Bilans płatniczy - Notatki - Handel zagraniczny - Część 1, Notatki'z Handel zagraniczny. Academy of Finance and Management in Bialystok
Roman_A
Roman_A27 February 2013

Bilans płatniczy - Notatki - Handel zagraniczny - Część 1, Notatki'z Handel zagraniczny. Academy of Finance and Management in Bialystok

PDF (667 KB)
15 strona
1000+Liczba odwiedzin
Opis
Zagadnienia dotyczące handlu zagranicznego: polityka handlu, etapy zmiany gospodarki, polityka wobec państw UE
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 15
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 15 pages
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 15 pages
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 15 pages
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 15 pages
Pobierz dokument

Spis treści:

1. Pojęcie Handlu zagranicznego .................................................................... 2

1.1 Handel zagraniczny i jego przyczyny ...................................................... 2

1.2 Elementy i zakres handlu zagranicznego ................................................. 2

1.3 Teorie handlu zagranicznego ................................................................. 3

1.4 Rodzaje polityki państwa wobec handlu .................................................. 3

2. Handel zagraniczny Polski w latach 1970-1989. ........................................... 4

2.1. Tło ustrojowe omawianego okresu. ....................................................... 4

2.2 Organizacje wpływające na kształtowanie się handlu zagranicznego ........... 5

2.3 Obroty handlowe do 1989r. .................................................................. 6

2.3.1 Struktura wymiany zagranicznej ...................................................... 6

2.3.2 Polityka handlu zagranicznego ......................................................... 7

3. Handel zagraniczny po transformacji ustrojowej..........................................10

3.1 Etapy zmian gospodarki ......................................................................10

3.2 Polityka wobec państw UE ...................................................................11

3.3 Struktura handlu zagranicznego ...........................................................12

5. Bilans płatniczy ....................................... Błąd! Nie zdefiniowano zakładki.

5.1 Cel wprowadzenia instytucji bilansu płatniczego. ... Błąd! Nie zdefiniowano

zakładki.

5.2 Bilans płatniczy i jego składniki ............ Błąd! Nie zdefiniowano zakładki.

5.3 Metody równoważenia bilansu - nadwyżka kapitałowa .................. Błąd! Nie

zdefiniowano zakładki.

5.4 Sposoby wspierania eksportu ............... Błąd! Nie zdefiniowano zakładki.

6. Pułapka zadłużenia .................................. Błąd! Nie zdefiniowano zakładki.

6.1 Co to jest pułapka zadłużenia i jakie są jej konsekwencje ............. Błąd! Nie

zdefiniowano zakładki.

6.2 Zadłużenie Polski geneza, przyczyny, główni wierzyciele, restrukturyzacja i

terminy spłat.......................................... Błąd! Nie zdefiniowano zakładki.

6.2.1 Geneza zadłużenia ........................ Błąd! Nie zdefiniowano zakładki.

6.2.2 Główni wierzyciele Polski................ Błąd! Nie zdefiniowano zakładki.

6.2.3 Restrukturyzacja długu zagranicznego PolskiBłąd! Nie zdefiniowano

zakładki.

6.3 Czy Polsce grozi pułapka zadłużenia (zagrożenia i szanse)? .......... Błąd! Nie

zdefiniowano zakładki.

docsity.com

-2-

1. Pojęcie Handlu zagranicznego

1.1 Handel zagraniczny i jego przyczyny

Przedsiębiorcy w żadnym państwie nie są w stanie wyprodukować wszystkich dóbr

niezbędnych dla jego poprawnego funkcjonowania. Niektóre z nich bardziej się opłaca

sprowadzić z innego kraju. Tu pojawia się pojęcie handlu zagranicznego.

Handel zagraniczny polega na odpłatnej wymianie towarów i dóbr między

kontrahentami mającymi swoje siedziby w różnych krajach.

Ten typ handlu pozwala na uzupełnienie tych dóbr, które brakują na danym

terenie. O istotnej roli tej formy współpracy gospodarczej świadczy fakt, że globalna

wielkość międzynarodowych obrotów handlowych, w ciągu ostatnich dziesięcioleci rośnie

szybciej niż globalna wielkość produkcji. Współcześnie dużego znaczenia nabiera

możliwość wykorzystania różnic kosztów produkcji w poszczególnych krajach1.

Handel zagraniczny odgrywa kluczowe znaczenie głównie dla krajów o mniejszej

liczbie ludności, gdzie krajowi producenci, z uwagi na ograniczenia krajowego popytu,

zmuszeni są szukać rynków zbytu dla swoich produktów poza granicami swego kraju.

Przykładowo udział eksportu w PKB w Belgii wynosi 76,3%, Szwecji 45%, Polsce 28,2%,

Stanach Zjednoczonych 11% (dane z 1998 r.).2

Na rozwój handlu zagranicznego mają oczywiście wpływ i inne czynniki: poziom

rozwoju gospodarczego, strategia rozwoju, wielkość zasobów naturalnych, położenie

geograficzne, czy też przeszłość historyczna.

1.2 Elementy i zakres handlu zagranicznego

Handel zagraniczny składa się z następujących operacji gospodarczych:

a) eksport - to sprzedaż krajowych towarów, lub świadczenie usług kontrahentowi

zagranicznemu;

b) import - polega na nabywania dóbr i usług za granicą i przewożeniu ich do kraju;

c) reeksport - importowany towar jest sprzedawany powtórnie za granicę np. zakup

towaru w Rosji i jego eksport do Niemiec;

d) tranzyt - polega na przewożeniu towarów z jednego kraju do drugiego przez

terytorium trzeciego;

Handel zagraniczny może dotyczyć zarówno obrotów towarowo-usługowych, jak

i obrotów wartościami niematerialnymi (licencje, leasing, pozyskiwanie wiedzy - tzw.

1 www.ekonomia.odeon.pl/1podstawy/eseje/handel.php3 2 Rocznik Statystyki Międzynarodowej GUS, Warszawa 2000 r.

docsity.com

-3-

know-how). W zakres handlu zagranicznego wchodzą również migracje siły roboczej oraz

obroty kapitałowe (inwestycje, kredyty).

1.3 Teorie handlu zagranicznego

Teorie handlu zagranicznego swoje źródło mają już w merkantylizmie - doktrynie

zalecającej wywóz własnych towarów, przy jednoczesnym ograniczaniu importu w celu

uzyskania nadwyżek złota, którego ilość decydowała o bogactwie.

Pierwszą pełną teorię handlu zagranicznego, do dziś uważaną za klasyczną,

stworzył Adam Smith jest to teoria przewagi absolutnej. Model Smitha zakłada

międzynarodowy podział pracy. W produkcji danego dobra specjalizuje się kraj, który ma

przewagę w wydajności pracy (lub niższe koszty pracy).

Teorię Smitha rozszerzył Ricardo, który stworzył teorię przewag komparatywnych.

Udowodnił, że do korzyści w handlu międzynarodowym może dojść również wtedy, gdy

jeden z krajów ma absolutną przewagę w wytwarzaniu wszystkich dóbr. Sytuacja taka

może zaistnieć wówczas, gdy między krajami zachodzą różnice względne w produkcji.

Kraj będący tańszym (wydajniejszym) producentem towarów nie ma nad droższym

(mniej efektywnym) producentem jednakowej przewagi w produkcji dóbr. Inaczej

mówiąc warunek ten zakłada, że koszty (wydajność) produkcji towarów w jednym kraju

nie stanowią identycznej wielokrotności kosztów (wydajności) wytwarzania tych towarów

drugim kraju.

Teoria Ricarda została w późniejszym czasie rozwinięta między innymi o ujęcie

pieniężne - biorące pod uwagę koszt pracy, wielkość płac, cenę danego towaru, a także o

jej zastosowanie przy wymianie większej ilości produktów. Teorię taką stworzyli

Dornbusch, Fischer oraz Samuelson.3

1.4 Rodzaje polityki państwa wobec handlu

Polityka i stosunek państwa do handlu zagranicznego mogą być bardzo

zróżnicowane, choć można wymienić dwa główne sposoby postępowania państwa:

Większość klasycznych i neoklasycznych teorii zakłada istnienie tzw. wolnego

handlu między krajami. Znaczy to, że państwo nie ingeruje w handel, nie określa jego

wielkości. Uważa bowiem, że handel ten przynosi duże korzyści, w tym zwiększając

konkurencję pozwala na podnoszenie jakości i spadek cen. Wolny handel wzmaga

innowacyjność i pozwala na utrzymanie wydajności na wysokim poziomie. Taka sytuacja

w praktyce nie występuje, co najwyżej w formie bardziej lokalnej, przez kraje tworzące

Unie Celną (UE, NAFTA), które jednak z reguły nie stosują już tej polityki w stosunku do

innych krajów.

3 A. Budnikowski, Międzynarodowe stosunki gospodarcze, Warszawa 2000 r.

docsity.com

-4-

W rzeczywistości znacznie częściej występuje zjawisko polityki protekcyjnej.

Państwo reguluje obroty handlowe, mając na celu ochronę własnego rynku przed

napływem obcych towarów oraz wspieranie krajowego eksportu. Polityka protekcyjna

przynosi określone korzyści w krótkim okresie czasu (spadek importu, ochrona własnych

firm), ale w dłuższym terminie powoduje wzrost cen, spadek wydajności

i zacofanie technologiczne, zwłaszcza w takim kraju jak Polska.

Polityka protekcyjna państwa może się przejawiać przez:

a) nakładanie ceł - opłaty pobieranej przez państwo przy przywozie, przewozie lub

wywozie towarów poza terytorium danego kraju. Cła mogą być (ze względu na cel):

- ochronne - w celu ochrony rodzimego rynku z ważnych powodów np. przemiany

gospodarcze;

- fiskalne - najczęściej nakładane na dobra luksusowe w celu zdobycia przez budżet

dodatkowych przychodów;

- antydumpingowe - wyrównują cenę towaru, który jest sprzedawany poniżej

kosztów jego wytworzenia, np. w stosunku do ceny światowej;

- odwetowe - nałożenie ceł w odpowiedzi na podobne działania partnera handlowego;

b) stosowanie opłat wyrównawczych - podobne do ceł antydumpingowych, mają

charakter zmienny i bardziej elastyczny, powszechnie stosowane przez Unię

Europejską;

c) ograniczenia ilościowe (kontyngenty) - państwo przyznaje innemu państwu lub

producentowi określony limit, który pozwala na import tylko określonej liczby

towarów. Działania te mogą towarzyszyć generalnemu zakazowi importu danego

towaru. Narzędzie dosyć korupcjogenne;

d) narzucanie barier administracyjnych i technologicznych - dotyczą dodatkowych

warunków jakie musi spełnić przedsiębiorstwo sprowadzające towary lub usługi np.

normy zdrowotne, ochrony środowiska, bezpieczeństwa pracy. Stanowią dużą zaporę

dla przedsiębiorców z krajów słabiej rozwiniętych dla wejścia na rynki państw

zachodnich (zwłaszcza Unii Europejskiej);

e) wspieranie własnego eksportu - poprzez jego promocję lub dopłacanie do niego

(o czym jeszcze powiemy przy okazji bilansu płatniczego);4

2. Handel zagraniczny Polski w latach 1970-1989.

2.1. Tło ustrojowe omawianego okresu.

Do przełomu lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych organizacja handlu

zagranicznego i wszelkich form powiązań ekonomicznych z innymi krajami była

4 www.ekonomia.odeon.pl/1podstawy/eseje/handel.php3

docsity.com

-5-

zdeterminowana przez ogólne rozwiązania ustrojowe charakterystyczne dla systemu

socjalistycznego. Wymiana gospodarcza z zagranicą została znacjonalizowana. Władze

centralne samodzielnie kształtowały zewnętrzne powiązania gospodarcze zgodnie z

własnymi, zazwyczaj wyłącznie ideologicznymi, powodami. Jako szczebel wykonawczy

funkcjonowały centrale i bank handlu zagranicznego, oddzielone organizacyjnie od

aparatu produkcyjno-usługowego wewnątrz kraju.

Z czasem jednak istniejący układ stał się niewygodny ze względu na wzrastające

obroty zagraniczne i pojawiające się trudności w odgórnym sterowaniu strukturą importu

i eksportu; znaczenia zaczęły nabierać czynniki ekonomiczne,

w miejsce ustępującym im bodźcom politycznym. W związku z tym coraz więcej

uprawnień do podejmowania decyzji otrzymywał szczebel wykonawczy, który

jednocześnie coraz bardziej konsolidował się z podmiotami gospodarczymi działającymi

wcześniej wyłącznie wewnątrz kraju. W zarządzaniu zewnętrznymi powiązaniami

gospodarczymi Polski wskaźniki dyrektywne (nakazy i zakazy) zostały zastąpione przez

wskaźniki wartościowe. Wprowadzono też materialne bodźce sprzyjające rozwojowi

handlu zagranicznego, takie jak możliwość utrzymywania przez resorty i centrale handlu

zagranicznego tzw. funduszy dewizowych, czy tworzenie funduszy bezpośrednio

premiujących pracowników5. Zwrócono też uwagę na potrzebę zwiększenia skuteczności

takich metod zarządzania obrotami zagranicznymi jak kurs walutowy, cła, podatki,

subsydia, etc.

2.2 Organizacje wpływające na kształtowanie się handlu zagranicznego

W omawianym okresie Polska należała do Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej

(RWPG), która koordynowała współpracę gospodarczą krajów socjalistycznych. To na

posiedzeniach Sesji (najważniejszego organu RWPG) ustalano wspólne cele, które

następnie realizował komitet wykonawczy. Kraje RWPG starały się, nie bacząc na

racjonalne przesłanki, za wszelką cenę konkurować z krajami Zachodu. Jednak integrację

gospodarczą członków wspólnoty hamowało zróżnicowanie poziomów rozwoju

gospodarczego, konkurencyjność ich struktur gospodarczych, wyczerpywanie się rezerw

czynników wytwórczych, brak równowagi na rynkach wewnętrznych i w obrotach

gospodarczych z zagranicą oraz niski poziom infrastruktury gospodarczej.6

W tym samym okresie Polska należała również do innych instytucji. Jedną z nich

była Europejska Komisja Gospodarcza (European Economic Commission - ECE) ONZ,

której celem było sprzyjanie współpracy międzynarodowej zwłaszcza na płaszczyźnie

informacyjnej i organizacyjnej. Od 1967r. Polska należała także do Układu Ogólnego w

sprawie Ceł i Handlu (General Agreement on Tariffs and Trade – GATT), choć odbywało

5 J. Misala, Zarys rozwoju wymiany zagranicznej Polski, Warszawa 2000 r., s.60 6 J. Misala, op.cit., s.63

docsity.com

-6-

się to na specyficznych warunkach. W zamian za ustępstwa taryfowe ze strony krajów

członkowskich GATT Polska zobowiązała się do corocznego zwiększania importu z tych

krajów, początkowo o 7% rocznie, a następnie o 21% co trzy lata oraz zezwoliła na

kontrolę przez GATT swojej wymiany handlowej z tymi państwami.

W 1986r Polska ponownie przystąpiła do Międzynarodowego Funduszu

Walutowego (z którego wcześniej, w 1950r. wystąpiła pod presją Związku Radzieckiego)

z czym związane było członkostwo w Banku Światowym.7

2.3 Obroty handlowe do 1989r.

2.3.1 Struktura wymiany zagranicznej

Pod koniec 1970 roku zdecydowano się na aktywizację uczestnictwa Polski

w międzynarodowym podziale pracy i spożytkowanie wynikających z tego korzyści.

Zdecydowano się na przywóz do Polski kapitału, licencji, patentów kosztem zadłużenia

zagranicznego (patrz punkt 6.2). Miało to na celu modernizację przestarzałych technologii

i procesów produkcyjnych i dźwignięcie polskiej gospodarki, co miało zapewnić jej

konkurencyjność. W wyniku tych działań planowano około 1975r. uzyskać nadwyżkę w

obrocie handlowym i spłacając zaciągnięte długi wejść w okres dynamicznego i

zrównoważonego wzrostu gospodarczego.

Wyk. 1 - Udział Polski w światowym handlu zagranicznym

0,0

0,5

1,0

1,5

19 70

19 75

19 80

19 85

19 89

19 91

19 95

19 98

lata

%

Import Eksport

Obroty zagraniczne, zaś w szczególności import, zaczęły gwałtownie wzrastać,

pozwoliło to na pewną modernizację gospodarki, podniesienie jakości towarów i usług.

Zyskała na znaczeniu idea przechodzenia do gospodarki rozwijanej autonomicznie,

7 Ibidem

Źródło: Roczniki handlu zagr icznego GUS 1971-2001

docsity.com

-7-

otwartej na świat. Pojawiła się wysoka dynamika importu, rokrocznie wynosząca od kilku

do kilkunastu procent (a w rekordowym 1975r. nawet 25%). Głównymi partnerami Polski

pozostawały nadal kraje tzw. I obszaru płatniczego, czyli kraje RWPG i inne kraje

socjalistyczne, z którymi obroty rozliczano w tzw. rublach transferowych, posiadających

sztucznie ustalony i stały kurs parytetowy w wysokości 0,987412 grama czystego złota

na jednostkę. Do 1980r. obroty z tymi krajami wzrastały, zaś saldo osiągało na przemian

dodatnie i ujemne wartości.

Tymczasem coraz mniej korzystnie kształtowała się współpraca z II obszarem

płatniczym, czyli z krajami kapitalistycznymi, z którymi rozliczano się zwykle w walutach

wymienialnych, głównie dolarach amerykańskich i marce zachodnioniemieckiej.

Narastające zadłużenie w obrotach z II obszarem płatniczym groziło załamaniu

gospodarki w 1976r., ale wciąż jeszcze inwestowano korzystając

z importu.

W latach osiemdziesiątych pojawiła się rosnąca nadwyżka eksportu nad importem.

W dużej mierze było to skutkiem coraz większej popularności rozliczeń wolnodewizowych

w stosunkach z krajami RWPG. Ta forma rozliczeń to m.in. efekt strukturalnych

niedoborów produktów i czynników wytwórczych przy nieustająco rosnącym popycie, jak

również rezultat dywersyfikacji wydajności pracy i sprawne wykorzystanie zasobów

naturalnych (pomiędzy poszczególnymi państwami) oraz skutek wahań koniunkturalnych.

Do końca 1985r. głównym partnerem Polski

w handlu rozliczanym walutami wymienialnymi była Rumunia, potem jednak jej miejsce

zajął Związek Radziecki, z którym wymiana wolnodewizowa miała głównie charakter

surowcowo-rolny (węgiel, siarka, mięso, używki). Z kolei w wymianie wolnodewizowej z

pozostałymi członkami RWPG dominowały paliwa, surowce

i materiały (eksport) oraz towary konsumpcyjne pochodzenia przemysłowego i rolno-

spożywczego (import). Bilans handlu wolnodewizowego Polski w latach osiemdziesiątych

kształtował się dodatnio, z mniej więcej 10% przewagą eksportu, przy czym handel z

największymi partnerami (Związkiem Radzieckim i Rumunią) miał stale saldo dodatnie,

gdy saldo obrotów z pozostałymi krajami oscylowało od wartości dodatnich po ujemne.

Dopiero pod koniec lat osiemdziesiątych głównymi partnerami gospodarczymi Polski stały

się rozwinięte kraje kapitalistyczne, zwłaszcza te należące do Wspólnoty Europejskiej.8

2.3.2 Polityka handlu zagranicznego

Na początku lat osiemdziesiątych, gdy narosły trudności w handlu zagranicznym,

znaczenie Polski w międzynarodowym podziale pracy ponownie zmalało.

8 J. Misala, op.cit., s.70

docsity.com

-8-

Na przełomie dekady lat 70-tych i 80-tych gospodarka polska weszła w stan

głębokiego kryzysu, przejawiającego się wyraźnym spadkiem produkcji, załamaniem

eksportu, zawieszeniem obsługi długu zagranicznego (efekt pułapki zadłużenia),

pogorszeniem się sytuacji zaopatrzeniowej i obniżeniem dochodów realnych. Na sytuację

niekorzystnie wpływały też czynniki zewnętrzne: wzrost cen ropy naftowej, recesja w

rozwiniętych krajach oraz wysoki poziom stopy procentowej, który podrażał koszty

zaciągniętych wcześniej kredytów. Polska zmuszona była zwrócić się do wierzycieli

przełożenie płatności kredytów, jednocześnie próbując utrzymać poziom importu

zaopatrzeniowego dzięki kolejnym kredytom, tym razem z ZSRR.

Te okoliczności sprzyjały konfliktom społecznym i politycznym. Ostatecznie zaś

doprowadziły do otwartych protestów (w lipcu 80r. w zakładach Warszawy, Ursusa,

Mielca, Rzeszowa, Świdnicy, Wrocławia; Port w Gdyni, Łódź, Stocznia Gdańska, itd.)9.

Wprowadzony, w związku z nimi, stan wojenny jeszcze bardziej pogorszył sytuację

handlu zagranicznego. Spadła wartość eksportu wolnodewizowego (z 8 mld USD w

1980r. do 5,7 mld USD w 1982r.), jeszcze bardziej skurczył się import wolnodewizowy

(odpowiednio z 9 mld USD do 4,3 mld USD).

W obliczu takiego stanu rzeczy w latach 1980-81 opracowano kolejny program

reform (poprzednie zwykle nie były wdrażane), którego realizację rozpoczęto w 1982r.

Jego główną zaletą było zniesienie centralnego planowania nakazowego

i usamodzielnianie się przedsiębiorstw pod hasłem „3 S”: Samodzielność, Samorządność,

Samofinansowanie. Wprowadzono też nowe zasady cenotwórstwa, decentralizację handlu

zagranicznego i nowe reguły polityki kursu walutowego, aby ułatwić przedsiębiorcom

realizację „3 S”. Poprzez wprowadzenie koncesji na prowadzenie importu i eksportu

zniesiono państwowy monopol w tych dziedzinach. Stworzono Rachunki Odpisów

Dewizowych, upoważniające eksporterów do zdecentralizowanego importu.

Pomimo trudnej sytuacji wewnętrznej (stan wojenny, wysokie zadłużenie,

załamanie eksportu) oraz zewnętrznej (sankcje i restrykcje handlowe i finansowe

nałożone na Polskę przez inne kraje) udało się osiągnąć pewne sukcesy. W 1984r. w

bilansie handlowym pojawiła się nadwyżka rzędu 1,5 mld USD (rekordowy eksport węgla

kamiennego – 43 mln ton), spadła inflacja, wzrósł o 12 % dochód narodowy. Początkowy

optymizm musiał jednak ustąpić pod naporem faktów. Po chwilowym ożywieniu

tendencje rozwojowe opadły, a wzrosła niestety nierównowaga zewnętrzna i wewnętrzna.

Paradoksalnie pozytywne efekty były prawdopodobnie skutkiem dyscyplinującego

działania stanu wojennego, który uspokoił strajki i przestoje ubiegłych lat, zaś nie

reformy gospodarczej, która była wadliwa już w założeniu. Chciała połączyć mechanizm

rynkowy z systemem nakazowo-rozdzielczym, co było niemożliwe do zrealizowania

(brakowało m.in. rynku kapitałowego, walutowego, rynku pracy).

9 Anna Radziwił, Wojciech Roszkowski, Historia 1956-1997, s.257

docsity.com

-9-

Kolejne zmiany systemowe miały miejsce w latach 1986-87 i również były

swoistym kompromisem pomiędzy wypracowanym pomiędzy radykalnymi reformatorami

a zachowawczymi aparatczykami. Sprzyjały jednak stopniowej liberalizacji stosunków

gospodarczych z zagranicą. Tworzyły możliwości do dokonywania inwestycji

bezpośrednich przez podmioty zagraniczne, aktywizowały politykę kursową dokonując

realnej dewaluacji złotego. W tym też okresie stworzono Bank Rozwoju Eksportu, jak

również uruchomiono aukcje walutowe.

Jednak pomimo powolnych, zmierzających ku lepszemu przemian, nadal istniały

bariery systemowe, do których zaliczyć można politykę cenową i pieniężną, które

należały do najmniej zreformowanych sfer gospodarki. Uwypuklała się kolosalna

sprzeczność między pro rynkowymi reformami a działaniami rządu, dążącego do

ratowania politycznej pozycji partii.

W tym okresie wzrost eksportu odbywał się głównie na rynek radziecki, co przy

jednoczesnym ograniczeniu importu z ZSRR doprowadziło do dodatniego salda obrotów z

I obszarem płatniczym w wysokości 1,1 mld rubli transferowych w 1988r. i aż 2,1 mld

rubli rok później. W tym samym czasie obniżyło się saldo wymiany z II obszarem

płatniczym do poziomu 742 mln USD w 1989r.

Strajki w 1988r. doprowadziły do ustąpienia dotychczasowego premiera i

powołania na to stanowisko M.F. Rakowskiego, który obiecał radykalne przyspieszenie

tempa reform.

Plan konsolidacji gospodarki narodowej przyjęty przez Sejm na przełomie 1988 i

1989r. był najbardziej radykalnym konceptem zbudowania w Polsce gospodarki

rynkowej. Na początku 1989r. wydano ustawę o prowadzeniu działalności gospodarczej,

zrównującą wobec prawa sektor prywatny i państwowy. Weszło też

w życie nowe prawo dewizowe liberalizujące obrót walutowo-dewizowy, tworzące warunki

do wprowadzenia wymienialności złotego. Rozpoczęto aukcyjną sprzedaż dewiz,

uproszczono przepisy celne i paszportowe, zapowiedziano zniesienie kontroli cen

artykułów rolno-spożywczych.

Powyższe zmiany były jednak spóźnione i nie były w stanie przynieść wyraźnej

poprawy sytuacji gospodarczej, nie dostrzegano też wciąż znaczenia czynników

pieniężnych.

Niedostateczne (mimo dodatniego salda w 1988r. wynoszącego 1,4 mld USD)

wyniki polskiego handlu zagranicznego nie wystarczały do spłacania zadłużenia

zagranicznego, które na koniec 1989r. osiągnęło ponad 40 mld USD.10

10 Rocznik Statystyczny Handlu Zagranicznego GUS, Warszawa 1996 r.

docsity.com

-10-

3. Handel zagraniczny po transformacji ustrojowej

Przełomowym momentem dla całej polskiej gospodarki, a więc również dla handlu

zewnętrznego była przeprowadzona po 1989r. transformacja systemowa.

W III Rzeczpospolitej Polskiej w rządzie Mazowieckiego ministrem finansów został Leszek

Balcerowicz. Rozpoczął on szereg przedsięwzięć mających na celu uzdrowienie

rozpadającej się gospodarki narodowej (inflacja pod koniec 1989r. sięgała 30-40% w

skali miesiąca!), których ukoronowaniem było wprowadzenie 1 stycznia 1990r.

pierwszego pakietu reform, tzw. „terapii szokowej”.

Polityka gospodarcza Polski dążyła przede wszystkim do zapewnienia stabilizacji

ekonomicznej, a więc skupiała się na równowadze wewnętrznej: przełamaniu recesji,

stymulowaniu wzrostu gospodarczego, obniżeniu stóp inflacji oraz bezrobocia. Odbywało

się to kosztem odstawionej na boczny tor równowagi zewnętrznej; nie ingerowano w

strukturę i konkurencyjność polskiej gospodarki na rynku międzynarodowym.

Wprowadzenie podwalin gospodarki rynkowej nie mogło pozostać bez skutków dla

obrotów zagranicznych. Oznaczało przecież zniesienie państwowego monopolu na handel

zagraniczny, dokonanie dewaluacji waluty narodowej i wcielenie jej wewnętrznej

wymienialności. Rozpoczęto również szereg procesów liberalizacji obrotów zewnętrznych.

Deprecjacja złotego była jednym z głównych czynników pobudzających polski eksport.11

3.1 Etapy zmian gospodarki

W latach 90-tych wyróżnić można trzy etapy rozwoju polityki handlu

zagranicznego12:

I. Etap pierwszy – od początku 1990 do połowy 1991r.

W powyższym okresie w obrotach międzynarodowych liberalizacji uległo

ok. 90% wymienianych towarów. Miała miejsce głęboka dewaluacja złotego i

wprowadzenie jego wewnętrznej wymienialności. Przejściowo zawieszono cła na ok. 2/3

pozycji taryfowych, zniesiono reglamentację nabywania dewiz na płatności za import

towarów i usług, lecz zachowano obowiązek odsprzedaży dewiz uzyskanych w eksporcie i

ich niezwłocznego sprowadzania do kraju.

II. Etap drugi – od połowy 1991 do końca 1993r.

W tych latach wprowadzono nowe taryfy celne oparte na Nomenklaturze Scalonej i

podwyższono stawki celne. Prowadzono i zakończono negocjacje

o stowarzyszeniu z Unią Europejską oraz o stworzeniu stref wolnego handlu z krajami

11 S.Rączkowski, Zmiany bilansu płatniczego polski w okresie transformacji [w:] Bilans płatniczy Polski,

wyzwania i zagrożenia pod red. U.Płowiec i W.M.Orłowskiego, Warszawa 1999 r. 12 wg. J.Misala, op.cit., tab. 24

docsity.com

-11-

EFTA i CEFTA13. Wprowadzono dokument statystyczny SAD (Single Administrative

Document), rozpoczęto naliczanie podatku od wartości dodanej VAT (Value Added Tax).

Jednocześnie dewaluacje złotego były okresowe, następnie zaś wprowadzono mechanizm

korelujący dewaluację z tempem inflacji. Rozpoczęto realizować prywatyzację.

III. Etap trzeci – od początku 1994r.

Od 1994r. coraz większą wagę zaczęto przykładać do rozszerzania polityki

zagranicznej wymiany handlowej. Wprowadzono szereg instrumentów (dotychczas

podstawowym narzędziem był kurs złotego) by tę politykę wspierać:

a) Zachęcano do inwestowania poprzez np. odliczanie z dochodu do

opodatkowania wydatków inwestycyjnych, w tym związanych z eksportem,

czy też rozszerzenie zakresu działania Korporacji Ubezpieczeń Kredytów

Eksportowych.

b) Obniżono tempo dewaluacji złotego, co jednak doprowadziło do jego

okresowej aprecjacji

c) Stopniowo realizowano postanowienia Rundy Urugwajskiej oraz

porozumienia z krajami UE, EFTA i CEFTA, co ułatwiło dostęp do rynków

zagranicznych, ale zarazem zwiększyło konkurencję zagraniczną na rynku

krajowym

d) Kontynuowano proces prywatyzacji przedsiębiorstw handlu zagranicznego

e) Stosowano dopłaty w wysokości 0,2% kosztu do oprocentowania

długoletnich kredytów dla eksporterów dóbr inwestycyjnych.

3.2 Polityka wobec państw UE

W latach 90-tych przyspieszono proces integracji gospodarczej Polski z krajami

Unii Europejskiej. W celu wsparcia procesu reform polityczno-gospodarczych w krajach

post komunistycznych zawiesiły one ilościowe ograniczenia w imporcie z rejonu Europy

Środkowo-Wschodniej. Wyrazem nakierowywania się na handel z krajami UE było

również podpisanie w grudniu 1991r. Układu Europejskiego, który wszedł w życie a

początku 1994r. Zgodnie z nim w ciągu dziesięciu lat stopniowo wprowadzano wolny

handel artykułami przemysłowymi przy zachowaniu zasady asymetrii (członkowie UE

szybciej znosili cła) oraz zasady standstill (nie pogarszanie warunków handlu za wyj.

szczególnych okoliczności).

docsity.com

-12-

3.3 Struktura handlu zagranicznego

Aktualnie udział Polski w międzynarodowym podziale pracy zwiększa się

umiarkowanie i wciąż pozostaje dość niski. Niepokoi też nieco fakt, iż wyższe wartości

przyjmuje on dla importu niż dla eksportu. O ile w 1990 roku import stanowił około 2/3

wartości eksportu, o tyle w roku 2000 proporcje się odwróciły (patrz

tabela 1). Jednak w tym okresie oba wskaźniki uległy wyraźnemu podwyższeniu: import

wzrósł 5,26 raza, a eksport 2,26.14 Dysproporcja w dynamice wzrostu eksportu i importu

prowadzi do pogłębiania się deficytu bilansu handlowego.

Wartość exportu per capita w Polsce osiągnęła w 2000 r. 819 USD, co jest

poziomem porównywalnym z takimi krajami jak Argentyna, Białoruś, Łotwa czy

Tajlandia. Wyprzedzają nas natomiast np. Węgry z około trzy razy wyższym eksportem

na jednego mieszkańca, podobnie Czechy i Korea Pd., nie wspominając już nawet o

takich krajach jak Belgia, Irlandia czy Holandia, które analogiczny wskaźnik mają

kilkunastokrotnie wyższy od tego występującego w Polsce. Sytuacja w imporcie jest

podobna – nasi wschodni sąsiedzi mają wyniki porównywalne do naszych, południowi

dwu-trzy razy wyższe, a zachodni kilkukrotnie przebijające nasze15.

Tab.1 Obroty handlu zagranicznego na 1 Polaka (w dolarach USA)

LATA IMPORT EKSPORT

1985 301 309

1990 257 376

1995 753 593

1997 1094 666

1998 1217 730

1999 1188 709

2000 1266 819

Źródło: Rocznik handlu zagranicznego

GUS 2001

Z wyjątkiem 1990r. saldo oficjalnie rejestrowanych obrotów handlowych

z zagranicą było ujemne. Jednak rozmiary deficytu bilansu handlowego były zauważalnie

mniejsze. Tę osobliwość tłumaczy nie rejestrowany ruch graniczny osób prywatnych, czyli

po prostu zakupy Polaków za granicą i zakupy obcokrajowców w Polsce. Sprzyjają temu

różnice cenowe pomiędzy poszczególnymi krajami oraz zróżnicowane oferty produktów.

Jednak w skutek transformacji systemowej i dążenia do ujednolicenia z krajami UE waga

14 Rocznik Statystyki Międzynarodowej GUS, Warszawa 2000 r. 15 Ibidem

docsity.com

-13-

powyższych czynników słabnie (w związku z tym zmniejsza się atrakcyjność zakupów w

Polsce dla np. Niemców, a zwiększa dla naszych wschodnich sąsiadów).

Niedoceniane w systemie komunistycznym usługi po 1989r. okazały się

wykazywać wyraźnie dodatnie saldo, a ich znaczenie w globalnych obrotach Polski

przybierało na znaczeniu. Szczególnie duży wzrost odnotowały usługi transportowe

morskie oraz te związane z podróżami zagranicznymi, natomiast coraz większy deficyt

wykazywały usługi informatyczne, patentowe, prawa autorskie i osiągnięcia naukowo-

techniczne, czyli dyscypliny świadczące o poziomie rozwoju technologicznego.

Eksport

Żywność i zwierzęta żywe Napoje i tytoń Surowce niejadalne z wyjątkiem paliw Paliwa mineralne, smary i materiały pochodne Oleje, tłuszcze orz woski zwierzęce i roślinne Chemikalia i produkty pokrewne Towary przemysłowe sklasyfikowane głównie wg surowca Maszyny, urządzenia i sprzęt transportowy Różne wyroby przemysłowe

Import

Żywność i zwierzęta żywe Napoje i tytoń Surowce niejadalne z wyjątkiem paliw Paliwa mineralne, smary i materiały pochodne Oleje, tłuszcze orz woski zwierzęce i roślinne Chemikalia i produkty pokrewne Towary przemysłowe sklasyfikowane głównie wg surowca Maszyny, urządzenia i sprzęt transportowy Różne wyroby przemysłowe

Tab.2 Struktura towarowa handlu zagranicznego Polski wg klasyfikacji SITC

SEKCJE NOMENKLATURY SITC EKSPORT (%) IMPORT (%)

1990 2000 1990 2000

Żywność i zwierzęta żywe 5,6 7,5 10,9 5,2

Napoje i tytoń 1,6 0,4 0,5 0,4

Surowce niejadalne z wyjątkiem paliw 6,5 2,8 6,8 3,4

Paliwa mineralne, smary i materiały pochodne 21,9 5,1 10,7 10,8

Oleje, tłuszcze orz woski zwierzęce i roślinne 0,4 0,1 0,2 0,3

Chemikalia i produkty pokrewne 8,6 6,8 9,2 14,1

Towary przemysłowe sklasyfikowane głównie wg

surowca

11,5 24,8 23,0 20,0

Rys.2 – Struktura towarowa handlu zagranicznego Polski wg SITC

docsity.com

-14-

Maszyny, urządzenia i sprzęt transportowy 37,5 34,2 26,2 37,0

Różne wyroby przemysłowe 6,4 18,3 12,5 8,6

Źródło: Roczniki statystyczne GUS

Po transformacji systemowej spadło znaczenie importu zaopatrzeniowego

(z 68,6% w stosunku do całego importu w 1985r. do 45,2% w roku 1991), lecz w 2000r.

powróciło do dawnego poziomu i wyniosło 66,3% importu. Z kolei rozbudził się popyt

inwestycyjny i z 10% w 1985r. wzrósł do 18,7% w sześć lat później, by obecnie uspokoić

się i pozostać na poziomie niecałych 15%. Podobna sytuacja dotyczy importu

konsumpcyjnego, w 985r. wynoszącego 10,2% ogółu importu, w 1991r. już 28,9%, a

obecnie nieco poniżej 19%.16

W latach 90-tych w imporcie do Polski prym wiodły artykuły przetworzone, w tym

w szczególności maszyny, urządzenia i sprzęt transportowy, a ich udział w ogóle importu

wykazywał tendencję wzrostową (ich udział w imporcie w latach 90-tych wzrósł o około

10 punktów procentowych), w przeciwieństwie do innych towarów przemysłowych.

Dominowały wyroby kapitałochłonne, których udział pozostawał praktycznie bez zmian.

Spadł natomiast udział dóbr surowcochłonnych. Zmniejsza się także udział wyrobów

technologicznie intensywnych, co jest o tyle niekorzystne, że to ich import zwykle

prowadzi do późniejszej ekspansji eksportowej.

Z kolei w eksporcie wyraźnie zaobserwować można spadek udziału artykułów

rolnych (około dwukrotny) na korzyść artykułów przetworzonych. Dominują tu również

wyroby kapitałochłonne. Bardzo szybko rośnie znaczenie dóbr lasochłonnych, zaś spada

surowcochłonych, których udział jest jednakowoż wciąż dość wysoki. Eksport wyrobów

technologicznie intensywnych jest symboliczny i praktycznie pozostaje bez zmian.

Wśród przyczyn niskiego stopnia zaangażowania Polski w handlu

międzynarodowym wymienia się także małą intensywność rozwoju tzw.

wewnątrzgałęziowego podziału pracy (tj. jednoczesnego importu i eksportu produktów tej

samej gałęzi). W tej materii Polska wyraźnie ustępuje krajom „piętnastki”, czego

dowodem jest prawie 2,5-krotnie niższa intensywność tego podziału pracy w Polsce

początku lat 90-tych17.

Głównymi polskimi eksporterami (pod względem wartości eksportu) w 2000 roku

byli: Fiat Auto Poland S.A., Volkswagen Motor Polska Sp. Z o.o., KGHM Polska Miedź

S.A., Węglokoks S.A., Volkswagen Poznań Sp. Z o.o., a także inne przedsiębiorstwa z

branży motoryzacyjnej, petrochemicznej i elektronicznej. Te same firmy są też zwykle

największymi importerami: Polski Koncern Naftowy Orlen S.A., Rafineria Gdańsa S.A.,

16 Ibidem 17 J.Misala, op.cit., s.115

docsity.com

-15-

Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo S.A., Polskie Linie Lotnicze LOT S.A.,

Volkswagen Motor Polska Sp. Z o.o.

Udział firm z kapitałem obcym w rozwój obrotów zagranicznych Polski jest

znacznie wyższy od odpowiedniego udziału firm krajowych. Szczególnie dotyczy to

działalności eksportowej. Jeśli chodzi o strukturę importu, to firmy o kapitale

zagranicznym większą wagę przywiązują do towarów kapitałochłonnych

i technologicznie intensywnych. Jednocześnie eksportują mniej wyrobów

surowcochłonnych, a więcej pracochłonnych i kapitałochłonnych. Ogólna wartość

eksportu tych przedsiębiorstw jest znacznie niższa niż importu.

Naszym głównym partnerem handlowym od kilkunastu lat są Niemcy, których

udział w eksporcie w 1999r. wyniósł 36,1 %., a w imporcie 25,2 %. Kolejni nasi

partnerzy w eksporcie to: Włochy, Holandia, Rosja, Wielka Brytania i Francja. Towary

importujemy także z: Włoch, Francji, Holandii i Wielkiej Brytanii. Stosunkowo słabą

pozycję w naszym handlu zajmują Stany Zjednoczone z około 4% udziałem w eksporcie i

3% w imporcie.18

W latach 90-tych w wymianie handlowej Polski z krajami Unii Europejskiej oraz

Europy Środkowej i Wschodniej, na skutek przemian własnościowych, wyraźnie rósł

udział sektora prywatnego. Jak wynika z danych GUS (przygotowanych

na podstawie danych z dokumentów SAD), udział sektora prywatnego w wymianie

handlowej z zagranicą wzrósł w eksporcie z 38,3 proc. w 1992 r. do 56,8 proc. w 1995 r.,

a w imporcie odpowiednio z 54,3 proc. do 69,6 proc. W obrotach z krajami "15"

w połowie ostatniej dekady XXw. sektor prywatny stanowił 59,2 proc. w eksporcie

i 75,6 proc. w imporcie. W wymianie z Europą Środkową i Wschodnią wyniósł

odpowiednio 17,8 proc. w eksporcie i 9,5 proc. w imporcie19.

1. lubem Rzymskim, Warszawa 1990 r.

18 Rocznik Statystyczny Handlu Zagranicznego GUS, Warszawa 2001 r. 19 A.Błaszczak, Polski handel zagraniczny coraz bardziej prywatny, „Rzeczpospolita” z 29.06.1996 r.

docsity.com

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 15 pages
Pobierz dokument