoba prawna lub jednostka organizacyjna nie mająca osobowości prawnej, z siedzibą główną w kraju; c) inna, niż określona w lit. a i b osoba, która na podstawie odrębnych przepisów jest uprawniona do prowadzenia działalności gospod. w kraju i posiada siedzibę w kraju.

12. Cudzoziemiec w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 24 marca 1920 r. o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców (tekst jedn. Dz. U. z 1996 r. Nr 54, poz. 245 ze zm.), według której cudzoziemcem w rozumieniu ustawy jest: a) osoba fizyczna nie posiadająca obywatelstwa polskiego, b) osoba prawna mająca siedzibę za granicą, c) osoba prawna mająca siedzibę na terytorium RP, kontrolowana bezpośrednio lub pośrednio przez osoby wymienione w tekście ustawy lit. a i b. 3.3. Osoba fizyczna i osoba prawna

Według u.d.g. przedsiębiorcą może być osoba fizyczna i prawna. 3.3.1. Osoba fizyczna

Każdy człowiek od chwili urodzenia ma zdolność prawną, czyli może być podmiotem praw i obowiązków przede wszystkim w zakresie stosunków majątkowych. Pełną zdolność do czynności prawnych, czyli zdolność nabywania praw i obowiązków na podstawie własnych oświadczeń woli, uzyskuje się dopiero po osiągnięciu pełnoletności (pełnoletnim jest ten, kto ukończył osiemnaście lat)

Ograniczoną zdolność do czynności prawnych mają małoletni, którzy ukończyli trzynaście lat, oraz osoby ubezwłasnowolnione. Dziecko pozostaje aż do pełnoletności pod władzą rodzicielską i z tego tytułu do ważności czynności prawnych, przez które dziecko zaciąga zobowiązanie lub rozporządza swoim prawem, niezbędna jest zgoda jego rodziców jako przedstawicieli ustawowych dziecka. Powyższe wymagania dotyczą także osób małoletnich podejmujących działalność gospodarczą. Oznacza to, że również osoba fizyczna nie posiadająca pełnej zdolności do czynności prawnych może być przedsiębiorcą, chociaż w ramach prowadzonej działalności nie będzie ona mogła samodzielnie podejmować tzw. zobowiązujących lub rozporządzających czynności prawnych. 3.3.2. Osoba prawna

Osobami prawnymi są jednostki organizacyjne, które na mocy obowiązującego prawa mogą być podmiotami praw i obowiązków, tak jak osoby fizyczne. Tworzenie tego typu jednostek organizacyjnych, które jako osoby prawne mogą być samodzielnymi podmiotami praw i obowiązków, służyć ma odgraniczeniu. majątku pozostającego w dyspozycji poszczególnych osób fizycznych od

majątku, który osoby te wydzielają i oddają do dyspozycji tworzonych w tym celu jednostek organizacyjnych, które odtąd samodzielnie tym majątkiem zarządzają.

Osobami prawnymi są Skarb Państwa i te jednostki organizacyjne, którym przepisy szczególne przyznają osobowość prawną (art. 33 k.c.). Nie jest możliwe przedstawienie pełnego i trwale obowiązującego wykazu osób prawnych, gdyż będzie on podlegał zmianom zgodnie z wolą ustawodawcy. Stosowane są różne metody określania zasad i trybu oraz funkcjonowania osób prawnych. Mogą to być działania w odniesieniu do indywidualnie oznaczonych jednostek organizacyjnych. Dana jednostka organizacyjna nabywa osobowość prawną z mocy samej ustawy. Ustawodawca w odniesieniu do Skarbu Państwa przesądził, że Skarb Państwa jest osobą prawną. Podobne ujęcie występuje m. in. w odniesieniu do: Narodowego Banku Polskiego, Polskiej Akademii Nauk, Agencji Rynku Rolnego, Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa, Agencji Prywatyzacji, Agencji Budowy i Eksploatacji Autostrad, przedsięb.a państwowego. Polskie Koleje Państwowe.

Ustawodawca w odniesieniu do poszczególnych typów jednostek organizacyjnych może określić zasady i tryb ich tworzenia i funkcjonowania jako osób prawnych. W takim wypadku dana jednostka organizacyjna powstaje w wyniku czynności cywilnoprawnej, a więc albo umowy zawartej przez zainteresowane podmioty (np. spółka kapitałowa albo spółdzielnia), albo w wyniku jednostronnego oświadczenia woli określonego podmiotu (np. fundacja), względnie w wyniku czynności administracyjno-prawnej, a więc oświadczenia woli właściwego organu administracji publicznej (np. przedsięb.o państwowe), ale osobowość prawną uzyskuje w chwili jej zarejestrowania przez właściwy organ (przede wszystkim sąd), o ile zostaną spełnione przewidziane ustawą warunki jej powstania. Można wymienić w szczególności następujące typy osób prawnych powstałych w powyższym trybie: spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, spółki akcyjne, przedsięb.a państwowe, spółdzielnie, banki, narodowe fundusze inwestycyjne, fundusze powiernicze, szkoły wyższe, jednostki naukowo-badawcze, instytucje kultury, gminy i związki gminne.

W grupie jednostek organizacyjnych nie posiadających osobowości prawnej można wymienić w szczególności: spółki jawne, spółki komandytowe, cywilne, stowarzyszenia zwykłe, państwowe lub samorządowe jednostki organizacyjne. Państwowe lub samorządowe jednostki organizacyjne mogą być tworzone na podstawie przepisów ustawy z dnia 26 listopada 1998 r. o finansach publicznych (Dz. U. Nr 155, poz.1014) ; są to jednostki budżetowe, zakłady budżetowe, gospodarstwa pomocnicze oraz tworzone na podstawie przepisów innych ustaw państwowe jednostki organizacyjne (np. Lasy Państwowe jako państwowa jednostka organizacyjna utworzona na podstawie przepisów ustawy z dnia 28 września 1971 r. o lasach (Dz. U. Nr 101, poz. 444 ze zm.).

Należy stwierdzić, że okoliczność, iż określona jednostka organizacyjna jest lub nie jest osobą prawną, sama przez się nie przesądza o tym, czy może ona podejmować i prowadzić działalność gospodarczą. Art. 2 ust. 2 in fine u.d.g. stanowi wyraźnie, że dana jednostka organizacyjna może prowadzić działalność gospodarczą, jeżeli jej przedmiot działania obejmuje prowadzenie działalności gospod.. Przepisy prawne oraz formułowane na ich podstawie akty tworzące w konkretnym wypadku określoną jednostkę organizacyjną (akty erekcyjne, statuty) rozstrzygają o tym, czy określonego rodzaju jednostki organizacyjne mogą podejmować i prowadzić działalność gospodarczą. Przepisy prawne a priori przesądzają, że określonego typu jednostki organizacyjne są tworzone w celu podejmowania i prowadzenia działalności gospod.. Dotyczy to m.in. spółek kapitałowych (zarówno tych posiadających, jak i tych nie posiadających osobowości prawnej), przedsięb. państwowych, spółdzielni, także cywilnoprawnej umowy spółki. Przepisy prawne zakładają wprawdzie a priori, że określony rodzaj jednostek organizacyjnych jest zasadniczo tworzony do realizacji innych celów niż cele gospodarcze, ale równocześnie wyraźnie dopuszczają możliwość prowadzenia przez nie także działalności gospod. (stowarzyszenia, fundacje, partie polityczne) . ZASADY WOLNOŚCI I RÓWNOŚCI GOSPODARCZEJ 1. Istota wolności gospodarczej

Zasada wolności gospodarczej jest cechą konstytutywną gospodarki rynkowej, podstawą nowego ustroju społeczno-gospodarczego.

Zasadę wolności wprowadza art. 1 u.d.g. stanowiąc, że "Podejmowanie i prowadzenie działalności gospod. jest wolne i dozwolone każdemu na równych prawach z zachowaniem warunków określonych przepisami prawa".

Teoretycy liberalizmu ekonomicznego formułowali pogląd, że wolna gra interesów samoczynnie będzie prowadzić do harmonii gospodarczej. Natomiast współczesne liberalistyczne wizje wolności gospodarczej przedstawiają m.in. następujące stanowiska:

- gospodarka jest oparta na działaniu mechanizmu rynkowego w "czystej" postaci (w skali krajowej i międzynarodowej ) ,

- należy odrzucić celowość wszelkiej ingerencji państwa w życie gospodarcze, - wszelka działalność jest optymalnie sterowana przez decyzje suwerennych nabywców i konsumentów. Reprezentatywnym teoretykiem wyżej wymienionego kierunku jest M. Friedman, tzw. monetarysta ze szkoły chicagowskiej .

Przedstawiciele ordoliberałów (odmiana niemieckiego neoliberalizmu nazwa pochodzi od nazwy czasopisma "Ordo") mówią o wolności gospodarczej i rynku pojmowanych w kategoriach uporządkowania. Głosząc potrzeb modernizacji liberalizmu w duchu konserwatywnym, postulują zmodyfikowanie pojęcia wolności gospodarczej, wzmocnienie funkcji państwa, ograniczenie monopoli i zmianę polityki fiskalnej.

W doktrynie, podejmując problem wolności jako elementu porządku gospodarczego, analizuje się zagadnienie zagrożeń dla tej wolności, za które uważa się: względność, dekadencję, brak wizji dobra wspólnego, preferowanie przyjemności, negowanie wszelkich wartości przyjętych w danym społeczeństwie.

Należy zauważyć, że relatywizm aksjologiczny, który był podstawą rozważań wielu liberałów i neoliberałów o istocie rynku, demokracji i wolności gospodarczej, prowadził ich do wniosków, że jedyną "wartością", która zasługuje na uznanie, jest pieniądz.

Kościół katolicki odnosi się w swoich poglądach do wolności gospodarczej, idei rynku, tworząc m.in. społeczną naukę. Kościół nie odrzuca idei wolnego rynku ani wolności gospodarczej, ale kładzie nacisk na potrzebę, a nawet konieczność wyzwolenia się z jednostronnego, niejednokrotnie opacznego, rozumienia tych pojęć. Społeczna nauka Kościoła głosi, że wolność gospodarcza wyklucza dowolność wyborów, a więc i prawo do nieograniczonego bogacenia się. Wolność gospodarcza ma służyć zaspokojeniu potrzeb oraz realizacji innych celów i kierowaniu człowieka ku Dobru, które jest ostatecznym celem człowieka.

Papież Jan Paweł II w encyklice Centisirreus annus stwierdza, że: "zysk nie jest jednym regulatorem życia przedsięb.a", a posłuszeństwo prawdzie o Bogu i człowieku jest pierwszym warunkiem wolności". Przedstawiciele społecznej nauki Kościoła podkreślają, że wolności gospodarczej brakuje perspektywy moralnej, gdyż bezkrytycznie ufa się "niewidzialnej ręce rynku".

W literaturze podkreśla się, że państwo nie tylko w okresie budowania nowego porządku ekonomicznego i kształtowania podstawowych jego standardów musi tworzyć zabezpieczenia przed wolnością "drapieżną", pożerającą słabszych, wolnością w jej skrajnie indywidualistycznej postaci.

W Polsce aktualnie nie kwestionuje się wartości gospodarki rynkowej oraz wolności gospodarczej.

Pojęcie wolności gospodarczej należy oddzielić od pojęcia prawa. Istnienie wolności nie obciąża obowiązek świadczenia po stronie innych przedsiębiorców, którzy nie powinni czynić niczego, co mogłoby utrudniać korzystanie z niej. Wolność gospodarcza, a w jej ramach szczególnie własność i przedsiębiorczość, jest przejawem instynktu samozachowawczego człowieka i jego zaradności.

Pojęcie wolności gospodarczej nie jest pojęciem jednorodnym. Składa się na nie zespół różnych wolności i praw, jak prawo własności, wolność osobista, wolność wyboru zajęcia i miejsca zamieszkania, prawo do przedsiębiorczości, prawo do równości wobec prawa z innymi przedsiębiorcami, prawo do wolnej i równej konkurencji, wolności umów itp. Charakter poszczególnych praw decyduje o charakterze wolności gospodarczej i jej zakresie. Istnieje wolność od ingerencji państwa w obszar działalności gospod. człowieka i obejmuje ona np. prawo do wolnego i równego rozpoczynania i prowadzenia działalności gospod. w dowolny sposób i dowolnych formach organizacyjno-prawnych oraz swobodnego jej kończenia. Istnieje także wolność od ingerencji i utrudnień ze strony innych przedsiębiorców. W tym wypadku chodzi o sprawy wolnej i równej konkurencji.

Przyjmuje się, że wolność gospodarcza nie przysługuje podmiotom administracji publicznej: rządowej i samorządowej''. W szczególności zaś z samego tylko faktu, że państwo (Skarb Państwa) lub podmioty samorządowe (np. gminy) dysponują mieniem, nie wynika jeszcze domniemanie wolności i autonomii w zakresie możliwości podejmowania i prowadzenia działalności gospod. (inaczej niż ma to miejsce w odniesieniu do osób fizycznych i tworzonych przez nie w celu prowadzenia działalności gospod. jednostek organizacyjnych). Organy władzy i administracji publicznej są bowiem powołane do realizowania określonych prawem kompetencji i już z tej przyczyny nie mogą korzystać z "wolności podstawowych" w zakresie i w sposób, w jaki korzysta z nich jednostka (człowiek). Prawo może być konieczne do zagwarantowania i ograniczenia wolności gospodarczej. W zasadzie bowiem nie ma wolności bez ograniczeń, w żadnym systemie prawnym nie istnieje całkowita i absolutna wolność gospodarcza.

Zasada wolności gospodarczej zrywa z dominującą w okresie PRL zasadą administracyjno- prawnej reglamentacji działalności gospod.. W RP została ona wprowadzona bez przygotowania odpowiedniego normatywnego oprzyrządowania zabezpieczającego interesy państwa; dobro wspólne i pośrednio interesy obywateli przed zjawiskami patologicznymi i nadużywaniem wolności.

System prawa gospodarczego publicznego w tym okresie był bardzo nieszczelny. Pomimo wielu trudności związanych z nową rzeczywistością gospodarczą, zasada wolności gospodarczej staje się jednym z podstawowych elementów porządku publicznego w RP, a elementy związanej z tym dysharmonii stanowić będą margines życia społecznego'.

Zasada wolności gospodarczej znalazła swoje odzwierciedlenie w ustawodawstwie. Art. 101 Konstytucji RP z dnia 17 marca 1921 r. (Dz. U. Nr 44, poz. 267) głosił wolność wyboru zajęcia i zarobkowania oraz przenoszenia własności, które mogły być ograniczane tylko w ustawach. Rozporządzenie Prezydenta RP z dnia 7 czerwca 1927 r. o prawie przemysłowym (Dz. U. nr 53, poz. 468 ze zm.) w art. 3 określało pojęcie wolności gospodarczej, a w art. 6 jej ograniczenia. Prawo przemysłowe uchylono w 1972 r., jednakże w okresie PRL ustawy szczegółowe ograniczyły zasadę wolności gospodarczej do minimum. Zasada wolności gospodarczej została dopiero przywrócona przepisami u.d.g.

Konstytucja RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. w art. 20 stanowi, że społeczna gospodarka rynkowa oparta na wolności gospodarczej, własności prywatnej oraz solidarności, dialogu i współpracy partnerów społecznych stanowi podstawę ustroju gospodarczego RP. Natomiast zgodnie z art. 22 Konstytucji RP ograniczenie wolności gospodarczej jest dopuszczalne tylko w drodze ustawy i tylko ze względu na ważny interes publiczny.

W doktrynie zagadnienie wolności gospodarczej jest ujmowane bardzo różnie. Wielu jej przedstawicieli utożsamia pojęcie wolności gospodarczej z pojęciem swobody związanej z działalnością gospodarczą. Mają oni na uwadze swobodę podejmowania działalności gospod., prowadzenia działalności gospod., - wyboru organizacyjno-prawnej formy, w której działalność gospodarcza ma być prowadzona, - konkurowania z innymi przedsiębiorcami, - zbywania własnych towarów i usług oraz kształtowania cen, decydowania w zakresie zatrudnienia, - decydowania o sposobie zaangażowania kapitału, - decydowania o sposobie prowadzenia działalności gospod., zmiany jej profilu, czasie trwania itp.

Prawne ograniczenia wolności gospodarczej powinny być wprowadzane tylko w ustawach i przy zachowaniu zasady proporcjonalności, według której państwo może wprowadzać pewne ograniczenia działalności gospod. wyłącznie i tylko wtedy, gdy niezbędna jest ochrona interesu publicznego, zabezpieczenia porządku konstytucyjnego lub praw osób trzecich. Zasada proporcjonalnego ograniczenia wymaga zachowania: legalności celu publicznego chronionego przez ograniczenie, przydatności ograniczenia danego prawa, konieczności ograniczenia (tzn. nie wolno ograniczać ponad potrzebę) oraz zachowania tzw. proporcjonalności w znaczeniu wąskim (tzn. nie można ograniczać prawa dla błahego celu).

Wolność gospodarczą można określić jako domniemanie swobody podejmowania i prowadzenia działalności gospod. przez przedsiębiorców, jeśli (i dopóki) co innego nie wynika z przepisów ustawowych.

Zasada swobody podejmowania działalności gospod. nie ma charakteru absolutnego, podlega ograniczeniom wynikającym z reglamentacyjnej funkcji państwa. Ustawodawca np. wprowadził ograniczenia w zakresie prowadzenia działalności gospod. w stosunku do osób pełniących funkcje publiczne: prokuratorów, sędziów, notariuszy, żołnierzy zawodowych itp.

W związku z rozpoczętymi negocjacjami w sprawie przyjęcia RP do Unii Europejskiej warto nadmienić, iż Traktat z Maastricht w art. 7 stwierdza, iż "rynek wewnętrzny obejmuje obszar bez granic wewnętrznych, na których zgodnie z postanowieniami Traktatu zostaje zapewniony swobodny przepływ towarów, osób, usług i kapitału". Rozwiązania przyjęte w Traktacie o utworzeniu Wspólnot Europejskich zawiera podpisany w dniu 16 grudnia 1991 r. w Brukseli Układ Europejski ustanawiający stowarzyszenie między RP z jednej strony, a Wspólnotami Europejskimi i ich Państwami członkowskimi z drugiej strony, który wszedł w życie 1 lutego 1994 r. Zasada swobody działalności gospod. została wyrażona w kilku artykułach Układu Europejskiego, czego wyrazem ma być swobodny przepływ pracowników, swoboda w zakładaniu przedsięb., swoboda w zakresie świadczenia usług, swoboda w zakresie przepływu kapitału i swoboda w zakresie konkurencji. 2. Istota równości gospodarczej

Zgodnie z przepisem art. 1 u.d.g. przedsiębiorcy charakteryzujący się daną cechą "istotną w równym stopniu mają być traktowani równo, według jednakowej miary, bez zróżnicowań zarówno dyskryminujących, jak i faworyzujących." (Uchwała 7/87. OTK 1988, s. 14) . Art. 7 tej ustawy zwraca uwagę na istotne elementy zasady równości. Wskazuje on na równe prawa przedsiębiorców, niezależnie od typu własności, w zakresie obciążeń publicznoprawnych oraz korzystania z kredytów bankowych i zaopatrzenia w środki produkcji. Urzeczywistnienie wolności gospodarczych zakłada, że państwo traktuje wszystkich obywateli w stosunkach gospodarczych w sposób jednakowy. Zasada równego traktowania i prawa konstytucyjne obywateli realizowane w sferze gospodarczej pozostają ze sobą w związku. Znaczenie zasady równości wynika zarówno z nakazu równego traktowania gospodarujących obywateli przez państwo z punktu widzenia wykonywania działalności gospod., jak i z otwartej podstawy aksjologicznej zasady równości. W myśl zasady równości wszyscy obywatele mają równe prawa, co zgodnie z zasadą państwa prawnego oznacza równość wobec prawa. Zasada równości zakazuje państwu zróżnicowanego traktowania gospodarujących obywateli, ale tylko wyłącznie w warunkach, które z natury rzeczy wymagają jednolitego traktowania. Zasada ta dopuszcza w pewnych sytuacjach odmienne traktowanie przedsiębiorców. Zasada równości przedsiębiorców oznacza także równość w zakresie: - dotyczącym wyboru formy organizacyjnej, obowiązków ubezpieczeniowych, - przestrzegania w działalności gospod. różnego rodzaju obowiązków wynikających z przepisów prawnych o charakterze policyjno-administracyjnym .(ochrona środowiska, przepisy przeciwpożarowe, przepisy z zakresu planowania przestrzennego itp.), - określenia tzw. zdolności kredytowej i wekslowej, - podatkowym i dotyczącym innych obciążeń publicznoprawnych, - tzw. zdolności upadłościowej i układowej'.

Zasada równości nie chroni praw przedsiębiorców z punktu widzenia wykonywania tych praw. Ingerencja państwa w działalność gospodarczą jest dopuszczalna, przepisy '-° S. Biernat, A. Wasilewski: op. cit., s. 131 i nast. 2' M. Zdyb: op. cit., s. 63 i nast. prawne (szczególne) mogą bowiem przewidywać różnego rodzaju wyjątki od zasady równości. Środki prawne ingerencji państwa muszą być jednak stosowane tak, aby poszczególne osoby lub grupy osób nie były dyskryminowane w prowadzeniu przez nie działalności gospod.. Wyjątkiem od zasady równości w zakresie podejmowania działalności gospod. jest prowadzenie tej działalności przy utrzymaniu monopolu państwowego.. Brak natomiast takiego wyjątku w przypadku koncesjonowania działalności gospod. oraz w odniesieniu do tych sytuacji, gdy na prowadzenie działalności gospod. potrzebne jest zezwolenie organu państwowego.. W tym ostatnim przypadku uszczerbku doznaje wprawdzie zasada wolności gospodarczej, ale uprawnionymi do ubiegania się o otrzymanie koncesji, zezwolenia na prowadzenie takiej działalności, są z reguły wszystkie podmioty na równych prawach, o ile spełniają określone ustawowo warunki.

Zgodnie ze stanowiskiem TK (uchwała z dnia 17 grudnia 1991 r. U 2/91, OTK 1991, nr 10) zróżnicowanie położenia prawnego przedsiębiorców według innych kryteriów niż forma własności jest dopuszczalne, jeśli przemawiają za tym szczególne względy. I. PORZADEK NORMATYWNY W SFERZE PRAWA GOSPODARCZEGO PUBLICZNEGO 1. Porządek konstytucyjny

Koncepcja porządku prawnego w gospodarce może być przedmiotem uregulowań konstytucyjnych lub pozostawać w gestii ustaw. We współczesnych konstytucjach europejskich zakres unormowań dotyczących gospodarki jest niejednolity. Aktualnie dominuje rozwiązanie świadomie unikające wprowadzania do postanowień konstytucyjnych reguł, które pozwoliłyby na wyodrębnienie spośród unormowań polityczno-ustrojowych tzw. konstytucji gospodarczej. Regulacje dotyczące gospodarki zawarte są najczęściej w postanowieniach dotyczących praw i wolności obywateli oraz zasadach podatkowych i gospodarowania finansami publicznymi.

Neutralność konstytucji wobec gospodarki jest rozwiązaniem właściwym dla modelu gospodarki rynkowej. Ustawodawca może zawsze w drodze odpowiednich decyzji politycznych ustanowić jako regułę wiodącą określoną metodę oddziaływania na gospodarkę. Uważa się, że taki model byłby uzasadniony wtedy, gdy istnieją już ukształtowane przez ustawodawstwo i praktykę stosowania prawa wyznaczniki publicznego prawa gospodarczego. Aktualnie taka sytuacja jeszcze nie występuje22.

Konstytucja RP w art. 20 określa zasadę wolności gospodarczej, a w art.. 22 przewiduje możliwość jej ograniczenia, o prawach ekonomicznych obywateli stanowi natomiast rozdział II w dziale dotyczącym wolności i praw ekonomicznych, socjalnych i kulturalnych. 2. Źródła prawa gospodarczego publicznego

Przez źródła prawa rozumie się akty normatywne, zwane także aktami prawotwórczymi, które zawierają przepisy dające podstawę do konstruowania norm danej gałęzi prawa. Są to źródła prawa w znaczeniu formalnym. Pojęcie źródła prawa rozumiane jest także w głębszym znaczeniu. Ma się wtedy na uwadze ogół okoliczności o ekonomicznym, kulturowym, politycznym, społecznym, a niekiedy religijnym charakterze, których oddziaływanie wpłynęło na treść i formę obowiązującego prawa. Mówi się wtedy o źródłach prawa w znaczeniu materialnym.

Akty normatywne są zgodnie z postanowieniami Konstytucji RP (art. 87 ust. 1 i art. 93) podzielone na dwie grupy: do pierwszej należą te, które są źródłami (w sensie formalnym) prawa powszechnie obowiązującego, do drugiej te, które są źródłami prawa wewnętrznego.

Na prawo powszechnie obowiązujące składają się normy nakładające na podmioty prawa, zwłaszcza na jednostki, ciężary i obowiązki. Formalnymi źródłami prawa powszechnie obowiązującego są: Konstytucja, ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe oraz rozporządzenia. Na obszarach objętych władztwem organów samorządu terenowego i terenowych organów administracji rządowej aktami prawa powszechnie obowiązującego jest prawo miejscowe stanowione na podstawie upoważnienia zawartego w ustawie przez te organy. Ciężary i obowiązki można nakładać jedynie aktami normatywnymi prawa powszechnie obowiązującego.

Na prawo wewnętrzne składają się normy obowiązujące jedynie wewnątrz organów aparatu władzy publicznej. Można nimi nakładać obowiązki i ustanawiać uprawnienia w stosunku do jednostek organizacyjnych podległych organowi wydającemu akty normatywne tego prawa. Formalnymi źródłami prawa wewnętrznego są np. uchwały Rady Ministrów i zarządzenia takich organów, jak Prezydent RP i ministrowie. Zarządzenia mogą być wydawane wyłącznie na podstawie upoważnienia ustawowego.

Konstytucja RP przyjęła koncepcję tzw. zamkniętego katalogu źródeł prawa, co dotyczy prawa powszechnie obowiązującego i oznacza, że nie jest źródłem prawa akt, który w tym katalogu nie został wymieniony. Koncepcja ta zakłada, że jej realizacja sprzyjać będzie wyeliminowaniu, a przynajmniej ograniczeniu zjawiska, jakim przez wiele lat było, nakładające na obywateli i inne podmioty prawa obowiązki i ciężary, prawodawstwo organów administracji rządowej w postaci okólników, instrukcji, wyjaśnień itp. (tzw. prawo powielaczowe) .

Konstytucja RP (art. 91 ust. 2) uznaje ratyfikowane umowy międzynarodowe za część krajowego porządku prawnego i za podlegające stosowaniu bezpośredniemu, chyba że stosowanie to jest uzależnione od wydania ustawy.

Konstytucja RP nie zajmuje się szczegółową regulacją podstawowych problemów z zakresu prawa gospodarczego, dlatego też problem bezpośredniego stosowania przepisów Konstytucji jako jedynej podstawy wydania decyzji administracyjnych w sprawach gospodarczych, jest problemem teoretycznym. Orzecznictwo NSA zna praktykę współstosowania Konstytucji. Uważa się, że taka sytuacja powinna być regułą gdzie chodzić będzie o wskazanie aksjologicznych podstaw władczych działań organu administracji. Konstytucja tworzy dla stosunków publicznoprawnych kierunkowskaz służący poszukiwaniu pełnej jego treści. Organy administracji i NSA winny normom nadawać treści odpowiadające "duchowi" Konstytucji.

Ustawa jest aktem, którym może być regulowana każda kwestia (stan rzeczy, stosunek społeczny) nie będąca przedmiotem regulacji konstytucyjnej. Niektóre zagadnienia (np. budżet państwa, wolności, prawa obywatelskie i inne sprawy wskazane wprost w Konstytucji) muszą być regulowane ustawą (materia ustawowa). Z ustawą muszą być zgodne wszystkie niższe niż ustawa akty normatywne. Ustawy zaś muszą być zgodne z ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi, których ratyfikacja wymagała uprzedniej zgody wyrażonej w ustawie.

Podstawą porządku prawnego w dziedzinie prawa gospodarczego publicznego jest ustawa; organy administracji publicznej mogą wydawać decyzje administracyjne (działać władczo) tylko wtedy, gdy wyraźnie zezwala na to ustawa.

W sferze gospodarczej istotną rangę mają także akty podustawowe. Zakres bowiem delegacji ustawowych w sprawach administracyjno prawnej reglamentacji w dziedzinie działalności gospod. jest tak szeroki, że trafne stają się stwierdzenia o swoistym administracyjnym prawotwórstwie gosp.2'.

Art. 1 i 4 ust. 1 u.d.g., mówiąc o ewentualnych ograniczeniach prowadzenia działalności gospod., posługują się pojęciem przepis prania. Zapis ten uwzględnia okoliczność, że w sprawach gospodarczych ważne znaczenie mogą mieć przepisy prawne, zawarte w aktach prawnych wykonawczych w stosunku do ustaw. Akty podustawowe muszą posiadać wyraźne ustawowe upoważnienie określające zakres i przedmiot delegacji. Nie mogą pozostawać w dysharmonii z treścią ustawy, w stosunku do której są aktami wykonawczymi, nie mogą też naruszać treści innych ustaw.

Hierarchia źródeł prawa powinna służyć porządkowi normatywnemu, ale w okresie transformacji ustrojowo-gospodarczej porządek ten może być narażony na różne zagrożenia. Brak takiego porządku w sferze źródeł prawa gospodarczego publicznego może osłabiać poczucie bezpieczeństwa obrotu, być zagrożeniem dla spójności i jednolitości rozwiązań prawnych.

Przez źródła prawa gospodarczego publicznego rozumie się formy, w jakich się przejawia, i w jakich jest podawana przedsiębiorcom do przestrzegania wola państwa w zakresie spraw dotyczących gospodarowania.

W tym formalnym ujęciu rozpatruje się i przedstawia powszechnie w doktrynie zagadnienie źródeł prawa gospodarczego publicznego.

Źródła prawa gospodarczego publicznego są bardzo liczne, cechuje je z reguły znaczna obszerność i stosunkowo mała stabilność. Te ostatnie cechy powodują niejednokrotnie krytykę takiego stanu rzeczy ze strony doktryny i praktyki gospodarczej.

Wśród źródeł prawa gospodarczego publicznego szczególne miejsce zajmuje kodeks cywilny (od 1964 r. ponad dwadzieścia razy nowelizowany), który reguluje stosunki cywilnoprawne (majątkowe, między równorzędnymi pod względem prawnym podmiotami) między osobami fizycznymi i osobami prawnymi (w różnych konfiguracjach podmiotowych). Źródłem prawa gospodarczego publicznego są te przepisy k.c., które dotyczą osób fizycznych i osób prawnych w ra- mach prowadzonej przez nie działalności gospod..

W 1gg0 r. w związku z transformacją ustrojowo-gospospod. dokonano istotnej nowelizacji k.c. (ponad 120 zmian). Nowelizacja ta przede wszystkim rozszerzyła na gruncie przepisów prawnych zasadę swobody umów (art. 3531) , wprowadziła zasadę równorzędnego traktowania podmiotów należących dotąd do różnych sektorów, usuwając przy tym wyróżnianie reżimu obrotu uspołecznionego (art. 1), w sposób adekwatny dla rodzącej się gospodarki rynkowej zmodyfikowała

zasady zawierania umów i kształtowania treści stosunków umownych oraz wprowadziła do kodeksu cywilnego regulację prawną przekazu i papierów wartościowych (art. 9211-92116).

Do innych istotnych źródeł prawa gospodarczego publicznego można m.in. zaliczyć następujące:

- rozporządzenie Prezydenta RP z dnia 27 czerwca 1934 r. Kodeks handlowy, - ustawę z dnia 25 września 1981 r. o przedsięb. państwowych, - ustawę z dnia 25 września 1981 r. o samorządzie załogi przedsięb. państwowego.,

- ustawę z dnia 19 września 1982 r. prawo spółdzielcze, - ustawę z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospod., ustawę z dnia 24 maja 1989 r. o rozpoznawaniu przez sądy spraw gospodarczych,

- ustawę z dnia 24 lutego 1990 r. o przeciwdziałaniu praktykom monopolistycznym i ochronie interesów konsumentów, - ustawę z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie terytorialnym, ustawę z dnia 14 czerwca 1991 r. o spółkach z udziałem zagranicznym,

- ustawę z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, - ustawę z dnia 30 kwietnia 1993 r. o narodowych funduszach inwestycyjnych i ich prywatyzacji, 47

- ustawę z dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji przedsięb. państwowych, - ustawę z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym,

- ustawę z dnia 29 sierpnia 1997 r. prawo bankowe, - ustawę z dnia 26 listopada 1998 r. o finansach publicznych, ustawę z dnia 18 grudnia 1998 r. prawo dewizowe.

3. Podstawowe zasady działania organów administracji publicznej w sprawach gospodarczych Istotne znaczenie również na gruncie prawa gospodarczego publicznego posiada uznanie

administracyjne. Jest ono szczególną formą upoważnienia przez ustawę organów administracji publicznej do określonego zachowania się działania lub zaniechania. Organ ma możliwość wyboru spośród dwu lub więcej przewidzianych przez ustawę, prawnie równowartościowych rozwiązań'. Ustawodawca używa różnych określeń do sformułowania upoważnienia do uznania administracyjnego.

W zakresie prawa gospodarczego publicznego mogą to być: "może", "może uznać", "może zezwolić", "może być cofnięte", "służy prawo", "organy mają prawo", 'jest władny", "podlega uwzględnieniu", "dopuszcza się" itd. Natomiast pojęcia takie, jak: "rękojmia należytego wykonywania działalności gospod.", "zagrożenie gospodarki narodowej, obronności lub bezpieczeństwa państwa", "zagrożenie bezpieczeństwa lub dóbr osobistych obywateli" są pojęciami nieostrymi i nie należą do sfery uznania administracyjnego. Zadaniem organu koncesyjnego jest ich bardzo dokładne wyjaśnienie, w przeciwnym bowiem wypadku stać się mogą źródłem samowoli i zjawisk patologicznych. Sfera uznania administracyjnego nie jest sferą dowolności działania i wyboru organów administracji publicznej. Dlatego też organ administracji publicznej ma obowiązek wnikliwego uzasadnienia wyboru jednego z przyjętych rozwiązań i wskazania, dlaczego nie uznał innego.

Prawo gosp. publiczne niejednokrotnie odnosi się do sytuacji, gdy właściwe organy administracji publicznej władczo wkraczają w sferę stosunków gospodarczych, podejmując decyzje administracyjne (koncesje, zezwolenia, decyzje dotyczące praktyk monopolistycznych). Dlatego też istotne znaczenie dla porządku administracyjno prawnego, również w sferze prawa gospodarczego publicznego, mają zasady postępowania administracyjnego (określone w k.p.a.), które stosuje się także przy podejmowaniu decyzji w tej dziedzinie. Są to:

1. Zasada praworządności. Konstytucja RP w art. 7 stanowi, że organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa. Stwierdzenie to wyraża istotę zasady praworządności. Zasada, że wszystko, co nie jest prawem zakazane, jest dozwolone, nie może prowadzić do zawężają- cego interpretowania kompetencji organów administracji publicznej. Istotą zasady praworządności jest związanie organów administracji publicznej prawem. Fakt związania tych organów prawem i obowiązek stania na straży praworządności oznacza m.in., że organowi nie wolno naruszać norm prawnych, które zostały prawidłowo ustanowione.

W sferze stosunków z zakresu prawa gospodarczego publicznego istotne jest prawidłowe określenie relacji prawo-wolność. Wolność działalności gospod. oznacza swobodę w jej podejmowaniu i prowadzeniu, ale jednocześnie także zadanie i odpowiedzialność związane ze sposobem jej wykorzystania. Jest to także zadanie dla organów administracji publicznej, które w perspektywie konkretnych regulacji powinny wiedzieć, gdzie są granice normatywnie zakreślonej wolności. Jeżeli zagadnienie to jest pozostawione uznaniu organów administracji publicznej, muszą one dokonać wyważenia indywidualnych interesów gospodarczych i interesu państwa2'.

Artykuł 6 k.p.a. stanowi, że "organy administracji państwowej działają na podstawie przepisów prawa". Zasadę tę należy ściśle łączyć z dyspozycją zawartą w pierwszej części art. 7 k.p.a. ("W toku postępowania organy administracji państwowej stoją na straży praworządności") oraz zasadą wyra- żoną w art. 7 Konstytucji RP. Artykuły 6 i 7 k.p.a. należy więc analizować łącznie. Zasady zawarte w art. 7 k.p.a. są pewnym zabezpieczeniem przed traktowaniem obowiązku przestrzegania prawa przez organy państwowe w oderwaniu od okoliczności faktycznych, zasad słuszności, wartości, na których prawo gosp. publiczne opiera się, na zwyczajnej przyzwoitości czy poszanowaniu podmiotowości jednostki.

2. Zasada prawdy obiektywnej. W k.p.a. stwierdza się, że w toku postępowania administracyjnego "Organy administracji (...) podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy". Z tego wynika, że organ administracji powinien dążyć do wszechstronnego zbadania wszystkich istotnych okoliczności, które mogą mieć wpływ na treść decyzji czy innych władczych działań administracji oraz do wyjaśnienia rzeczy- wistych treści stosunków faktycznych i prawnych.

3. Zasada uwzględniania interesu publicznego i słusznego interesu obywateli. Artykuł 7 k.p.a. zawiera ważny nakaz uwzględniania i harmonizowania interesu strony i interesu publicznego. Powyższe uwzględnienie, mające w istocie charakter kompromisu, powinno dokonywać się w granicach prawa z, uwzględnieniem wszystkich okoliczności faktycznych.

4. Zasada pogłębienia zaufania obywateli do organów państwa i pogłębienia kultury prawnej. Zaufanie obywateli do organów administracji państwowej decyduje o sile państwa i skuteczności jego działania, zwłaszcza przy rozstrzyganiu trudnych i złożonych spraw gospodarczych. Dlatego też istotne znaczenie mają w tym zakresie w szczególności zasady: równości wobec prawa, domniemania słuszności prawnego interesu przedsiębiorców, zaufania do obywatela, bilansu kosztów i korzyści, służby publicznej, pewności w sferze stosowania prawa oraz kultura organizacji, pracy administracji i kwalifikacje merytoryczne i moralne kadry urzędniczej.

5. Zasada udzielenia pomocy prawnej. Zgodnie z art. 10 k.p.a. "organy administracji państwowej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek". Organowi administracji nie wolno wykorzystywać nieznajomości prawa przez stronę. Zasada ta jest szczególnie ważna w związku z kształtowaniem się nowego porządku gospodarczego, z dużą niestabilnością niektórych rozwiązań dotyczących stosunków gospodarczych (przepisów podatkowych, celnych, dewizowych itd. ) .

6. Zasada udziału stron w postępowaniu. Według art. 10 §1 k.p.a. "organy administracji państwowej są obowiązane zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań".

7. Zasada przekonywania i troski o dobro wspólne. Wynika z niej, że w toku postępowania należy położyć szczególny nacisk na argumenty racjonalne, względy społeczne, zasady sprawiedliwości, słuszności. Szczególną formą przekonywania jest uzasadnienie decyzji. Element przekonywania przy podejmowaniu decyzji o istotnym znaczeniu dla interesów państwa powinien odnosić się także do społeczeństwa. Dotyczy to zwłaszcza tych decyzji, które wiążą się z dysponowaniem majątkiem narodowym.

8. Zasada szybkości i prostoty. Ustawodawca określił terminy do załatwienia sprawy, przewiduje również szereg środków dyscyplinujących przy załatwianiu spraw i podejmowaniu decyzji.

9. Zasada nakłaniania do ugody stron o spornych interesach. Należy podkreślić, iż ugoda zawierana przed organem administracji między stronami postępowania ma w zasadzie zastępować wydanie decyzji administracyjnej. Instytucja ta ma duże znaczenie w sferze stosunków gospodarczych. Przerzuca się ciężar dokonania rozstrzygnięcia na podmioty bezpośrednio zainteresowane, co przy interesach spornych jest bardzo istotne. Nie jest ona jednak w szerszym zakresie jeszcze wykorzystywana, np. w postępowaniu koncesyjnym czy przy rozwiązywaniu niektórych złożonych problemów w zakresie prywatyzacji przedsięb. państwowych.

10. Zasada pisemności. Wynika z niej, że sprawy należy załatwiać w formie pisemnej, wyjątkowo ustnie, ale treść i motywy rozstrzygnięcia powinny znaleźć udokumentowanie w odpowiednim protokole; wyjątkowo można od tego odstąpić, gdy przemawia za tym interes prawny strony, a przepis prawny nie stoi na przeszkodzie.

11. Zasada dwuinstancyjności. Według tej zasady od każdej decyzji stronie przysługuje prawo odwołania się do organu administracji publicznej wyższej instancji. Wyjątki dotyczą decyzji podejmowanych w zakresie prawa gospodarczego publicznego, zwłaszcza wtedy, gdy decyzje w pierwszej instancji podejmują naczelne lub centralne organy administracji publicznej.

12. Zasada trwałości decyzji. Należy podkreślić, iż dla bezpieczeństwa prawnego przedsiębiorców duże znaczenie ma problem trwałości ostatecznych decyzji administracyjnych.

13. Zasada sądowej kontroli zgodności z prawem decyzji administracyjnych. Zgodnie z ustawą z dnia 11 maja 1996 r. o NSA (Dz. U. Nr 74, poz. 368) sądowo-administracyjnej kontroli zgodności z prawem, po wyczerpaniu toku instancji, podlegają w zasadzie wszystkie decyzje administracyjne wydane zarówno na podstawie k.p.a. (także decyzje w sprawach podatkowych i ubezpieczeniowych), jak i w innych postępowaniach określonych w ustawach szczególnych. Wyjątki dotyczą jedynie przypadków określonych w przepisach ustawy o NSA oraz w innych ustawach szczególnych. 4. Rozstrzyganie sporów w obrocie gosp. 4.1. Pojęcie spraw gospodarczych

W związku z prowadzeniem działalności gospod. może dochodzić do powstawania różnego rodzaju sporów. Strony prowadzące taką działalność napotykają niekiedy trudności w realizacji nałożonych na nie obowiązków, które wynikają np. z braku przewidywania czy też zbiegu obiekty- wnych okoliczności. Dlatego też dochodzi między przedsiębiorcami do powstania sporu; są to swego rodzaju spory majątkowe. Podlegają one rozstrzygnięciu w toku postępowania cywilnego regulowanego przede wszystkim przepisami k.p.c. Rozstrzyganiem tych sporów zajmują się sądy powszechne oraz sądy polubowne.

Koszty procesowe sporów w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą są znaczne. Koszty te, głównie w początkowej fazie dochodzenia roszczeń, ponosi przede wszystkim strona występująca z roszczeniem (powód), a w ostateczności ta strona, która rozstrzyganą sprawę przegra (mogą wystąpić jednak problemy z egzekucją zasądzonych należności). Dlatego też, podejmując decyzję o sądowym dochodzeniu roszczeń, przedsiębiorca (powód) powinien uwzględnić koszty sądowe, koszty zastępstwa procesowego, koszty egzekucyjne oraz ewentualną możliwość wyegzekwowania zasądzonych należności.

Według ustawy z dnia 24 maja 1989 r. o rozpoznawaniu przez sądy spraw gospodarczych (Dz. U. Nr 33, poz. 175 ze zm. ) , sprawami gosp. i są sprawy ze stosunków cywilnych między przedsiębiorcami prowadzącymi działalność gospodarczą na zasadach określonych właściwymi przepisami prawnymi w zakresie prowadzonej przez nie działalności gospod.. Sprawami gosp i są również sprawy: -ze stosunku spółki, -przeciwko przedsiębiorcom o zaniechanie naruszenia środowiska i przywrócenie do stanu poprzedniego lub o naprawie szkody z tym związanej oraz o zakazanie albo ograniczenie działalności zagrażającej środowisku, -między organami przedsięb państwowego.,

- między przedsięb. państwowym lub jego organami a jego organem założycielskim lub organem sprawującym nadzór, - z zakresu postępowania o poprawie gospodarki przedsięb. państwowego. oraz o jego upadłości, - z zakresu prawa upadłościowego i prawa o postępowaniu układowym, - inne, przekazane przez odrębne przepisy. 4.2. Postępowanie sądowe w sprawach gospodarczych

Rozpoznawaniem spraw gospodarczych w ramach sądownictwa powszechnego zajmują się sądy gospodarcze utworzone w strukturze organizacyjnej sądów rejonowych i sądów okręgowych.

Ustawa z dnia 20 czerwca 1985 r. prawo o ustroju sądów powszechnych (tekst jedn. Dz. U. z 1994 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.) stanowi: -Minister Sprawiedliwości w drodze rozporządzenia tworzy w sądach okręgowych oraz w sądach rejonowych, mających siedzibę w miastach będących siedzibą wojewodów, odrębne jednostki organizacyjne do spraw gospodarczych (sądy gospodarcze) ; -w tym samym trybie Minister Sprawiedliwości może przekazać jednemu sądowi okręgowemu rozpoznawanie spraw gospod. z właściwości innego sądu okręgowego oraz utworzyć odrębne jednostki organizacyjne do spraw gospodarczych (sądy gospodarcze) w innych sądach rejonowych; -do orzekania w sądach gospodarczych wyznacza się sędziów i ławników szczególnie obeznanych z problematyką gospodarczą; -Minister Sprawiedliwości w drodze rozporządzenia może przekazać jednemu sądowi rejonowemu sądowi gospodarczemu, w którym został utworzony wydział do spraw upadłościowych i układowych, rozpoznawanie tych spraw, należących do właściwości innych sądów rejonowych sądów gospodarczych; - Minister Sprawiedliwości w drodze rozporządzenia tworzy w Sądzie Okręgowym w Warszawie odrębną jednostkę organizacyjną do spraw antymonopolowych (sąd antymonopolowy) .

Poza rozstrzyganiem spraw gospodarczych do kompetencji sądów gospodarczych należy również prowadzenie następujących rejestrów: -handlowego (dla spółek handlowych),spółdzielni i ich związków, -przedsięb. państwowych, przedsięb. zagranicznych, -jednostek badawczo-rozwojowych, -innych przekazanych przez odrębne przepisy.

W sprawach gospodarczych przyjęto jako zasadę: rozpoznawanie sporów w pierwszej instancji przez sąd okręgowy sąd gospodarczy. Wyjątki dotyczą określonych spraw zastrzeżonych do właściwości sądów rejonowych sądów gospod.. Do właściwości sądów rejonowych sądów gospod. należą oprócz spraw, w których wartość przedmiotu sporu nie przekracza 15 000 zł (wg projektu ustawy skierowanej do Sejmu planuje się podwyższenie wartości do 30 000 zł), wszystkie sprawy o prawa niemajątkowe między przedsiębiorcami w zakresie prowadzonej przez nich działalności gospod..

Wyjątkiem od zasady, iż sprawy o wartości przedmiotu sporu powyżej 15 000 zł należą do właściwości rzeczowej sądu okręgowego sądu gospodarczego, są sprawy rozpoznawane w trybie postępowania nakazowego. W sprawie rozpoznawanej w trybie postępowania nakazowego właściwy jest sąd rejonowy sąd gospodarczy bez względu na wartość przedmiotu sporu.

Sprawy rozpoznawane w pierwszej instancji przez sądy rejonowe są rozpoznawane w drugiej instancji przez sądy okręgowe, natomiast sprawy rozpoznawane w pierwszej instancji przez sądy okręgowe, w drugiej instancji rozpoznają sądy apelacyjne. Nadzór nad orzecznictwem sądowym w sprawach gospodarczych sprawuje na podstawie ustawy z dnia 20 września 1984 r. o SN (tekst jedn. Dz. U. z 1994, Nr 13, poz. 48 ze zm.) Izba Cywilna SN.

Postępowanie sądowe w sprawach gospodarczych rozpoczyna strona dochodząca roszczeń, składając we właściwym sądzie pozew, który powinien odpowiadać określonym warunkom formalnymi'. Jeżeli pozew odpowiada warunkom formalnym, wtedy sprawa otrzymuje dalszy bieg. Pierwszą czynnością sądową jest doręczenie pozwanemu odpisu pozwu. Na pozwanego jest nałożony obowiązek udzielenia odpowiedzi na pozew. W razie nie wniesienia przez pozwanego w terminie odpowiedzi na pozew w sprawach gospodarczych jest przewidziana szczególna sankcja, która polega

na możności wydania przez sąd wyroku zaocznego na posiedzeniu niejawnym. We wnoszonej przez pozwanego odpowiedzi na pozew powinien on powołać wszystkie dowody i zarzuty. Następnie sąd przeprowadza postępowanie dowodowe i w tym celu wyznacza termin rozprawy. Po wyjaśnieniu wszystkich okoliczności faktycznych sąd zamyka postępowanie dowodowe i przystępuje do wyrokowania. Przepisy o rozstrzyganiu spraw gospodarczych wprowadzają znaczne modyfikacje w stosunku do ogólnych zasad postępowania cywilnego w zakresie wyrokowania. Od wyroku wydanego w pierwszej instancji każda ze stron może się odwołać, składając we właściwym terminie apelację do sądu drugiej instancji. Od orzeczenia sądowego wydanego przez sąd drugiej instancji przysługuje stronie kasacja (warunkiem jest to, by wartość przedmiotu zaskarżenia nie była niższa niż 10 000 złotych). 4.3. Sądy polubowne

W związku ze stale zwiększającą się liczbą przedsiębiorców, a tym samym rosnącą liczbą sporów gospodarczych, ustawodawca wprowadził procedury mające na celu umożliwienie stronom szybkie działania zmierzające bez konieczności ponoszenia nadmiernych wydatków do otrzymania w końcowym efekcie tytułu wykonawczego i egzekucję należności. Takim rozwiązaniem jest postępowanie polubowne przewidziane w księdze 3 k.p.c., noszącej nazwę Sąd polubowny. Sąd polubowny jest instytucją niepaństwową powołaną do rozstrzygania spraw cywilnych, w tym gospodarczych, który swą kompetencję, wyłączającej w danej sprawie spornej właściwość sądów powszechnych, utyskuje na podstawie umowy stron (klauzuli arbitrażowej, zapisu na sąd polubowny). Istnieje możliwość powoływania i funkcjonowania sądu polubownego ustanawianego zarówno do rozstrzygnięcia poszczególnego sporu, jak i stałych sądów polubownych, z reguły specjalizujących się w rozstrzyganiu spraw danego rodzaju (np. Sąd Polubowny przy Związku Banków Polskich). Strony danego sporu, dokonując zapisu na sąd polubowny, powołują arbitrów, określają zakres ich działania oraz inne szczegółowe kwestie wiążące się z rozpoznaniem sporu. Od 1 października 1989 r. wszystkie podmioty, w tym przedsiębiorcy, mogą swobodnie w drodze umowy dokonywać wyboru sposobu rozstrzygania sporów majątkowych; poprzez dokonanie zapisu na sąd polubowny strony mają możliwość wyłączenia drogi sądownictwa powszechnego, w tym sądownictwa gospodarczego. Z braku takiego zapisu organem właściwym do rozpoznawania sprawy jest sąd powszechny.

W granicach posiadanej zdolności do samodzielnego zobowiązywania się strony mogą poddać pod rozstrzygniecie sądu polubownego wszelkie spory o prawa majątkowe z wyjątkiem sporów o alimenty i ze stosunku pracy. Dzięki temu, że przepisy umożliwiają znaczne uproszczenie tego postę- powania, rozpatrzenie sporu i wydanie wyroku następuje szybciej aniżeli w postępowaniu sądowym. Od wyroku sądu polubownego stronom nie przysługuje odwołanie, co znacznie skraca terminy nadawania im klauzuli wykonalności umożliwiających przystąpienie do egzekucji zasądzonych należności. Procedura polubowna jest nie tylko szybsza, ale i tańsza od postępowania sądowego. Wprawdzie związane są z nią trzy opłaty (wynagrodzenie arbitrów, wpis do wniosku o stwierdzenie wykonalności wyroku sądu polubownego, wpis do wniosku o nadanie klauzuli wykonalności), ale suma tych kosztów jest mniejsza od kwoty obciążającej powoda w postępowaniu sądowym. Terminy przedawnienia roszczeń są takie same jak przed sądami powszechnymi. Sądy polubowne zapewniają dyskrecję co do sporu i jego rozstrzygnięcia. Rozpoznawanie spraw odbywa się bez udziału pub- liczności, posiedzenia są zamknięte, wyroku nie ogłasza się publicznie, a jedynie doręcza obu stronom. Miejsce posiedzenia sądu polubownego może być dowolne. Idea sądów polubownych polega na współdziałaniu, a nie walce skonfliktowanych stron. Wymienione cechy sądownictwa polu- bownego powinny stanowić dla stron zachętę do częstszego wykorzystywania tej metody. W sytuacji gdy sądy powszechne mają poważne problemy ze stale zwiększającym się napływem spraw, co powoduje, że czas rozpoznawania sprawy znacznie się wydłuża, postępowanie polubowne mogłoby odciążyć sądy i jednocześnie umożliwić stronom zapewnienie tańszego rozstrzygnięcia ich sporów. IV. ROLA I MIEJSCE PAŃSTWA W STOSUNKACH GOSPODARCZYCH 1. Formy zachowań państwa wobec gospodarki

Przedstawienie roli i miejsca państwa w stosunkach gospodarczych jest problemem bardzo złożonym. We współczesnych państwach o gospodarce rynkowej wyodrębnia się cztery główne płaszczyzny aktywności i oddziaływania państwa na gospodarkę. Są one następujące:

komentarze (0)

Brak komentarzy

Bądź autorem pierwszego komentarza!

To jest jedynie podgląd.

3 shown on 17 pages

Pobierz dokument