Podstawowe tendencje rozwojowe fonologii prasłowiańskiej- notatki - Notatki - Gramatyka historyczna, Notatki'z Język Angielski. University of Warsaw
Warsawa
Warsawa1 marca 2013

Podstawowe tendencje rozwojowe fonologii prasłowiańskiej- notatki - Notatki - Gramatyka historyczna, Notatki'z Język Angielski. University of Warsaw

PDF (397 KB)
6 strona
18Liczba pobrań
1000+Liczba odwiedzin
100%on 2 votesLiczba głosów
Opis
Opisane zostaje wyodrębnienie się języka prasłowiańskiego ze wspólnoty językowej pie: zmiany głosowe, trzy tendencje rozwojowe języka prasłowiańskiego (trzy prawa głosowe fonetyki psł.)
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 6
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 6 pages
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 6 pages
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 6 pages
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 6 pages
Pobierz dokument

1

PODSTAWOWE TENDENCJE ROZWOJOWE FONOLOGII PRASŁOWIAŃSKIEJ

Wyodrębnienie się języka prasłowiańskiego ze wspólnoty językowej pie. (przez wspólnotę bałto-słowiańską) związane było

z szeregiem zmian głosowych, które spowodowane były przez trzy tendencje rozwojowe języka psł. (trzy prawa głosowe

fonetyki psł.):

1. Związanie iloczasu z barwą samogłoski – zastąpienie różnic ilościowych (iloczasowych) jakościowymi (artykulacyjnymi);

2. Prawo sylaby otwartej; 3. Prawo korelacji miękkości

Ad. 1.

pie. samogłoski o takiej samej barwie występowały jako długie lub krótkie (taka sama barwa, ale różny iloczas), [ǐ, ī], [ĕ, ē],

[ă, ā], [ŏ, ō], [ŭ, ū]

W okresie psł. obok opozycji iloczasowej zaczęła się rozwijać opozycja barwy, dotycząca brzmienia samogłoski. Tendencja

ta polegała na tym, że samogłoski długie zajęły najwyższy i najniższy poziom artykulacyjny, samogłoski krótkie –

poziomy średnie.

Samogłoski przednie Samogłoski tylne

wysokie pie. [ǐ ī] psł. ī1 (wysoka, długa 2) y [ū, ŭ] pie.

psł. ь (półwysoka, półkrótka 1/2) ъ

średnie pie. [ĕ, ē] psł. ĕ (średnia, krótka,1) ŏ [ŏ, ă] pie.

psł. ě1 (tzw. jat’ 1) (niska długa, 2) ā [ā, ō] pie.

Przykłady i ćwiczenia.

1. Zaznacz iloczas samogłosek pie. i psł.

pie. *uidhava > psł. *vьdova

pie. *sunus > psł. *synъ

pie. *tu > psł. *ty

pie. noktis > wcz.psł.*noktь

pie. *uer- > *věr-a (por. łac. vērus)

Procesy fonetyczne związane z działaniem psł. prawa sylaby otwartej

Prawo sylaby otwartej pojawiło się w okresie wspólnoty psł, funkcjonowało w językach słowiańskich do XI- XII w. Zgodnie

z tym prawem każda sylaba musiała kończyć się samogłoską, niemożliwe było spółgłoskowe zakończenie sylaby (dziś w j.

pol. prawo to nie działa, dlatego możliwe są sylaby zamknięte np. kot, pies).

Prawo to odegrało istotną rolę w rozwoju systemów fonologicznych języków słowiańskich, pod jego wpływem dokonało się

wiele procesów językowych:

a) powstanie samogłosek nosowych; b) monoftongizacja dyftongów; c) przestawka, czyli metateza nagłosowych grup -orT, -olT (-ărT, -ălT) d) przestawka, czyli metateza śródgłosowych grup -TorT, -TolT (-TărT, -TălT), TerT, TelT e) zanik przedsłowiańskich spółgłosek wygłosowych; f) uproszczenie grup spółgłoskowych;

Psł. połączenia *orT-, *olT

(T oznacza jakąkolwiek spółgłoskę!!!!)

Występować mogły w nagłosie wyrazów, tworzyły sylaby zamknięte, dlatego na gruncie słowiańskim podlegały metatezie,

czyli przestawce. Rozwój był zróżnicowany dialektalnie

W dialektach północnosłowiańskich, tj. wschodnio- i zachodniosłowiańskich

rozwój uzależniony od intonacji (akutowej) rosnącej (ó) lub cyrkumfleksowej (õ) opadającej.

Grupy -órT , -ólT pod intonacją akutową przeszły w raT, laT,

pod intonacją cyrkumfleksową õr, roT, loT.

psł. *ór-dło > pol. radło ros. ralo

psł. *ólb- > łab -ędź

Uwaga! Kontynuant w j pol. radło i ros. ralo wskazują, że w j. psł. mamy tutaj do czynienia z metatezą nagłosową, a grupa

órT, która musiała w tej formie być pod intonacją akutową (bo w j. pol. i ros. jest ra)

docsity.com

2

psł. *õrvьnъjь > stpol. rowny, ros. rovnyj

psł. õlkъtь > łokieć ros. łokot’

W językach południowosłowiańskich grupy –órT, -õrT, ólT, õlT zawsze przekształcały się w raT, laT

Ćwiczenie

1. Proszę uzupełnić tabelę

Psł.

(praforma)

j. polski j. rosyjski j. scs.

łódź łodka ladii

łakomyj lakomъ

róść rost rasti

rob-ić rabъ ‘niewolnik’

2. Porównaj pol. rob-oraz niem. Arbeit ‘praca’ oraz pol. ram’ę i łac. arma ang. arms. Czy znajomość psł. procesów fonetycznych pozwala pokazać ich pokrewieństwo? Co możemy powiedzieć o ewolucji tych form w

językach słowiańskich? Spróbuj zrekonstruować ich rozwój.

3. Jak możemy wytłumaczyć powstanie obocznych form orać, rola, radło ? Proszę dokonać podziału na sylaby psł praform.

orać < psł. *orati

rola < psł. *orlьja

radło < psł. * ordlo

Metateza śródgłosowa

Objęła wcz. psł. grupy

Tort (TărT), TolT (TălT), TerT, TelT. Rozwój zróżnicowany dialektalnie w trzech zespołach słowiańskich

Ćwiczenia

1. Co łączy niem. wyraz Gold i holend. gulden z polskim wyrazem złoto, ros. zołoto i scs. zlato?

2. Proszę uzupełnić tabelę

Psł. scs. (j. płd. slow.) j. zach. słow.

Grupa czesko-

słowacka

j. zach. słow.

j. polski

j. zach. słow.

Dialekt kaszubski

Języki wschodnio

Słowiańskie

*gordъ Gradъ hrad Gard Gorod

Karwia

brama

*perdъ przed /przód

porohy

mladъ ‘młody’ X X mołodoj

* X mleko X mołoko

3. Na podstawie cech fonetycznych proszę określić przynależność dialektalną poniższych form: vrana – voron (‘kruk’) – wrona

worobiej – wróbel – Warblewo

Wołoch – Włoch

4. Czy formy brama, straż, stróż, Władysław, włodarz, czereśnia, czeremcha, Berezów, Kołodko są zgodne z rozwojem fonetycznym języka polskiego? Odpowiedź proszę uzasadnić.

5. Na podstawie procesów fonetycznych poświadczonych w nazwach, proszę ustalić, gdzie znajdują się te miejscowości?

Białogard, Belgrad, Białogród, Biełgorod

6. Jak brzmi polski odpowiednik nazwy Wyszehrad? W jakim państwie może znajdować się ta miejscowość?

docsity.com

3

7. Proszę prześledzić w kontekście prawa sylaby otwartej rozwój następujący form psł. *prostorъ>

*storna >

*pozorъ>

*zorkъ>

8. Nawiązując do dwóch ostatnich przykładów z poprzedniego polecenia, proszę zastanowić się, w jakim znaczeniu

występuje wyraz pozór w następującym cytacie z Lamentu świętokrzyskiego

Proścież Boga wy miłe żądne maciory,

by wam nad dziatkami nie były takie to pozory,

jele ja nieboga ninie dziś zeźrzała

8. O czym informują postaci fonetyczne imion Włodek, Władek, Wołodia ?

9. Co łączy wyrazy chłop i pacholę?

10. Proszę wskazać wyrazy rodzime, regionalne oraz zapożyczone. Wybór proszę uzasadnić stróż, straż, czereda, trzoda, włodarz, władza, Władysław, bronić, błogi, błagać, Charbowo, Berezowska, Wołoch, Włoch?

II. Procesy związane z działaniem prawa korelacji miękkości

(łac. correlatio ‘współzależność’)

1. O tym, czy spółgłoska w sylabie była twarda lub miękka decydowała samogłoska będąca ośrodkiem sylaby.

W języku prasłowiańskim ważny był podział na samogłoski przednie – wymawiane w przedniej części jamy ustnej oraz

samogłoski tylne – wymawiane w tylnej części jamy ustnej.

Układ prasłowiańskich samogłosek przednich i tylnych można przedstawić graficznie:

samogłoski przednie samogłoski tylne

i y u

ь ъ

ę, e o, o~

ě a

r’, l’ r, l (były to tzw. sonanty, czyli głoski półotwarte, które tak jak samogłoski mogły być

ośrodkiem sylaby).

W języku prasłowiańskim tylko samogłoski przednie zmiękczały poprzedzające je spółgłoski; samogłoski tylne nie wpływały

na miękkość występujących przed nimi spółgłosek.

Zmiękczenie nazywamy inaczej palatalizacją (od łac. palatum – podniebienie twarde). Nazwa pochodzi od miejsca

artykulacji decydującego o miękkości (lub zmiękczeniu) spółgłoski.

*lě|to - (ě – samogłoska przednia, dlatego l jest zmiękczone), (o – sam. tylna, dlatego t jest w tej sylabie twarde)

*lě|tě – ( pierwsza sylaba j.w.), (ě- sam. przednia, dlatego t w tej sylabie jest zmiękczone)

*lo|kъ|tь -

Ćwiczenie:

Podziel na sylaby następujący fragment rozprawy Mnicha Czernoriezca o piśmie Słowian, a następnie:

a/ zgodnie z psł. prawem korelacji palatalności określ barwę spółgłosek w poszczególnych sylabach, posługując się

symbolami

(Tw – spółgłoska twarda (nie mylić – TW – tajny współpracownik); M – spółgłoska miękka, T - samogłoska tylna; P –

samogłoska przednia).

Prěžde ubo Slověne ne iměxą kЪnigЪ nЪ cŗtami i rězami čЬtěaxą i gataaxą pogani sąšte

(„Początkowo Słowianie nie mieli pisma, lecz gdy byli poganami liczyli i wróżyli za pomocą kresek i nacięć”.)

Evangelie otъ Ioana. Iskoni běaše slovo i slovo běaše otъ Boga i Bogъ běaše slovo. (…) Vьsě těmь byšę i bežьn’ego ničьtože

ne bystъ eže bystъ. Vъ tomь životъ bě i životъ bě světъ člověkomъ i světъ vъ tъmě svьtititъ sę i tъma ego ne obьjętъ.

docsity.com

4

(Ewangelia Jana. Na początku było Słowo a Słowo było u Boga, i Bogiem było Słowo. (…) wszystko przez nie się stało, a

bez niego nic się nie stało, [z tego] co się stało. W nim było życie, a życie było światłością ludzi, a światłość w ciemności

świeci i ciemność jej nie ogarnęła.)

Palatalizacja w języku prasłowiańskim to rodzaj upodobnienia fonetycznego; polegała ona na tym, że spółgłoskatwarda

pod wpływem sąsiadującej z nią samogłoski przedniej (a także [j]) zyskiwała dodatkową artykulację, polegającą na

zbliżeniu środkowej części grzbietu języka do podniebienia twardego, tj. palatum. Spółgłoski psł pod wpływem samogłosek

przednich stawały się albo spółgłoskami zmiękczonymi (jeśli miękkość była ich dodatkową artykulacją) lub spółgłoskami

miękkimi (jeśli miejsce zwarcia lub szczeliny między środkową częścią artykulacji i podniebieniem twardym stawało się

podstawowym miejscem artykulacji tych głosek).

10. Uzupełnij tabelę

Proces Głoski poddane

zmianom

Głoski

powodujące

proces

Głoski powstałe w

wyniku procesu

Oboczności

powstałe w

wyniku procesu

Przykłady

I palatalizacja k

g

x

………..

(kierunek

upodobnienia

wsteczny)

………. k: ….

g : ….

x : ……

ka : rączka

noga : nóżka

ucho : uszko

II palatalizacja k

g

x

………………..

(wsteczna)

c

dz

………..

k : c

……..

………

ka : ręce

noga : nodze

Włochy : Włoszech

III palatalizacja k

g

x

…………….

(kierunek

upodobnienia

postępowy)

……..

XXX

Brak

owca

dza

wsz-ystek

3. Czym można wyjaśnić następujące oboczności?

droga – dróżka – na drodze

grzech – grzeszyć – grzesznicy

ręka – ręcznik – na ręce

proch – proszek

4. Niżej podano fragmenty tekstów staropolskich. określ formy fleksyjne (przypadek, liczbę, rodzaj). Omów genezę podkreślonych głosek?

W zamętce …. wezwał jeśm Gospoda;

Służycie Bogu w strasze,

Bogurodzica, dziewica

5. Wyjaśnij termin spółgłoski historycznie miękkie, wymień znane Ci spółgłoski historycznie miękkie.

docsity.com

5

WJD 23 marca 2007 r.

Sprawdzian 1.

1. Uporządkuj według stopnia pokrewieństwa z językiem polskim następujące języki: słoweński, słowacki, łotewski, estoński, kaszubski, niemiecki, francuski, cygański. Wybór proszę uzasadnić.

2. Ile rodzin języków i.e. współcześnie wyróżniamy? a/12

b/ 9

c/ 30

d/2

6. Hipotetyczni Praindoeuropejczycy żyli: a/ ok. 5 000 lat temu

b/ ok. 30 wieków p.n.e.

c/ ok. 3 wieków p.n.e.

d/ ok. 1500 lat p.n.e.

7. Przeczytaj podany poniżej fragment komentarza Dawida Warszawskiego na temat filmu „300” (GW, 21 marca 2007), wyjaśnij, czy łączy coś Irańczyków z Persami?

„300” – ekranizacja amerykańskiej opowieści o bitwie pod Termopilami – dopiero co miało premierę w USA. Po

obejrzeniu w Internecie zwiastuna irański dziennikarz nie miał wątpliwości: swą recenzję zatytułował „Hollywood

wypowiada wojnę Irańczykom”.

8. Od którego roku datuje się epoka piśmienna języka polskiego? a/ 966;

b/ 1000;

c/ 1136;

d/ 1270.

9. Do grupy języków peryferycznych należą języki: a/ tocharskie, anatolijskie, italskie, celtyckie, greckie, germańskie;

b/ indyjskie, irańskie, tracko-ormiańskie, albańskie, bałtyckie, słowiańskie;

c/ tocharskie, anatolijskie, indyjskie, irańskie, tracko-ormiańskie, albańskie;

d/ italskie, celtyckie, greckie, germańskie, bałtyckie, słowiańskie.

10. Co łączy wyrazy gnoseologia i znawstwo ? a/ znaczenie;

b/ nic nie łączy tych wyrazów;

c/ pochodzenie;

d/ paralelny rozwój pie. morfemu *g’no- jako zna - w języku polskim, satemowym, oraz gno- w językach

kentumowych.

11. Pierwsze wzmianki o Słowianach (nie hipotetycznych), lecz występujących pod swą własna nazwą, pojawiły się w a/ IV w. n.e.

b/ VI w. p.n.e.

c/ VI w. n.e.

d/ III w. p.n.e.

12. Wskaż szeregi zawierające zdania prawdziwe: a/ Jordanes utożsamiał Słowian z Wenetami – tajemniczym ludem zamieszkującym tereny na wschód od Wisły.

b/ Nazwy plemion słowiańskich wymienione w źródłach bizantyjskich to: Sklawinowie, Antowie, i Weneci,

Wenetowie; Etnonim Słowianie niektórzy badacze (Jan Rozwadowski, T. Lehr-Spławiński, S. Rospond, F.

Sławski) łączyli z psł. rdzeniem *slov-// *slav (z pie. *k’leu //*k’lou ‘wilgotny, mokry, płynąć’) i interpretowali go

jako ‘mieszkańcy obszarów podmokłych);

c/ Pierwsze wzmianki o Słowianach (nie hipotetycznych), lecz występujących pod swą własna nazwą, pojawiły się

w VI w. n.e.; Mikołaj Rudnicki nazwę Antowie wyprowadza od rdzenia *ant ‘kaczory, łabędzie’;

d/ Etnonim Słowianie badacze (Jan Rozwadowski, T. Lehr-Spławiński, S. Rospond, F. Sławski) łączyli z psł.

rdzeniem *slov-// *slav (z pie. *k’leu //*k’lou ‘wilgotny, mokry, płynąć’) i interpretowali go ‘mieszkańcy obszarów

podmokłych); inna hipoteza, za którą opowiedzieli się współcześnie L. Moszyński, H. Popowska-Taborska, łączy

nazwę Słowianie z psł. *slovo, *sluti i znaczeniem ‘ludzie mówiący zrozumiale, tj. podobnym językiem’.

docsity.com

6

docsity.com

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 6 pages
Pobierz dokument