Tryby - Notatki - Gramatyka historyczna, Notatki'z Język Angielski. University of Warsaw
Warsawa
Warsawa1 marca 2013

Tryby - Notatki - Gramatyka historyczna, Notatki'z Język Angielski. University of Warsaw

PDF (298 KB)
7 strona
6Liczba pobrań
1000+Liczba odwiedzin
100%on 1 votesLiczba głosów
Opis
Notatki odnoszące się do trybów w języku polskim, obecne są również ćwiczenia.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 7
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 7 pages
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 7 pages
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 7 pages
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 7 pages
Pobierz dokument

TRYBY

Z języka psł. polszczyzna odziedziczyła tryby:

- orzekający (oznajmujący) – kontynuowany (bez zmian);

- rozkazujący (podstawowe zmiany w okresie stp., drobne – w okresie średniopolskim);

- przypuszczający (warunkowy) – zmiany w okresie przedpolskim i stp., częściowo średniopolskim

do XVII w.

Rozwój form trybu rozkazującego

I. Podstawa prasłowiańska

Formy trybu rozkazującego tworzono od tematu I, czyli od tematu czasu ter., za pomocą

przyrostka –i, który w kon. –o-//-e-, -no-//-ne- dawał dyftong, a ten rozwijał się w formach liczby

poj. w –i2, a w formach lmn. w –ě2. W czas. kon. –jo-je-, -i- dyftong dawał zawsze –i. Por. psł.

docsity.com

Psł. > stp.

2, 3 os. lp. nesi, dvigni, znaji, vozi > niesi, dźwigni, znaji, wozi

1 os. lmn. nesě-mъ, dvigně-mъ, znaji-mъ, vozi-mъ > niesi-my, dźwigni-my, znaji-my, wozi-my

2 i 3 os. lmn. nesě-te, dvigně-te, znaji-te, vozi-te > niesi-cie, dźwigni-cie, znaji-cie, wozi-cie

II. Ewolucja w języku polskim

W okresie stp.

1) wprowadzono wszędzie –i zamiast pierwotnej sam. ě (na wzór czas. kon. –jo-/-je-, -i-), stąd w

lmn. niesimy, niesicie, dźwignimy, dźwignicie;

2) w 1 os. lmn. pierwotna końc. –mъ została zastąpiona przez –my (jak w czasie ter.), stąd stp.

niesimy, dźwignimy, znajimy, wozimy;

3) odziedziczone tożsame postaci 2. i 3. os l.p., formy trybu rozkazującego, które w

staropolszczyźnie miały końcówkę –i, zaczęły się różnicować.

Pierwszy etap zmian polegał na zaniku wygłosowego -i w obu formach. Dłużej końcówka

docsity.com

zachowała się w tych formach, w których akcent padał na ostatnią sylabę (spuści, zyszczy, pojdzi),

ale (słysz, napełń, wstań). Przekształconą w -j końcówkę -i zachowały jedynie niektóre

czasowniki, typu bij, pij oraz te, w których pierwotne -i występowało po grupie spółgłoskowej, np.

tnij, zamknij itp.

Następnie zaczęto różnicować formy 2. i 3. os. lp. trybu rozkazującego; w 3. os. l.p. zaczęły

pojawiać się formy złożone, z elementem (używanym do końca XV wieku, znanym z

najstarszego zdania polskiego) oraz niechaj, będący postacią 2. os. l.p. rozkaźnika czasownika

niechać, tj. ‘pozwolić, dopuścić, który skrócono do niech.

W liczbie mnogiej – w 1. i 2. os. ustaliły się formy typu nieśmy, nieście, róbmy, róbcie,

tknijmy, tknijcie.

W 3. os. l.m. również pojawiły się w języku staropolskim postaci opisowe, z elementem (które

wyszło następnie z użycia) oraz niechaj (skracane do niech).

Dziś: formy proste: 2 os. lp. i 2 os. lmn. nieś, nieście, formy opisowe – 3 os. lp. i lmn. niech

niesie, niosą (w języku psł. i pierwotnie w stp. wszystkie formy proste). Dziś relikty dawnych form

prostych 3 os. w tekstach religijnych.

docsity.com

Rozwój form trybu przypuszczającego

I. Podstawa prasłowiańska

W języku psł. tryb przypuszczający (warunkowy) składał się z imiesłowu czasu przesz. czynnego II

i form trybu przyp. słowa posiłkowego *byti, por.

m. ż. n. m. ż. n.

1. os. lp. neslъ, -a, -o bimь 1.os. lmn. nesli, -y, -a bimъ

2. i 3 os. lp. neslъ, -a, -o bi 2 i 3 os.lmn. nesli, -y, -a bǫ

II. Ewolucja trybu przypuszczającego w polszczyźnie

Stan staropolski:

Nie zachowały się formy bimь, bi itd. Zostały zastąpione już w okresie przedpolskim formami

aorystu słowa posiłkowego być, stąd odmiana stp. (lp. i lmn., była też lpdw.):

1. os. lp. robił, -a, -o bych > bym 1.os. lmn. robili, -ły, -ła bychom / bychmy > byśmy

docsity.com

2. os. lp. robił, -a, -o by > byś 2 os. lmn. robili, -ły, -ła byście

3. os. lp. robił, -a, -o by 3 os. lmn. robili, -ły, -ła bychą > by

Przykłady tych form w stp., por. bych spadł, zabiłbych, abych uczynił; iżby ty nie bujał; abychom

poznali, mielibychom / bychmy nie pomarli; służylibyście, byście wy wiedzieli; bychą wiedzieli.

Formy te trwają do XVII w. W XVI w. już zaczynają się dokonywać zmiany, pojawiają się formy

wyrównane (analogiczne) do form czasu przeszłego w 1 os. lp. (bych > bym na wzór byłem) i lmn.

(bychom / bychmy > byśmy na wzór byliśmy), w 2 os. lp. (by > byś na wzór byłeś) i w 3 os. lmn.

(bychą > by jak w 3 os. lp., na wzór 3 os. czasu przeszłego, gdzie występuje czysty imiesłów w

obu liczbach). Formy z –ch zachowały się w gwarach śląskich i niektórych gwarach płd. Małopolski.

O dawnej złożoności tych form świadczy:

 ruchomość wykładnika trybu przypuszczającego bym, byś, by, byśmy, byście, by, np.

robilibyśmy, byśmy robili, ty byś chodził, ty chodziłbyś;

 nietypowy akcent, na 3 sylabie od końca w formach 1., 2, 3 os. lp. i 3 os. lmn. (|chodziłbym,

|chodziłbyś, |chodziłby, |chodziliby), oraz na 4 sylabie od końca w 1 i 2 os. lmn.

cho|dzilibyśmy, cho|dzilibyście, a więc na 2 sylabie od końca dawnego imiesłowu. Obecnie

docsity.com

szerzy się w tych pozycjach akcent paroksytoniczny, ujednolicony, na 2 sylabie od końca.

Jest on uważany za dopuszczalny w normie użytkowej, natomiast w normie wzorcowej

obowiązuje akcent na 3 i 4 sylabie od końca.

Formy dualne zanikły w XV w.

Ćwiczenia i pytania kontrolne:

1. Na czym polega innowacyjny (w stosunku do dziedzictwa przedpolskiego), a na czym archaiczny

(z punktu widzenia dzisiejszego języka) charakter form występujących w modlitwie: Bądź wola

Twoja, Przyjdź królestwo twoje?

2. Objaśnij zróżnicowanie form 2 os. lp. trybu rozk. w „Bogurodzicy”: Spuści nam, zyszczy nam;

napełń myśli człowiecze, słysz modlitwę, jąż nosimy, a dać raczy, jego prosimy.

3. Objaśnij formy trybu rozk. w XV-wiecznej Modlitwie Pańskiej: Otcze nasz, jenżeś na niebiesiech,

oświęć się twe imię, przydzi twe krolestwo, bądź twa wola jako na niebie tako na ziemi, daj nam

dzisia chleb wszedni, odpuści nam nasze winy, jako my odpuszczamy naszym winowatcom, a nie

wodzi nas na pokuszenie, ale nas zbaw ode wszego złego. Amen.

docsity.com

4. Jak objaśnisz podkreślone formy fleksyjne: Oczy twoje widzcie prawdę. Wstań, Gospodnie,

przejdzi ji i obłudzi ji, wytargń duszę moję od niemiłościwego.

5. Przedstaw historię dzisiejszych form trybu rozk.: wstań, uściślij, poznaj, niech wstanie, niech

pozna, niech uściśli; zróbmy, poznajmy, uściślijmy, zróbcie, poznajcie, uściślijcie; niech zrobią,

niech poznają, uściślą.

6. Objaśnij formy staropolskie: bych się nie starzał; waruj się, aby nie mowił; idzie tobie ubogi, by

ty w ubostwie nie styskował; iżbychom my miłowali; bychą wiedzieli.

7. Objaśnij genezę form trybu przypuszczającego: niósłbym, niosłabym, niósłbyś, niosłabyś,

niósłby, niosłaby, niosłoby, nieślibyśmy, niosłybyśmy, nieślibyście, niosłybyście, nieśliby, niosłyby.

8. Co świadczy o dawnej złożoności form trybu przypuszczającego?

docsity.com

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 7 pages
Pobierz dokument