Rola ratownika medycznego - Notatki - Medycyna - Część 2, Notatki'z Medycyna. Medical University of Warsaw
Kamil89
Kamil8922 marca 2013

Rola ratownika medycznego - Notatki - Medycyna - Część 2, Notatki'z Medycyna. Medical University of Warsaw

PDF (361 KB)
38 strona
2Liczba pobrań
794Liczba odwiedzin
Opis
Notatki przedstawiające zagadnienia z zakresu medycyny: rola ratownika medycznego. Część 2.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 38
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 38 pages
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 38 pages
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 38 pages
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 38 pages
Pobierz dokument

41 

 

 zmniejszyć występujący ból przez polewanie czystą, zimną wodą przez

kilkanaście minut (oprócz zmniejszenia bólu woda zapobiega powstawaniu

głębokich oparzeń),

 oraz przez podawanie środków przeciwbólowych.

W przypadku oparzenia związkami chemicznymi należy je zmyć pod silnym

strumieniem zimnej wody. Zabezpieczyć oparzoną powierzchnię przed zakażeniem

poprzez zastosowanie opatrunku (np. jałowa gaza) przy oparzeniach I, II, III stopnia

małych powierzchni ciała oraz przez przykrycie czystymi prześcieradłami, serwetami,

rozwiniętymi płatami przy wystąpieniu oparzeń na dużych powierzchniach ciała.

b) odmrożenia:

Rozróżnia się trzy stopnie odmrożeń:

 I stopień – zblednięcie i zdrętwienie odmrożonej części ciała, pieczenie

skóry,

 II stopień – oprócz sinoczerwonego zabarwienia skóry pojawiają się

pęcherze wypełnione płynem surowiczym,

 III stopień – dochodzi do martwicy tkanek.

Pierwsza pomoc:

 odmrożone miejsca stopniowo ogrzać (przy I stopniu),

 nałożyć jałowy opatrunek (II i III stopień),

 podać środki przeciwbólowe ( II i III stopień),

 przewieźć chorego do szpitala w celu otrzymania fachowej opieki medycznej

przy wszystkich stopniach odmrożeń podawać ciepłe płyny do picia.

Porażenia prądem elektrycznym

Prąd elektryczny oddziaływuje na organizm człowieka:73

 miejscowo w postaci oparzenia,

 ogólnie w postaci zaburzeń rytmu serca, włącznie z niebezpieczeństwem

zatrzymania krążenia.

Pierwsza pomoc:

natychmiast uwolnić porażonego od działania prądu elektrycznego poprzez:

 wyłączenie napięcia właściwego obwodu elektrycznego,

                                                             73 S. Hettiaratchy, R. Papini, P. Dziewulski, J. Smereka (red. Wyd. Polska), ABC oparzeń, Wydawnictwo Medyczne Górnicki, Warszawa 2003, s. 15

42 

 

 odciągnięcie porażonego od urządzeń będących pod napięciem (z zachowaniem

odpowiedniej izolacji) w zależności od stanu porażonego zastosować

odpowiednie czynności ratownicze,

 przy zatrzymaniu oddechu – sztuczne oddychanie,

 przy zatrzymaniu czynności serca – masaż serca,

 przy oparzeniach, krwotokach, zranieniach itp. postępować właściwie dla tego

rodzaju obrażeń. 

Zatrucia chemiczne74

Ze względu na drogę wchłonięcia trucizny rozróżniamy zatrucia przez:

 drogi oddechowe,

 przewód pokarmowy,

 skórę.

Pierwsza pomoc:75

Przy zatruciach drogą oddechową:

 usunąć chorego z miejsca w którym nastąpiło zatrucie, a następnie wynieść na

świeże powietrze,

 rozluźnić wszystkie uciskające części ubioru,

 zdjąć odzież, gdy istnieje podejrzenie, że mogła ona ulec zanieczyszczeniu

środkami trującymi,

 zapewnić zatrutemu bezwzględny spokój,

 zapewnić choremu warunki umożliwiające ochronę przed utratą ciepłą

w przypadku braku akcji serca i oddychania (bezwzględnie pamiętając o

skontrolowaniu drożności dróg oddechowych) rozpocząć sztuczne oddychanie i

masaż serca,

 w razie wystąpienia drgawek zabezpieczyć chorego przed przegryzieniem

języka (np. włożyć między żeby kawałek drewna).

Przy zatruciach drogą pokarmową:

Usunąć truciznę z żołądka przez spowodowanie wymiotów ( drażnienie tylnej ściany

gardła lub podanie do wypicia szklanki bardzo słonej wody) podać odtrutkę (po

wystąpieniu wymiotów) np. zwykłą wodę (rozcieńcza i zobojętnia trucizne), zawiesinę

                                                             74 J. Jakubaszko, Ratownik medyczny, Górnicki Wydawnictwo Medyczne, Wrocław 2007, s. 23 75 M. Tarasiuk, Pierwsza pomoc, Wydawnictwo Medyczne Górnicki, Warszawa 2007, s. 59 

43 

 

węgla aktywnego lub wodny roztwór białka kurzego (dwa białka na szklankę wody)

ponowne spowodowanie wymiotów.

Przy zatruciach przez skórę:76

Rozebrać zatrutego w celu odizolowania od odzieży zmyć skórę strumieniem wody

dbając o to, aby strumień wody ze spłukaną trucizną nie skaził zdrowych części ciała.

Jak najszybciej wezwać lekarza lub zapewnić transport chorego do szpitala.

Podać lekarzowi nazwę substancji trującej, a przy substancji nieznanej zabrać pierwsze

wymiociny i przekazać lekarzowi co umożliwi przeprowadzenie szczegółowej analizy i

ułatwi leczenie.

                                                                                                                             76 P. Driscoll, D. Skinner, R. Earlam, Juliusz Jakubaszko (red. Wyd. Polskiego), ABC postępowania w urazach, Wydawnictwo Medyczne Górnicki, Warszawa 2003, s. 18 

44 

 

ROZDZIAŁ III

ROLA RATOWNIKA MEDYCZNEGO PODCZAS UDZIELANIA PIERWSZEJ POMOCY

1. Ocena stanu poszkodowanego

Ocena stanu osoby poszkodowanej jest procesem złożonym i trudnym do

przeprowadzenia przez osobę początkującą, nie posiadającą doświadczenia

ratowniczego. Aby ułatwić postępowanie w sytuacjach stresowych, proces oceny można

podzielić na kilka etapów następujących jeden po drugim. 77

Rysunek 3: Etapy oceny stanu poszkodowanego

 

Źródło: Opracowanie własne                                                              77 A. Zawadzki, Medycyna ratunkowa i katastrof, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2007, s. 231 

ocena miejsca zdarzenia 

badanie fizykalne 

wstępna ocena poszkodowanego (badanie szybkie) i triage,

wywiad 

powtórna ocena stanu poszkodowanego (badanie szczegółowe)

 

45 

 

Każdy w/w kroków wnosi do procesu decyzyjnego nowe informacje i pozwala

zoptymalizować działania ratunkowe oraz, co za tym idzie, zwiększyć szansę przeżycia

osoby ratowanej.

Ocena miejsca zdarzenia polega na szybkim obejrzeniu pacjenta i jego

najbliższego otoczenia. Do jej prawidłowego przeprowadzenia niezbędne są wiedza i

doświadczenie. Na ocenę składają się: sprawdzenie bezpieczeństwa miejsca zdarzenia,

rozpoznanie mechanizmu, który spowodował uraz, lub natury schorzenia oraz

określenie liczby osób wymagających pomocy. Należy także wstępnie określić liczbę

ratowników potrzebnych do udzielenia pomocy.  Przed rozpoczęciem działań

ratunkowych należy rozważyć zastosowanie odpowiednich środków bezpieczeństwa.

Należą do nich okulary ochronne, maska, rękawice i odzież ochronna. Zabezpieczają

one ratującego przed kontaktem z materiałem biologicznym, takim jak krew, tkanki,

płyny fizjologiczne i wydaliny ofiary. Ocena miejsca zdarzenia ma na celu określenie,

czy ratujący, pacjenci i świadkowie nie są narażeni na niebezpieczeństwo w czasie

udzielania pomocy poszkodowanym. Przeprowadzając taką ocenę, należy mieć na

uwadze nie tylko miejsce zdarzenia jako całość, ale także jego poszczególne elementy.

Kompleksowa ocena pozwala na uniknięcie różnych niebezpieczeństw, które grożą

ratownikom. Nadrzędnym celem oceny jest bezpieczeństwo i zdrowie ratującego.

Zaniedbanie oceny miejsca zdarzenia i natychmiastowe wejście w strefę zagrożenia

wiąże się z ryzykiem utraty życia i zdrowia. Co istotne, ryzyko to dotyczy nie tylko

danego ratownika, ale i jego kolegów, którzy widząc go w strefie zagrożenia, mają

prawo sądzić, że prawidłowo ocenił on miejsce zdarzenia jako bezpieczne. Celem

działań ratunkowych jest udzielenie pomocy poszkodowanym, zatem lekkomyślność

ratownika nie powinna być przyczyną sytuacji, w której ekipy ratunkowe muszą ratować

nie tylko poszkodowanych, ale i rannego ratownika. Uznawszy obszar akcji ratowniczej

za niebezpieczny, nie powinno się do niego wkraczać, dopóki nie stanie się on

bezpieczny lub nie zostaną przedsięwzięte szczególne środki bezpieczeństwa.78

Po zabezpieczeniu miejsca zdarzenia należy ocenić mechanizmy urazu. Jest to

konieczne do podjęcia prawidłowych decyzji dotyczących udzielania pierwszej

pomocy i dalszego leczenia w szpitalu. Należy rozpocząć od oceny okoliczności

                                                             78 J. Jakubaszko, Ratownik medyczny, Górnicki Wydawnictwo Medyczne, Wrocław 2007, s. 26 

46 

 

zdarzenia (rozbity samochód, motocykl itd.). Następnym etapem jest rozmowa z

poszkodowanym, jego bliskimi lub świadkami zdarzenia. Nie należy poprzestawać na

samodzielnej ocenie; dotyczy to zwłaszcza wypadków drogowych i przestępstw, a więc

sytuacji, w których naruszone zostało prawo. W wypadkach z udziałem pojazdów

mechanicznych istotne są informacje na temat ich prędkości, rodzaju przeszkody, w

którą uderzyły, części, które uległy zniszczeniu, wyglądu przedziału pasażerskiego

(uszkodzona kierownica, wygięte fotele, rozbite szyby), zastosowania pasów w

przypadku jadących samochodem czy też kasku w wypadku motocyklisty lub

rowerzysty itd. Przy zdarzeniach związanych z upadkiem z wysokości istotne są:

wysokość, rodzaj podłoża i część ciała, na którą ofiara spadła. Przy udzielaniu pomocy

ofiarom lub uczestnikom przestępstw należy zwrócić uwagę na rodzaj broni palnej (broń

kulowa czy śrutowa, krótka czy długa) lub białej oraz odległość, z jakiej zadano rany.

Ocena mechanizmu urazu ma znaczenie dla rozpoznania urazów wewnętrznych,

zwłaszcza gdy ofiara nie odniosła obrażeń zewnętrznych. Znajomość mechanizmu

często pozwala na poczynienie sugestii co do uszkodzeń narządów wewnętrznych,

których nie rozpoznaje się na pierwszy rzut oka. Szczególną podejrzliwość należy,

zachować w stosunku do ofiar ciężkich wypadków, u których na pierwszy rzut oka

nie stwierdza się żadnych urazów. Objawy wskazujące na odniesione urazy wewnętrzne

mogą pojawić się dopiero po kilkudziesięciu minutach lub kilku godzinach.

Podczas oceny miejsca zdarzenia należy zwrócić także uwagę na liczbę ofiar. Nie zawsze

w pobliżu znajdują się świadkowie, którzy mogliby poinformować ratownika o liczbie

ofiar czy uczestników zdarzenia, a często trudno ten fakt ustalić. Bywa, że niektórzy

poszkodowani zostają odrzuceni nawet kilka metrów od samochodu albo przygniecieni

szczątkami pojazdu. Na ich obecność mogą wskazywać elementy garderoby we

wnętrzu pojazdu lub pewne akcesoria np. fotelik samochodowy. W razie stwierdzenia,

że jest więcej ofiar, należy jak najszybciej poinformować inne służby ratownicze i

medyczne, ponieważ sytuacja wymaga zaangażowania dodatkowych środków w celu

zabezpieczenia, opatrzenia i transportu rannych do szpitala.79

Słowo „triage" pochodzi z języka francuskiego i oznacza segregację,

sortowanie. Podstawowym celem triage'u jest zapewnienie przeżycia i leczenia jak

                                                             79 S.H. Plantz, J. N. Adler, Medycyna ratunkowa, Wydawnictwo Urban and Partner, Wrocław 2003, s. 156 

47 

 

największej liczbie ofiar dostępnym nakładem sił i środków. W modelu tym nie zaleca

się poświęcania np. 10 min ofierze, której stan jest na tyle ciężki, że nie rokuje

przeżycia, podczas gdy na pomoc czeka jeszcze kilku innych poszkodowanych.

Stan pacjenta zmienia się (przeważnie pogarsza), zatem konieczne jest okresowe

powtarzanie triage'u. Wstępna ocena służy rozpoznaniu najważniejszych zagrożeń

życia i przeprowadzana jest zwykle w ciągu kilkunastu sekund. Ocenia się:80

 wygląd ogólny poszkodowanego;

 stan świadomości;

 czynności życiowe, a w szczególności: drożność dróg oddechowych,

 oddychanie, krążenie.

Stany zagrażające życiu to przede wszystkim niedrożność dróg oddechowych,

zaburzenia oddychania i krążenia oraz krwotoki. Wymagają one natychmiastowego

działania. Stwierdzenie braku oddychania i krążenia wymaga niezwłocznego

rozpoczęcia resuscytacji.81

Uraz i zachorowanie zawsze wpływają na ogólny wygląd pacjenta. Kolor jego

skóry, sposób zachowania i wyrażania się ulegają zmianie z powodu zaburzeń

fizjologicznych, jednak nie zawsze zmiana ta występuje od razu w stopniu

umożliwiającym rozpoznanie owych zaburzeń w ciągu kilkusekundowej obserwacji. Na

przykład u ofiary wypadku samochodowego, w trakcie którego nastąpiło znaczne

uszkodzenie pojazdu, zawsze powinno się podejrzewać urazy wewnętrzne, nawet jeśli

poszkodowany zapewnia, że nic mu się nie stało i nie odczuwa żadnych dolegliwości.

W razie wątpliwości, czy pacjent wymaga pomocy medycznej, zawsze należy traktować

go jak wymagającego tej pomocy. Po ocenie stanu ogólnego, ale przed dalszym

badaniem, trzeba zabezpieczyć kręgosłup szyjny kołnierzem usztywniającym, jeśli

mechanizm urazu wskazuje na możliwość jego uszkodzenia. Przed stabilizacją

kręgosłupa szyjnego nie należy zmieniać położenia ciała ofiary.

Ocenę stanu świadomości rozpoczyna się od nawiązania kontaktu słownego.

Należy się przedstawić i zapytać o dolegliwości. W odpowiedzi pacjent może

pozostawać w pełnym kontakcie; być splątany, ale reagować na bodźce słowne; nie

reagować na bodźce słowne, lecz reagować na ból; nie wykazywać żadnych reakcji. Do

                                                             80 M. Tarasiuk, Pierwsza pomoc, Wydawnictwo Medyczne Górnicki, Warszawa 2007, s. 14 81 J. Jakubaszko, A. Ryś, Ratownictwo medyczne w Polsce. Wydawnictwo Zdrowie i Zarządzanie, Kraków 2002, s. 47 

48 

 

dokładniejszej oceny stanu świadomości służy skala Glasgow.Pacjent przytomny

nawiązuje kontakt bez wezwania, pamięta swoje dane osobowe. Może być także

zdezorientowany i nie pamiętać, dlaczego znalazł się na miejscu zdarzenia. Przy ocenie

stanu dzieci należy pamiętać, że stres i ból mogą wywołać regresję zachowania, np.

trzyletnie dziecko, które normalnie umie powiedzieć, jak się nazywa, po urazie może

nie być do tego zdolne. Niektórzy pacjenci z kolei wyglądają, jakby spali, a dopiero na

wezwanie (czasami bardzo głośne) otwierają oczy i odpowiadają na pytania.

Poszkodowani nie reagujący na głos mogą czasami odpowiadać na bodźce bólowe.

Najprostszym sposobem wyzwolenia reakcji bólowej jest silny ucisk własnym

paznokciem na płytkę paznokciową ofiary lub uszczypnięcie mięśnia czworobocznego

na karku. W odpowiedzi na ból pacjent może się wybudzić i odpowiadać na pytania,

wydawać jęki, próbować usunąć źródło bólu lub odsunąć się od niego. Bywa jednak,

że pacjent w ogóle nie reaguje na ból. Sposób reakcji pacjenta należy zawsze

zapamiętać, aby mieć możliwość porównania z reakcją obserwowaną przy kolejnym

badaniu i na tej podstawie ocenić dynamikę zmian (pogorszenie, poprawa lub stan bez

zmian.82

Ocena drożności dróg oddechowych zależy od stanu świadomości pacjenta.

Przytomny, mówiący lub krzyczący pacjent na pewno ma drożne drogi oddechowe.

Jeśli pacjent reaguje tylko na ból lub nie wydaje dźwięków, może wystąpić

konieczność udrożnienia dróg oddechowych. Sposób udrożnienia zależy od stanu

pacjenta. Jeśli nie podejrzewa się urazu, stosuje się odchylenie głowy i żuchwy. Jeśli

mechanizm urazu jest nieznany lub zachodzi możliwość urazu kręgosłupa szyjnego,

należy zastosować manewr Esmarcha przy ręcznej stabilizacji głowy i szyi. Przed

udrożnieniem dróg oddechowych trzeba sprawdzić, czy ofiara nie ma nic w ustach,

ponieważ istnieje ryzyko przesunięcia ciała obcego, złamanych zębów czy innych

przedmiotów znajdujących się w jamie ustnej głębiej, do gardła i krtani. Ciało obce

należy usunąć palcami lub kleszczykami. Następnie można przejść do oceny

oddychania.83

Ocenie podlega częstość i jakość oddychania. Dorośli oddychają z częstością

10-20 oddechów na minutę. Alarmujące są częstości powyżej i poniżej tych granic.

                                                             82 L. Brongel, Medycyna ratunkowa: obszar działania, Wydawnictwo Zdrowie i zarządzanie, T. II, nr 1, Kraków 2000, s. 54 83 J. Jakubaszko, Ratownik medyczny, Górnicki Wydawnictwo Medyczne, Wrocław 2007, s. 26 

49 

 

Pacjent przytomny może powiedzieć, czy trudno mu się oddycha, czy występuje

duszność. Jeśli pacjent jest nieprzytomny, oddychanie ocenia się wzrokiem, słuchem i

czuciem (nachylając się nad twarzą poszkodowanego, słucha się szmeru powietrza

wydostającego się z ust, wyczuwa się ruch tego powietrza na policzku oraz obserwuje

ruchy klatki piersiowej i nadbrzusza). Najczęściej pacjenci oddychający zbyt szybko

wymagają podawania tlenu, a oddychający zbyt wolno potrzebują sztucznej

wentylacji, np. workiem samorozprężalnym Ambu. Postępowanie w wypadku dzieci jest

podobne, należy jednak pamiętać, że normalnie oddychają one znacznie szybciej.

Po przeprowadzeniu oceny stanu świadomości, dróg oddechowych i

oddychania należy ocenić stan krążenia. W tym celu trzeba sprawdzić obecność i

jakość tętna, oszacować wielkość krwawienia i ocenić perfuzję tkanek.

Badanie tętnarozpoczyna się od stwierdzenia jego częstości oraz wypełnienia na tętnicy

promieniowej. Jeśli badanie w tym miejscu jest niemożliwe, przeprowadza się je na

tętnicy szyjnej, a gdy ta również z jakichś przyczyn jest niedostępna, można

wykorzystać tętnicę udową. Jeśli pacjent jest w stanie ciężkim (brak przytomności,

niedrożność dróg oddechowych, zaburzenia oddychania), badanie tętna należy od razu

wykonać na tętnicy szyjnej. U dzieci tętno można badać na tętnicy ramiennej, udowej i

szyjnej.Częstość tętnanajlepiej obliczać, zliczając liczbę uderzeń w ciągu 15 sekund i

mnożąc otrzymaną wartość przez 4 (lub zliczając w ciągu 30 sekund i mnożąc przez 2).

Prawidłową wartością dla dorosłego jest 60-90 uderzeń w ciągu minuty, u dzieci są to

wartości wyższe (u noworodka - 120-160/min). Tętno może być normalnie

wypełnione, słabe przy niskim ciśnieniu krwi (np. wstrząs) lub mocne (nadciśnienie

tętnicze). Innym wskaźnikiem zaburzeń krążenia, np. we wstrząsie, jest brak tętna na

kończynach (np. na tętnicy promieniowej), podczas gdy jest ono wyczuwalne na

dużych tętnicach, jak szyjna i udowa (centralizacja krążenia) . Jeśli stwierdza się

nieobecność tętna na dużych tętnicach, należy rozpoznać nagłe zatrzymanie krążenia i

natychmiast rozpocząć resuscytację krążeniowo-oddechową.84

Następny krok to ocena krwawienia.Większe krwotoki powinny być

dostrzeżone w czasie wstępnej oceny wyglądu ogólnego. Krwotoki masywne trzeba

zabezpieczać natychmiast, ponieważ stanowią zagrożenie życia. Ocena perfuzji

polega na obserwacji koloru skóry i błon śluzowych pacjenta, temperatury i

                                                             84 A. Zawadzki, Medycyna ratunkowa i katastrof, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2007, s. 275

50 

 

napływu kapilarnego. Kolor ocenia się, obserwując skórę, usta, łożysko paznokciowe.

Odchylenia od normalnego koloru świadczą o patologii - bladość wskazuje na

utratę krwi, kolor blado-szary na wstrząs, sinica występuje przy niedodenieniu, a

zaczerwienienie — w reakcji anafilaktycznej, gorączce czy nadciśnieniu. Ocenę

temperatury skóry najlepiej przeprowadzić, porównując ją z własną skórą wystawioną

na działanie takich samych warunków atmosferycznych. W stanach hipoperfuzji

(zmniejszonego przepływu krwi) skóra jest chłodna i wilgotna.85

Konsekwencją oceny wstępnej jest badanie poszkodowanego. Celem badania

przeprowadzanego przez ratownika jest dokładniejsza ocena urazów i objawów cho-

robowych, umożliwiająca dalsze prawidłowe postępowanie z poszkodowanym.

Badanie pacjenta po urazie różni się od badania w przypadku zachorowania. Jeśli ma

się trudności z zakwalifikowaniem chorego do jednej z tych dwu kategorii, badanie

należy przyprowadzić jak u pacjenta urazowego. Badanie fizykalne to całkowite

badanie „od głowy do stóp". Obserwując i badając dotykiem, należy poszukiwać na-

stępujących cech urazu: deformacji części ciała, otwartych ran, obrzęków, tkliwości.86

Deformacje występują przy złamaniach kości wywołujących zmianę pozycji lub

kształtu części ciała. W złamaniach otwartych złamana kość przebija skórę i występuje

krwawienie na zewnątrz ciała. Obrzęk jest reakcją organizmu na uraz. W jej wyniku

płyn pozakomórkowy gromadzi się w uszkodzonych tkankach i powoduje

zwiększenie rozmiarów części ciała. Obrzęk może być spowodowany płynem

obrzękowym lub krwawieniem międzytkankowym. Tkliwość to nadmierna wrażliwość

na ból w danej okolicy. Pacjent przytomny może sam opowiedzieć o bólu, jego

lokalizacji, charakterze i przyczynach. Pacjenci z zaburzeniami świadomości, w

podeszłym wieku oraz dzieci wymagają szczególnie dokładnego badania. Choć

obowiązuje zasada, że każdy pacjent powinien zostać zbadany, nie należy przedkładać

badania nad działania ratujące życie.87

Przeprowadzanie badania. Pacjenta przytomnego trzeba uprzedzić o

czynnościach podejmowanych w trakcie badania oraz wytłumaczyć ich konieczność.

Dzięki temu unika się niespodziewanej reakcji pacjenta i oskarżeń o molestowanie.

                                                             85 M. Tarasiuk, Pierwsza pomoc, Wydawnictwo Medyczne Górnicki, Warszawa 2007, s.16 86 L. Brongel, Medycyna ratunkowa: obszar działania, Wydawnictwo Zdrowie i zarządzanie, T. II, nr 1, Kraków 2000, s. 54 87 S.H. Plantz, J. N. Adler, Medycyna ratunkowa, Wydawnictwo Urban and Partner, Wrocław 2003, s. 159 

51 

 

Rozpoczynając od głowy, należy poszukiwać deformacji, ran, obrzęku i tkliwości.

Badanie prowadzi się od czubka głowy w kierunku do tyłu. Kolejnym krokiem jest

palpacja czoła i twarzy. Następnie w ten sam sposób bada się szyję. Następnie

obmacuje się klatkę piersiową, rozpoczynając od obojczyków i postępując w stronę

mostka, a następnie na boki w kierunku pleców. Jeśli pacjent jest przytomny, należy

poprosić o głęboki wdech. W warunkach prawidłowych klatka piersiowa powinna

poruszać się równo i symetrycznie, a badany nie powinien odczuwać bólu. Kolejny

etap stanowi badanie jamy brzusznej. Najpierw należy ułożyć ręce delikatnie na

brzuchu i poprosić pacjenta o jego rozluźnienie mięśni. Nawet ratownik bez większego

doświadczenia powinien wyczuć różnicę między miękkimi a napiętymi powłokami

brzusznymi. Brzuch wzdęty lub napięty może być objawem krwotoku do jamy

otrzewnej. W czasie palpacji, zwłaszcza głębszej, trzeba obserwować także twarz

pacjenta i jego reakcje. Następnie prowadzi się badanie miednicy. Przy podejrzeniu

jej złamania należy postępować szczególnie delikatnie, aby nie nasilić uszkodzenia

nerwów i naczyń. Jeśli pacjent skarży się na ból w tej okolicy, konieczne jest

odstąpienie od badania. Ostatni etap to badanie kończyn. Przeprowadza się je

poprzez palpację na całej długości kończyny, zaczynając od części bliższej i

przechodząc do dalszej (najpierw udo, a potem podudzie i stopa). Po badaniu

palpacyjnym należy sprawdzić ruchomość bierną (poprzez poruszanie kończyny w

poszczególnych stawach) i czynną (jeśli pacjent może wykonywać samodzielne ruchy)

oraz czucie (dotyk, ucisk). Jeżeli pacjent zgłasza ból w czasie badania ruchomości lub

obserwuje się opór przy sprawdzaniu ruchomości biernej, nie należy wykonywać

badania na siłę. Badanie dzieci przeprowadza się w ten sam sposób.

Jeśli pacjent nie doznał urazu, lecz wystąpiło zachorowanie (bóle w klatce piersiowej,

duszność), nie ma potrzeby przeprowadzania opisanego powyżej całkowitego badania.

Badanie należy skoncentrować na obszarze będącym źródłem dolegliwości. U

pacjenta, który doznał małego urazu wokreślonej okolicy, np. w obrębie stawu

skokowego, badanie również ogranicza się do danej okolicy.88

                                                             88 J. Jakubaszko, A. Ryś, Ratownictwo medyczne w Polsce. Wydawnictwo Zdrowie i Zarządzanie, Kraków 2002, s. 47 

52 

 

Jeśli pacjent skarży się tylko na mały uraz, np. ręki, lecz mechanizm urazu (np.

wypadek samochodowy) sugeruje możliwość wystąpienia także innych urazów, należy

przeprowadzić badanie całkowite.

Zebranie wywiadu od poszkodowanego lub świadków zdarzenia przez

udzielającego pierwszej pomocy jest bardzo istotne. Należy tego dokonać jak

najwcześniej, ponieważ z upływem czasu zebranie wywiadu może się stawać coraz

trudniejsze ze względu na pogarszający się stan świadomości pacjenta lub nieobecność

świadków zdarzenia. W przypadku nieprzytomnych może być pomocne sprawdzenie

posiadanych przez nich bransolet lub naszyjników. Mogą być na nich bowiem

wygrawerowane nazwy chorób, na które cierpią, lub nawet krótki sposób

postępowania w razie utraty świadomości.

Wywiad przeprowadza się według przedstawionego poniżej ustalonego schematu:

Okoliczności zdarzenia- należy zapytać poszkodowanego, rodzinę lub świadków

zdarzenia o sytuację poprzedzającą wypadek lub zachorowanie, np., jeśli pacjent skarży

się na bóle w klatce piersiowej, trzeba się dowiedzieć, czy ich wystąpienia nie

poprzedził wysiłek, zdenerwowanie itp.89

Choroby przebyte i obecne, które mogą ulegać gwałtownemu zaostrzeniu. Należy

uzyskać od chorego informację o nich i przebytych ciężkich chorobach i operacjach:90

 Stosowane leki - wielu pacjentów, zwłaszcza w wieku podeszłym, jest leczonych

z powodu licznych chorób występujących jednocześnie. Poza lekami

przepisywanymi przez lekarzy niektórzy stosują leki dostępne bez recepty, np.

przeciwbólowe.

 Alergie - trzeba zapytać pacjenta o uczulenia na leki, pokarmy czy inne

czynniki. Informacja o alergii może nasunąć podejrzenie przyczyny

zachorowania i właściwie ukierunkować leczenie. W razie stwierdzenia

alergii na określony czynnik występujący w otoczeniu należy niezwłocznie

usunąć pacjenta z miejsca zagrożenia.

 Ostatni posiłek. Objętość i czas spożycia posiłku mają istotne znaczenie, jeśli

pacjent wymaga nagłej interwencji chirurgicznej. Obecność treści pokarmowej

                                                             89 J. Jakubaszko, Ratownik medyczny, Górnicki Wydawnictwo Medyczne, Wrocław 2007, s. 28  90 L. Brongel, Medycyna ratunkowa: obszar działania, Wydawnictwo Zdrowie i zarządzanie, T. II, nr 1, Kraków 2000, s. 58  

53 

 

w żołądku stwarza bowiem ryzyko zachłyśnięcia i niedrożności dróg

oddechowych. Znaczenie ma także długotrwałe niedożywienie lub

nieprawidłowe odżywianie, ponieważ czynniki te mogą zaostrzyć przebieg

chorób przewlekłych.

Powtórne badanie służy ocenie zmian stanu pacjenta, które mogły nastąpić w

czasie oczekiwania na przyjazd kwalifikowanej pomocy lub transportu do szpitala.

Zmieniać może się zarówno stan świadomości, jak i stan fizyczny. Kierunek szybkość

zmian to dodatkowe czynniki informujące o powadze sytuacji. Badanie powtórne

stanowi powtórzenie badań przeprowadzonych podczas oceny wstępnej i badania

fizykalnego. Tym razem należy także ocenić efekty dotychczas podjętych działań,

skuteczność prób opanowania krwotoków i udrożnienia dróg oddechowych,

stabilizacji złamań itp. W tym czasie należy także uspokajać pacjentów, tłumacząc im

podjęte działania i ich obserwowane rezultaty oraz zapewniając, że kwalifikowana

pomoc lub transport jest już w drodze. Powinno się także wyjaśnić rodzinie

zastosowane środki i krótko, bez wdawania się w szczegóły, opisać stan pacjenta, po

dokładniejsze informacje kierując do lekarza ratunkowego lub szpitala.

Po przyjeździe personelu medycznego przekazuje się w zwięzłej formie

zebrane dotychczas informacje oraz opisuje podjęte działania i ich skutki. W

szczególności należy podać: imię, nazwisko i wiek chorego; stan świadomości; stan

czynności życiowych (oddychanie i krążenie; główne dolegliwości; wyniki badania

fizykalnego; informacje z wywiadu; inne dane, które mogą być przydatne w

leczeniu (na przykład informację od rodziny).91

Podczas udrażniania dróg oddechowych u nieprzytomnego nie należy usuwać

protez zębowych,jeżeli tkwią stabilnie na swoim miejscu. Jeśli zaś protezy nie utrzymują

stałej pozycji, można je usunąć, pamiętając o wprowadzeniu rurki ustno-gardłowej

(brak protez zmniejsza objętość jamy ustnej i napięcie mięśni utrzymujących

drożność dróg oddechowych).92

Podczas udrażniania dróg oddechowych u pacjentów w podeszłym wieku nie

należy zbyt energicznie odchylać głowy - postępujące z wiekiem zwyrodnienie stawów

                                                             91 J. Jakubaszko, A. Ryś, Ratownictwo medyczne w Polsce. Wydawnictwo Zdrowie i Zarządzanie, Kraków 2002, s. 49  92 S.H. Plantz, J. N. Adler, Medycyna ratunkowa, Wydawnictwo Urban and Partner, Wrocław 2003, s. 160 

54 

 

kręgosłupa szyjnego może przy silnym wygięciu spowodować jego uszkodzenie i

niedokrwienie mózgu poprzez ucisk na tętnice kręgowe.

2. Wypadek drogowy

Zgodnie z ustawą „Prawo o ruchu drogowym” wypadek drogowy w najszerszym

znaczeniu jest to zdarzenie w ruchu drogowym, w wyniku którego osoba poniosła

śmierć lub doznała jakichkolwiek obrażeń ciała albo powstała szkoda w mieniu. W

świetle prawa o ruchu drogowym postępowanie kierującego jest uzależnione od

skutków wypadku. Dla prawidłowego zobrazowania czynności, jakie ma wykonać

uczestnik ruchu biorący udział w zdarzeniu drogowym, wprowadzę pojęcie kolizji

drogowej, które nie występuje w kodeksie drogowym, a umożliwi nam łatwe

rozróżnienie poszczególnych zdarzeń drogowych. Określenie kolizja drogowa jest

bardzo często używane przez policjantów z Sekcji Ruchu Drogowego. Definiując na

nasz użytek, możemy uznać, że kolizja drogowa jest to wypadek, którego skutkiem jest

jedynie szkoda w mieniu. W takim przypadku uszkodzeniu lub całkowitemu

zniszczeniu może ulec np. inny pojazd, obiekt przydrożny, wiadukt, element

infrastruktury drogowej. Drugim pojęciem jest wypadek drogowy, który ma miejsce

wówczas, gdy w wyniku zdarzenia drogowego doszło do śmierci człowieka lub jego

zranienia. Kiedy doszło już do zdarzenia na drodze, kierujący jest obowiązany

zatrzymać pojazd, nie powodując przy tym zagrożenia dla bezpieczeństwa w ruchu

drogowym. Następnie należy ustalić, czy skutki zdarzenia nie dotknęły innego

kierowcy, pasażerów lub pieszych. Jeżeli nie ma osób zabitych lub rannych, wówczas

kierujący ma obowiązek niezwłocznie usunąć pojazd z miejsca kolizji, aby nie

powodował zagrożenia lub tamowania ruchu. Jeżeli jednak stwierdzimy, że jest osoba

ranna lub zabita (ewentualnie są co do tego wątpliwości) wówczas nie należy zmieniać

położenia pojazdu, lecz udzielić niezbędnej pomocy ofiarom wypadku. Przypominam,

że nie należy bać się udzielać pomocy ofiarom wypadków. Zdecydowanie gorsze jest

jej nieudzielenie! Co więcej musimy pomóc potrzebującym.93

                                                             93 A. Zawadzki, Medycyna ratunkowa i katastrof, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2007, s. 278 

55 

 

Należy pamiętać w takich przypadkach o zapewnieniu sobie bezpieczeństwa,

samemu nie można stwarzać sobie stanu zagrożenia:94

1. Zaparkuj przed miejscem zdarzenia celem zabezpieczenia miejsca i kierując

koła w stronę pobocza, włącz światła awaryjne.

2. Nocą załóż na siebie coś jasnego lub przyczep sobie jakiś materiał

odblaskowy i używaj latarki. Stosuj ogólne zasady bezpieczeństwa.

3. Wyślij świadków wypadku, aby ostrzegali nadjeżdżających kierowców oraz

powiadomili policję, pogotowie ratunkowe.

4. Ustaw trójkąty ostrzegawcze lub światła w odpowiedniej odległości (wg

kodeksu ruchu drogowego) od miejsca wypadku z obu stron.

5. Wyłącz zapłon we wszystkich uszkodzonych pojazdach i jeśli potrafisz,

odłącz akumulator. Zamknij dopływ paliwa w pojazdach z silnikiem Diesla i w

motocyklach.

6. Ustaw pojazdy w stabilnym położeniu. Jeśli samochód stoi normalnie,

zaciągnij hamulec ręczny, włącz bieg lub zablokuj koła, spróbuj zabezpieczyć pojazd

przed przewróceniem się.

7. Rozejrzyj się, czy istnieją fizyczne zagrożenia. Czy ktoś pali papierosa? Czy

w najbliższym otoczeniu są pojazdy z oznakowaniem wskazującym na niebezpieczny

ładunek? Czy została zerwana napowietrzna linia energetyczna? Czy w pobliżu jest

rozlane paliwo?

8. W wyniku zderzenia dochodzi do różnych obrażeń u kierowcy i pasażerów.

Szybko oceń stan poszkodowanych. Z samochodu wyciągaj ich tylko w niżej

wymienionych sytuacjach:, kiedy istnieje niebezpieczeństwo zapalenia się pojazdu,

kiedy istnieje niebezpieczeństwo najechania na uszkodzony pojazd przez inny pojazd,

lub kiedy potrzebna jest reanimacja poszkodowanego.

9. Zajmij się w pierwszej kolejności tymi, których życie jest zagrożone.

Przeszukaj teren, żeby nie pozostawić ofiar rzuconych gdzieś dalej od miejsca wypadku

lub, które same oddaliły się (szok powypadkowy).

                                                             94 A. Rasmus, W. Gaszczyński, Organizacja międzynarodowej pomocy w czasie katastrof, Ratownictwo Polskie, Warszawa 2002, s. 76 

56 

 

10. Bezzwłocznie, jeśli jest potrzeba, przystąpić do reanimacji i opatrzyć

obrażenia zagrażające życiu lub wyglądające niebezpiecznie. Jeśli to możliwe, zajmij

się poszkodowanymi nie zmieniając ich pozycji (wyjątek - reanimacja).

11. Wstępnie zawsze zakładaj, że nastąpiło uszkodzenie kręgów szyjnych.

Podtrzymuj rękami głowę i szyję ofiary tak, aby mogła ona swobodnie oddychać. W

miarę możliwości obserwuj stale wszystkich poszkodowanych aż do nadejścia

specjalistycznej pomocy.

W razie uczestniczenia w wypadku drogowym kierujący pojazdem jest

zobowiązany do następujących działań:95

 zatrzymania pojazdu, nie powodując przy tym zagrożenia

bezpieczeństwa ruchu drogowego np. jeśli pojazd po zderzeniu może się

poruszać i można nim kierować, to należy ustawić go na poboczu lub

przy krawędzi jezdni;

 przedsięwzięcia odpowiednich środków w celu zapewnienia

bezpieczeństwa ruchu w miejscu wypadku, polegać one będą na

włączeniu świateł awaryjnych i umieszczeniu odblaskowego trójkąta

ostrzegawczego;

 jeżeli nie ma zabitych lub rannych-niezwłocznego usunięcia pojazdu z

miejsca wypadku, aby nie powodował zagrożenia lub tamowania ruchu;

 podania swoich danych personalnych, danych właściciela pojazdu,

danych dotyczących zakładu ubezpieczeń, z których zawarta jest umowa

obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej, na żądanie

osoby uczestniczącej w wypadku.

Jeżeli w wypadku są zabici lub ranni, kierujący pojazdem powinien ponadto:96

 udzielić niezbędnej pomocy ofiarom wypadku oraz wezwać

pogotowie ratunkowe i policję;

 nie podejmować czynności, które mogłyby przeszkodzić w

ustaleniu przebiegu wypadku;

                                                             95 J. Jakubaszko, A. Ryś, Ratownictwo medyczne w Polsce. Wydawnictwo Zdrowie i Zarządzanie, Kraków 2002, s. 59  96 A. Zawadzki, Medycyna ratunkowa i katastrof, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2007, s. 279 

57 

 

 pozostać na miejscu wypadku, a jeżeli wezwanie pogotowia i

policji wymaga oddalenia się, niezwłocznie powrócić na to

miejsce, na miejscu wypadku należy zostać do chwili zwolnienia

przez policję.

Czas, jaki upływa od momentu zatrzymania krążenia do podjęcia czynności

ratunkowych, jest podstawowym czynnikiem warunkującym sukces reanimacji. Im

szybciej przystąpimy do odpowiednich działań, tym większa jest szansa, że chory

powróci do normalnego życia. Bardzo ważne są też oczywiście umiejętności i

sprawność ratowników, a także stan organizmu pacjenta, jego potencjalna zdolność do

życia. Aby zwiększyć prawdopodobieństwo sukcesu działań ratunkowych ustalono

proste i jasne zasady postępowania reanimacyjnego obowiązujące na całym świecie.

Zapewnić drożność górnych dróg oddechowych97

1. Nieprzytomnego chorego ułożyć płasko na plecach na twardym i równym

podłożu.

2. Usunąć ciała obce (kęsy pokarmu, sztuczna szczęka, krew, śluz, wymiociny itp.)

z jamy ustnej:

głowę ratowanego układa się na bok i odciąga kąciki ust w dół, tak aby ewentualne

wydzieliny wypłynęły na zewnątrz, palcem lub chusteczką mechanicznie oczyszcza się

jamę ustną.

1. Odgiąć do tyłu głowę ratowanego:

ratownik jedną rękę podkłada pod szyję chorego i unosi jego kark do góry, drugą ręką

uciska okolicę czołową i maksymalnie odgina głowę ku tyłowi - jest to podstawowy

zabieg udrażniający drogi oddechowe. Utrzymać taką pozycję chorego.

                                                             97 J. Jakubaszko, Ratownik medyczny, Górnicki Wydawnictwo Medyczne, Wrocław 2007, s. 29 

58 

 

Prowadzić skuteczną wentylację czyli sztuczne oddychanie.

Najskuteczniejszą metodą sztucznego oddychania jest metoda usta-usta. Wentylację

należy prowadzić od chwili stwierdzenia bezdechu do powrotu oddychania lub

przyjazdu karetki pogotowia.

Zacisnąć nos chorego, wdmuchiwać do jego ust swoje powietrze wydechowe,

obserwować ruchy oddechowe klatki piersiowej i słuchać szmeru powietrza

opuszczającego drogi oddechowe ratowanego. Przy prawidłowej wentylacji klatka

piersiowa unosi się i opada zgodnie z prowadzoną wentylacją, a powietrze wydechowe

wydobywa się z ust z charakterystycznym szumem zaraz po zaprzestaniu wdechu.

Wykonuje się 12-15 wdechów na minutę. Sprawdzać tętno na dużych tętnicach.

Prowadzić pośredni masaż serca Przed rozpoczęciem masażu serca należy

wykonać silne uderzenie pięścią w dolną część mostka, następnie sprawdzić czy nie

powróciło tętno i dopiero jeśli go nie ma rozpocząć masowanie.98

Pośredni masaż serca czyli przez powłoki klatki piersiowej polega na

rytmicznym uciskaniu odpowiednio ułożonymi dłońmi na wysokości 1/3 dolnej

powierzchni mostka (nie uciskać wyrostka mieczykowatego!). Mostek w miejscu

ucisku musi się ugiąć 3-5 cm. Potrzeba do tego znacznej siły rzędu ok. 20 kg.

                                                             98 L. Brongel, Medycyna ratunkowa: obszar działania, Wydawnictwo Zdrowie i zarządzanie, T. II, nr 1, Kraków 2000, s. 61  

59 

 

Ratownik klęczy na podłożu przy ratowanym tak, aby jego barki znajdowały się

ponad mostkiem ratowanego, ręce ma wyprostowane w łokciach, dłonie ułożone jedna

na drugiej i ucisk na mostek wywiera dłoniową powierzchnią nadgarstka.

Gdy reanimację prowadzi jedna osoba to na 2 wdmuchnięcia powietrza przypada 15 uciśnięć.

Gdy jest dwóch ratowników to 1 wdmuchnięcie przypada na 5 uciśnięć.

Obowiązek pomocy nałożony jest zarówno na kierującego, jak i inne osoby

uczestniczące w wypadku (pasażer, pieszy). W pierwszej kolejności sprawdzamy, czy

osoba jest przytomna, czy oddycha i czy jest zachowana czynność serca. Jeżeli

oddycha, trzeba sprawdzić, czy nie ma krwotoku lub innej rany wymagającej

opatrzenia, czy nie ma złamania kości lub wstrząsu urazowego. Przystępujemy do

opatrzenia ran i usztywniamy złamane kończyny. Następnie należy niezwłocznie

wezwać pogotowie ratunkowe i policję. Na miejscu wypadku drogowego nie wolno

podejmować czynności, które mogłyby utrudnić ustalenie przebiegu wypadku. Chodzi

przede wszystkim o nieprzemieszczanie przedmiotów, które się oderwały od pojazdu w

czasie wypadku, np. zderzaka, akumulatora, odłamków szkła, itp. Obowiązkiem

uczestnika wypadku drogowego jest niedopuszczenie również do zatarcia śladów przez

60 

 

inne osoby. Do czasu przyjazdu policji miejsce wypadku ma pozostać w takim stanie, w

jakim było bezpośrednio po wypadku.

3. Zatrucia postępowanie ratownicze

U chorych nieprzytomnych zaleca się utrzymywanie drożności dróg

oddechowych, oraz ewentualnej sztucznej wentylacji znanymi metodami oraz

wezwanie zespołu ratownictwa medycznego.99

Przed rozpoczęciem leczenia ostrego zatrucia konieczne jest jak najszybsze

wyznaczenie priorytetów w podejmowaniu działań ratunkowych. Ostre zatrucia

przebiegają bardzo różnie, jedne lżej, inne ciężej, w każdym razie najważniejsza jest

precyzyjna ocena stanu ogólnego chorego. Idzie o to, by szybko i dokładnie rozpoznać

najpoważniejsze zaburzenia czynności ustroju, związane z upośledzeniem

funkcjonowania takich narządów i układów, jak ośrodkowy i autonomiczny układ

nerwowy, układ krążenia, wątroba i nerki - i leczyć je od razu skutecznie, niezależnie

od tego, w jakim miejscu i w jakiej sytuacji jest osoba zatruta (w domu, w pracy, na

ulicy, wreszcie - w szpitalu). To leczenie nosi nazwę leczenia podtrzymującego. Jest

ono wielokierunkowe z zastosowaniem wszystkich dostępnych technik i metod

używanych w intensywnej terapii, w szpitalu wspierane rozmaitymi badaniami

analitycznymi sprawdzającymi jego skuteczność.

Pacjent, u którego podejrzewa się poważne zatrucie, nawet jeśli jest początkowo

w dobrym stanie, powinien jednak znaleźć się pod obserwacją lekarską, najlepiej w

Izbie Przyjęć najbliższego szpitala, mieć jak najszybciej założony dostęp do żył, być

monitorowanym w zakresie podstawowych parametrów życiowych. Kluczowe

znaczenie ma 24 godzinna obserwacja, ponieważ jest to okres czasu, kiedy powinny

ujawnić się wszystkie, w tym najcięższe, charakterystyczne objawy dla zatrucia.

Część osób, które miały kontakt z "podejrzaną" substancją chemiczną, lekiem,

preparatem, owocem nieznanej rośliny, może nie wymagać obserwacji szpitalnej, ani

nawet wstępnego leczenia, jeśli tylko w krótkim czasie (do 1 godziny) zostało ponad

wszelką wątpliwość ustalone, że jest ona praktycznie nietoksyczna . Decyzję o

zaniechaniu obserwacji, a także o niepodejmowaniu szczegółowej diagnostyki                                                              99 M. Tarasiuk, Pierwsza pomoc, Wydawnictwo Medyczne Górnicki, Warszawa 2007, s.16 

61 

 

toksykologicznej oraz leczenia, nawet wstępnego, powinien podjąć lekarz mający

doświadczenie w toksykologii klinicznej. Warto w każdej, nawet wydawałoby się

najmniej wątpliwej sytuacji, zasięgnąć jego rady, najlepiej telefonicznie - łącząc się z

regionalnym ośrodkiem ostrych zatruć.100

Po uzyskaniu wstępnej oceny ogólnego stanu chorego, uwzględniającej takie

ważne parametry życiowe, jak stan przytomności, częstość i regularność oddechu,

częstość i miarowość akcji serca, wysokość ciśnienia tętniczego, temperatura ciała,

stan nawodnienia - należy niezwłocznie podjąć decyzję o rozpoczęciu leczenia

podtrzymującego, jeśli jest ono w ogóle konieczne oraz o zastosowaniu innych

procedur leczniczych, nastawionych na eliminację trucizny z ustroju (prowokowanie

wymiotów, płukanie żołądka, hemodializa, hemoperfuzja) lub /i zmniejszenie jej

toksycznych oddziaływań (podanie węgla aktywowanego, zastosowanie odtrutek).

Należy szybko odpowiedzieć na pytanie, czy takie leczenie jest potrzebne i kiedy

trzeba będzie je zastosować.101

Wybór sposobu leczenia ostrego zatrucia jest zasadniczo uzależniony przede

wszystkim od rodzaju substancji toksycznej, jednej lub kilku (bywają zatrucia

mieszane, szczególnie zatrucia lekami, pomiędzy którymi niemal zawsze zachodzą

interakcje), od jej toksyczności (podanej przez laboratoria), od dawki przyjętej i

prawdopodobnie wchłoniętej (ważny jest czas, jaki upłynął od momentu pierwszego

kontaktu z trucizną), od miejsca jej pierwotnego oddziaływania (nagromadzenia) i

wchłaniania (skóra, żołądek, płuca).

Jeśli trucizna została już rozpoznana, należy koniecznie uzyskać odpowiedź na

pytanie, jaka jest jej toksykokinetyka, którą określają takie parametry jak szybkość,

stopień, zakres wchłaniania, czas osiągania szczytowego stężenia we krwi oraz jego

wartość, dystrybucja tkankowa, metabolizm (miejsce, rodzaj i szybkość), wydalanie

(drogi, szybkość, rodzaj substancji wydalanej). Znajomość parametrów

toksykokinetyki pozwala zastosować właściwe metody leczenia swoistego.

We wczesnym okresie zatrucia, gdy jego kliniczne objawy są jeszcze słabo

wyrażone, zasadniczym zagadnieniem staje się usunięcie trucizny. W przypadku

zatrucia przez skórę i spojówki sprawa jest dość prosta, gdyż niemal każdą truciznę                                                              100 A. Zawadzki, Medycyna ratunkowa i katastrof, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2007, s. 280  101 J. Jakubaszko, A. Ryś, Ratownictwo medyczne w Polsce. Wydawnictwo Zdrowie i Zarządzanie, Kraków 2002, s. 56 

62 

 

można zmyć używając bieżącej wody; spojówki zawsze trzeba przepłukiwać

fizjologicznym roztworem chlorku sodowego.

Połknięta trucizna, o ile jeszcze pozostaje w żołądku, powinna być z niego jak

najszybciej usunięta. Najprostszą metodą pozbywania się jej są prowokowane

wymioty albo płukanie żołądka. Współczesne badania wykazują, że warto

prowokować wymioty lub/i wykonywać płukanie żołądka, jeśli połknięta trucizna

pozostaje w nim nie dłużej niż jedną godzinę. Jeśli jednak od zażycia trucizny

upłynęło więcej czasu, to w większości przypadków ani wymioty ani płukanie żołądka

nie przyniosą spodziewanych korzyści.

Niejednokrotnie zdarza się stwierdzić obecność jakichś pozostałości substancji

toksycznej w popłuczynach uzyskanych w czasie dłuższym niż jedna godzina od

zatrucia. Z reguły nie jest to substancja czynna, lecz resztki jej nietoksycznego

nośnika, np. masy tabletkowej.

Niestety, nawet najlepiej wykonane płukanie żołądka nie jest szczególnie

efektywne. Badania eksperymentalne wykazały, że za jego pomocą można odzyskać

co najwyżej ok. 10% połkniętej trucizny.102

Płukanie żołądka polega na podawaniu do wypicia kilku, jedna po drugiej,

stosunkowo niedużych porcji wody pitnej (ok 300 ml - 5 ml/kg wagi ciała), a

następnie na wymuszaniu wymiotów. Można osobie zatrutej wprowadzić (najlepiej

przez nos) sondę do żołądka i wlewać przez nią małe porcje wody, a potem za pomocą

dużej strzykawki odsysać popłuczyny. Płukanie żołądka, choć wydaje się proste i

bezpieczne, czasami bywa jednak ryzykowne, zwłaszcza gdy osoba zatruta ma

zaburzenia świadomości i nie jest w stanie współpracować z ratownikiem. W

przypadku, gdy osoba jest przytomna, płukanie żołądka można wykonać w domu; jeśli

są zaburzenia świadomości - w domu płukać żołądka nie wolno.103

Jeśli osoba zatruta ma poważne zaburzenia świadomości, należy przed

płukaniem żołądka wykonać tzw. intubację, czyli wprowadzić odpowiednią, dobrze

uszczelnioną rurkę do tchawicy, pozwalająca na swobodne, niczym nie zakłócone

oddychanie. Rurka dotchawicza chroni przed zachłyśnięciem i aspiracją treści

żołądkowej do dróg oddechowych. Niestety, statystyki dowodzą, że w czasie płukania

żołądka do zachłyśnięcia dochodzi aż w ok. 10% przypadków.

                                                             102 M. Tarasiuk, Pierwsza pomoc, Wydawnictwo Medyczne Górnicki, Warszawa 2007, s.17  103 J. Jakubaszko, Ratownik medyczny, Górnicki Wydawnictwo Medyczne, Wrocław 2007, s. 32 

63 

 

Osoba zatruta pobudzona psychoruchowo - powinna być przed płukaniem

żołądka uspokojona (jest to zresztą jedno z ważnych działań stabilizujących); w takich

sytuacjach zwykle stosuje się środki trankwilizujące, takie jak diazepam, czy

oksazepam.

Płukanie żołądka u małego dziecka, szczególnie u niemowlęcia, bywa

niebezpieczne, bowiem grozi perforacją przełyku. To powikłanie zdarza się w ok. 1%

przypadków, dlatego decyzja o płukaniu powinna być podjęta tylko przez lekarza;

najbezpieczniej byłoby je wykonać w warumkach szpitalnych pod okiem

anestezjologa.104

Są szczególne ostre zatrucia, w których płukanie żołądka jest bezwzględnie

przeciwskazane. Nie wolno go wykonywać w przypadku zatruć kwasami, zasadami i

innymi silnie drażniącymi oraz żrącymi substancjami. Szczególnie w tych właśnie

zatruciach zachodzi ogromne niebezpieczeństwo perforacji przełyku i żołądka,

których ściana jest pierwotnie uszkodzona przez truciznę. 105

W zatruciach substancjami żrącymi poleca się ich dylucję - czyli zmniejszenie

ich stężenia w przewodzie pokarmowym (szczególnie w żołądku) przez podawanie do

picia płynów, zwłaszcza wody; w przypadku kwasów może to być mleko. Pacjent

powinien wypić wodę w ilości 5 ml/kg masy ciała. Dylucja nie jest polecana w

zatruciach lekami, ponieważ sprzyja uwalnianiu się substancji czynnej z kapsułek lub

twardych polew.

Także w zatruciach rozpuszczalnikami płukanie żołądka bywa niebezpieczne i

nie jest polecane. Zachłyśnięcie się rozpuszczalnikiem (w tym benzyną) może

spowodować poważne uszkodzenie płuc i ciężką niewydolność oddechową!

W lżej przebiegających zatruciach, mniej niebezpiecznymi truciznami, wskazane

jest jedynie prowokowanie wymiotów. W niektórych krajach stosuje sie w tym celu

syrop ipekakuany, substancji, która pobudza do wymiotów. Większość toksykologów

uważa, że stosowanie ipekakuany nie ma żadnej przewagi nad mechanicznym

drażnieniem jamy ustnej i gardła pobudzającym wymioty.106

                                                             104 L. Brongel, Medycyna ratunkowa: obszar działania, Wydawnictwo Zdrowie i zarządzanie, T. II, nr 1, Kraków 2000, s. 62 105 J. Jakubaszko, A. Ryś, Ratownictwo medyczne w Polsce. Wydawnictwo Zdrowie i Zarządzanie, Kraków 2002, s. 57  106 A. Zawadzki, Medycyna ratunkowa i katastrof, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2007, s. 281 

64 

 

Płukanie żołądka jest, jak już wspomniano, procedurą o ograniczonych

możliwościach dekontaminacyjnych. Znacznie większe możliwości w zakresie

usuwania trucizn, szczególnie w zakresie zmniejszania stopnia ich wchłaniania,

przynosi stosowanie doustne węgla aktywowanego (tzw. węgla lekarskiego). Na

powierzchni węgla może sie w krótkim czasie osadzić (zaadsorbować) znacząca ilość

trucizny, w niektórych przypadkach w 75%, czasem a nawet w większym odsetku. Są

jednak substancje, szczególnie zjonizowane związki chemiczne, takie jak kwasy

nieorganiczne, zasady, sole cyjanowe, sole żelaza oraz inne związki nieorganiczne,

które źle adsorbują się na węglu. Węgiel aktywowany podaje sie doustnie w postaci

gęstej zawiesinie wodnej, często z dodatkiem substancji przeczyszczającej (najlepiej -

sorbitolu) w dawce 1-2 g/kg masy ciała. Dzieciom węgiel można podać w postaci

zawiesiny w coca-coli.

Warto po jednorazowym podaniu węgla aktywowanego wykonać płukanie

żołądka i po ostatnim jego opróżnieniu z wody - warto podać nieco większą porcję

węgla i pozostawić ją w żołądku. Ten pozostawiony węgiel będzie się przemieszczać

wzdłuż przewodu pokarmowego, a na jego powierzchni będą się w tym czasie

adsorbować resztki niewchłoniętej trucizny.

Podawanie węgla musi być zawsze wykonywane pod kontrolą. Źle

kontrolowane wymioty lub niesprawne odsysanie treści żołądkowej u osoby z

zaburzeniami świadomości zagrażają zarzuceniem zawiesiny węgla do dróg

oddechowych i wystąpieniem uszkodzeń tkanki płucnej oraz infekcji. U osób głębiej

nieprzytomnych podawanie przez sondę zawiesiny węgla musi być, tak jak w płukaniu

żołądka, poprzedzone dotchawiczą intubacją.

W przypadku zatrucia substancjami żrącymi nie powinno się podawać węgla,

ponieważ jego zawiesina może zasłonić poszukiwane za pomocą esofagoskopu

zmiany nadżerkowe lub owrzodzenia powstałe w wyniku zatrucia. U osób

nieprzytomnych podanie przez sondę węgla musi być, tak jak w płukaniu żołądka,

poprzedzone intubacją.107

Truciznę można usuwać stosując środki wywołujące biegunkę (siarczan

magnezu, sorbitol), jednak trzeba pamiętać, że te środki nie zmniejszają wchłaniania

                                                             107 S.H. Plantz, J. N. Adler, Medycyna ratunkowa, Wydawnictwo Urban and Partner, Wrocław 2003, s. 167 

65 

 

się trucizny. Uważa się, że główna zaleta środków biegunkotwórczych polega na

zmniejszaniu zaparć, które mogą się pojawić wskutek zażycia większej ilości węgla

aktywowanego. Ograniczeniem tej metody są przede wszystkim nudności, czasem

wymioty oraz kurczowe bóle brzucha. Zbyt intensywna biegunka może doprowadzić

do niebezpiecznego odwodnienia, szczególnie u małych dzieci i osób starszych.

Do usunięcia trucizny z przewodu pokarmowego można w szczególnych

sytuacjach zastosować technikę endoskopową, albo/i - zabieg chirurgiczny. Te

metody, zwłaszcza endoskopię, stosuje się do usuwania preparatów związków metali

ciężkich (arsenu, żelaza, rtęci), zażytych w dawkach śmiertelnych, a także

toksycznych ciał stałych, miedzy innymi bardzo niebezpiecznych baterii do drobnych

elektronicznych urządzeń. Te baterie mają w składzie silne zasady. Ich wyciek może

spowodować perforację jelita.

W niektórych zatruciach można zastosować metody przyspieszające eliminacje

trucizny z ustroju. Jedna z nich jest łatwo dostępna i polega na wielokrotnym (co 2-4

godziny) podawaniu węgla aktywowanego w dawce 1 g/kg masy ciała. Za pomocą tej

metody można skutecznie zwiększyć eliminację z ustroju bardzo wielu substancji,

szczególnie leków, oczywiście tych, które węgiel skutecznie adsorbuje na swojej

powierzchni.108

Do innych metod przyspieszonej eliminacji należą - forsowana diureza oraz

hemodializa i hemoperfuzja. Forsowana diureza polega na dożylnym podaniu osobie

zatrutej dużej ilości izotonicznych płynów. Idzie o to, by tą drogą uzyskać duże ilości

moczu, a wraz z nim - duże ilości trucizny. Ta metoda ma sens tylko wówczas, gdy

trucizna pierwotnie w dużej ilości wydala się przez nerki. Forsowana diureza jest

zupełnie nieskuteczna w zatruciach substancjami metabolizowanymi w wątrobie i

wydalanymi głównie ze stolcem.109

Hemodializa polega na usuwaniu trucizny za pomocą sztucznej nerki, takiej

samej, jakiej używa się do nerkozastępczego leczenia przewlekłej niewydolności

nerek. Ta metoda jest tylko wówczas skuteczna, gdy stężenie trucizny we krwi jest

bardzo duże, a stopień jej związania z narządami mały. Na dodatek taka trucizna, by

mogła być skutecznie usunięta z krwi, nie powinna być związana z jej białkami,                                                              108 J. Jakubaszko, A. Ryś, Ratownictwo medyczne w Polsce. Wydawnictwo Zdrowie i Zarządzanie, Kraków 2002, s. 56 109 S.H. Plantz, J. N. Adler, Medycyna ratunkowa, Wydawnictwo Urban and Partner, Wrocław 2003, s. 164 

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 38 pages
Pobierz dokument