Budowa świata przedstawionego - Notatki - Poetyka - Część 2, Notatki'z Poetyka. University of Warsaw
Warsawa
Warsawa1 marca 2013

Budowa świata przedstawionego - Notatki - Poetyka - Część 2, Notatki'z Poetyka. University of Warsaw

PDF (300 KB)
7 strona
1Liczba pobrań
1000+Liczba odwiedzin
Opis
Notatki przedstawiają procedurę budowy świata przedstawionego.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 7
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 7 pages
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 7 pages
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 7 pages
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 7 pages
Pobierz dokument

8

romantyzmu pojawia się typ kontrastowy kompozycji, który polega na tym, że

związki między poszczególnymi składnikami świata przedstawionego nie rysują się

przejrzyście, ich proporcje są naruszone, poszczególne wątki nie muszą być

skończone i zamknięte, natomiast całość utworu odznacza się fragmentarycznością.

Taki typ kompozycyjny nazywamy k o m p o z y c j ą o t war t ą; twórczość pisarzy

3Wudziestowiecznych (F. KaJka, N. Sarrault, M. Butor i inni) dostarcza przykładów

bardzo zintensyfikowanej "otwartości" kompozycyjnej.

*

 Współczesna strukturalistycznie zorientowana poetyka rozwija badania nad kompozycją dzieła literackiego w nieco odmiennym od przedstawionego tutaj

aspekcie. Chodzi w tych badaniach o rozpoznanie struktury narracji, określenie jej

elementarnych cząstek, co pozwoliłoby na stworzenie teoretycznego modelu (modeli)

narracji i modelu przekształceń układów owych elementarnych cząstek. Jak łatwo

domyślić się, celem tak zorganizowanych badań jest opracowanie gramatyki świata

przedstawionego dzieła literackiego, który można również rozumieć jako paradygmat

narracji. W jaki sposób zatem można wypreparować z tekstu jednostki elementarne

świata przedstawionego.

 To co jest przedmiotem narracji, można zasadnie członować, biorąc pod uwagę postać, o której się mówi, oraz jej czynności i stany.

 Każde z powyższych zdań traktujemy jako niepodzielną już dalej informację, a zarazem jako informację niezbędną. Taką elementarną cząstkę czy też jednostkę

informacyjną, która jest jednocześnie elementem struktury świata przedstawionego,

nazywamy zdaniem narracyjnym lub motywem narracyjnym i odpowiada ona mniej

więcej przedstawionemu wcześniej pojęciu motywu

 Do charakterystyki zdania narracyjnego należy, iż składa się ono z dwu składników, które nazywamy aktantami - są to podmioty przedstawionych' w narracji czynności-

stanów – i predykatami - są to czynności aktantów.

 Odnotowane tutaj stosunki pomiędzy aktantami (dotąd nazywaliśmy ich postaciami literackimi) pozwalają na określenie ich funkcji składniowej, czyli funkcji

syntaktycznej w narracji.

 Co się tyczy predykatów nazywających czynności lub stany aktantów, to zwykło się wyróżniać dwa ich rodzaje: takie, które oznaczają istnienie, oraz takie, które oznaczają

zdarzenia, dziania się, Zauważmy, że prezentowane tutaj procedery badawcze

koncentrują uwagę na tym, w jaki sposób narracja przekształca stany świata

przedstawionego, zatem narratologia - tak nazywamy ten kierunek badawczy - czyni

przedmiotem swej uwagi przede wszystkim akcję, rozumianą jako określony typ

fabuły.

 Wyodrębnienie elementarnej jednostki, czyli zdania narracyjnego, zmusza do postawienia pytania o ilość możliwych stosunków, jakie mogą między tymi

jednostkami zaistnieć. Wyróżnia się trzy rodzaje relacji pomiędzy nimi:

o stosunek logiczny - oparty na zasadzie przyczynowości; o stosunek czasowy - oparty na następstwie lub równoczesności; o stosunek przestrzenny - realizujący się w powtórzeniach i przeciwstawieniach;

 Narracja zwykła organizować zdania narracyjne uwzględniając, czy raczej aranżując wymienione między nimi stosunki, w sekwencje, odpowiadające epizodom lub

wątkom. Sztuka narracji, czyli sztuka gospodarowania w opowiadaniu elementami

świata przedstawionego i stosunkami między nimi, polega na przemiennym

korzystaniu z owych stosunków pomiędzy jednostkami narracji. Czytelnik zauważył

zapewne, że mówię teraz o przeplocie motywów zdarzeniowych, dynamicznych ze

statycznymi, co uznaliśmy wcześniej za funkcję akcji i jej przestrzennego

usytuowania, którego opis zatrzymuje dziania się zdarzeń w świecie przedstawionym.

docsity.com

9

Z kolei wyróżniamy trzy sposoby łączenia sekwencji zdań narracyjnych ze sobą:

szkatułkowo, łańcuchowo i przez przeplot, czyli alternację.

GENOLOGIA

UWAGI OGÓLNE

 Przedmiotem genologii są rodzaje, gatunki literackie oraz ich odmiany, rozumiane jako pewne typy ukształtowane w procesie historycznoliterackim, które zasadnie

można wyróżnić w ogromnym bogactwie i różnorodności tekstów.

 Propozycji takich uporządkowań-klasyfikacji mieliśmy w historii poetyki sporo i to od czasów najdawniejszych: Platona i Arystotelesa. Zasady klasyfikowania dzieł

literatury pięknej zmieniają się wraz ze zmianami świadomości estetycznej i w miarę

jak pojawiają się coraz to nowe formy gatunkowe.

 Ponadto genologia nie wypracowała ogólnie akceptowanych kryteriów podziału na rodzaje literackie, zaś podział na gatunki i ich odmiany bardzo często ma charakter

najzupełniej umowny.

 Od dawien dawna stosuje się w genologii podział utworów na trzy rodzaje literackie: lirykę, epikę i dramat i podział taki był mniej więcej adekwatny aż do czasów, gdy

romantyzm stworzył dzieła w sposób ewidentny synkretyczne, posiadające cechy dwu

i trzech rodzajów, to znaczy, "liryzował" epikę i dramat, liryce nadawał cechy epickie

i dramatyczne, a dramat musiał tym samym dzielić cechy rodzajowe liryki i epiki.

Naturalną konsekwencją tego stanu rzeczy było, że w refleksji teoretycznoliterackiej

pojawiły się nowe pojęcia: liryczność, epickość i dramatyczność, co oznaczało, że

rodzaje literackie przekształciły się w kategorie estetyczne, estetyczno-konstrukcyjne

utworów literackich.

 Współczesna poetyka buduje system pojęć genologicznych opierając się na Saussure'owskiej teorii języka, aplikując ją w sposób prosty i naturalny do swoich

potrzeb. W takim ujęciu tekst utworu literackiego ma się do gatunku i rodzaju

literackiego jak tekst do systemu językowego, zatem gatunek jest gramatyką literatury,

zespołem norm konstrukcyjnych, które aktualizują poszczególne utwory.

 Analogia genologii i systemu językowego jest pełna, z takim jednak zastrzeżeniem, że owa gramatyka genologiczna ma jakby dwa piętra: gatunkowe i rodzajowe.

 Niedostrzeżonym dotąd problemem genologicznym jest stosunek kategorii literackości, rozumianej jako sposób organizowania znaczeń, do klasycznych kategorii

genologicznych, które wyprowadzane są z dzieła literackiego, rozumianego jako

skończona wypowiedź. Wypowiedzi takie mogą - jak wiadomo - kojarzyć literacki i

nieliteracki charakter organizowania znaczeń tekstów. Okazuje się, że przedmiotem

klasyfikacji rodzajowej są teksty-utwory, które wyłącznie bądź w stopniu

dominującym respektują literacki charakter mowy i jej znaczeń

IDEA DZIEŁA LITERACKIEGO

 Świat przedstawiony dzieła literackiego i omówione dotąd jego cząstki morfologiczne należy traktować jako znaki, za pomocą których pisarz porozumiewa się z

czytelnikiem, komunikując mu pewne sądy, myśli, prawdy dotyczące rzeczywistości

humanistycznej, społecznej. Otóż owe sądy, myśli i prawdy nazywamy i d e ą utworu.

Idea dzieła literackiego może być wyłożona w litworze expressis verbis lub mocno

zakamuflowana. Wypowiedzieć ją może sam autor, podmiot literacki lub któraś z

postaci świata przedstawionego, której poglądy w danej kwestii są poglądami autora.

Postać wyrażającą poglądy autorskie nazywamy porte-parole

 Tendencja jest to idea utworu dająca się wyprowadzić z tak zorganizowanego materiału fabularnego, że nadaje on jej status jedyności, wyłączności i niepodważalnej

słuszności, a jednocześnie jest dla czytelnika oczywiste, że autor dzieła jest jej

zwolennikiem. Dla uzasadnienia słuszności swego stanowiska i spowodowania jego.

docsity.com

10

upowszechnienia autor często operuje schematycznym podziałem świata

przedstawionego na dobry i zły, piękny i brzydki, angażując w ten sposób czytelnicze

sympatie

 Najpopularniejszym przykładem pojawiania się tego rodzaju idei jest powieść tendencyjna. Idea, rozumiana tutaj jako językiem literatury wyrażona. refleksja czy

problem, może -powtórzyć się w cyklu utworów o bardzo zróżnicowanych,

odmiennych i oryginalnych tematach..

docsity.com

11

KRYTERIA PODZIAŁU NA RODZAJE LITERACKIE

 Rodzaj literacki definiujemy jako zbiór reguł dotyczących budowy dzieła literackiego, stosowanie których odróżnia je od innych dzieł literackich, respektujących reguły

odmienne. Zatem termin "rodzaj literacki" może mieć jeszcze inne znaczenie: dzieła,

klasa dzieł literackich zbudowana w zgodzie z określonymi regułami rodzajowymi. O

przynależności do jednego z trzech rodzajów literackich: liryki, epiki i dramatu,

orzekamy na podstawie przede wszystkim jakości podmiotu literackiego, ujawniającej

się w jego stosunku do świata przedstawionego. Teksty, w których świat

przedstawiony stanowi pretekst do wyrażenia przeżyć i odczuć podmiotu mówiącego,

nazywamy l i ryk ą. Świat przedstawiony w utworach lirycznych traci autonomię,

ponieważ podmiot organizuje go nie na zasadzie obiektywnie istniejących stosunków

czasowo-przestrzennych i logicznych, lecz z uwzględnieniem potrzeby ekspresji

własnych subiektywnych doznań i przeżyć. Owe przeżycia i doznania stanowią

rzeczywistą treść utworu lirycznego, co sprawia, że podmiot liryczny ma najbardziej

wyrazistą pozycję w strukturze utworu.

 Inaczej jest w takich utworach, gdzie podmiot literacki zajęty jest wyłącznie relacjonowaniem zdarzeń zachodzących w świecie przedstawionym w takim

przebiegu, jaki zgodny jest z naszym doświadczeniem, a więc respektuje następstwa

docsity.com

12

czasowe, przyczynowe i przestrzenne, zatem wyznacza związki logiczne między

elementami świata przedstawionego. Nawet jeśli podmiot taki należy do tego świata,

zachowuje on pewien dystans wobec niego i stara się być obiektywnym w relacji, co

często oznacza tylko tyle, że przyjąwszy raz pewną postawę, pewien punkt widzenia,

nie zmienia go w trakcie czynności narracyjnych. Taki stosunek podmiotu literackiego

do świata przedstawionego konstytuuje epikę, a taki podmiot literacki nazywamy

narratorem.

 W utworach należących do liryki i epiki spotykamy się zatem z taką sytuacją, że - jakkolwiek w różny sposób i w niejednakim stopniu - świat przedstawiony kreowany

jest w aktach mówienia, opowiadania i jako taki świat ten zawsze nosi piętno

podmiotu literackiego, jako sposobu patrzenia i relacjonowania, a sam podmiot

dokumentuje swoje istnienie mówieniem.

 Istnieją jednak takie typy tekstów literackich - rodzaj zwany dramatem - w których sposoby manifestowania czy tylko ujawniania się podmiotu literackiego świadczą o

maksymalnej redukcji jego funkcji, w każdym razie nie występuje on w takich

postaciach, jakie znamy z liryki i epiki. Skrajne ujęcia genologiczne polegają na

stwierdzeniu, że w dramacie podmiot literacki nie występuje, ale nie jest to zgodne ze

stanem faktycznym. Jest prawdą, że może on się nie zdradzać żadną kategorią

gramatyczną tekstu, niemniej istnieje on również w dramacie. To właśnie podmiot

literacki wypowiada teksty poboczne, czyli tak zwane didaskalia, odnoszące się do

organizacji przestrzeni scenicznej, wyglądu i zachowania postaci, ale nawet jeśli w

tekście utworu dramatycznego nie ma tego rodzaju didaskaliów, to i tak nie ma

podstaw do stwierdzenia, że podmiot literacki nie występuje. W takich razach jego

funkcja ogranicza się do wyznaczania kolejności wygłaszanych kwestii. Prawdą jest,

że podmiot literacki zachowuje w utworze dramatycznym największą dyskrecję i

ogranicza obecność wyłącznie do funkcji komunikacyjnie niezbędnych, niemniej

istnieje, bo literatura jest nie do pomyślenia bez podmiotu literackiego.

 Kryterium jakości podmiotu literackiego wydaje się być wystarczająco precyzyjne i zasadne w próbie klasyfikacji rodzajowej tekstów literackich. Stosunek podmiotu

literackiego do świata przedstawionego nie tylko wyraziście różnicuje teksty, ale

ponadto decyduje o tym, jak świat przedstawiony jest zbudowany, jakie rządzą w nim

prawidłowości, a także o właściwych porządkach językowo-stylistycznych. Specyfika

kompozycyjna rodzaju literackiego i jego najogólniejszy - naturalnie - kształt

językowy muszą być traktowane jako cechy zdeterminowane przez jakość relacji:

podmiot literacki - świat przedstawiony.

 W zakresie kompozycji dzieła literackiego, czyli układu elementów świata przedstawionego, obserwujemy wyraziste zróżnicowanie w zależności od rodzaju

literackiego. W liryce elementem dominującym jest podmiot 1iryczny, którego

przeżycia i stan uczuciowy tłumaczą porządek świata przedstawionego. W utworach

tego rodzaju występuje tylko jedna płaszczyzna czasowa, mianowicie czas lirycznego

wyznania podmiotu.

 W epice świat przedstawiony sytuowany jest poza doznaniem narratora, świat ten jest przedmiotem narracji i uzyskuje niejako status autonomiczny. Czynnikiem

dominującym jest narracja i fabuła. Relacja narratora dotyczy zatem tego wszystkiego,

co się w świecie przedstawionym dzieje, a ponieważ relacja może przedstawić tylko

"historie skończone", coś, co się dokonało, stało, spełniło, przeto epika ma dwie

płaszczyzny czasowe: czas akcji i czas narracji.

 W utworach reprezentujących rodzaj dramatyczny świat przedstawiony jest funkcją działań postaci literackich, zatem jego dominantą jest układ zdarzeń, czyli akcja, która

rozgrywa się na jakiejś jednolitej płaszczyźnie czasowej. Ponieważ - jak powiedziano

wyżej - podmiot literacki ogranicza w dramacie swój udział do czynności

docsity.com

13

porządkujących kolejność pojawiania się osób i kolejność ich wypowiedzi, nie

występuje zatem inny czas, jak tylko czas dziania się, czas akcji.

*

 W liryce, której utwory konstytuuje w zasadzie sytuacja wyznania podmiotu lirycznego, dominuje kategoria czasu teraźniejszego, duże nasycenie utworów

metaforami, które bez względu na typ liryki zawsze są liczniejsze niż w pozostałych

rodzajach. Zindywidualizowany stosunek do świata przedstawionego, jego

subiektywne, podmiotowe przeżycie może znaleźć swój właściwy wyraz językowy

właśnie w metaforze i pozostałych tropach stylistycznych. W zasadzie kształt

językowo-stylistyczny utworów lirycznych nie zmienia się w zależności od typu

liryki, to znaczy, kiedy zamiast wyznania lirycznego pojawia się apel bądź kiedy

pojawia się tak zwany podmiot zbiorowy, czyli kiedy zamiast "ja", mówi się w

utworze "my", lub kiedy zamiast monologu w pierwszej osobie pojawia się narracja

liryczna prowadzona w osobie trzeciej. Rozmaite postaci językowej nad organizacji

tekstu stanowią istotny stylistyczny wyróżnik tekstów przynależnych do gatunków

lirycznych.

 W strukturze epickiej - jak już wiemy - czynnikiem zasadniczym jest opowiadanie o tym, co się już skończyło dziać, co już było, zatem dominuje czas przeszły i trzecia

osoba czasownika jako kategorie najwłaściwsze. Zdystansowanie się uczuciowe i

czasowe narratora wobec zaszłości w świecie przedstawionym decyduje o precyzji i

dyscyplinie narracji, a w każdym razie wymaga takiej konstrukcji językowej, która to

gwarantuje. O ile w liryce podstawową formą wypowiedzi jest monolog, to w

utworach epickich pojawiają się opis, opowiadanie oraz zasadniczo nieobecne w

utworach lirycznych przywołania wypowiedzi bohaterów, przy czym przywołania te

mogą mieć charakter dosłowny - mowa niezależna; mogą być wkomponowane w

wypowiedź narratora – mowa zależna, i mogą mieć charakter mieszany - mowa

pozornie zależna.

 Na jakość środków językowo-stylistycznych utworu epickiego nie ma zasadniczego wpływu to, czy narrator należy do świata przedstawionego, czy nie należy,. ponieważ

o kształcie językowym decyduje sytuacja narracyjna i przedmiot opowiadania, wobec

którego narrator zachowuje pozycję "na zewnątrz", dzięki czemu świat przedstawiony

ma charakter autonomiczny.

 W utworze dramatycznym, który odznacza się pełną dyskrecją podmiotu literackiego, występuje sytuacja rozmowy, świat przedstawiony nie jest funkcją monologu czy

narracji, lecz funkcją zachowań postaci i wypowiadanych przez nie kwestii, zatem

tekst dramatu realizuje się w postaci dialogowej tekstu, a więc przy zawieszonej

autonomii, a często i sensowności wypowiedzi pojedynczych. Poszczególne kwestie

nabierają sensu dopiero w kontekście repliki. Naturalnie, pojawia się stosunkowo

często również monolog, który w sposób konwencjonalny ma wyrazić myśl i

zamierzenia bohatera, nie adresowane do żadnej innej postaci utworu, i ujawniać

stosunek bohatera do tego, co dzieje się w świecie przedstawionym, a często mający

wpływ na to, co dopiero będzie się dziać. Dialog jako podstawowa forma tekstu

dramatycznego w naturalny sposób eliminuje takie konstrukcje językowo-stylistyczne,

jak opis, opowiadanie, które mogą pojawić się niemal wyłącznie jako składniki

wypowiedzi postaci utworu, nie dotyczą jednak sytuacji bezpośrednio kreowanej

przez uczestnictwo i dialog bohaterów. Opis i opowiadanie, które same określają

przydatność form i kategorii językowych, nie uczestniczą w kreacji świata

przedstawionego utworu dramatycznego - przyznane im jest szczątkowo miejsce w

didaskaliach.

 Jak się wydaje, specyfikę językowo-stylistyczną rodzaju literackiego łatwiej określać jest przez wskazanie na nieobecność pewnych cech i konstrukcji językowych niż przez

wskazanie form używanych

docsity.com

14

 Rozważania nad rodzajami literackimi, ich specyfiką i zasadnością rozróżniania pomiędzy nimi muszą dotknąć jeszcze co najmniej dwu zagadnień dotyczących ich

natury. Przede wszystkim przyjmuje się, że rodzaj literacki jest kategorią uniwersalną,

ponad historyczną, co oznacza, że na całej przestrzeni refleksji teoretycznoliterackiej i

w odniesieniu do całości dorobku literatury kryteria przynależności do rodzaju mają

charakter niezmienny; po drugie, utwory literackie, które by w sposób konsekwentny

realizowały założenia i honorowały warunki przynależności rodzajowej, są

rzadkością. Regułą literatury jest mieszanie cech rodzajowych, współwystępowanie w

jednym tekście literackim cech· właściwych wszystkim trzem rodzajom, przy czym

nie zawsze jest tak i nie zawsze tak być musi, że jedne cechy dominują, a pozostałe

występują okazjonalnie, często owe cechy rodzajowe są wymieszane tak dokładnie, że

nie sposób ustalić, czy utwór należy do tego czy innego rodzaju. Najwięcej takich

utworów o nieokreślonej przynależności rodzajowej sytuuje się na granicy liryki i

epiki; forma dramatyczna jako najbardziej - dzięki dialogowi - sformalizowana

zachowuje wyraźną przewagę właściwych jej· cech rodzajowych. Zjawisko mieszania

cech rodzajowych nazywamy synkretyzmem rodzajowym i jest ono efektem zmiany

stosunku podmiotu literackiego do świata przedstawionego, czyli jego jakby

wewnętrznych przeobrażeń, wskutek czego znika jednorodność zasad

konstrukcyjnych utworu i dochodzi do jego silnego zróżnicowania stylistycznego.

docsity.com

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 7 pages
Pobierz dokument