Model intelektu Guilforda, Notatki'z Psychologia. Akademia Muzyczna w Krakowie
Pyfcio66
Pyfcio66

Model intelektu Guilforda, Notatki'z Psychologia. Akademia Muzyczna w Krakowie

5 str.
20Liczba odwiedzin
Opis
Model intelektu opiera się na poznawczej koncepcji człowieka (por. Kozielecki 19T0, część III), zgodnie z którą człowiek odbiera informacje, przechowuje je, przetwarza i ocenia wyniki swej działalności.
20 punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 str. / 5
To jest jedynie podgląd.
3 wyświetlane ||| 3 wyświetlanych na 5 str.
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 wyświetlane ||| 3 wyświetlanych na 5 str.
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 wyświetlane ||| 3 wyświetlanych na 5 str.
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 wyświetlane ||| 3 wyświetlanych na 5 str.
Pobierz dokument

1. Model intelektu Guilforda Za zasadniczą przyczynę braku istotnych osiągnięć psychologii twórczości uznał Guilford (1950)

0 0 1 Fogólną tendencję'do odwoływa nia się w badaniach nad wyższymi procesami myślowymi

0 0 1 F

0 0 1 Fczło wieka do teoretycznego modelu S — R (bodźca — reakcji), pod czas gdy model ten —

nawet przy uwzględnieniu liczhyjeh zmiennych pośredniczących i interweniujących — jest z tt«ji 0 0 1 Fswych uproszczeń nieprzydatny jako punkt odniesienia w bada niach nad twórczością. Toteż

kierunek badań wyznaczać powinna bardziej adekwatna do złożoności procesów myślowych 0 0 1 F

0 0 1 Fkoncep cja teoretyczna. Może nią być — zdaniem Guilforda — kon cepcja cech, czyli względnie

trwałych, mierzalnych właściwości stanowiących o różnicach między ludźmi. Podstawą badań nad 0 0 1 Ftwórczością może być analiza czynnikowa pozwalająca na pre cyzyjny pomiarv elementarnych

0 0 1 Fzdolności ludzkich, czyli we wnętrznych czynników warunkujących wyniki osiągane przez

różnych ludzi przy rozwiązywaniu określonych zadań testowych. 0 0 1 FO potencjale twórczyń? danej osoby decydują głównie zdol ności intelektualne, ale nie tylko one;

duże znaczenie mają tu także pewne cechy temperameritałne i motywacyjne oraz 0 0 1 F

0 0 1 Fzainte resowania. Minio to Guilford i jego współpracownicy skoncen trowali się tylko nad

0 0 1 Fproblemem identyfikacji i pomiaru zdol ności intelektualnych. Owocem wieloletnich badań jest

0 0 1 F

0 0 1 Ftrójwy miarowy teoretyczny model intelektu (Guilford 1978) uwzględ niający — na wzór tablicy

okresowej pierwiasitków Mendeleje-wa — zidentyfikowane już i hipotetyczne zdolności 0 0 1 Fintelektual ne człowieka.

Model intefektu opiera się na poznawczej koncepcji człowieka (por. Kozielecki 19T0, część III), 0 0 1 Fzgodnie z którą człowiek od biera informacje, przechowuje je, przetwarza i ocenia wyniki swej

działalności; człowiek jest więc samodzielnym podmiotem przyjmującym wobec rzeczywistości 0 0 1 Fpostawę badawczą. Jego za chowanie zależy tedy nie tylej od układu bodźców i rozkładu

wzmocnień, jak chce behawioryzm, i nie tyle od nieświadomych impulsów wchodzących w 0 0 1 Fkonflikt ze zrnternalizowanymi nor mami kultury, jak chce psychoanaliza, ile od informacji płyną-

łych ae świata zewnętrznego i zakodowanych w pamięci. Infor-|taoja rozumiana jest bardzo szeroko, „...jako coś, co jest różni-fowane przez organizm" (Guilford 1978, s. 426); informacją jest męc każda treść pochodząca ze świata lub wytwarzana przez * Każdą ze zdolności intelektualnych uwzględnionych w modelu, [teletetu rozpatrywać można w trzech aspektach: treści, będą-rch przedmiotem operacji poznawczych, samych operacji i ich <w. Każdą więc zdolność zaklasyfikować można na trzy , _„ (Guilford 1978\ s. 136 n.). Zdolności różnią się ze względu na rodzaj informacji, a te edstaiwione być mogą w postaci:

0 0 1 Ffiguralnej — figury geometryczne, przedmioty, cechy przed miotów, rysunki, obrazy, |)

symbolicznej — litery, sylaby, cyfry, umowne znaki, i) semantycznej — pojęcia, sądy, wypowiedzi, i) behawioralnej — zachowania. «i Zdolności różnią się ze względu na rodzaj operacji umysło-|wych. Guilford wyróżnia pięć klas operacji umysłowych: pa-nięć l cztery rodzaje myślenia: i) operacje poznawcze, polegające na odkrywaniu, poznawaniu lub rozpoznawaniu informacji, >

0 0 1 Foperacje (pamięciowe, polegające na zapamiętywaniu i prze chowywaniu informacji, f) operacje

0 0 1 Fmyślenia feonwergencyjnego, polegające na wytwa rzaniu informacji w sytuacjach, w których

0 0 1 Fistnieje tylko jed na poprawna odpowiedź,

operacje myślenia dywergencyjnego, polegające na wytwa-razaniu możliwie różnorodnych rozwiązań tego samego problemu, "

0 0 1 F|5) operacje oceny, polegające na wartościowaniu i podejmowa niu decyzji dotyczących

przydatności, poprawności lub odpo-wiedńiości danego typu informacji. V p Operacje umysłowe są najważniejszym aspektem zdolności Intelektualnych. Relacje zachodzące między poszczególnymi ope-|naejami przedstawić można następująco:

0 0 1 FZdolności różnią się wreszcie ze względu na rodzaj możli wych wytworów operacji

umysłowych. Pojęcie wytworu odnosi się do formy, w Jakiej występuje dana informacja. Informacje mogą być ujęte w formie: • 1) jednostek — rzeczy, wydizielon* całości, figury, Śj klas — grupy pojedynczych informacji, obiektów o jednej lub więcej cechach wspólnych,

0 0 1 F3) relacji — stosunki występujące między jednostkami informa cyjnymi,

0 0 1 F4) systemów —' układy wzajemnie zależnych od siebie i wcho dzących w interakcje

części, jak równanie matematyczne, plan, program, 5) przekształceń różnorodnych informacji, 6) implikacji — przewidywanie następstw na podstawie danych informacji.

0 0 1 FW teoretycznym modelu intelektu uwzględnia się 120 zdol ności elementajmych

0 0 1 Fotrzymanych w wyniku fcombiinac j i wszyst kich kategorii treści, operacji i wytworów.

0 0 1 FPunktem wyjścia tworzenia modelu intelektu było postawie nie hipotez dotyczących liczby i

natury zdolności elementarnych, skonstruowanie odpowiednich testów do ich pomiaru, a nastąp- ;;:-

nie przebadanie określonej grupy osób i przeanalizowanie uzy-skanych wyników za pomocą analizy czynnikowej, przede wszystkim w celu sprawdzenia, czy zakładane zdolności w ogóle '

0 0 1 Fistnieją. Każda ze zdolności elementarnych (czynników) repre zentowania jest przynajmniej przez

0 0 1 Fitrzy testy stanowiące defi nicje operacyjne danej zdolności.

0 0 1 FTeoretyczny model intelektu krytykowano wielokrotnie z róż nych pozycji. Wskazywano m.in. na:

— ograniczenia możliwości stosowania analizy czynnikowej jako takiej; dzięki niej wykryć można 0 0 1 F

0 0 1 Ftylko te zdolności elemen tarne, których istnienie założono a priori i do których po miaru

skonstruowano odpowiednie testy (Hilgard 1959, s. 170), — zmienność uzyskiwanych wyników w zależności od populacji, z której pobrano próbę do badań (Wanninger 1980, s. 17), — atomistyczny charakter i pozorną systematyczność modelu, podkreślenie poziomu wyników czynności myślenia kosztem analizy ich przebiegu (Kozielecki 1968, s. 156 n.),

0 0 1 F— brak uwzględnienia powiązań i interakcji między poszczegól nymi zdolnościami

elementarnymi, co sprawia, że mamy w istocie do czynienia nie z psychologicznym modelem 0 0 1 F

0 0 1 Finteli gencji, a z logicznym schematem testów luib taksonomią ce lów dydaktycznych* (Nosal

1974), — brak uwzględnienia stylistycznych i rozwojowych aspektów funkcjonowania ludzkiego umysłu (Messick 1973, s. 269 n.) itd. Nie bacząc jednak na to, czy teoria Guilforda jest adekwatna jako model intelektu, czy wyjaśnia istotę i genezą zdolności, stwierdzić trzeba, że przedstawia ona w uporządkowany sposób sumę

0 0 1 Fwiedzy o odkrytych już zdolnościach intelektualnych czło wieka.

Jednym z najważniejszych odkryć Guilforda jest ustalenie, że zdolności produktywne podzielić można na dwie klasy; na zdolności wytwarzania dywergencyjnego i konwergencyjnego. (Aby

0 0 1 Funiknąć wieloznaczności terminu „myślenie", w później szych pracach Gułlford zastępuje go

terminem „wytwarzanie"). W procesie twórczym szczególną rolę odgrywa wytwarzanie dywergencyjne. Myślenie twórcze zdefiniować bowiem można jako myślenie dywergencyjne, oo nie oznacza jednak, że tśdol-7 ności myślenia dywergencyjnego wyczerpują wszystkie zdolności istotne dla procesu twórczego (Guilford 1959, s. 157; 1964, s. 575). Myślenie twórcze

0 0 1 Fcharakteryzuje się poszukiwaniem różnorod nych rozwiązań tego samego problemu,

rozwiązywaniem zadań wymagających więcej niż jednego poprawnego rozwiązania. O ile początkowo Guilford (1950; 1959) podkreślał wielką rolę, jaką pełnią w twórczości określone czynniki, to w późniejszych pracach (np. Guilford 1973) podkreślał, że twórczość wymaga

0 0 1 Fharmonijnego wykorzystania wszystkich zdolności uwzględnio nych w modelu intelektu, a co

0 0 1 Fwięcej, wymaga innych* niż zdol ności cech człowieka. '

2. Czynniki twórczości Wysuwając hipotezy dotyczące zdolności intelektualnych (czynników) składających się na zdolności twórcze, Guilford - oparł się na czterech zasadniczych przesłankach. 1. Nie ma jednej ogólnej zdolności twórczej, tak jak nie ma ogólnych zdolności analizy i syntezy

0 0 1 Fczy rozwiązywania proble mów; należy więc raczej mówić o różnych zdolnościach

0 0 1 Felemen tarnych składających się na (twórczość, różne osoby mogą się cha-rakteryzować różnymi

kombinacjami tych zdolności. 2. Nie ma zasadniczych różnic między twórczością widoczną w różnych obszarach działalności

0 0 1 Fludzkiej; te same zdolności ele mentarne występują u naukowców, malarzy, pisarzy, kompozy-

torów, różny jest tylko ich poziom i tworzą różne kombinacje. 3. Czynniki twórczości rozpatrywać można jako zmienne, przyjmujące w danej populacji

0 0 1 Fgeneralnej różne wartości; roz kłady wartości tych zmiennych zbliżone są do rozkładu

0 0 1 Fnormal nego, krzywej Gaussa.

4. Skoro istnieją względnie trwałe różnice indywidualne w f>o-ziornie zdolności twórczych, to 0 0 1 Fzdolności te wykryć można za po mocą analizy czynnikowej.

^ Nie wszystkie hipotezy wysunięte przez viuu.Lv.iwa „ *.— .-ił znalazły potwierdzenie w danych empirycznych. Okazało się | przykład, że wyniki badań testowych nie potwierdziły, xzda-lać Ijy się mogło, zdroworozsądkowych .hipotez o znacznej roli, »ką miały odgrywać w twórczości adolmści analizy i synltezy. l Do najważniejszych czynników twórczości należą — o czym |rła już mowa — zdolności wytwarzania dywergencyjnego, cho-jaż duże znaczenie mają także niektóre zdolności poznawcze, dolności wytwarzania konwergencyjnego i zdolności oceniania. Ponieważ zdolności elementarne są na gruncie teoretycznego nodelu intelektu definiowane operacyjnie, poprzez opisanie te-ftów służących do ich pomiaru (z reguły trzech), to poruszając temat czynników twórczości nie sposób pominąć przykładów te-ftów poszczególnych zdolności intelektualnych. l- W dotychczasowych badaniach Guilford uwzględniał głównie jfreści figuralne, symboliczne i semantyczne. | Poniżej podaję wykaz najważniejszych czynników twórczości |por. np: Guilford 1959; 1962; a także Strzałecki 1969; Pietrasiński 1969).

l „1. Płynność myślenia. definiowana jest jako zdolność do wy- jtworzenia w krótkim czasie słów, sentencji, idei, pomysłów itp. fWiskażnikiem poziomu płynności myślenia jest liczba wytworzo-|tych pomysłów. j W istocie na płynność myślenia składają się cztery odrębne fćzynniki: . |a) płynność słowna, czyli „wytwarzanie dywergencyjne symbo-j; licznych jednostek" — test przedrostków lub przyrostków (na-| leży podać słowo odpowiednio zaczynające się lub kończą- I' ce), b) płynność pojęciowa, czyli „wytwarzanie dywergencyjne se-f mantycznych jednostek" — test płynności pojęciowej (należy | wymienić w określonym czasie jak najwięcej przedmiotów da-;I nej kategorii, np. przedmiotów .ostrych, hałaśliwych), l c) płynnośćy skojarzeniowa, czyli „wytwarzanie dywergencyjne i 0 01 Fsemantycznych relacji" — test kontroli skojarzeń (należy po dać jak najwięcej synonimów wymienionych słów), d) płynność ekspresyjni, czyli „wytwarzanie

0 0 1 Fdywergencyjniń Se mantycznych systemów" — test układania zdań (należy «łO^ żyć zdania

zawierające dane słowa). 0 0 1 FIm większy poziom płynności myślenia, tym większe prawdo podobieństwo, f e wśród

0 0 1 Fwytworzonych informacji pojawi się pra widłowe rozwiązanie danego problemu lub odpowiedź

0 0 1 Fnajlepiej spełniająca warunki zadania. Można też przewidywać, że im wię ksza płynność

0 0 1 Fmyślenia, tym większa szansa wystąpienia odpo wiedzi oryginalnych. .

0 0 1 F2. Giętkość myślenia jest przeciwieństwem sztywności myśle nia. Zjawisko sztywności

myślenia,rozpatrywać można jako kWe-sltię bądź nastawienia umysłowego czy też schematu 0 0 1 Fpostępowa nia (Einstellung, set), bądź fiksacji funkcjonalnej. Jeżeli dana osoba stosuje

wypróbowany, po wielekroć sprawdzony już sposób postępowania przy rozwiązywaniu całkowicie nowego problemu, mimo że sposób ów jest mało efektywny lub zgoła całkowicie • nieprzydatny, wówczas mówić można o przyjęciu przez tę osobę pewnego nastawienia umysłowego. Jeżeli

0 0 1 Fnaitomiasit użycie jakie goś przedmiotu codziennego użytku w jednej funkcji, tzw. funkcji

specyficznej, utrudnia danej osobie użycie (tegoż przedmiotu w od-%iemny od zwykłego sposób, czyli w tzw. fiunkcji ordespecyfkznej, wówczas można mówić o fiksacji funkcjonalnej. Na

0 0 1 F

0 0 1 F{podstawie roż nych eksperymentów, w których używano przedmiotów codzien nego użytku (np.

świdra, szczypiec, odważnika) Duncker (1945) sformułował szereg twierdzeń dotyczących 0 0 1 Fwarunków ułatwiają cych i utrudniających wystąpienie i utrzymywanie się zjawiska fiksacji

fumikej0nałnej. ^ 0 0 1 FPojęcie nastawienia umysłowego dotyczy więc metod rozwią zywania problemów, pojęcie fiksacji

funkcjonalnej dotyczy zaś obiektów, którymi manipuluje się przy rozwiązywaniu różnego typu problemów. Nad zagadnieniem sztywności myślenia jpflze-prowadzono wiele klasycznych już

dzisiaj badań. Ich wyniki obszernie referuje Kozielecki (1968; 1969). Pozytywnie zaś giętkość myślenia definiuje się jako zdolność wytwarzania jakościowo różnych wytworów, jako zdolność do częstych zmian kierunku myślenia. : Guilford wyróżnia dwa rodzaje giętkości mydlenia: a) giętkość spontaniczną, czyli „wytwarzanie dywergencyjne Mas" głównie semantycznych — test niezwykłych zastosowań ' (należy podać najbardziej niezwykłe zastosowanie, np. cegły, ; książki),

0 0 1 Fb) giętkość adaptacyjną, czyli „wytwarzanie dywergencyjne sy stemów" głównie figuralnych —

0 0 1 Ftest zapałek (usuwając z da nego układu pewną Jdczibę zapałek należy utworzyć określoną

' liczbę kwadratów lub trójkątów). 3. Oryginalność myślenia, czyli „wytwarzanie dywergencyjne przekształceń" na różnego rodzaju treściach, chociaż najczęściej mówi Guilford o treściach semantycznych. Zdolność ta pozwala nie tylko zmieniać kierunek myślenia, ale umożliwia wyjście poza

0 0 1 Fstereotypowe, najbardziej narzuca jące się rozwiązania i dostrzeżenie nowych, niezwykłych

aspektów sytuacji. 0 0 1 FTermin „oryginalność" ma wiele różnych znaczeń (Wilson, Gu ilford, Ohristensen 1962). Tutaj

znaczy on tyle, co zdolność do Wytwarzania oryginalnych pomysłów czy wytworów. Wytwory oryginalne to wytwory nowe, to znaczy takie, które przedtem nie istniały. Zachodzi pytanie: nie istniały — w sensie obiektywnym czy subiektywnym, jako fakt społeczny i kulturowy czy jako

0 0 1 Ffaktt psychologiczny? To, czy coś jest nowe w sensie- obiektyw nym* ustalić można jedynie post

0 0 1 Ffactum, niekiedy dopiero z per spektywy wielu lat Ustalenie czy coś jest nowe w sensie

0 0 1 Fsubiek tywnym jest zazwyczaj równie trudne z braku odpowiedniego układu odniesienia. Tak więc

wytwór nowy, pojmowany zarówno jako fakt kulturowy,' jak i psychologiczny, niezmiernie trudno 0 0 1 Fzdefiniować jest h!c et nunc, toteż dla celów badawczych przyj muje się równoważną definicję

0 0 1 Fnowości, a co za tym idzie i ory ginalności. Zgodnie Z tą definicją 'wytwór oryginalny to wytwór:

0 0 1 Fa) niezwyfeły (umcomimon) w sensie statysttyczmym, tzm. 'taki, któ ry stosunkowo rzadko

występu je'w badanej grupie osób, 0 0 1 Fb) wymagający uprzedniego powiązania ze sobą odległych, nie zwykłych (unusual),

niekonwencjonalnych skojarzeń, e) oceniony jako 'pomysłowy (clever), niecodzienny, 0 0 1 Fnieoczekiwa ny. •

Przy konstruowaniu ilościowego wskaźnika poziomu oryginal-v ności myślenia uwzględnia się nie tylko wymienione wyżej cechy definicyjne oryginalności, ale także adekwatność wytworu (i

0 0 1 Fwio dących doń zachowań) do sytuacji zadaniowej. Odpowiedniość wytworu to właściwość

oceniana w związku z konkretną sytuacją, do której odnosi się wytwór. Rozwiązanie odpowiednie do danej sytuacji musi spełniać jej wymogi. Kryterium to wprowadza się, aby wyeliminować pomysły bezsensowne.

0 0 1 FW badaniach nad oryginalnością myślenia stosuje się najczęś ciej test przewidywania następstw

(należy podać nieprzewidziane następstwa danego zdarzenia lub stanu rzeczy) oraz test 0 0 1 F

0 0 1 Fwynaj dywania tytułów (należy' podać najbardziej pomysłowe; i zaska kujące tytuły krótkich

opowiadań). Wykorzystuje się też niektóre testy służące do pomiaru poziomu płynności i giętkości myśle- nia. 4. Wrażliwość na problemy, czyli „ocenianie semantycznych

0 0 1 Fimplikacji". Zdolność ta pozwala wykryć luki i trudności wystę pujące w różnych sytuacjach.

Dana osoba ma w tym większym ' stopniu wykształconą tę zdolność, im lepiej potrafi przewidywać następstwa różnych zjawisk oraz im lepiej potrafi wyikrywa6 niekonsekwencje, braki planów, projektów, pomysłów itp.

0 0 1 FDo pomiaru wrażliwości na problemy wykorzystuje się naj częściej test dostrzegania problemów

(należy wymienić problemy, jakie mogą wyłonić się w. związku, z różnymi przedmiotami 0 0 1 Fco dziennego użytku) oraz test dostrzegania wad (należy wskazać główne wady i mankamenty

danego planu). Do innych czynników, od których uzależniony jest poziom myślenia twórczego, Guilford zalicza

0 0 1 Fopracowanie, czyli „wytwa rzanie figuralnych i semantycznych implikacji" oraz redefiniówa-nie,

0 0 1 Fczyli „wytwarzanie konwergencyjne przekształceń" na różne go rodzaju treściach.

Guilforda program badań nad twórczością oraz uzyskane przez niego wyniki były, podobnie jak 0 0 1 Fsam czynnikowy model ludzkie go umysłu, przedmiotem częstej krytyki. Podkreślano m. im

0 0 1 F• jednostronność w doborze prób do badań', większość czynni ków twórczości wykryto wśród

rekrutów, starszych uczniów i studentów; y? badaniach pominięto wiele grup zawodowych,, a także kobiety (Wanninger 1980, s. 17); - brak uwzględniania w badaniach, mimo wielokrotnych dek^a-racji, innych, niż zdolności, cech ludzi oraz roli oddziaływań środowiskowych;

0 0 1 F- hybrydalny charakter niektórych czynników twórczości, głów nie oryginalności; sam Guilford

(1964, s. 580) stwierdza W związku z tym: „...być może oryginalność jest zmienną tempe- ramentalną lub motywacyjną, ogólnym nastawieniem (set), aby być niekonwencjonalnym lub

0 0 1 Funikać powtarzania tego, co czy nią inni"; badania Strelaua (1977) wskazują na pozytywny

związek korelacyjny między płynnością i giętkością (zarówno figuralną, jak i semantyczną) a 0 0 1 Fruchliwością centralnego ukła du nerwowego, można więc sądzić, że o różnicach

0 0 1 Findywidual nych w wykonaniu testów służących do pomiaru płynności i giętkości stanowią nie

0 0 1 Ftyle hipotetyczne czynniki zwane zdol nościami, ile cechy temperamentu;

— brak jednoznacznych danych pozwalających na rozstrzygnięcie problemu trafności diagnostycznej i prognostycznej testów twórczości (Strzałecki 1969, s. 85); — położenie nacisku na ezybkość wykonywania zadań testowych, tworzenie ogólnego klimatu emocjonalnego nie sprzyjającego twórczości, brak „komfortu" psychicznego (Waliach i Kogan 1905, s. 30) itd. Wiele z tych i innych nie wymienionych tu zarzutów uwzględ-.nił Torrance, adaptując twierdzenia

0 0 1 Fteoretyczne i szereg rozwią zań metodologicznych Guilforda do badań nad uczniami i dla

0 0 1 Fpo trzeb, szkoły.

Szymański M. S (1987). Twórczość i style poznawcze uczniów. Warszawa, WSIP

Brak komentarzy
To jest jedynie podgląd.
3 wyświetlane ||| 3 wyświetlanych na 5 str.
Pobierz dokument