Prawo rzymskie - Notatki - Prawo, Notatki'z Prawo. Uniwersytet Warszawski
Lady_Pank
Lady_Pank

Prawo rzymskie - Notatki - Prawo, Notatki'z Prawo. Uniwersytet Warszawski

34 str.
6Liczba pobrań
1000+Liczba odwiedzin
Opis
Prawo: notatki z zakresu prawa dotyczące prawa rzymskiego; charakterystyka prawa epoki niewolnictwa, okresy historycznego rozwoju prawa.
20 punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 str. / 34
To jest jedynie podgląd.
3 wyświetlane ||| 3 wyświetlanych na 34 str.
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 wyświetlane ||| 3 wyświetlanych na 34 str.
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 wyświetlane ||| 3 wyświetlanych na 34 str.
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 wyświetlane ||| 3 wyświetlanych na 34 str.
Pobierz dokument

1

Prawo rzymskie- Zagadnienia wstępne 1.Przedmiot wykładu prawa rzymskiego prawo obowiązujące w starożytnym Rzymie od 753r. p.n.e., do śmierci cesarza Justyniana (565r. n.e.)

Za Justyniana Digesta, Institutiones i Codex . Te 3 dzieła oraz Novellae tworzą Corpus Iuris Civilis, podstawowe źródło

wiedzy o prawie rzymskim

2.Pojęcie prawa w Rzymie odróżnianie norm prawnych o innych norm postępowania. Pojmowanie w sposób abstrakcyjny.

Casus- konkretny przypadek

Ius est ars boni et aequi –prawo jest sztuką stosowania tego co dobre i słuszne

Prawo (przedmiotowe) –zgodny z zasadami słuszności i sprawiedliwości zespół reguł postępowania w społeczności

zorganizowanej, uchwalony lub usankcjonowany przez tę społeczność, albo przez organ wyposażony w władzę legislacyjną, a

których przestrzegania gwarantowane było w zasadzie w drodze przymusu.

3.Charakterystyka prawa epoki niewolnictwa prawa despotii wschodnich- gospodarka związana z eksploatacją ziemi i handlem lądowym, prawo ze względu na podejście

do despotycznego władcy przepojone elementami sakralnymi. Duża surowość prawa karnego. Brak zwartego systemu prawa

prywatnego. Przepisy ujmowane w sposób kazuistyczny

prawa greckie- wysoko w pozycji prawa jednostki, związane z gospodarką morską, partykularyzm. Najbardziej rozwinięte

prawo attyckie, pewna doza ogólniejszych unormowań, ale brak jednolitych konstrukcji teoretycznych, w dalszym ciągu

kazuistyczny charakter

5.Systematyka prawa rzymskiego Systematyka Gaiusa (II w. n.e.) z Institutiones  1. personae –osób

2. res – rzeczy

3.actiones – powództwa

Systematyka niemieckiej szkoły pandektystów (XIX w.)  1. Część ogólna traktująca o podmiotach (prawo osobowe) i

przedmiotach stosunków prawnych oraz czynnościach prawnych

2. Prawo zobowiązań

3. Prawo rzeczowe

4. Prawo familijne

5. Prawo spadkowe

6.Okresy historycznego rozwoju prawa Państwo rzymskie  1.Monarchia 753r. p.n.e. 509r. p.n.e.

2.Republika 509r. p.n.e. – 27r. p.n.e.

3.Pryncypat 27r. p.n.e. – 284r. n.e.

4.Dominat 284r. n.e. – 565r. n.e.

Prawo rzymskie 1.Okres prawa archaicznego 753r. p.n.e. – poł. III w.p.n.e. Prawo obywateli (Quirites) zwane

prawem kwirytarnym, przede wszystkim prawem zwyczajowym

2.Okres rozwoju i prawa klasycznego poł. III w. p.n.e. – 235r. n.e. pojawienie się ze względu na

wymianę międzynarodową nowego działu prawa ius gentium. Podział wewnątrz na okres prawa przedklasycznego (ostatnie

wieki republiki) i okres prawa klasycznego (pierwsze wieki pryncypatu)

3.Okres schyłkowy (okres poklasyczny) 235r. n.e. – 565r. n.e.

7.Rzymskie podziały prawa 1.Ius civile, ius peregrinorum i ius gentium

obowiązywanie zasady personalności (osobowości) prawa

ius civile - prawo rzymskie dostępne tylko dla obywatela rzymskiego (względy osobowości prawa). Składa się z wąsko

rozumianego ius civile tj. uchwał senatu, konstytucji cesarskich i opinii jurysprudencji oraz ius honorarium (stworzonych na

podstawie edyktów urzędów jurysprudencji)

ius peregrinorum – prawo przebywających na terenie Rzymu cudzoziemców (w myśl zasady personalności prawa)

ius gentium – po przekształceniu Rzymu w imperium stosunki z obcokrajowcami, nie wystarcza dawne sformalizowane ius

civile, powstaje nowy dział prawa któremu patronuje pretor dla peregrynów. Jego zasady opierają się na wzajemnym zaufaniu

stron (fides) i oraz zasadzie słuszności i sprawiedliwości (aequitas). Z ius gentium przenoszono niektóre postępowe instytucje

do ius civile . Ius gentium eliminuje konieczność stosowania norm kolizyjnych (częste przy różnych systemach prawnych).

Zbliżone do koncpecji prawa naturalnego

2.Ius publicum – ius privatumius publicum – prawo publiczne. Normy dotyczące organizacji ludu rzymskiego w postaci państwa

ius privatum – prawo prywatne. Normy ustanowione w interesie pojedynczych obywateli.

Linia podziału pomiędzy korzyścią na rzecz państwa jako całości z jednej strony, oraz na rzecz jednostek wchodzących w jego

skład z drugiej strony. Prymat państwa nad jednostką w prawie, jednak kojarzenie dobra jednostki z dobrem społeczeństwa.

3.Ius commune – ius singulare ius commune – prawo powszechne. Obejmuje normy mające ogólne zastosowanie

ius singulare – prawo wyjątkowe. Ma zastosowanie wyjątkowe, wprowadzone wbrew zasadzie, rodzaj wyjątku od reguły.

8.Prawo względne i bezwzględne Podział w łonie prawa podmiotowego. W zależności czy podmiot uprawniony może domagać się jakiegoś zachowania tylko od

określonej osoby (względne) ,czy też od kogokolwiek (bezwzględne)

9.Prawo bezwzględnie i względnie obowiązujące

2

ius cogens – prawo bezwzględnie obowiązujące, obejmuje przepisy prawne, które każdy podmiot musi w konkretnym

przypadku bezwzględnie respektować, nie mając żadnej możliwości uchylenia ich zastosowania przez własne oświadczenie

woli. Przede wszystkim przepisy prawa publicznego

ius dispositivum – względnie obowiązujące. Przepisy których stosowanie może być w konkretnym przypadku wyłączone przez

oświadczenie woli zainteresowanego podmiotu, mają znaczenie subsydiarne, pomocnicze

10.Prawo w znaczeniu przedmiotowym i podmiotowym Prawo w znaczeniu przedmiotowym- składa się nań całokształt norm regulujących ,za pomocą przymusu państwowego,

pewien zakres zewnętrznych zachowań ludzkich

Prawo podmiotowe – to przyznana komuś przez prawo przedmiotowe możliwość pewnego zachowania się oraz domagania się

określonego zachowania od innej osoby

Podział prawa podmiotowego  prawa majątkowe - mające wartość ekonomiczną ,oraz prawa niemajątkowe

11.Obowiązywanie normy w miejscu i czasie lex retro non agit – prawo nie działa wstecz

wsteczne działanie prawa tylko z względów natury moralnej, politycznej ,czy ekonomicznej

Pomimo personalności prawa wyjątki pozwalające posługiwać się nim nieobywatelom

89r. p.n.e. po wojnie z sprzymierzeńcami obywatelami Rzymu wszyscy mieszkańcy pół. Italskiego

212r. n.e.constitutio Antoniniana cesarza Karakalli

po roku 395r. po podziale konstytucje wydane w jednej części imperium miały moc w drugiej jeśli były podpisane imionami

obu władców

prawa ustalane przez cesarzy także dla poszczególnych prowincji

12.Interpretacja prawa Interpretacja prawa – to faza wstępna poprzedzająca zastosowanie normy prawnej, a polega na ustaleniu znaczenia określonej

normy albo przepisu prawa w toku ich stosowania

Podział na  1.autentyczną

2.legalną

3.sądową

4.doktrynalną (min. ius publice respondendi)

Różne rodzaje wykładni, podział  1.jęzkowa

2.logiczna

3.systemowa

4.celościowa (teleologiczna)

5.historyczna

Jeśli w wyniku porównania różnych rodzajów wykładni zakres znaczenia prawa taki sam jak w znaczeniu bezpośrednim 

interpretacja dosłowna. Gdy zakres stosowania szerszy charakter rozszerzający, a jeśli węższy charakter zwężający.

13.Prawo materialne i prawo formalne prawo materialne - w prawie cywilnym są to normy które regulują stosunki majątkowe między poszczególnymi podmiotami

prawo formalne (inaczej procesowe) – są to normy które regulują postępowanie podmiotów prawnych i organów państwowych

w toku dochodzenia przez zainteresowany podmiot zrealizowania norm prawa materialnego lub świadczenia odszkodowania z

tytułu wyrządzonej szkody

Ogólnie  prawo materialne reguluje obowiązki określonych podmiotów, których spełnienie ma podstawową doniosłość

społeczną, a prawo formalne reguluje postępowanie organów państwowych powołanych do wymiaru sprawiedliwości

14.Źródła poznania i powstania prawa

źródła prawaźródła poznania prawa fontes iuris cognescendi (źródła jurydyczne, epigraficzne i nieprawnicze)

źródła powstania prawa fontes iuris oriundi (prawo zwyczajowe, ustawy, działalność magistratur rzymskich,

senat, cesarz, jurysprudencja

Źródła prawa rzymskiego

A. Źródła prawa 15.Prawo zwyczajowe Pierwotnym źródłem prawa zwyczaj, ukształtowane na jego podstawie prawo to prawo zwyczajowe- mos maiorum .

Zwyczaj staje się normą prawną gdy jest uznany w społeczności zorganizowanej przez większość jako konieczny i stosowany

przez dłuższy czas w sposób niezmieniony

450r. p.n.e. powstaje ustawa XII tablic, lex duodecim tabularum określona jako źródło wszelkiego prawa, tak publicznego

jak i prywatnego, spis prawa zwyczajowego

Prawo zwyczajowe ma moc równą ustawie, a także moc uchylania ustaw

16.Ustawa Ustawa  (lex) jest to, co lud nakazuje i ustanawia. Ciałem ustawodawczym były zgromadzenia ludowe, comitia. Z inicjatywą

ustawodawczą występował magistratus ( konsul, pretor) zapytując zgromadzonych (rogatio) czy przyjmują projekt ustawy,

głosowanie początkowo jawnie, według centurii (comitia centuriata) lub tribus (comitia tributa) .Przyjęta ustawa wymagała

zatwierdzenia przez senat. Ustawa składa się z 3 części: praescriptio- zawierające nazwisko wnioskodawcy, określenie czasu i

miejsca głosowania, rogatio- sam tekst sanctio- dyspozycje gwarantujące jej przestrzeganie.

Podział za względu na sankcje 1.lex perfecta – sankcja nieważności dotyka rzeczy dokonanej wbrew jej postanowieniu

3

2.lex minus quam perfecta – uznaje czynność za ważną, ale za jej wykonanie przewiduje

sankcje karne

3.lex imperfecta – pozbawiona jest jakichkolwiek sankcji

Plebejusze mieli własne zgromadzenia, concilia plebis , pod przewodnictwem trybuna plebejskiego. Od 286r.p.n.e. lex

Hortensia uchwały mają moc wiążącą dla wszystkich obywateli

451r. p.n.e. zaczęto spisywać ustawę XII tablic, 10 osób, w 450r. p.n.e. dodano 2 tablice (łącznie 12) . Niewielka ilość

przepisów sakralnych, reguluje postępowanie sądowe i egzekucyjne, normuje spadkobranie ,ochronę własności, zobowiązania.

Traktuje też o czynnościach prawnych i prawie karnym.

Teoretyczne istnienie legendarnych ustaw królewskich (leges regiae)

17.Edykt pretorski wymiar sprawiedliwości (iurisidictio) znajdował się w okresie republiki do 367r. p.n.e. w ręku konsula, później pretora, od

242r.p.n.e. drugi pretor dla peregrynów (pierwszy miano pretora miejskiego)

władza przez rok, nie mógł wydawać ustaw ,ale jako jedna z magistratur wydawał:

edykt  (edictum) zawarte w nim zasady jakich zamierzał się trzymać wydający w czasie swego (1 rocznego) urzędowania

od 67r. p.n.e.lex Cornelia zmusza pretorów do ścisłego przestrzegania swoich edyktów

edictum tralaticium – część stała edyktu przechodząca do kolejnych

prawo tworzone przez pretorów –ius praetorium (przez operowanie środkami procesowymi i sankcjami)

edykt składa się z : części normatywnej –zapowiedź udzielania ochrony procesowej w określonych sytuacjach

części formularnej – zredagowane konkretne formuły jakimi miały się posługiwać strony w czasie procesu

Jurysdykcja na targowiskach – edyl kurulny ,też wydaje swój edykt

Na prowincji edykty wydają namiestnicy prowincjonalni

Prawo stworzone przez edykty to –ius honorarium

Prawo pretorskie by: wspierać –adiuvendi

uzupełniać – supplendi

korygować – corrigendi

W okresie pryncypatu, wzrost znaczenia pryncepsa jako legislatora- za Hadriana zredagowanie przez prawnika Juliana

jednolitego tekstu edyktu pretora i edyla kurulnego 130r. n.e. powstaje edykt wieczysty edictum perpetuum

18.Uchwały senatu w okresie republikańskim brak władzy ustawodawczej w jego rękach, jedynie wpływ poprzez auctoritas patrum zatwierdzanie

ustaw zgromadzeń ludowych

uchwały senatu –senatus consulta uzyskały moc prawa za czasów Augusta – 1 uchwała w 10r. n.e.

od czasów Sewerów senat ogranicza się do wysłuchiwania wniosków cesarskich  źródłem prawa sam wniosek oratio

principis, a nie uchwała

19.Nauka prawa początek w okresie archaicznym u pontyfików (kolegium kapłańskie)- znawcy fas (prawa boskiego) i ius (świeckiego)

przełamanie monopolu w 304r. p.n.e. przez Flaviusa który ogłosił zbiór form procesowych, w połowie III w. p.n.e.

rozpoczęto nauczanie prawa i udzielanie porad prawnych –sekularyzacja prawa

Działalność pontyfików i pierwszych świeckich prawników  cavere- układanie formuł i klauzul czynności

Respondere –udzielanie odpowiedzi na zaptyania w kwiestiach prawnych agere –układanie formuł procesowych, którymi

strony miały się posługiwać w toku procesu sądowego

Ze strony jurystów także interpretacja ustaw

Pierwsze dzieło- Aelius

Właściwe podwaliny pod prawo cywilne stworzyli –Manilius, Brutus i Publius Mucius Scaevola systematyzowali prawo

pod wpływem kultury greckiej

Największe zasługi Quintus Mucius Scaevola autor prawa cywilnego w 18księgach

Rufus

Ci pierwsi prawnicy określani jako veters –dawni

Od Augusta dzięki ius publice respondendi działalność prawników źródłem prawa. Mieli także wpływ na powstające prawo

Działalność jurysprudencji to głównie komentarze do prawa cywilnego libri ad Sabinum, do edyktu pretorskiego libri ad

edictum albo do obu digesta

Oprócz podręczników przedstawianie poglądów prawniczych w sposób kazuistyczny

2 szkoły 

Prokulianów założyciel Labeo ,republikańskie (od imienia Proculusa)

Sabinianów założyciel Capito, jednowładztwo (od imienia Sabinusa)

Do tych szkół należeli Celsus, Julian, Pomponius, Gaius

Za panowania Sewerów Papinian, Ulpian i Paulus, ostatni Modestinus

Problemy z powodu dużej ilości sprzecznych poglądów wśród prawników  426r. n.e. wydana przez Walentyniana III (część

zach.) ustawa o cytowaniu , można cytować tylko 5 wybitnych prawników okresu klasycznego – Gaiusa, Papiniana, Paulusa,

Ulpiana i Modestyna, sędzia powinien opierać się na tej opinii za którą było więcej z nich , przy równości głosów decydował

pogląd Papiniana

20.Konstytucje cesarskieconstitutiones –akty normatywne wychodzące z kancelarii cesarskiej, podział ze względu na formę na :

Edykt (edicta) na mocy ius edicendi, norma obowiązująca w całym lub w części cesarstwa

4

Mandaty (mandata) instrukcje dla namiestników prowincji (cesarskich i senackich) lub innych urzędników cesarskich,

wiązały mieszkańców terenu na którym dany urzędnik sprawował władzę

Dekret (decretum)  wyrok wydany przez cesarza jako najwyższego sędziego, za jego pomocą cesarz dokonywał wykładni

prawa, także wprowadzanie tą drogą czasami nowego prawa

Reskrypt (rescriptum)  odpowiedź cesarza na zapytania urzędników ,sędziów lub osób prywatnych w kwestiach prawnych.

Po skodyfikowaniu edyktu pretorskiego cesarz stał się viva vox iuris civilis (żywym głosem prawa cywilnego)

Akty wydawane przez cesarza to leges. Tworzą dział prawa ius novum (w przeciwieństwie do wcześniejszego ius vetus)

Zbiory konstytucji to kodeksy

B.Zbiory Prawa

21.Przedjustyniańskie zbiory prawa. Nauczanie prawa pierwsze zbiory  Codex Gregorianus – od czasów Hadriana (II w.) do roku 292

Codex Hermogenianum – konstytucje Dioklecjana 293-294r.

Kodeks Teodozjański 438r. od Konstantyna Wlk. Do Teodozjusza II i Walentyniana III, nadał moc obowiązującą poprzednim

zbiorom 

Inne zbiory ius i leges : Fragmenta Vaticana, Mosaicarum et Romanarum legum collatio oraz Consultatio veteris cuiusdam

iurisconsulti

Kompendium zasad prawnych z Paulusa – Sentencje Paulusa ok. III w. przez nieznanego autora

Okres dominatu –„prawo pospolite” ,wulgarne. Uproszczenie

Funkcjonują państwowe zakłady nauczania ,wierne prawu klasycznemu najważniejsze :Rzym, Bejrut,i Konstantynopol. Do

Justyniana także w Atenach, Cezarei, Aleksandrii i Kartaginie

22.Ustawodawstwo justyniańskie Corpus Iuris Civilis = Codex,Digesta, Institutiones (kodyfikacje justyniańskie) Novellae (zbiór aktów normatywnych

Justyniana i jego następców)

Komisje ; zawsze wybitny prawnik, szef urzędów centralnych i minister sprawiedliwości (Trybonian) w 1 jako członek w

reszcie jako przewodniczący.

Zebranie i uporządkowanie –kompilacja

Uprawnienia do zmian w przejmowanych tekstach – interpolacje

Codex  7 os. Zbiór konstytucji cesarskich, do 529r. , na nowo zredagowany w 534r. (liczne konstytucje Justyniana)

.Konstytucje od Hadriana do Justyniana, 12 ksiąg, te na tytuły w których alfabetycznie konstytucje, duże konstytucje na

paragrafy

Digesta  (Pandekta- Pandectae) fragmenty 38 prawników rzymskich, 3 z przedklasycznego, 2 z poklasycznego. Do 533r. 17

osób. 5% przejrzanego materiału weszło do Digestów. 50 ksiąg, na tytuły, fragmenty tematycznie związane z tytułami, podział

ich na paragrafy.

Institutiones  rodzaj podręcznika elementarnej wiedzy o prawie, mający moc prawną.4 księgi, tytuły, paragrafy

Novellae  kompilacje prywatne nowel cesarskich od Justyniana do 582r.

C.Losy prawa rzymskiego po kodyfikacji justyniańskiej

23.Prawo rzymskie w Wschodniej Europie Podział spadkobierców prawa – nurt wschodni i zachodni

Zakaz cesarski komentowania Digestów. Prace ograniczone do tłumaczenia na język grecki (katapoda) krótkich streszczeń (

indices) i zestawiania tekstów o podobnej treści (paratitla)

Cesarz Leon III w 726r. Ogłasza wyciąg z zbioru justyniańskiego Ekloga

Najważniesza i najobszerniejsza przeróbka przez cesarzy Bazylego Macedo i Leona VI –Bazyliki (basilica- prawo cesarskie).

Podział na leges (Codex) i ius (Digesta)  60 ksiąg. Wyjaśnienia i komentarze do Bazylik to scholie

Ostatnie dzieło – Sześcioksiąg (Hexabiblos) przez Hermanopulosa z Salonik w 1345r. Obowiązuje w Grecji do 1946r. W

Besarabii do 1917r.

Najstarszy zbiór słowiański z czasów cara Symeona I Wlk. (IX/X w.) Zakon Sudnyj Liudom, bazujący na Eklodze

Duża ilość elementów romańskich w Statutach Litewskich

24.Prawo rzymskie w Zachodniej Europie urzędowe zbiory prawa rzymskiego w państwach barbarzyńskich:

Edictum Teodorici – u Ostrogotów w Vw. Za Teodoryka Wlk.

Lex Romana Burgundiorum – u Burgundów za Gundobada w VIw.

Lex Romana Visigothorum – w 506r. za Alaryka II najdoskonalszy spis (inna nazwa to Brevarium Alarici) – wyciągi z 3

kodeksów (Gregorianus, Hermogenianus, Theodosianus), Instytucji Gaiusa, Sentencji Paulusa i fragmentu z Papiniana

Najstarszy odkryty zbiór prawa rzymskiego to Digesta – nazwane Florentina ( odkryte w XI w. w Pizie)

Zasada Ecclesia vivit lege romana –Kościół żyje wdł. prawa rzymskiego.

Odwrót od gospodarki naturalnej, rozwój handlu, zasada osobowości prawa już nie wystarcza, od IX, X i XI w. wzrasta

zainteresowanie prawem rzymskim w Zachodniej Europie

Powstanie w 1088r. uniwersytetu w Bolonii, założyciel Irneriusz ,twórca szkoły glosatorów –wykładali prawo rzymskie,

objaśniali, opatrując niejasne fragmenty uwagami (glosami) między liniami (interlinearne) ,lub na marginesach (marginalne)

5

Ostatni przedstawiciel Accursiusz wydaje zbiór wszystkich glos Glossa ordinaria (1250r.)

Postglosatorzy (komentatorzy) – naliza bardziej glos niż źródeł, posługują się scholastyką ,wprowadzają do nauki o prawie

porządek logiczny, prekursatorzy prawa natury, próbowali wywodzić normy prawne z zasad powszechnego ładu społecznego.

Główni przedstawiciele Bartolus de Saxoferrato i jego uczeń Baldus de Ubaldis

Przystosowali prawo do nowych potrzeb ,wzbogacili elementami prawa kanonicznego i obowiązujących w Włoskich miastach

prawa miejskiego (tzw. Prawa statutowego), stworzyli lex generalis prawo uniwersalne dla świata nowożytnego

W XV w. Niemcy rozpoczynają recepcje prawa rzymskiego, nie kodyfikacja justyniańska, ale prawo przetworzone przez

glosatorów i komentatorów. Zasada subsydiarności prawa rzymskiego względem prawa krajowego, faktycznie przewaga.

W toku używania powstaje usus modernus pandectarum (współczesne prawo rzymskie) ,do 31 XII 1899r.

W Hiszpanii posiłkowanie się ciągle prawem rzymskim (ze wzgl. na zasady słuszności uznawane tam za pomocnicze źródło

prawa)

W Francji : Pd –pays de droit ecirit (rejon prawa pisanego), prawo rzymskie przez cały czas, Pn- pays de droit countumier

(rejon praw zwyczajowych), późniejsze zainteresowanie prawem rzymskim

Humanizm prawniczy – badania nad czystmy prawem, odkrycie zmian dokonanych w kodyfikacji justyniańskiej (tzw.

Interpolacji) wywodzenie prawa nie z władzy a z nakazów rozumu, nowy kierunek to mos gallicus docendi ( francuski sposób

wykładania) w przeciwieństwie do wcześniejszego italicus mos docendi

Przedstawiciele Jacobus Cujacius i Hugo Donellus

Emigranci hugenoccy tworzą w Holandii prawo rzymsko-holenderskie (Roman-Dutch Law) przetrwałe do XVIII w. a w RPA i

na Sri Lance do dziś

Szkoła historyczna – związanie prawa z środowiskiem Fryderyk Savigny,

Działalność Pandektystów, Bernard Windscheid przygotowywuje Burgerliches Gesetzbuch BGB niemiecki kodeks prawa

cywilnego, przewaga prawa rzymskiego

Szkoła prawa natury – sprawiedliwość społeczna, zgodne z naturą wolności człowieka

Landrecht pruski- „pierwszy kodyfikacyjne tłumaczenie prawa rzymskiego na język niemiecki” 1794r.

Kodeks cywilny austriacki ABGB 1797r.

Kodeks cywilny Napoleona 1804r.

25.Prawo rzymskie w Polsce w akcie erekcyjnym Akademii Krakowskiej z 1364r. 5 katedr prawa rzymskiego

O znajomości prawa rzymskiego w Polsce u Galla Anonima, Kadłubka. Pierwiastki romanistyczne w Statucie małopolskim (za

Kazimierza Wlk. przed 1370r.) , w Statucie Warckim (Wł. Jagiełło 1423r.)

Żądania wprowadzenia prawa rzymskiego przez Jana Ostroroga (1436-1501r.) , Andrzeja Frycza-Modrzewskiego) , odrzucone

wobec niechętnego stanowiska szlachty (wobec zwierzchniej władzy państwa- ograniczenie wolności szlacheckich)

Najwięcej elementów w prawie miejskim i III Statucie Litewskim

1776r. powołanie przez Sejm komisji kodyfikacyjnej pod przewodnictwem Andrzeja Zamoyskiego, projekt odrzucony w

1780r. jako zbyt radykalny

Obecność na ziemiach polskich Landrechtu, BGB, ABGB i Kodeksu Napoleona

1964r. z przepisów ogólnych prawa cywilnego, prawa rzeczowego, kodeksu zobowiązań prawa spadkowego stworzono

jednolity kodeks cywilny

Proces Rzymski prywatny

A.Zagadnienia ogólne

26.Prawo procesowe a prawo materialne actio-w szerokim znaczeniu to działanie, czyn, rozprawa sądowa, w węższym natomiast to czynności o charakterze

procesowym, w procesie formułkowym to ogół czynności podejmowanych przez powoda

Actio- skarga czy też powództwo wnoszone przez powoda w celu realizacji przysługującego mu prawa podmiotowego (Celsius

– niczym innym jest actio jak prawem sądowego dochodzenia tego, co się komu należy)

Powód w procesie formułkowym mógł realizować swoje prawo gdy pretor udzielił mu odpowiedniej actio

27.Historyczny rozwój procesu rzymskiego rola pomocy własnej ,siłę można odpierać siłą

decretum divi Marci- utrata wierzytelności dochodzonej z pominięciem drogi sądowej

Najstarszym sposobem dochodzenia roszczeń było sądownictwo zwyczajne ordo indiciorum privatorum, w dwóch stadiach:

Proces legisakcyjny (od ustawy XII tablic) do 17r. p.n.e. zniesienie przez uchwalenie leges Iuliae iudicariae

Proces formułkowy ok. III w. p.n.e. ,od lex Aebutia (ok. 130r. p.n.e.) możliwość rozstrzygania wszelkich sporów

Proces kognicyjny – pojawia się w pryncypacie, jako postępowanie nadzwyczajne, 342r. zakaz procesu formułkowego

28.Organizacja sądownictwa i dwufazowość postępowania w procesie zwyczajnym w czasach monarchii proces w rękach króla

2 fazy : in iure –przed przedstawicielem władzy państwowej

apud iudicem – przed mianowanym sędzią prywatnym

po upadku monarchii wymiar sprawiedliwośc w gestii konsula

6

367r. p.n.e. władza jurysdykcyjna przechodzi w ręce pretora (a więc magistratury). Czuwa nad przebiegiem procesu w jego

pierwszej fazie (tzw. instruowanie procesu), udziela ochrony pozaprocesowej, udział w niektórych czynnościach prawnych

242r. p.n.e. pretor dla peregrynów, w sporach w których przynajmniej jedną z stron był nieobywatel rzymski

Spory na tle transakcji targowych edyl kurulny, na prowincji jurysdykcja namiestnika prowincjonalnego

2 faza postępowania, apud iudicem w której rozstrzygano proces odbywała się sędzią jednostkowym, iudex w niektórych

przypadkach arbiter. Był on wybierany zgodnie przez obie strony najpierw z listy sporządzonej przez pretora, później z

nieposzlakowanych i dojrzałych obywateli rzymskich

iudicium legitimum – proces który; a)między obywatelami rzymskimi b)przed sędzią jednostkowym c)w mieście Rzymie lub

1 milowym jego okręgu

iudicium imperio continens – gdy brak choćby jednego z tych 3 warunków

Sądy kolegialne: rekuperatorzy (3-5 osób) – spory instruowane przez pretora dla peregrynów

Sądy decemwiralne (10 os.) – rozstrzygały spory o wolność

Sądy centumwiralne (105 osób) – spory o spadki

Właściwym do rozstrzygania sprawy (o ile nie było uzgodnienia stron) sąd zamieszkania pozwanego, czasami gdy spór o rzecz

spór położenia rzeczy, Spory na targowiskach, przez edyla kurulnego

29.Strony i ich zastępcy procesowi powódactor ,zmierza do urzeczywistnienia swojego prawa podmiotowego i inicjuje proces

pozwanyreus osoba od której powód domaga się określonego zachowania

w fazie in iure stawić musiały się obie strony, gdy w fazie apud iudicem nie stawia się jedna z stron sędzia orzeka na jej

niekorzyść

w procesie legisakcyjnym nie można mieć zastępcy

W procesie formułkowym strony mogły posługiwać się zastępcami; ustanowiony uroczyście w obecności przeciwnika

kognitor, w sposób nieformalny, bez obecności to prokurator . Osoby podlegające opiece zastępuje opiekun, osoby prawne

syndicus Każda z stron mogła też korzystać z pomocy mówców sądowych advocati, patroni pełniących rolę rzecznika bądź doradcy,

albo też wygłaszającego mowy sądowe ,stąd zwanych orates

30.Zdolność sądowa, zdolność procesowa i legitymacja procesowa proces odbywał się tylko wtedy gdy obie strony miały tzw. zdolność sądową - oznaczającą, że powodowi przysługuje prawo

dochodzenia roszczeń na drodze procesu wobec pozwanego, przeciw któremu zapaść może wyrok zasądzający

zdolność procesowa – zdolność do przedsiębrania czynności, które wywołają w procesie określony skutek prawny (np.

przyznanie się do winy)

legitymacja procesowa- możliwość wystąpienia w danym ,ściśle określonym procesie w roli powoda (czynna legitymacja

procesowa) bądź w roli pozwanego ( bierna legitymacja procesowa)

B.Postępowanie zwyczajne

Ordo iudiciorum privatorum

31.Proces legisakcyjny najstarszy proces prywatny

postępowanie toczy się wyłącznie na podstawie ustawy- wąski zakres stosowania

postępowanie w obu fazach toczy się ustnie, w fazie in iure strony musiały wypowiadać ścisłe formuły (pomyłka=przegrana) –

skrajny formalizm procesu.

Zasada sacramentum przy zastosowaniu legis actio sacramento używanego najczęściej, charakter ogólny (dochodzenie

zarówno rzeczy – legis actio sacrament in rem jak i zobowiązań – legis actio sacramento in personam).

Po wypowiedzeniu formułek wzajemne wezwanie do ustanowienia sacramentum (w świątyni) . W 2 fazie (apud iudicem)

sędzia rozstrzygał czyje sacramentum jest słuszne, przegrany traci swoje i musi spełnić żądania powoda (jeśli przegrał

pozwany)

32.Proces formułkowy 1.Geneza procesu formułkowego

brak możliwości użycia procesu legisakcyjnego w stosunkach z nieobywatelami, pretor dla peregrynów przekazując sprawę do

rozstrzygniecia rekuperatorom udzielał im pisemnej instrukcji (formula) według jakich zasad mieli w sprawie wyrokować

ok. 130r. p.n.e.lex Aebitia umożliwia stsowanie procesu formułkowego we wszystkich sporach między obywatelami

rzymskimi, a do leges Iuliae pozostawiono możliwość korzystania z procesu legisakcynego

dzięki procesowi formułkowemu pretor mógł kontrolwać prawo

2.Postępowanie in iure

postępowanie rozpoczyna się od wezwania pozwanego do stawienia się przed pretorem, gdy się nie stawi można użyć siły

(zastosowanie pomocy własnej) . Osoba trzecia tzw. windeks mogła dać gwarancje że pozwany stawi się w terminie

późniejszym, lub pozwany w postaci odrębnej umowy (vaidmonium) przyrzekał zapłacić pewną kwotę pieniężną powodowi

na wypadek niestawienia się.

Wzywający powinien pozywanego poinformować o rodzaju roszczeń, a w obecności pretora winien powtórzyć tą samą

informację i wskazać na actio z której chciałby uczynić pożytek. Pretor po wysłuchaniu obu stron mógł udzielić actio. Pretor

mógł odmówić ochrony procesowej (denegatio actionis), ale powód mógł wtedy odwołać się do innego pretora lub konsula.

Pretor przyznawał skargę na podstawie leges lu imperium

7

Confessio in iure – gdy pozwany przed pretorem uznawał roszczenia powoda, następowało zakończenie postępowania w fazie

in iure a confessio zastępowało wyrok i stanowiło tytuł egzekucyjny. Postępowanie kończone gdy oskarżony nie podejmuje

obrony lub gdy jedna z stron składa przysięgę wobec pretora iusiurandum in iure (że roszczenie nie istnieje lub że istnieje) –

niechętne ze względu na kary za krzywoprzysięstwo

3.Litis contestatio rezultat 1 części ustalenie przez pretora formułki, którą pretor przekazywał powodowi, który z kolei wręczał ją pozwanemu a

ten ją przyjmował ugruntowanie sporu zakończenie fazy n iure -litis contestatio .

Wynikiem tej fazy także niemożność ponownego rozpoczęcia sprawy.

Przerwie ulega bieg terminu przedawnienia

4.Budowa formułki procesowej Rezultatem in iureformułka- stanowiąca dla sędziego program działania w fazie apud iudicem ,określając w sposób

maksymalnie zwięzły warunek pod jakim miał on sądzić lub uwolnić pozwanego.

Budowa, 4 części zwyczajne i 2 części nadzwyczajne:

Zwyczajne:

Intentio- część formułki, w której powód zawarł treść swojego żądania. Niektóre formułki składają się tylko z tej

części (te w których powód domaga się jedynie sądowego ustalenia stanu lub sytuacji). Żądanie mogło być albo ściśle

określone (intentio certa –używanie naraża na łatwe przegranie z powodu :więcej niż się należy –res, przedwcześnie- tempes

,nie tam gdzie powinien- locus z innej podstawy prawnej- causa- przegrana wynikiem nadmiernego żądania), albo bliżej

nieokreślone (intentio incerta)

Demonstratio – otwiera w których roszczenie opierało się na fakcie , stanowi zwięzły opis stanu faktycznego, tym

bliższe określenie podstawy prawnej żądania

Condemnatio –alternatywne upoważnienie sędziego do zasądzenia albo uwolnienia pozwanego. Opiewała zawsze na

określoną lub nieokreśloną sumę pieniędzy. Powód mógł żądać posługując się skargą arbitralną umieszczenia w formułce

tzw. klauzuli arbitralnej –na mocy której w wypadku wygranej o rzecz gdy pozwany odmawiał wydania jej powód mógł sam

określić jej cenę którą musiał zamiast wydania rzeczy zapłacić.

Adiucatio – występowała w powództwach działowych (o podział)i zawierała upoważnienie sędziego do zniesienia

współwłasności przez podział rzeczy wspólnej, z możliwością dopłaty przy podziale fizycznie nierównym,a gdy rzecz była

niepodzielna przez zasądzenie jej jednemu, z nakazem spłacenia jej wartości udziałów

Nadzwyczajne:

Exeptio- część składowa formułki umieszczana w interesie pozwanego

Praescriptio – umieszczana w formułce na żądanie powoda domagająca się od pozwanego nie całości świadczeń,

lecz jego części, zwłaszcza gdy świadczenie miało być spełnione w ratach

5.Obrona pozwanego w procesie

proces toczy się gdy pozwany przynajmniej zaprzeczył twierdzeniu powoda (negacja). Nakładała ona na powoda obowiązek

przeprowadzenia dowodu na prawdziwość swoich twierdzeń (przy nieudanym sąd oddalał skargę)

Środek obrony pozwanego exeptio- zarzut procesowy, pozwany nie zaprzeczał twierdzeniom powoda tylko wskazywał na inne

okoliczności faktyczne, lub odmienną podstawę prawną. Jeśli stwierdzenia powoda prawdziwe sąd oddala żądania powoda.

Prawdziwość tą musiał udowadniać pozwany. In rem- gdy można ją było podnieść przeciwko jakiemukolwiek powodowi in

personam gdy była skuteczna tylko przeciw określonej osobie.

Exeptio doli – zarzut podstępu, posługiwał się nim pozwany , gdy powód uzyskał swe roszczenia podstępnie lub gdy

zasądzenie go było sprzeczne z dobrymi obyczajami.

Exeptio wnoszone w fazie in iure.

Skutek każdej ekscepcji mógł powód oddalić dzięki odpowiedniemu twierdzeniu replicatio

6.Rodzaje actiones

actiones in rem – powództwa rzeczowe, służące do ochrony praw podmiotowych bezwzględnych, skuteczne przeciw

komukolwiek kto naruszył cudze prawo do rzeczy

actiones in personam – powództwa osobowe ,można wnieść tylko przeciw oznaczonej osobie

Podział na powódzwta oparte na ius civile (actiones civiles) oraz oparte na prawie pretorskim (actiones honorariae), wśród

tych:

-powództwa oparte na fakcie – udzielanie ochrony przez pretora stanom w których ius civile nie przewidywało

ochrony , uzależniał ją od potwierdzenia przez sędziego stanu wyrażonego w formułce

-powództwa oparte na fikcji – wktórych pretor fikcyjnie przyjmował jakiś element w rzeczywistości nie istniejący

,a potrzebny niezbędnie dla danej actio i nakazywał sędziemu traktować daną sprawę jak gdyby ten element istniał

-powództwo z przestawionymi podmiotami- stosowane gdy ktoś inny był podmiotem prawa lub obowiązku, a kto

inny robił lub przeciw komu innemu robiono z actio użytek (np. odpowiedzialność ojca za długi syna)

Zmodyfikowana actio ( w dwóch ostatnich przypadkach) to actio utilis, a niezmodyfikowana actio directa

Przy dochodzeniu roszczeń z tytułu przestępstwa istotne znaczenie miał podział powództw:

-actiones poenales –dochodzenie przez poszkodowanego pewnej kwoty tytułem kary prywatnej od sprawcy

przestępstwa

-actiones rei persecutoriae – wyrównanie szkody spowodowanej deliktem

-aciones mixtae- miały na celu uzyskanie zarówno odszkodowania jak i ukarania sprawcy

Actiones perpetuae (wieczyste) – to takie które się nie przedawniają

Actiones temporales (czasowe) – to takie które można było wnosić w ciągu pewnego czasu

Podział:

8

Powództwa ścisłego prawa – actiones stricti iuris – sędzia musiał trzymać się ściśle poleceń zawartych w formułce,

dotyczących stanu faktycznego jak i dochodzonych roszczeń

Powództwa oparte na dobrej wierze –actiones bonae fidei – magistratura nie określała kwoty na jaką miał opiewać

condemnatio ,lecz ustalanie jej leżało w gestii sędziego na podstawie norm prawnych, słuszności i dobrej wierze

Skargi arbitralne actiones arbitrariae –z dodatkowym upoważnieniem dla sędziego, jeśli pozwany odmawiał wydania rzeczy

sędzia mógł zasądzić odszkodowanie przewyższające wartość rynkową spornej rzeczy (określaną przez powoda pod przysięgą)

W momencie gdy prawo określało do ochrony jakiegoś uprawnienia 2 lub więcej powództw – konkurencja powództw

powód do momentu litis contestatio miał możliwość wybrania jednego z nich

7.Postępowanie apud iudicem

postępowanie miało się zakończyć w określonym czasie od momentu litis contestatio

Zadaniem sędziego ustalenie stanu faktycznego na podstawie dostarczonych przez strony dowodów, i wydanie na ich

podstawie wyroku stosownie do treści formułki

Przeprowadzenie dowou obciąża tego kto twierdzi – powód udowadnia intentio, pozwany exceptio

Środki dowodowe – świadkowie, dokumenty, opinie biegłych, oględziny, czasami przesłuchanie stron

Przeprowadzone dowody sędzia oceniał w sposób nieskrępowany i wydawał wyrok sententia, ogłaszał go ustnie bez

konieczności podania motywu , w sprawach dla siebie niejasnych mógł uchylić się od wydania wyroku a wtedy sprawę

przekazywano innemu sędziemu

Wyrok prawomocny od ogłoszenia, tylko wyjątkowo gdy udowodniono przekupstwo sędziego lub sfałszowanie dowodów

pretor mógł uchylić wyrok przywracając stan poprzedni

33.Egzekucja Tytuł egzekucyjny (wyrok zasądzający) dawał podstawę do wdrożenia egzekucji jeśli pozwany nie zaspokoił pretensji powoda

w ciągu 30 dni

W procesie legisakcyjnym legis actio per manus iniectionem przez 60 dni powód więził pozwanego, gdy dalej niezapłacone

mógł zrobić z nim co chciał, od lex Poetelia 326r. p.n.e. zakazano sprzedaż w niewolę nieprzyjacielską bądź zabicia, tylko

odpracowanie jako półwolny

W roli obrońcy mogła się stawić osoba trzecia tzw. vindex uwolnienie dłużnika, kolejny proces z udziałem vindexa jako

strony, przy ponownym przegraniu suma podwójna do zapłacenia. W późniejszym czasie dłużnik mógł występować jako swój

własny vindex

W procesie formułkowym egzekucja osobista rzadko , w zasadzie egzekucja majątkowa, ale uniwersalna, skierowana na cały

majątek dłużnika, wdrażana na podstawie odrębnego powództwa tzw. actio iudicati . W razie zakwestionowania przez

dłużnika zasadności egzekucji mogło dojść do ponownego zbadania sprawy (pod rygorem podwójnej zapłaty). Przy większej

liczbie wierzycieli do majątku wybierali oni magistra bonorum który sprzedawał majątek w drodze licytacji , kupujący go

bonorum emptor wypłacał wierzycielom ustalone kwoty i przejmował stosunki prawne dłużnika oprócz samych długów

Od czasów Augusta dłużnik który popadł w długi nie z własnej winy mógł sam oddać majątek w celu zaspokojenia

wierzycieli, pozostawiano mu środki niezbędne do życia i nie podlegał ujmie na czci obywatelskiej i nie można go było

poddawać egzekucji osobistej

Egzekucja majątkowa syngularna –zabierano tylko tą część majątku która potrzebna była na spłatę długów (senatorzy,

osoby chore umysłowo i zniedołężniałe)

In fraudem creditorum – działanie dłużnika ,który mając świadomość swej niewypłacalności ,w drodze czynności prawnych

lub faktycznych zmniejszał swój majątek ze szkodą dla wierzycieli, w tym przypadku pomocy pretora odzyskującego majątek

skarga pauliańska gdy 1)dłużnik był niewypłacalny i miał tego pełną świadomość, gdy środki prawne kierowano wobec

osoby trzeciej musiała ona 2) być świadoma ,że dłużnik wyzbywa się majątku działając na szkodę wierzycieli (odpowiadała

tylko gdy dostawała coś nieodpłatnie od dłużnika). Uczestniczenie w akcie fraudacyjnym to delikt prawa pretorskiego

C.Ochrona pozaprocesowa

34.Środki ochrony pozaprocesowej Działania podejmowane przez pretora na mocy jego imperium oprócz udzielania actio:

-Restitutio in integrum- przywrócenie do stanu pierwotnego, uzasadnia je przymus (metus) ,błąd (error), podstęp

(dolus), niedojrzałość kontrahenta, umotywowana nieobecność (absentia)

-Interdictum – przez pretora lub namiestnika prowincji na żądanie jednej z stron, zawierający nakaz pod adresem

drugiej strony by coś zaniechała lub coś uczyniła. Bez badania jego zasadności przy wydawaniu. Przy niepodporządkowaniu

początek procesu

-Missio in possesionem – wprowadzenie jakiejś osoby zainteresowanej we władanie całym majątkiem drugiej osoby,

lun jego częścią, następowało z upoważnienia pretora, środek pozaprocesowy mający zmusić do określonego zachowania (np.

udziału w procesie)

-Stypulacje pretorskie – słowne i w określonej formie czynione przyrzeczenia stron, których treść określał pretor,

służyły do udzielenia stronie zabezpieczenia umożliwiającego realizację roszczeń na wypadek ewentualnej szkody, powstałej

w trakcie procesu lub poza nim

9

D.Postępowanie nadzwyczajne

35,Proces kognicyjny 1.Geneza procesu kognicyjnego

tryb nadzwyczajnycognito extra ordinem

cognitio- to proces myślowy y na ustalenie jakiegoś faktu i ocenę jego znaczenia z punktu widzenia prawa jako przesłanki do

podjęcia decyzji

geneza- postępowanie administracyjne, stosowane pod koniec republiki, na prośbę osoby pozbawionej ochrony procesowej.

Szczególnie za działalności cesarzy rozwijane przez nich lub ich urzędników

342r. likwidacja procesu formułkowego

2.Organizacja sądownictwa

sędzia nie wybierany na zasadzie konsensusu ale przez urzędnika

, stopienie administracji z sądownictwem, na czele cesarz w którego imieniu sprawowane wszystkie wyroki, możliwość

obywateli (teoretycznie) do odwoływania się do niego. Wobec wyższości woli cesarza nad prawem jego wyrok nie obowiązują

normy, ale te właśnie tworzą (także poprzez będących jego „zastępcami” urzędników)

Na czele sprawiedliwości Rzymu i Konstantynopola stali prefekci miejscy, w prowincjach sądy sprawowali rector prowincji

bądź jego zastępca vicarius . Mogli oni swoje kompetencje przekazać przez siebie powołanej osobie, a także wybranym przez

strony arbitrom których wyrok zatwierdzał urzędnik

Proces w każdy dzień oprócz świąt, ale nie publicznie a w pomieszczeniach zamkniętych

3.Wszczęcie i przebieg postępowania sądowego

wezwanie pozwanego do sądu w formie litis denuntiatio – pismo procesowe, w którym powód przedstawia zwięźle swoje

roszczenia wobec pozwanego i wzywa go do stawienia się w określonym terminie w sądzie , zazwyczaj ok. 4 mc, początkowo

powód sam dostarczał, później urzędowo

Zgodnie z prawem justyniańskim wezwanie pozwanego do sądu pismem libellus conventionis – w nim sprecyzowanie zwięźle

przedmiotu wezwania i podstawy prawnej. Libellus przekazuje powód urzędnikowi ,a ten decyduje czy przekazać jego odpis

pozwanemu, za pośrednictwem urzędnika (executora)

W ciągu 10 dni pozwany jeśli nie zamierzał zaspokoić pretensji powoda powinien dać gwarancje stawienia się w sądzie w

wskazanym czasie i udzielić pisemnej odpowiedzi na pozew – libellus contradictionis w którym pozwany przedstawia zarzuty

pod adresem roszczeń powoda i ewentualnie własne roszczenia (powództwo wzajemne), doręczane następnie również przez

executora

Postępowanie 3 części:

Część wstępna primordium litis trwa do litis contestatio

Część środkowa medium to postępowanie dowodowe

Część końcowa sententia- wydanie wyroku

Strony stają przed sędzią w wzynaczonym terminie osobiście lub przez zastępstwo swoich prokuratorów

Wzrasta rola adwokata, nakaz płacenia honorarium

Powód jeśli pozwany nie uznał jego roszczeń (confessio) przedstawiał ustnie fakty i przeprowadzał dowód prawny w celu

uzasadnienia swojego żądania (narratio)Przeciwnik tym wywodom ustnie się przeciwstawiał (contradictio) . Po tych

czynnościach następowało litis contestatio . Exeptio nie oddala skargi, można ponownie wnieść pozew, albo nadmierne

żądanie jeśli nie miało złośliwego charakteru mogło ulec tylko ograniczeniu

4.Dowody

postępowanie dowodowe po wysłuchaniu oświadczeń stron procesowych, nie ma swobody w ocenie dowodów przez sędziego

pojawia się legalizm dowodowy –trzymanie się pewnych, ustalonych dyrektyw przy ustalaniu stanu faktycznego, gradacja

ważności dowodów, dokumenty ważniejsze od zeznań, hierarchia dokumentów

W dominacie wzrasta rola notariuszy -osoba prywatna trudniąca się sporządzaniem dokumentów na zlecenie osób

prywatnych, miejscem urzędowania place publiczne albo kancelarie. Kontrola urzędników nad ich działalnością, od noweli

Justyniana potrzeba zezwolenia urzędowego na działalność

Siła dowodowa świadków uzależniona od pozycji społecznej

Dalej rola przysięgi stron

Pojawiają się domniemania , nakładają obowiązek na sędziego wysnuwania faktów, lub przeprowadzenia dowodu na

przeciwieństwo (domniemanie że majątek żony pochodzi od męża, przy zaprzeczeniu obowiązek udowodnienia)

Postępowanie protokołowane

5.Wyrok formułowany na piśmie

Wyrok mógł zasądzać tylko część roszczeń (w przeciwieństwie do formułkowego gdzie winny lub niewinny)

Pojawia się postępowanie zaoczne, pod nieobecność powoda ( w formułkowym wyrok na jego niekorzyść)

Po procesie zasądzenie na stronę wygrywającego wydatków procesowych. W późniejszym okresie pojawia się też kara sądowa

6.Apelacja brak wpływu na sędziego, więc nie ma tak jak w formułkowym charakteru umownego procesu, strony nie mają wpływu na

sposób rozstrzygania spraw, możliwość apelacji (także dzięki hierarchicznemu sądownictwu), sprawdzenie czy wyrok zgodny

z prawem

10

Odwołanie do urzędnika wyższego stopniem ustnie lub w specjalnym piśmie libelus appellationis, przeciwna strona mogła

przedłożyć kontrpismo zbijające argumenty tzw. libellus refutatorius . Apelacja zawiesza wykonanie wyroku do czasu

rozstrzygnięcia w sądzie wyższej instancji. Niedopuszczalna apelacja wyroku zaocznego z strony nieobecnej

Uzasadniając apelację sąd wydawał nowy wyrok (wobec nowego postępowania mógł być jeszcze bardziej niekorzystny dla

apelującego) . Początkowo znaczne kary za przegraną apelacje

7.Egzekucja zanika venditio bonorum pojawia się distractio bonorum –sprzedaż pojedyńczych przedmiotów dłużnika do zaspokojenia

całkowitego roszczeń wierzycieli. Znika egzekucja osobista, więzienie ma tylko ułatwić egzekucje majątkową, powód mógł

domagać się by za pomocą woźnego sądowego wprowadzono go w posiadanie zasądzone rzeczy, zajmowanie pewnych

rzeczy, gdy dłużnik nie płaci sprzedaż na licytacji i zwrot nadwyżki dłużnikowi

8.Episcopalis audientia

pojawiają się sądy biskupów ,czasami dobrowolne oddawanie im do rozsądzenia spraw cywilnych, początkowa zgoda jednej z

stron, później wymagana obydwu, wykonanie wyroku zostawiano władzy świeckiej

forma obrony najuboższych przed wyzyskiem silniejszych

9.Proces reskryptowy

odmiana procesu kognicyjnego

prośba do cesarza o rozstrzygnięcie sporu, cesarz bądź urzędnik udzielał odpowiedzi z zastrzeżeniem potwierdzenia stanu mu

przedstawionego, sędzia związany jego odpowiedzią chyba że stan faktyczny inny niż opisany

III. Rzymskie prawo prywatne

A.Podmioty Prawa i zdarzenia prawne

Podmioty prawa

36.Zdolność prawna

Zdolność prawnamożliwość zajęcia w stosunkach prawnych stanowiska podmiotu prawa lub obowiązku

Zdolność do czynności prawnychmożliwość składania i przyjmowania takich oświadczeń woli, które wywołają skutek

prawny

Osobą fizyczną jest człowiek, osobą prawną natomiast podmiot niefizyczny, wyposażony przez prawo w zdolność prawną

niezbędną do realizacji jego celów

Pełna zdolność prawna 3 czynniki (status) status libertatis – wolność

status civitatis – obywatelstwo

status familiae –stanowisko w rodzinie

37.Początek i koniec osobowości fizycznej

osobowość człowieka zaczyna się w chwili urodzenia, jeśli dany człowiek miały w tym momencie 3 status

nasciturus – (prawa dla) płodu w łonie matki

koniec osobowości z chwilą śmierci

Zmiany także w czasie życia, zmiany statuscapitis deminutio maxima – gdy podmiot tracił wolność

capitis deminutio media – gdy tracił obywatelstwo rzymskie

capitis deminutio minima – gdy zmiana stanowiska w rodzinie

38.Status libertatis

niewolnik (servus) traktowany nie jako podmiot, ale jako przedmiot prawa, ius vitae ac necis – prawo życia i śmierci

właściciela wobec niewolnika

związek niewolnika z niewolnicą lub osobą wolną to nie małżeństwo ,ale stan faktyczny (contubernium)

Peculium – część majątku przekazana przez właściciela niewolnikowi w zarząd

W wyniku działania niewolnika właściciel mógł się wzbogacić ale nie zubożeć, niewolnik odpowiadał za swoje długi na

zasadzie odpowiedzialności naturalnej

Właściciel odpowiadał tylko za szkody wyrządzone przez niewolnika – odpowiedzialność noksalna , ale mógł się od niej

uwolnić poprzez wydanie niewolnika poszkodowanemu (noxae deditio)

Actiones adiecticiae qualitatis – powództwa za zobowiązania zaciągnięte przez niewolnika w wyniku czynności mu

dozwolonej:

Actio de peculio- właściciel odpowiadał za zaciągnięte przez niewolnika na wydzielone mu peculium długi, do

wysokości samego peculium ,jeśli właściciel też był wierzycielem niewolnika, jego wierzytelność potrącana w pierwszej

kolejności –prawo dedukcji

Actio tributoria – w przypadku peculium obróconego na cele handlowe, właściciel zobowiązany do podzielenia go

proporcjonalnie wobec dłużników, jednak bez prawa dedukcji

Actio de in rem verso – za zobowiązania niewolnika ,w wyniku których nastąpiło przysporzenie majątkowe

właściciela, odpowiadał on do wysokości tego przysporzenia

Actio quod iussu – właściciel odpowiada w pełnej wysokości za zobowiązania zaciągnięte przez niewolnika wobec

osoby upoważnionej przez właściciela do zawarcia kontraktów z niewolnikami

Actio exercitoria – w pełnej wysokości odpowiada właściciel za zobowiązania niewolnika które zaciągnął jako

kapitan statku lub Actio institoria –jako kierownik przedsiębiorstwa handlowego lub przemysłowego

11

Niewola powstaje przez :

wzięcie w niewolę nieprzyjacielską, jednak przy powrocie ,na zasadzie ius postliminii , odzyskiwał swoje

wszystkie wcześniejsze prawa, przy śmierci w niewoli fikcja że zmarł w chwili dostania się w niewolę (fictio legis Corneliae)

urodzenie z matki niewolicy, tendencja jednak do popierania wolności (favor libertatis)

sprzedaż w niewolę trans Tiberim niewypłacalnego dłużnika

Niewola gaśnie przez wyzwolenie manumissio :

wg. ius civile:

Manumissio vindicta – dokonywana w obecności pretora, właściciela i osoby 3, która za zgodą właściciela

oświadczała ,że niewolnik jest wolny

Manumissiom testamento – przez nadanie wolności w testamencie

Manumissio censu – przez wpisanie niewolnika za przyzwoleniem właściciela na sporządzaną co 5 lat

przez cenzora listę obywateli

Manumissio in ecclesia- przez oświadczenie właściciela złożone przed biskupem i zebraniem gminy chrześcijańskiej

wg. prawa pretorskiego:

oświadczenie właściciela w obecności świadków

za pomocą listu

39.Status civitatis

Zasada osobowości prawa – każdy obywatel rządził się prawem tej gminy czy tej civitas, do której należał, i na odwrót prawo

określonej civitas dostępne było tylko jej obywatelom

40.Staus familiae

sui iuris – osoba nie podlegająca niczyjej władzy w swojej rodzinie

alieni iuris – osoba podlegając władzy męskiego zwierzchnika familii

Peculium:

peculium castrense – majątek otrzymany przez syna w związku z służbą wojskową może on w całości zachować dla siebie

peculium quasi castrense – majątek zdobyty przez syna w czasie pełnienia służby cywilnej i bedący jego własnością

bona adventicia - -majątek jaki syn otrzymał od matki lub osób trzecich

Agnaci – osoby ,które podlegały tej samej władzy ojcowskiej, albo podlegaliby gdyby ojciec żył

Kognaci – naturalne więzy krwi

Krewni wstępni – ascendentes, Krewni zstępni – descendentes

Stopnie pokrewieństwa w linii prostej, lub w linii bocznej, mierzone według zasady że o bliskości stopnia decydowała liczba

urodzeń potrzebnych do tego by dane pokrewieństwo powstało.

Powinowactwo – krewni małżonka albo małżonkowie krewnych

41.Przyczyny ograniczające zdolność prawną

Infamia – umniejszenie czci obywatelskiej

Addictus – osoba przeciw której wszczęto egzekucję osobistą

Redemptii ab hostibus – obywatele rzymscy wykupieni z niewoli nieprzyjacielskiej, zobowiązani do odpracowania okupu

Koloni

Płeć – kobieta pozbawiona władzy rodzicielskiej, nie mogła adoptować itp.

42.Osoby prawne

Osobą prawną może być albo zespół osób (stowarzyszenia, korporacje) albo masa majątkowa (fundacje, zakłady), którym

prawo nadaje w pewnym zakresie podmiotowość prawną

Korporacje – znane od ustawy XII tablic, początkowo charakter wyłącznie prywatny, początkowo majątek korporacji

majątkiem wspólnym członków

Gminy miejskie – jednostki ,które przed inkorporowaniem do państwa rzymskiego tworzyły odrębne organizacje państwowe,

stojące na wysokim poziomie rozwoju gospodarczego. PO aneksji przyznano im samorząd i samodzielność gospodarczą, a

pretor nadał im cywilną i procesową zdolność prawną jako specjalnym i samodzielnym podmiotom

Stowarzyszenia – zakładane za zgodą senatu lub cesarza, związki osób prywatnych. Przy zakładaniu minimum 3 osoby

fizyczne, zmniejszenie liczby później już nie gra roli. Ma swój majątek, kasę oraz syndyka, który jako jego organ dokonywał

wszystkich czynności prawnych

Fiscus – skarb państwa rzymskiego, traktowany w czasie procesu cywilnego jako osoba prawna ,wyposażona jednak w szereg

przywilejów

Ecclesiae – instytucje kościelne

Piae causae – fundacje dla celów dobroczynnych

43.Zdarzenia prawne – działania

Elementami każdego stosunku cywilnoprawnego są :

norma prawna, która ów stosunek wyznacza

12

jego treść, czyli prawa i obowiązki określone przez tą normę prawną

podmioty owych praw i obowiązków

zdarzenia cywilnoprawne By podejmujący działanie bezprawne mógł być pociągnięty do odpowiedzialności, muszą być spełnione 4 podstawowe

wymogi:

naruszona norma prawna

w sposób przez działającego zawiniony

powoduje szkodę w cudzym majątku

między szkodą a działaniem jest związek przyczynowo skutkowy Wina (culpa) – naganny stosunek subiektywny jakiegoś podmiotu do jego obowiązku zachowania się, wynikającego z normy

prawnej, zasad słuszności, albo treści stosunku prawnego, jaki łączy go z innym podmiotem

Wina może wynikać z przekroczenia prawa (culpa in faciendo)

z braku działania tam gdzie nakazuje je prawo (culpa in non faciendo)

Podział winy ze względu na jej stopień:

Dolus – (zły zamiar, podstęp), najwyższy stopień winy, polegający na świadomym zachowaniu się jakiegoś

podmiotu w celu wyrządzenia drugiemu szkody

Culpa – wina nieumyślna, zaniedbanie pewnych reguł staranności, do jakich zobowiązani są wszyscy ,bez względu

na to czy przewidują ujemne skutki swego zachowania czy nie. Kryterium oceny :

-Culpa lata – grube niedbalstwo, skrajne zaniedbanie staranności jakiej można oczekiwać od przeciętnego

człowieka

-Culpa levis – niższy stopień zaniedbania , wg. abstrakcyjnie pojmowanego wzorca dobrego gospodarza

-Culpa in concreto – oceniana na podstawie zwykłych działań samego dłużnika

Szkoda – naruszenie interesu wierzyciela, który wyraża się w jego prawie podmiotowym chronionym przez obowiązujący

porządek prawny

44.Skutki zdarzeń prawnych

Skutkiem zdarzenia prawnego może być nabycie prawa, zmiana albo jego utrata

Nabycie prawa:

Nabycie pierwotne –jeśli ktoś staje się podmiotem prawa niezależnie od praw tej osoby, która je utraciła ,albo też nabywa

prawo, które uprzednio do nikogo nie należało.

Nabycie pochodne (derywatywne) – jeśli prawo przechodzi z jednego podmiotu na drugi. Może być:

translatywne – kiedy przeniesione prawo nie przekształca się

konstytutywne – podmiot uzyskuje nowe prawo nowe, w węższym zakresie, ustanowione przez zbywcę w

rezultacie okrojenia przysługującego mu uprzednio prawa podmiotowego.

Nemo plus iuris ad alium trenserre potest ,quam ipse habet – suma uprawnień nabywcy nie może być większa aniżeli suma

uprawnień zbywcy

Sukcesja – to zajęcie przez jedną osobę pozycji podmiotu prawa lub obowiązku, jaki zajmowała inna osoba w odniesieniu do

tego samego prawa lub obowiązku. Może dotyczyć pojedynczego prawa sukcjesja syngularna ,albo też ogółu praw i

obowiązków sukcesja uniwersalna

Wygaśnięcie prawa na skutek zdarzenia prawnego następuje gdy prawo podmiotowe przestaje istnieć

45.Pojęcie i podział czynności prawnych

Czynności prawne – stan faktyczny, w skład którego wchodzi przynajmniej 1 oświadczenie woli, zmierzający do powstania,

zmiany lub wygaśnięcia stosunku prawnego. Podział na:

jednostronne i dwustronne

formalne i nieformalne

między żyjącymi i na wypadek śmierci

zobowiązujące – powodujące powstanie zobowiązania i rozporządzające – bezpośrednia zmiana stanu prawnego

podmiotu działającego (np. przeniesienie własności)

obciążające i pod tytułem darmym

kausalne i abstrakcyjne w zależności od tego czy porządek prawny uzależnia skutecxzność oświadczenia woli od

istnienia dlań celu społecznego-ekonomicznego zasługującego na ochronę prawną, czy też cel ten pozostaje prawnie obojętny

(nie ujęty w ustawie za ważny)

Współcześnie podział na 3 „przyczyny prawne” (causa) :

causa obligandi – składający oświadczenie woli zmierza do zobowiązania kontrahenta wobec siebie

causa solvendi – składający oświadczenie zmierza do rozwiązania węzła obligacyjnego

causa donandi – składający oświadczenie zmierza do bezpłatnego przysporzenia majątkowego

Causa- cel społeczno-gospodarczy, od którego istnienia określony porządek prawny uzależnia skuteczność oświadczenia woli

46.Wady oświadczenia woli

Wola tylko wtedy może stać się składowym elementem czynności prawnej gdy objawiona na zewnątrz. Objawienie może

być: wyraźne

dorozumiane

13

Nieważność czynności prawnej:

oświadczenie nie na serio

symulacja (dla pozoru) – strony umawiają się, że ich oświadczenia nie mają powodować żadnych skutków

prawnych, albo że mają powodować inne ,aniżeli te które powinny wynikać z treści oświadczeń

błąd – polega na tym że składający oświadczenie woli jest w błędzie co do jego treści albo co do wyobrażenia o

istniejącej rzeczywistości

-pomyłka – wadliwe jest tu objawienie woli

-błąd (sensu stricto) – błędne wyobrażenie o rzeczywistości, występuje niezgodność między obiektywną

rzeczywistością ,a wyobrażeniem o niej w świadomości składającego oświadczenie woli.

Błędy dotyczące treści prawa error iurisbłędna znajomość prawa

ignorantia iuris – brak wiedzy o prawie („ignorantia iuris nocet”)

Błędy:

Error in negotio – w czynnościach 2stronnych, jeśli każda ze stron swym oświadczeniem woli zamierza wywołać

różne skutki prawne

Error in persona – gdy ktoś składa oświadczenie woli wobec odbiorcy, którego błędnie wziął za kogoś innego

Error in corpore – gdy strony różniły się w zakresie swego wyobrażenia o samym przedmiocie czynności prawnej

Error in qualitate – blędne wyobrażenie o jakości przedmiotu czynności prawnych

Z czasem znaczenie zdobywa teoria woli spychając na dalszy plan powagę oświadczenia

Dolus –(podstęp) , pozwany otrzymywał od pretora exeptio doli (exeptio doli specialis – gdy pozywający uzyskał swe

roszczenie podstępnie ,lub exeptio doli generalis – zasądzenie byłoby sprzeczne z zasadami słuszności.. Środek ofensywny –

actio doli, możliwość zastosowania także restitutio in integrum

Metus – to obawa wywołana groźbą, pod wpływem której podjęto działania powodujące szkodę majątkową. Groźba musiała

być bezprawna, musiała być ciężka. Środek defensywny exeptio quod metus causa ,środek ofensywny actio quod metus causa,

także restitutio in integrum

47.Elementy składowe czynności prawnej

Essentialia negotii – elementy składowe konieczne w danym akcie prawnym

Naturalia negotii - standardowe, zwyczajowe, jednak nie konieczne elementy aktu prawnego

Accidentalia negotii – dodatkowe elementy składowe:

warunek (conditio) – zastrzeżenie, w wyniku którego skutek jakiejś czynności uzależnia się od zdarzenia

przyszłego i niepewnego

-zawieszająceod danego zdarzenia uzależnia się rozpoczęcie skutku czynności lub rozwiązujący

-dodatni – jeśli zmiana istniejącego stanu lub ujemny ,jeśli utrzymanie istniejącego stanu

-potestatywny – jeśli zdarzenie przyszłe zależy od woli kontrahenta, kauzalny ,gdy wyłącznie od przypadku

termin (dies) – takie zastrzeżenie, w wyniku którego skutek jakiejś czynności uzależnia się od jakiegoś zdarzenia

przyszłego i pewnego.

-zawieszający i rozwiązujący

polecenie(modus) – klauzula dodatkowa do czynności o charakterze darmowym, nakładającą na odnoszącego

korzyść z czynności obowiązek określonego zachowania się

48.Zastępstwo

Zastępstwo bezpośrednie – oświadczenie zastępcy wywołuje skutek bezpośrednio w sferze stosunków prawnych

zastępowanego

Zastępstwo pośrednie – oświadczenie woli zastępcy wywołuje skutek wyłącznie wobec niego, skutek ów jest później w drodze

dodatkowej czynności prawnej przenoszony na zastępowanego

49.Zdolność do czynności prawnych

Zdolność do czynności prawnych – zdolność do samodzielnego składania i przyjmowania oświadczeń woli wywołujących

skutek prawny. Ograniczają 4 czynniki:

wiek – dzieci (infantes) do 7, niedojrzali (impuberes) od 7 do 12(14) czynność kulejąca, dojrzali od 14 do

25ochrona ze strony pretora, dojrzali od 25

płeć – czynności przez kobiety za zgodą opiekuna

choroba umysłowa (furiosus)

marnotrawca (prodigus) – czynności za zgodą ustanowionego dla niego kuratora.

14

B.Prawo rzeczowe

a. rzeczy i prawa rzeczowe

50. Pojęcie i podział rzeczy

Rzecz  materialna część przyrody, mająca byt samoistny i tworząca określone dobro (w prawie współczesnym)

Rzecz (res) jakiekolwiek dobro, nawet niedostępne dla zmysłów (tzw. res incorporales) (w prawie rzymskim)

Podział rzeczy,wg. określonych kryteriów:

1.Res corporales – res incorporales  (przedmioty materialne – niematerialne) pierwsze można dotknąć, drugie

abstrakcyjne, obowiązujące z mocy obowiązującego prawa

2. Res in commercio – res extra commenrcium  rzecz dopuszczona do obrotu gospodarczego – rzecz wyłączona z obrotu,

na mocy prawa boskiego lub prawa ludzkiego. Wyłączenie na mocy prawa boskiego a) res sacrae –rzeczy sakralne

poświęcone bóstwom b) res sanctae – rzeczy święte (np. mury miejskie) c)res religiosae – rzeczy religijne, poświęcone

kultowi zmarłych. Wyłączenie na mocy prawa ludzkiego a)res publicae – rzeczy publiczne b)res omnium communes – rzeczy

wspólne ,dla wszystkich

3. Res manicipi – res nec manicipi ,w res manicipii grunty italskie, niewolnicy, zwierzęta juczne i pociągowe, najstarsze

służebności z gruntów wiejskich, reszta to res nec manicipi .Przenoszenie do res manicipi wymagało specjalnej formy

wymaganej przez ius civile ,czyli mancipatio lub in iure cessio

4. Rzeczy ruchome – nieruchomości , nieruchomośc to rzeczy które nie można przenosić, czyli grunt oraz wszystko to co jest

na stałe z nim związane, reszta to ruchomości

5. Rzeczy zamienne – rzeczy niezamienne , pierwsze określane ze względu na przynależność do jakiegoś gatunku, drugie

określane ze względu na cechy dla niej specyficzne

6. Rzeczy zużywalne – rzeczy niezużywalne, pierwsze to takie ,które po jednorazowym użyciu przestają istnieć, np.

jedzenie, ale też i pieniądze

7. Rzeczy podzielne – rzeczy niepodzielne, pierwsze to takie które można podzielić bez uszczerbku dla ich wartości i

przeznaczenia społeczno-ekonomicznego

8. Universitas rerum distantium – universitas rerum coherentium , pierwsze to rzecz zbiorowa składająca się z wielu

rzeczy pojedyńczych, które w swej całości służą temu samemu celowi społeczno-gospodarczemu (np. biblioteka), traktowane

jako jedna całość. Druga to rzecz złożona składająca się z kilku pojedynczych elementów, połączonych z sobą w sposób trwały

(np. wóz), tak że tworzą jedną rzecz

9. Pożytki – przychód uzyskiwany okresowo z rzeczy, w wyniku gospodarczego oddziaływania na nią (pożytki naturalne

fructus naturales np. miód z pasieki) albo na podstawie jakiegoś stosunku prawnego (pożytki cywilne fructus civiles np.

odsetki).

51.Pojęcie i podział praw rzeczowych

wszystkie prawa rzeczowe należą do praw podmiotowych bezwzględnych, prawa rzeczowe skuteczne erga omnes ( wobec

wszystkich naruszających), więc actiones in rem wnoszone przeciwko każdemu, kto naruszał cudze prawa rzeczowe

W prawie rzymskim prawo własności jedynym pełnym prawem rzeczowym, istnienie także praw rzeczowych ograniczonych,

przysługujących na rzeczy cudzej min. slużebności, zastaw, dzierżawa wieczysta i prawo powierzchni

b.władztwo faktyczne nad rzeczą

53.Posiadanie i dzierżenie

Posiadanie  (possessio) jest władztwem faktycznym nad rzeczą, z zamiarem zachowania jej dla siebie. 2 elementy;

obiektywny i subiektywny.1 to władztwo faktyczne – corpus, możliwość robienia z rzeczą co się podoba, 2 to zamiar

zachowania rzeczy – animus (odróżniał posiadanie od zwykłej detencji, dzierżenia)

Dzierżenie  (detentio) to takie władztwo faktyczne, w którym występuje jedynie corpus ,a władca nie ma zamiaru

zachowania rzeczy dla siebie, lecz wykonuje władztwo w cudzym imieniu

Posiadanie traktowane przez prawników klasycznych jako stan faktyczny a nie prawo

Wywodzenie posiadania z prawa naturalnego

Obrona przez obronę konieczną i samopomoc

Rodzaje posiadania:

Possessio iusta – gdy posiadacz jest jednocześnie właścicielem rzeczy

Possessio iniusta – posiadanie nabyte bezprawnie ;siłą, podstępnie, posiadanie prekaryjne (udzielane na prośbę prekarzysty, z

obowiązkiem zwrotu na każde wezwanie)

Possessor banae fidei – posiadacz uważa że posiadanie mu się należy, jest w dobrej wierze

Possessor malae fidei – posiadacz jest świadom bezprawności posiadania, w złej wierze

Zasiedzenie ( possessio ad usucapionem) tylko posiadacz w dobrej wierze

Possessio ad interdicta - władztwo faktyczne chronione w drodze interdyktów , pojęcie szersze niż possessio ad

usucapionem (nie prowadzi do zasiedzenia)

Z czasem udzielenie ochrony interdyktalnej także wykonywaniu jakiegoś prawa, z którym połączone było władanie rzeczą

Uprzywilejowana pozycja posiadacza, nie ciąży na nim w trakcie procesu windykacyjnego obowiązek dowodu

Ochrona prawna posiadania bez względu na sam tytuł prawny posiadania

Ochrona przez pretora za pomocą interdyktów, przedmiotem rozpoznania nie prawo ale fakt ostatniego spokojnego posiadania

15

Interdykty:

1.Retinendae possessionis (położenie kresu przeszkodom w spokojnym korzystaniu z rzeczy)

a)interdictum uti possidetis zakazujące dokonywania zmian w posiadaniu nieruchomości, uprawniony do wniesienia

posiadacz, któremu nie można było zarzucić wadliwego posiadania

b)interdictum utrubi ochrona posiadania rzeczy ruchomej . Wnosił ten kto był niepokojony w swym posiadaniu,

bądź ten który je utracił

2.Recuperandae possessionis (przywrócenie posiadania utraconej rzeczy)

a)interdictum de vi nakazujący przywrócenie posiadania, z którego ktoś został wyzuty przemocą, powinien być

wniesiony w ciągu roku

b)interdictum utrubi dla odzyskania rzeczy ruchomej ,do czasów Justyniana

3.Adipiscendae possessionis (uzyskanie rzeczy ,które dotychczas znajdowały się w cudzym posiadaniu), charakter raczej

petytoryjny a nie posesoryjny

Nabycie, gdy corpus i animus nabyte, wyjątkowo zmiana posiadania gdy zmiana czynnika subiektywnego tzw. traditio

brevi manu (np. zakup dzierżonej dotąd rzeczy na własność)

Nabycie posiadania gdy posiadacz wyzbył się rzeczy np. sprzedając a jednak zachował detencje, posiadaczem nabywca,

zbywca wykonuje władzę w jego imieniu constitutum possessorium

c.własność

53.Pojęcie własności, treść i ograniczenia. Współwłasność

posiadanie jedynie władztwem faktycznym nad rzeczą

własność kwirytarna , res mancipi, przysługująca tylko Rzymianom chroniona przez ius civile, do jej nabycia potrzebna

odpowiednia forma mancypacji lub in iure cessio

z czasem rezygnowanie z formy, jednak przy niedochowaniu nabywca nie uzyskiwał własności kwirytarnej z chwilą nabycia, a

dopiero w związku z zasiedzeniem, ochrona prawna takich osób przez actio Publiciana (zawiera fikcje że termin potrzebny do

zasiedzenia już minął)  określanie tego władztwa nad rzeczą jako własność bonitarna lub własność pretorska

Zjawisko podwójnej własności duplex dominium ,oprócz własności kwirytarnej także własność bonitarna

Różnica w władzy na gruntach prowincjonalnych, nie traktowana jako własność z względu na podatki

Ochrona własności peregrynów przez ich własne prawo, w konflikcie pretor dla peregrynów umieszczał fikcje w formułce (że

peregryn to obywatel rzymski)

Własność prywatna – rzeczowe i autonomiczne prawo jednostki do władania rzeczą materialną, w treści swej nieograniczone,

o ile nie narusza to obowiązującego porządku prawnego

Uprawnienia właściciela:

1.ius utendi et fruendi – właściciel może rzeczy używać i pobierać z niej pożytki

2.ius possidendi – prawo posiadania rzeczy, nie fakt władania (właściciel okradziony nie traci prawa do posiadania),

uprawnienia realizowane za pomocą petytoryjnych środków procesowych

3.ius disponendi – możliwość prawnego dysponowania rzeczą, np. prawo sprzedaży, darowania itp.

Zasada elastyczności prawa własności – jeśli istnieją przyczyny ograniczające prawo własności, to po ich ustaniu zakres

uprawnień związanych z prawem własności wraca do pozycji wyjściowej

Ograniczenia własności na gruntach z względu na stosunki dobrosąsiedzkie i interes państwa:

1.Właściciel nie mógł zakazać sąsiadowi zbierania co 2 dzień owoców z swojego gruntu

2.Właściciel gruntu położonego wyżej nie może zmieniać naturalnego biegu wody

3.Właściciel musi znosić szkodliwe wpływy ciał lotnych i stałych z gruntu sąsiada

4.Właściciel gruntu na którym znajduje się grób musi pozwolić na dostęp do niego

5.Ograniczenia wysokości budynków, odległości od gruntu sąsiada

Współwłasnośćcommunio pro indivisio, każdemu z posiadaczy część idealna własności, swoją częścią może dowolnie

dysponować, jednak decyzje co do całości za zgodą wszystkich, korzyści i ciężary proporcjonalnie do udziału. Każdy z

właścicieli mógł domagać się zniesienia współwłasności

54.Nabycie własności

Każde zbywalne prawo podmiotowe (a więc i prawo własności) można nabyć w sposób pochodny albo pierwotny

Sposoby nabycia własności:

Pochodne;

1.Mancypacja – pierwotny, formalny akt kupna sprzedaży, w obecności 5 pełnoprawnych świadków oraz trzymającego wagę.

Zaniki w kompilacji justyniańskiej

2.In iure cessio – pozorny proces windykacyjny, w którym zbywca występował w roli pozwanego,a nabywca w roli powoda

3.Tradycja – zwykłe wydanie, lub wręczenie rzeczy, tylko res nec manicipi. Aby nastąpiło przeniesienie spełnienie 3

warunków; 1)rzeczywiste wręczenie przedmiotu 2)towarzyszyć temu musiała wola przeniesienia własności po stronie zbywcy

i wola przyjęcia rzeczy na własność po stronie nabywcy 3)istnienie słusznej przyczyny prawnej (tradycja należy do czynności

kauzalnych), jej skuteczność oceniano również z pkt. Widzenia przyczyny leżącej u jej podstawy

Pierwotne sposoby;

1.Zasiedzenie Usucapio – nabycie własności w wyniku posiadania rzeczy ,przy spełnieniu warunków wymaganych przez

prawo. Także właściciele gdy trudno udowodnić posiadanie. Na nieruchomościach – longi temporis praescriptio. Wymogi

(5)warunkujące zasiedzenie:

a) Res habilis – rodzaj przedmiotu ,na którym można nabyć własność przez zasiedzenie, wyjęte rzeczy niedostępne z obrotu gospodarczego, pochodzące z kradzieży, nabyte gwałtem, należące do fiskusa i Kościoła

16

b) Titulus – tytułem słusznym była czynność leżąca u podstaw posiadania rzeczy, a więc kupno itp. c) Fides – dobra wiara posiadacza, istniejąca przynajmniej w momencie wejścia w posiadanie rzeczy d) Possessio – tylko posiadanie cywilne prowadzi do zasiedzenia, musi polegać na faktycznym władaniu rzeczą

połączonym z animus

e) Tempus – wg. ustawy XII tablic dla nieruchomości 2 lata, dla ruchomości 1 rok. W prowincjach za pomocą zarzutu procesowego longi temporis praescriptio mogli prawnie wejść w władztwo nieruchomości (jednak nie

własność, fucja obu instytucji dopiero za Justyniana)

2.ZawłaszczenieOccupatio – najstarszy sposób nabycia własności , polegał na objęciu w posiadanie rzeczy niczyjej (res

nulius), do tej kategorii należały:

a)dzikie zwierzęta

b)insula in mari nata – wyspa która wyłoniła się z dna morskiego i wartościowe przedmioty wyłowione z morza

c)res hostiles – rzeczy znajdujące się na terytorium Rzymu a należące do obywatela z którego państwem wojna

d)res derelictae – rzeczy porzucone

e)thesaurus – skarb, przedmioty wartościowe, ukryte tak dawno, że zatraciła się pamięć o ich właścicielu

2.Przetworzenie Specificatio ,było sposobem nabycia własności w wyniku gruntownego przetworzenia cudzej rzeczy i

wytworzenia w ten sposób nowego przedmiotu (nova species). Odszkodowanie gdy wytwórca nie wiedział że materiał nie

należy do niego

3.Połączenie i zmieszanie. Accessio – prowadziło do nabycia własności na rzeczy ubocznej, która w sposób trwały została

złączona z rzeczą główną, stając się pod względem gospodarczym jej częścią składową. Zasada accessio cedit principali

przyrost przypada właścicielowi rzeczy głównej. Połączyć się mogły:

a)dwie nieruchomości, na skutek działania sił przyrody, przymulisko ,oderwisko

b)rzecz ruchoma z nieruchomością , zasada superficies solo cedit – cokolwiek trwale zostało złączone z gruntem

stawało się jego częścią składową, nasiona z których wyrosły drzewa, budynki itp.

c)dwie rzeczy ruchome , jeśli połączenie miało charakter trwały własność rzeczy głównej rozciągała się na poboczną.

Przy mieszaniu płynów i ciał stałych ,jeśli nie możliwy podział powstawała współwłasność

4.Nabycie owoców – nabywał w sposób pierwotny właściciel rzeczy macierzystej albo posiadacz w dobrej wierze oraz

emfiteuta. Nabycie następowało w momencie separatio ,odłączenia pożytku od rzeczy macierzystej

55. Ochrona prawa własności

Powództwa , środki petytoryjne

1.Powództwo windykacyjne – Rei vindicatio to powództwo nieposiadającego właściciela ,przeciwko posiadającemu

niewłaścicielowi o wydanie rzeczy. Czynnie legitymowany właściciel kwirytarny pozbawiony posiadania rzeczy. Pozwanym

mógł być tylko ten kto stwierdził, że jest właścicielem, inaczej rzecz przechodziła do pozywającego. Pozwany także mógł być

tzw. posiadacz fikcyjny ,tj. osoba która w momencie procesu nie posiada, gdyż podstępnie pozbyła się przedmiotu (zniszczenie

itp.)

Powództwo windykacyjne należy do powództw arbitralnych sędzia po ustaleniu, że rzecz dla powoda, wzywa pozwanego

do dobrowolnej restytucji, w wypadku odmowy kwota pieniężna z uwzględnieniem wyceny powoda

Poza wydaniem rzeczy także pobrane z niej pożytki, posiadacz w dobrej wierze pobrane od momentu litis contestatio,

natomiast posiadacz w złej wierze wszystkie, nawet tych których z własnej winy nie pobrał. Powód z kolei musiał zwrócić

poniesione nakłady, albo zezwolić na ich zabranie.

Nakłady :  impensae necessariae –nakłady konieczne

impensae utiles – nakłady użyteczne, podnoszące wartość rzeczy

impensae voluptuariae – nakłady zbytkowe, poczynione dla ozdoby

Posiadaczowi w dobrej wierze należało zwrócić nalady konieczne i użyteczne, nakłady zbytkowe mógł sobie zabrać.

Posiadaczowi w złej wierze otrzymywał tylko nakłady konieczne, pozostałe mógł tylko zabrać

2.Powództwo negatoryjne – Actio negatoria przysługiwała właścicielowi, który wprawdzie nie został pozbawiony posiadania

rzeczy, ale prawo jego uległo naruszeniu w inny sposób. Najczęściej bezprawne wykonywanie jakiejś służebności (np.

przechodu). Powództwo to służyło położeniu kresu naruszaniu jego własności. Powód udowadniał tylko swoje prawo do

rzeczy i naruszenie go przez pozwanego, wobec założenia, że własność jest wolna od ograniczeń, pozwany by wygrać musiał

udowodnić że przysługuje mu do rzeczy prawo które wykonywał. Po przegraniu był zobowiązany zaprzestać naruszania i do

złożenia kaucji poręczającej

3.Powództwo publicjańskie – Actio Publiciana przysługiwało właścicielowi ,który utracił rzecz, którą nie nabył jeszcze

(własność kwirytarna) na własność, ale znajdował się w stanie prowadzącym do tego przez zasiedzenie. Wzorowane na

windykacji (należy do actio utilis) ,zawiera fikcje, że w odniesieniu do powoda upłynął konieczny do zasiedzenia czas.

Actio Publiciana nieskuteczna wobec właściciela kwirytarnego, chyba że powód udowodnił, że nabył rzecz sporną od

właściciela, a ten ją mu wydał. Gdy pozwanym inny posiadacz z tytułu ad usucapionem, wygrywa ten (przy nabyciu od tego

samego zbywcy) kto nabył wcześniej – prior tempore, proir iure, gdy zaś od innego zbywcy, wygrywa ten, kto jest

posiadaczem. Odpowiedzialność za pobrane pożytki i poniesione nakłady analogicznie do rei vindicatio

Inne środki ochrony własności w stosunkach sąsiedzkich

1.Actio aquae pluviae arcendae – skarga z powodu zmiany naturalnego odpływu wody deszczowej, przyznawane

właścicielowi ,którego sąsiad wprowadzał zmiany w naturalnym biegu wody spływającej z jego gruntu. Należy do actio in

personam)

2.Cautio damni infecti – gwarancje chroniące właściciela przed szkodą zagrażającą z gruntu sąsiada. Zobowiązany do

udzielenia tego zabezpieczenia przyrzekał (stipulatio) pokryć ewentualne szkody. Odmowa zawarcia takiej stypulacji była

17

podstawą do wprowadzenia zagrożonego w czasowe posiadanie gruntu sąsiada. Później prawo żądania cautio przyznano

emfiteucie, superficjariuszowi i użytkownikowi

3.Operis novi nuntiatio – sprzeciw wnoszony przez właściciela gruntu przeciwko wnoszeniu na gruncie sąsiada nowych

konstrukcji, naruszających swobodne korzystanie z prawa własności gruntu zagrożonego. Wznoszący musiał rozebrać albo dać

gwarancje ,że konstrukcja nie wywoła szkody

4.Actio finium regundorum – skarga służąca rozstrzyganiu sporów granicznych (granica 5 stóp, dzielona po połowie). W

adiudicatio pretor przyznawał sędziom prawo przysądzenia części gruntu jednego sąsiada ,drugiemu, jeśli przemawiałyby za

tym względy ładu społecznego

d.prawa na rzeczy cudzej

56.Służebności

W Rzymie najwcześniej uformowane prawa na rzeczy cudzej

Służebność – ograniczone prawo rzeczowe, które upoważnia uprawnionego do korzystania z rzeczy cudzej w pewien

określony sposób

Podział:

Służebności gruntowe – servites praediorium ,wymagają do swojego powstania 2 gruntów, z których jeden jest władający, a

drugi służebny. Ten drugi ma swymi przymiotami zasilać pierwszy. Przy służebnościach gruntowych podmiotami są

każdorazowi właściciele gruntów. Właściciel gruntu władającego mógł w ograniczonym stopniu korzystać z gruntu

służebnego, którego właściciel miał przez to ograniczone prawo własności

Z względu na przeznaczenie gruntów (nie położenie) dzielenie serwitutów gruntowych na:

Służebności gruntów wiejskich – servitutes praediorium rusticorum , przede wszystkim:

Prawa drogi - iura itinerum :Servitus itineris – prawo przekraczania cudzego gruntu pieszo, na koniu, albo w lektyce

Sevitus actus – służebność przechodu przez cudzy grunt łącznie z pojazdami, pojedynczymi zwierzętami i trzodą

Servitus viae – służebność drogi, obejmowała zakres 2 wcześniejszych służebności

Prawa wodne – iura aquarum :

Servitus aquaeductus (servitus aquaeducendae) ,prawo przysługująca właścicielowi gruntu władającego do przeprowadzenia

przez cudzy grunt wody pitnej, albo w celach irygacji, albo odprowadzenia

Służebności gruntów miejskich – servitutes praediorum urbanorum, przede wszystkim:

Prawa światła – iura luminum: Servitus altius non tollendi – zakaz wobec gruntu służebnego budowy ponad określoną wysokość

Servitus prospicendi – zakaz wznoszenia na gruncie służebnym konstrukcji zasłaniających widok właścicielowi gruntu

panującego

Prawa budowlane – iura parietum:

Servitus protegendi vel proiciendi – prawo wejścia konstrukcją budowlaną w słup powietrza nad gruntem sąsiada

Servitus tigni immittendi – prawo wpuszczenia belki w mur sąsiada

Servitus oneris ferendi – prawo do oparcia konstruckji budynku o budynek wzniesiony na gruncie sąsiada . Ten zaś musiał

utrzymać swój budynek w takim stanie aby drugi sąsiad mógł korzystać z przysługującej mu służebności

Prawo ścieku – iura stillicidiorum:

Servitus stillicidii – prawo do odprowadzenia wody deszczowej na grunt sąsiada

Servitus fumi immittendi – prawo do skierowania dymu i nieprzyjemnych wyziewów na grunt sąsiada

Służebności osobiste – servitutes personarum, mogły dotyczyć gruntu, ale przysługiwały tylko jakiejś osobie. Służebność ta

wobec osobistego charakteru była niezbywalna i kończyła się najpóźniej z śmiercią osoby uprawnionej

Najstarsze służebności osobiste w ius civile to:

Użytkowanie – ususfructus ,rzeczowe prawo do używania cudzej rzeczy i pobierania z niej pożytków, z obowiązkiem

zachowania substancji. Osobisty charakter w tym że jako prawo niezbywalne nie może być odstąpione osobie trzeciej, można

zaś było odstąpić możliwość korzystania z niego. Pożytki nabywał użytkownik, w momencie ich pobrania, jednak nie mogło to

zmienić substancji danej rzeczy. Użytkowanie w czystej postaci tylko na rzeczach niezużywalnych, na zużywalnych quasi-

ususfructus, po ustaniu którego właścicielowi zwracano nie tą samą rzecz ale tego samego gatunku

Używanie – usus, różni się od użytkowania tym, że polega jedynie na używaniu cudzej rzeczy bez możliwości pobierania z

nie pożytków, chyba że chodziło o owoce mające zaspokoić własne potrzeby, prawa tego nie można w ogóle odstąpić osobie

trzeciej, nawet w zakresie samego korzystania z niego

Później ( w ramach prawa pretorskiego) w służebnościach osobistych wykształciły się:

Habitatio – rzeczowe prawo do zamieszkiwania w cudzym budynku

Operae servorum vel animalium – rzeczowe prawo do korzystania z usług cudzego niewolnika lub zwierzęcia

Służebnościami (zarówno gruntowymi i osobistymi) rządziły pewne Prawa ogólne:

1)służebność nie nakładała na osobę obciążoną tym prawem obowiązku pozytywnego działania, lecz najwyżej zobowiązywała

do znoszenia czegoś albo nieczynienia (wyjątek służebność dotycząca oparcia budynku o mur sąsiada)

2)nie można było mieć służebności na rzeczy własnej, w myśl zasady nemini res sua servit – nikt nie ma służebności na rzeczy

własnej

3)służebność mogła istnieć tylko na rzeczy, a nie na prawie i dlatego służebności nie można było ustanowić na innej

służebności

4)ze służebności korzystać należało przy maksymalnym poszanowaniu prawa własności gruntu obciążonego służebnością

18

Ponadto przy służebnościach gruntowych, korzyść jaką przynosił grunt służebny musiała mieć charakter nie jednorazowy, lecz

trwały i dotyczyć każdego kolejnego właściciela gruntu panującego. Poza tym grunt panujący i służebny musiały być w takiej

odległości by służebność ta miała gospodarczy sens

Ustanowienie służebności przez in iure cessio, mancypacje, testament, wyrok sądowy lub dedukcje tj. zastrzeżenie sobie

służebności przy przenoszeniu własności rzeczy.

Służebność gasła przez zrzeczenie się przez uprawnionego, długie nieużywanie (non usus), w przypadku nabycia rzeczy

obciążonej służebnością przez osobę uprawnioną do serwitutu ,a w służebności osobistej w razie śmierci uprawnionego

57.Zastaw

Zastawem dziś nazywamy prawo rzeczowe ,przysługujące wierzycielowi na cudzej rzeczy ruchomej dla zaspokojenia jego

wierzytelności, i to z pierwszeństwem przed innymi wierzycielami. Jest on jednym z sposobów zabezpieczenia wierzytelności

(tzw. zabezpieczenie rzeczowe) i jest wobec tego prawem akcesoryjnym, tj. zależnym od istnienia wierzytelności, którą

zabezpiecza.

W każdym zastawie:

a)dłużnik – który w celu zabezpieczenia wierzytelności ustanawia na rzeczy prawo zastawu (zastawca)

b)wierzyciel – na rzecz którego prawo to jest ustanawiane (zastawnik)

c)przedmiot zastawu

Ewolucja instytucji zastawu:

1.Fiducia – dłużnik w celu zabezpieczenia wierzytelności przenosił na wierzyciela za pomocą mancypacji, albo in iure cessio

jakiś przedmiot na własność, z zastrzeżeniem, że po wypełnieniu zobowiązania przedmiot ten do niego wróci. Wierzyciel jako

właściciel mógł z rzeczą robić co chciał, np. alienować, a w takim przypadku dłużnik po wypełnieniu zobowiązania mógł

jedynie domagać się odszkodowania za niedotrzymanie przez wierzyciela umowy

2.Pignus – tzw. zastaw ręczny, wykształcony wobec niekorzystnej dla dłużnika fiducia. Zastawca przekazywał przedmiot

zastawu wierzycielowi w władztwo faktyczne (nie własność). Do czasu wypełnienia przez dłużnika zobowiązania wierzyciel

władał przedmiotem jako dzierżyciel, co pretor chronił za pomocą interdyktu posesoryjnego. Pierwotnie zastawnik wobec

niewypłacalności zastawcy nie mógł przedmiotu sprzedać itp. ,chyba że na mocy specjalnych dodatkowych umów min.:

-Pactum de vendendo – umowa na mocy której zastawnik mógł sprzedać przedmiot zastawu w celu zaspokojenia

swego roszczenia ,gdy dłużnik nie spłacił swego zobowiązania. Z czasem uznawane za standardową część pignus ,nawet gdy

nie zastrzeżone

-Pactum antichreticum (antichresis) – stosowane gdy przedmiot zastawu przynosił pożytki, w takim przypadku

zastawnik mógł go używać, a pobrane pożytki zaliczać na spłatę odsetek od udzielonego kredytu, a w dalszej kolejności na

spłatę samego kredytu

-Lex commissoria – nieformalna umowa, na mocy której zastawnik miał się stać właścicielem przedmiotu zastawu, w

wypadku, gdy zastawca nie zaspokoił w umówionym terminie jego pretensji

3.Hypotheca tzw. zastaw umowny. Wobec konieczności wydania w pignus przedmiotu zastawu, co było niewygodne (np.

grunty rolne i inwentarz w drobnych gospodarstwach). Dłużnik jako zastawca nie wręczał przedmiotu zastawu, nadal był jego

właścicielem i posiadaczem, a tylko umawiał się, że dopiero w przypadku nie spłacenia długu wierzyciel spłaci swoją pretensję

przez sprzedaż przedmiotu obciążonego hipoteką. Wierzyciel w posiadanie był wprowadzany za pomocą 3 środków prawnych

stopniowo przyznawanych mu przez pretora:

-interdykt salwiański – skuteczny jedynie przeciw dłużnikom i dotyczył tylko invecta et illata ( rzeczy wwiezione i

wniesione przez dzierżawce – ruchomości inwentarz itp.)

-Serviana in rem actio – powództwo rzeczowe dla zastawnika o wydanie tych rzeczy przeciw każdemu

-actio hypothecaria – skuteczne przeciw każdemu, oprócz ruchomości drobnego dzierżawcy także jakikolwiek

przedmiot, w tym również i nieruchomości

Przy wielokrotności zastawu na 1 przedmiocie zasada prior tempore, potior iure pierwszy co do czasu, lepszy co do prawa.

Dochód uzyskany z sprzedaży obciążonej rzeczy w pierwszej kolejności zaspokaja 1 wierzyciela. Prawo sprzedaży

przysługiwało tylko 1 wierzycielowi, późniejszy, mógł wejść w uprawnienia poprzedników jedynie jeśli zaspokoił ich

pretensje.

Przy sprzedaży wymóg maksymalnej staranności, nadwyżka zwracana

Zastaw powstawał w wyniku umowy, czasami w wyniku ustawy (np. zastaw na rzecz fiskusa z całego majątku), na podstawie

rozporządzenia władzy, wydanego na mocy wyroku.

Prawo zastawu gasło wraz z umorzeniem pretensji, zniszczeniem przedmiotu, nabycie go przez zastawnika, zrzeczenie się

przez zastawnika swego prawa.

58.Emfiteuza i superficies

Emfiteuza i superficies były ograniczonymi prawami rzeczowymi na nieruchomości

1.Emfiteuza – polegała na dziedzicznym i zbywalnym uprawnieniu emfiteuty do eksploatacji cudzego gruntu, z obowiązkiem

płacenia rocznego czynszu. Podział na ius perpetuumziemie skarbu państwa oddawane w wieczyste posiadanie, emfiteuza

–ziemie cesarza oddawane w czasową użytkowanie. W późniejszym czasie zlanie tych pojęć w jedno.

Emfiteuta jako dzierżawca wieczysty, był w położeniu prawnym zbliżony do właściciela, użytkował grunt pobierał pożytki,

mógł go ulepszać, zmieniać przeznaczenie, ustanawiać służebności na rzecz osoby trzeciej lub korzystać jeśli dzierżawiony

grunt był gruntem panującym, mógł obciążać grunt zastawem. W celu ochrony korzystał z wszelkich powództw

przysługujących właścicielowi do ochrony własności, przyznawanych mu w postaci actiones utiles. Ziemie mógł przekazywać

potomkom testamentem, gdy brak przechodziła na dziedziców ustawowych.

19

Właścicielowi pozostawało prawo do pobierania czynszu dzierżawnego (vectigal, canon), zaleganie z nim przez 3 lata

podstawą do zabrania emfiteuzy, tak samo gdy pogarszanie gruntu albo niepłacenie danin publicznych przez emfiteute. Przy

sprzedaży emfiteuta musiał powiadomić o tym właściciela (przysługiwało mu prawo pierwokupu), należało także 2 % od ceny.

2.Superficies – prawo powierzchni, dziedziczne i zbywalne, polegające na możliwości pełnego korzystania z budynku

wzniesionego na cudzym gruncie, miało na celu rozwój budownictwa mieszkaniowego. Zasad superficies solo cedit – budynek

wzniesiony na cudzym gruncie staje się własnością właściciela gruntu, jednak osoby które to uczyniły za zgodą dysponenta

gruntu, mogły korzystać z budynku uiszczając opłatę solarium, a ich prawo było chronione interdyktem pretora. Różnica od

emfiteuzy, to że właścicielowi nie przysługiwało prawo pierwokupu i solaris nie było istotnym składnikiem superficies

c.zobowiązania

a.Część ogólna

59.Pojęcie zobowiązania

Zobowiązanie (obligatio) - stosunek prawny między dwiema stronami, z których jedna ,zwana wierzycielem (creditor), ma

prawo domagania się pewnego świadczenia od strony drugiej, ta zaś, zwana dłużnikiem (debitor), ma obowiązek świadczenie

to spełnić

Zobowiązanie ma dwie strony, z jednej jest prawem wierzyciela do domagania się od dłużnika określonego zachowania się

jest to wierzytelność (creditum), z drugiej zaś jest to obowiązek dłużnika do spełnienia świadczenia  jest to dług

(debitum), niezależnie co jest jego przedmiotem

Ochrona zobowiązań przez powództwa in personam, zobowiązania traktowane jako prawo podmiotowe względne, wierzyciel

może domagać się wypełnienia zobowiązania tylko od dłużnika

Przedmiotem zobowiązania mogła być rzecz (np. najem) , ale wierzyciel mógł domagać się jej wydania tylko od dłużnika (a

nie od każdego w czyim władaniu się ona znajduje)

W każdym zobowiązaniu 2 podmioty; wierzyciel  tylko obywatel rzymski mający zdolność majątkową, później także

cudzoziemiec i dłużnik

Zobowiązanie opiera się na zasadzie równości stron, nie daje wierzycielowi żadnej władzy nad dłużnikiem

60.Źródła zobowiązań

1.Okres zemsty prywatnej

2.Okres kompozycji dobrowolnej – kiedy możliwość odstąpienia od zemsty prywatnej w zamian za coś (pierwsze

zobowiązanie), powstaje nie w wyniku przestępstwa a umowy

3.Faza układu legalnego – ingerencja państwa w kierunku zrezygnowania z zemsty prywatnej, na rzecz rekompensaty, z mocy

umowy powstaje zobowiązanie

4.Faza ścigania przestępstwa przez państwo – przestępstwo w momencie popełnienia staje się źródłem zobowiązania

(konieczność prawna rekompensaty)

Teoria rozróżnienia pojęcia długu i odpowiedzialności

Najstarsze zobowiązania sponsio (archaiczna forma stypulacji) i nexum ( forma pożyczki z dawnego ius civile)

Wykształcenie (problem peregrynów) dualizmu na gruncie prawa obligacyjnego ochrona pretora dla spraw nie uznawanych

przez ius civile

Węzeł obligacyjny jakiemu był poddany dłużnik na mocy ius civile nazywany obligatione teneri, (obrona za pomocą actio

civilis), na mocy prawa pretorskiego actione teneri (obrona za pomocą actio utilis)

Pierwotnie 2 podstawowe źródła zobowiązań:

kontrakt – umowy ,które z względu na ich podstawę (causa) były zaskarżalne

delikty – przestępstwa rodzące odpowiedzialność majątkową sprawcy z mocy norm prawa prywatnego (inne przestępstwa

rodziły odpowiedzialność karną, są przedmiotem zainteresowania prawa karnego)

Gaius dodał także trzecią kategorię ,nie zaliczaną do poprzednich – obligationes ex variis causarum figuris, w prawie

justyniańskim podział tejże na dwie podkategorie:

zaobowiązania jak gdyby z kontraktu

zobowiązania jak gdyby z geliktów W prawie justyniańskim czwórpodział zobowiązań ze względu na źródło ich powstania:

1.ex contractu – z umów zaskarżalnych według prawa prywatnego

2.quasi ex contracto- z zdarzeń podobnych do kontraktów

3.ex delicto – z przestępstw prawa prywatnego

4.quasi ex delicto – z zdarzeń podobnych do deliktów

Podział kontraktów ze względu na to, co stanowiło podstawę ich zaskarżalności:

- Kontrakty realne – dochodziły do skutku w wyniku porozumienia między stronami, któremu towarzyszyć musiało wręczenie rzeczy (res)np. pożyczka ,użyczenie ,przechowanie

- Kontrakty werbalne – zobowiązywały przez porozumienie między stronami wyrażone przy użyciu ściśle określonych słów (verba) min. stypulacja, przyrzeczenie posagu oraz iusiurandum liberti

- Kontrakty literalne – porozumienia między stronami, ugruntowane za pomocą pisma (litterae) np. chirographa - Kontrakty konsensualne – takie ,które zawierano przez samo porozumienie stron (consensus) wyrażone w

jakiejkolwiek formie np. kupno-sprzedaż, spółka, zlecenie

20

Zobowiązanie rodziły tylko takie umowy, z których zawarciem porządek prawny łączył taki skutek, jeśli chciano nietypowej

umowie nadać taką właściwość przyoblekano ją w formę stypulacji, z czasem powstanie nowej kategorii tzw. kontraktów

nienazwanych ,które można było zaskarżać np. zamiana, ugoda, prekarium

Wszystkie inne umowy, które nie były kontraktami to pacta. Były one nie zaskarżalne, z czasem jednak stały się niektóre z

nich takimi na podstawie kontraktu do nich dołączonego, na podstawie prawa pretorskiego lub konstytucji cesarskich (z tego

podział na pacta adiecta, pacta praetoria i pacta legitima)

Do quasi-kontraktów zaliczano prowadzenie cudzych spraw bez zlecenia, bezpodstawnego wzbogacenia, przypadkowej,

wspólności majątkowej, opieki i zapisu testamentowego

Nie każdy delikt prowadził do odpowiedzialności ,liczba takich była zamknięta ; kradzież, rabunek, bezprawne uszkodzenie

cudzej rzeczy i zniewaga, z mocy prawa pretorskiego także podstęp, groźba, działanie na szkodę wierzycieli oraz gorszenie

cudzego niewolnika

Do quasi-deliktów ;odpowiedzialność sędziego, wylanie lub wyrzucenie czegoś z budynku, zagrożenie bezpieczeństwa ruchu

na ulicach, odpowiedzialność właścicieli statków ,gospod za szkody wyrządzone przez personel

Brak ochrony jednostronnych zobowiązań (z wyjątkiem na rzecz bóstwa lub gminy)

61.Przedmiot zobowiązania

Treścią każdego zobowiązania jest jakieś świadczenie w przyszłości, a jego przedmiot, wg. definicji Paulusa to:

-dare – jeśli dłużnik był zobowiązany do przeniesienia na własność wierzyciela jakiejś rzeczy

-facere – dłużnik miał coś uczynić dla wierzyciela (także obowiązek nie czynienia –non facere)

-praestare – najczęściej dłużnik zobowiązany do uiszczenia odszkodowania w wypadku niewykonania lub nienależnego

wykonania zobowiązania

Świadczenie mogło być przedmiotem zobowiązania tylko wówczas gdy:

1.było fizycznie i prawnie możliwe do spełnienia

2.było dozwolone z punktu widzenia zasad prawa i moralności

3.było dostatecznie określone, tak że dłużnik wiedział do czego jest zobowiązany, a wierzyciel do czego jest uprawniony, a w

przypadku sporu sędzia miał możność stwierdzenia o co spór się toczy

W procesie formułkowym w momencie litis contestatio obowiązek dłużnika w tym momencie ulegał modyfikacji z wykonania

na poddanie się wyrokowi, w procesie kognicyjnym wyrokiem sądu dłużnik mógł być także zmuszony do wykonania

zobowiązania

Gdy przedmiot zobowiązania określony in specie (dokładnie) zginie dłużnik zwolniony, gdy zaś określony in genere nie

Zobowiązanie przemienne (obligatio alternativa) – gdy w jednym stosunku obligacyjnym dłużnik zobowiązany

alternatywnie do kilku świadczeń, a spełnienie jednego z nich uwalniało go od zobowiązania. Wybór należał do dłużnika

Upoważnienie przemienne (facultas alternativa) – gdy dłużnik zobowiązany do spełnienia określonego świadczenia na rzecz

wierzyciela, ale mógł się od tego uwolnić przez świadczenie czegoś innego

Zobowiązanie podzielne – jeśli świadczenie może być spełnione w częściach w różnym czasie i bez wpływu na ich istotę lub

wartość, w przeciwnym razie niepodzielne

62.Podział zobowiązań

Z względu na sankcje:

zobowiązania cywilne

zobowiązania naturalne (zobowiązania niezaskarżalne)

Z względu na naturę stosunku obligacyjnego

jednostronne (jedna strona była wyłącznie zobowiązana, druga wyłącznie uprawniona)

dwustronne : - zupełne – już w momencie powstania obie strony występowały w podwójnej roli dłużnika i wierzyciela,

istniały dwa węzły obligacyjne, a wynikające świadczenia były ekwiwalentne )

- niezupełne – w momencie powstania tylko jeden węzeł obligacyjny, ale sam stosunek tak ukształtowany,

że w pewnych okolicznościach mogło powstać drugie zobowiązanie

Ze względu na zakres ochrony procesowej:

zobowiązania stricti iuris – zobowiązania ścisłego prawa wywodzące się z dawnego ius civile ,wiązały strony dokładnie

wdł. treści stosunku prawnego

zobowiązania bonae fidei - z zobowiązania powstawał obowiązek świadczenia tego czego można się było po uczciwym

kontrahencie spodziewać

63.Wielość podmiotów zobowiązania

W każdym zobowiązaniu co najmniej jeden dłużnik i jeden wierzyciel, jednak gdy więcej;

Zobowiązanie podzielne - powstaje tyle stosunków obligacyjnych ile występuje po stronie wierzycieli lub dłużników

Zobowiązanie kumulatywne - kilku wierzycieli może domagać się od dłużnika całego świadczenia, albo każdy z

dłużników jest zobowiązany do spełnienia całego świadczenia, zapłata przez jednego z nich nie ściągała z drugiego

obowiązku, przede wszystkim kary z tytułu wspólnej kradzieży

Zobowiązanie solidarne – mogło mieć miejsce zarówno po stronie dłużników (solidarność bierna) lub wierzycieli

(solidarność czynna) np. po spłacie przez jednego z dłużników wygasa obowiązek reszty

Solidarność powstawała w wyniku stypulacji, z mocy wspólnego zapisu testamentowego albo z mocy ustawy

Przy spłacie przez jednego z dłużników, lub przyjęciu przez jednego z wierzycieli problem regresu (roszczenia zwrotnego) ,

przysługiwał on tylko na podstawie umowy wewnętrznej dłużników lub wierzycieli solidarnych

21

64.Skutki niewykonania zobowiązania

Wolny od świadczenia był dłużnik, którego możliwość świadczenia została zniesiona przez działanie siły wyższej (vis maior),

zdarzenie ,któremu nie był się w stanie przeciwstawić

Nie odpowiadał też gdy możliwość została zniesiona przez przypadek zwykły (causus fortuitus), różni się od siły wyższej

tym, że przy maksymalnej staranności dłużnika mógł on temu zapobiec, w wyjątkowych sytuacjach pociągano jednak dłużnika

do odpowiedzialności

Duże znaczenie tego czy przedmiot świadczenia in specie czy in genere

Pełna odpowiedzialność dłużnika za niewykonane lub nienależyte wykonanie zobowiązania zawinione przez dłużnika, dłużnik

odpowiadał zawsze gdy dopuścił się dolus później także culpa lata

Przy culpa levis kierowano się wymogiem korzyści, jeśli dłużnik nie zyskiwał odpowiedzialność kończyła się na dolus i culpa

lata

Zwłoka dłużnika – miała miejsce ,gdy dłużnik z własnej winy nie wykonywał zobowiązania, którego termin świadczenia

upłynął, przy terminowych zobowiązaniach dłużnik popadał w zwłokę gdy przekroczył określony termin, przy

bezterminowych, po wezwaniu wierzyciela do zapłaty. Zaostrzenie odpowiedzialności dłużnika ,który popadł w zwłokę

Zwłoka wierzyciela – zachodziła gdy odmawiał on przyjęcia świadczenia zgodnego z treścią zobowiązania, następowało

wtedy osłabienie odpowiedzialności dłużnika

65.Zmiana podmiotów zobowiązania

Wierzytelność może spełniać funkcje pieniądza ,wymiana przez przelew

Przelew (cesja wierzytelności) – przeniesienie wierzytelności z dotychczasowego wierzyciela (cedenta) na drugą osobę

(cesjonariusza) mocą zawartej z nim umowy. Umowa wywierała skutek rozporządzający nawet bez wiedzy dłużnika

Początkowo charakter osobisty zobowiązania więc niemożliwa zmiana wierzyciela bez wiedzy dłużnika

Nowacja – akt w którym dłużnik za pomocą stypulacji przyrzekał nowemu wierzycielowi to co miał świadczyć

dotychczasowemu, akt ten nie przenosił jednak wierzytelności ,ale powoływał nową, jednocześnie znosząc starą (znikały też

prawa akcesoryjne jak np. zastaw)

Zastępstwo procesowe – wierzyciel mianował drugą osobę swoim kognitorem ,albo prokuratorem i upoważniał do

zatrzymania dla siebie wyegzekwowanego od dłużnika świadczenia. Zastępca posługiwał się formułką z przestawionymi

podmiotami, do momentu litis contestatio pozycja zastępcy niepewna (wierzyciel mógł cofnąć upoważnienie itd.)

Actio utilis suo nomine – powództwo przyznawane cesjonariuszowi , służące do realizacji wierzytelności, którą cesjonariusz

nabył przez kupno spadku, w którym się one znajdowały. Cesjonariusz traktowany nie jako wykonawca cudzej wierzytelności

a właściwy wierzyciel. Cedent tylko wtedy przyjmując wierzytelność od dłużnika uwalniał go od zobowiązania ,gdy ten nie

był świadomy dokonanego przelewu

Zmiana dłużnika tylko przez nowację , tylko za zgodą wierzyciela

66.Umocnienie zobowiązań

Z wyjątkiem zobowiązań naturalnych wykonanie gwarantuje rygor egzekucji

W celu zabezpieczenia oprócz zastawu, w prawie obligacyjnym dodatkowe zobowiązania osób trzecich, gwarantujące

wykonanie zobowiązania na wypadek gdyby dłużnik tego nie uczynił , oraz środki mające na celu wywarcie presji na samego

dłużnika, by dodatkowo zmuszać go do spełnienia świadczenia (Zadatek, kara umowna)

Intercesja (intercessio) – przejęcie odpowiedzialności za cudzy dług w rzymskiej terminologii prawniczej. Była ona:

- 1) kumulatywna, jeśli dłużnik odpowiadał obok intercedenta (np. poręczenia) - 2) uwalniająca , jeśli dłużnik został przez intercedenta zwolniony od odpowiedzialności - 3) intercessio tacita – gdy intercedent na zewnątrz występował jako dłużnik w rzeczywistości jednak przejął

zobowiązanie cudze (np. zaciągając pożyczkę dla kogoś innego)

67.Umorzenie zobowiązań

Charakter efemeryczny zobowiązań

Umorzenie następowało na podstawie ius civile, wtedy następowało z chwilą powstania przyczyny powodującej umorzenie. W

przypadku umorzenia na podstawie prawa pretorskiego, skutek niweczący następował dopiero w wyniku zarzutu procesowego

ope exceptionis

W najdawniejszym prawie rzymskim same wykonanie świadczenia (solutio) nie powodowało zwolnienie z zobowiązania,

dłużnik był odpowiedzialny tak długo, jak długo nie przedsięwzięto w formie przypisanej czynności będącej odwrotnym aktem

(contrarius actus)

W kontraktach werbalnych zobowiązania umarzano za pomocą acceptilatio, polegające na wymianie pytań i odpowiedzi

między dłużnikiem i wierzyciel (umorzenie mogło także nastąpić niezależnie od świadczenia)

Aby w ten sposób umorzyć inny rodzaj zobowiązania zamieniano go przez nowację w stypulację i tak przekształcone dopiero

umarzano . Stipulatio Aquiliana – jedna stypulacja w której przeprowadzano cały akt

Pod wpływem ius gentium samo wykonanie zobowiązania (solutio) stało się podstawą do umorzenia. Dłużnik niekoniecznie

musiał świadczyć osobiście owo zobowiązanie (chyba że specyficzne umiejętności), mógł też za zgodą wierzyciela świadczyć

coś innego (datio in solutum)

Osobą upoważnioną do przyjęcia świadczenia był też adstipulator, któremu dłużnik akcesoryjnie przyrzekł spełnienie

świadczenia

Nowacja – polegająca na zastąpieniu jednego zobowiązania nowym stosunkiem obligacyjnym, który występwał w miejsce

poprzedniego. Wykonywana w formie stypulacji

22

W umowie o pracę rozwiązanie prze śmierć pracownika, z umowy o dzieło śmierć wykonawcy dzieła, śmierć którejkolwiek z

stron przy zobowiązaniu wynikającym z spółki, zlecenia oraz deliktu

Zobowiązanie gasło gdy dług i wierzytelność zlały się w jedno

Przy zobowiązaniach specyficznych ( określonych in specie) w wypadku przypadkowego zniszczenia przedmiotu

Pactum de non petendo – nieformalna umowa, w której wierzyciel przyrzekał dłużnikowi, że albo w ogóle, albo przez pewien

czas nie będzie pozywał go do sądu o należne świadczenie. Nie niweczyło ono zobowiązania, ale dawało możliwość

przyznania przez pretora exceptio pacti de non petendo

Kompensacja – (potrącenie) ,umorzenie wierzytelności w wyniku przeciwstawienia roszczeniu wierzyciela wzajemnej

wierzytelności z strony dłużnika

Reskrypt Marka Aureliusza - poświęcony kompensacji roszczeń stricti iuris w procesie formułkowym, exceptiodoli wobec

pozywającego ,który nie chciał uwzględnić wzajemnych zobowiązań i pozywał o całą sumę

b.źródła zobowiązań

Kontrakty, pacta i jak gdyby kontrakty

68.O kontraktach i jak gdyby kontraktach w ogólności

Kontrakt  w prawie rzymskim zgodne oświadczenie woli dwóch lub więcej osób ,zmierzających do osiągnięcia celu ,jakim

była ochrona procesowa interesu społeczno-gospodarczego, który zmierzały realizować umawiające się strony

Dzisiejsza umowa rodzi wzajemne prawa i obowiązki kontrahentów, prawo chroni każdą umowę jeśli tylko prawnie

dozwolona i dostatecznie określona, jeśli odpowiada schematowi określonemu w KC jest umową nazwaną, jeśli nie

nienazwaną

W Rzymie , nie znano kontraktu w formie abstrakcyjnej, jedynie poszczególne i pojedyncze kontrakty wchodzące do

zamkniętego systemu kontraktowego, tylko one były zaskarżalne. Reszta to tzw. pactum , nie rodzące w zasadzie

zobowiązania zaskarżalnego w procesie cywilnym

Wprowadzenie kontraktów nienazwanych, różniące się od współczesnych tym że ochroną procesową były objęte gdy jedna

strona wypełniła go w oczekiwaniu świadczenia drugiej też jako kontrakty realne

Sponsio – najstarsza forma, uroczysta wymiana pytań i odpowiedzi, bez możliwości zmiany, czy jakichkolwiek klauzul

dodatkowych, podobnie litteris – zobowiązanie powstałe z mocy odpowiedniego wpisu do ksiąg domowych

Z czasem zaskarżalne porozumienie stron, któremu towarzyszyło przekazanie dłużnikowi jakiegoś przedmiotu, a dłużnik

musiał zwrócić taką samą lub tą samą rzecz

Ok. III w. n.e. zaskarżalne pierwsze kontrakty konsensualne

Każdy kontrakt składał się z :

porozumienie stron - zgodne oświadczenie dwóch stron winno być skierowane na osiągnięcie wspólnego celu

causa civilis(przyczyna prawna) – sama zgoda nie jest warunkiem wystarczającym, towarzyszyć jej musi przyczyna

prawna (causa – cel społeczno-gospodarczy, jaki zamierzają osiągnąć umawiające się strony)

W kontraktach abstrakcyjnych causa realizowała się w samej formie, w jakiej kontrakt doszedł do skutku, w fakcie

wypowiedzenia określonych słów, albo wpisu w księgach domowych.

W prawie bizantyjskim metamorfoza, Teophilus  kontraktem jest zgodne porozumienie 2 lub więcej stron w celu powołania

do życia zobowiązania, z którego wynika obowiązek świadczenia jednego na rzecz drugiego. Porozumienie stanowi wyłączny

element kształtujący zobowiązanie (bez causa)

Zobowiązania jak gdyby z kontraktu – powstawały z zdarzeń, które nie były czynami zabronionymi, ale nie były również

kontraktami, chociaż do nich były zbliżone

69.Kontrakty realne

Pożyczka (mutuum)

Stara pożyczka z ius civile to nexum , dochodząca do skutku przy zastosowaniu spiżu i wagi, odważający odważał kwotę w

obecności 5 świadków, dłużnik ,który nie zwrócił po upływie terminu podlegał egzekucji osobistej, zakaz zabijania i sprzedaży

trans Tiberim w 326r. p.n.e. lex Poetelia, odtąd stan dłużnika podobny do niewoli. Z czasme ustępuje mutuum

Mutuum – kontrakt realny, polegający na tym , że udzielający pożyczki (mutui dans) oddawał na własność biorącego

pożyczkę (mutui accipiens) pewną ilość rzeczy zamiennych, z obowiązkiem zwrotu takich samych rzeczy, w tej samej ilości i

takiej samej jakości. Jednostronnie zobowiązujący (pożyczający nigdy nie dłużnikiem np. gdy pożycza zepsute wino). Stricti

iuris, obowiązek zwrócenia tego co było przedmiotem kontraktu

Jego przedmiotem tylko rzeczy zamienne. Uzyskujący je zyskiwał na własność te rzeczy

W celu uzyskania procentów zawierano z dłużnikiem stypulacje dodatkową zwaną stypulacją procentową

Zwrotu pożyczki wierzyciel domagał się za pomocą; condictio certae creditae pacuniae (pieniądze) i condictio certae rei

(rzeczy). O odsetki z actio ex stipulatu

S.C.Macedonianum – zobowiązanie z pożyczki udzielonej synowi bez zgody ojca uznawane za obligatio naturalis

Użyczenie (commodatum)

Użyczenie – oddanie przez jedną osobę (komodant) pewnej rzeczy niezużywalnej osobie drugiej (komodatariusz) w bezpłatne,

czasowe lub rodzajowo określone używanie. Kontrakt bonae fidei, dwustronnie zobowiązującym niezupełnym

Wyjątkowo przedmiotem użyczenia mogły być rzeczy zużywalne , jeśli komandytariusz zobowiązywał się ,że ich nie zużyje,

lecz posłuży się nimi wyłącznie na pokaz

Rzecz otrzymywana tylko w dzierżenie , bez prawa pozyskiwania z niej pożytków

Kontrakt dwustronnie zobowiązujący niezupełny, dłużnikiem głównym był komandytariusz, ale w pewnych okolicznościach

dłużnikiem mógł także stać się również komodant

23

Komodant z powodu nieodpłatności kontraktu nie miał z niego korzyści i odpowiadał z tytułu dolus i culpa lata

Komodatariusz natomiast jako osiągający zyski odpowiadał za omnis culpa, a nawet zobowiązany był do strzeżenia rzeczy i

ztego tytułu odpowiadał także za przypadek zwykły (casus fortuitus), używając rzeczy niezgodnie z umową albo

przeznaczeniem dopuszczał się kradzieży używania i odpowiadał jako złodziej

Rzecz określona indywidualnie a nie gatunkowo

Opierało się na bonae fidei, kontrakt dwustronnie zobowiązujący niezupełny

Pierwotne chronione prawem pretorskim actio in factum, wyrównanie szkody wyrządzonej którejkolwiek z stron w związku z

kontraktem, pod koniec republiki także wymagane wypełnienie kontraktu pretor przyznawał powództwa cywilne

komodantowi –actio commodati directa, komodatariuszowi –actio commodati contraria

Przechowanie (depositum)

Kontrakt realny

Przechowanie – oddanie przez jedną osobę zwaną deponentem, osobie drugiej zwanej depozytariuszem (przechowawcą)

jakiejś rzeczy ruchomej w bezpłatne przechowywanie, z obowiązkiem jej zwrotu na każde wezwanie

Depozytariusz otrzymywał tylko detencje rzeczy z zakazem używania

Kontrakt bonae fidei, dwustronnie zobowiązujący niezupełnie

Nieodpłatny, leżał w interesie deponenta, który odpowiadał za omnis culpa, gdy przechowawca tylko za dolus i culpa lata

Depozyt nieprawidłowy – gdy rzeczy określone gatunkowo, depozytariusz nabywał własność rzeczy, i zobowiązany do

zwrotu takich samych rzeczy

Zysk dla obu stron dlatego każdy odpowiadał za omnis culpa

Jako kontrakt bonae fidei dopuszczał dodatkowe pactum o odsetki

Depozyt konieczny - gdy oddający rzecz w przechowanie występował w sytuacji przymusowej w obliczu grożącego

niebezpieczeństwa , nieuczciwy przechowawca odpowiadał za podwójną wartość zdeponowanego przedmiotu

Depozyt sekwestrowy – gdy przedmiot sporu sądowego oddawano osobie trzeciej, z obowiązkiem wydania go stronie

wygrywającej proces . Posiadaczowi przysługiwała ochrona interdyktalna

Pierwotnie depozyt chroniony pretorską actioin factum , ale po przyjęciu do systemu kontraktowego , deponentowi udzielano

actio depositi a depozytariuszowi - actio depositi contraria

Kontrakt powierniczy (fiducia)

W celu zabezpieczenia wierzytelności dłużnik przekazywał wierzycielowi na własność w drodze mancypacji albo in iure

cessio jakąś rzecz zastrzegając obowiązek jej zwrotu po zaspokojeniu pretensji wierzyciela

Na jej podstawie z mocy porozumienia przejmujący własność rzeczy (fiducjariusz) zobowiązany był do określonego

postępowania z rzeczą i do zwrotu jej własności po zrealizowaniu zamierzonego przez strony celu

Fiducia cum creditore – służąca do zabezpieczenia wierzytelności

Fiducia cum amico - używana także jako namiastka użyczenia i przechowania, wśród przyjaciół

Oparta na zaufaniu

Wierzycielowi przyznawana skarga oparta na dobrej wierze, infamująca, actio fiduciae, zmierza do odzyskania rzeczy, lub

wymuszenia czynności do której fiducjariusz się zobowiązał  przybrała formę kontraktu dwustronnego zobowiązującego

niezupełnie ( powiernikowi przyznawano actio fiduciae contraria z tytułu nakładów poniesionych na rzecz)

Kontrakt zastawniczy (contractus pigneraticius)

Kontrakt zastawu – gdy zastawca oddaje swojemu wierzycielowi rzecz w zastaw, w dzierżenie, w celu zabezpieczenia

wierzytelności, ma prawo domagać się od niego zwrotu rzeczy po wygaśnięciu wierzytelności tym zastawem zabezpieczonej

Kontrakt realny (dochodził do skutku przez realne wręczenie rzeczy)

Dzierżenie wierzyciela zabezpieczone ochroną interdyktalną (possessio ad interdicta) przyznawane w zasadzie tylko

posiadaczom

Kontrakt dwustronnie obowiązujący niezupełny

Obie strony jako zyskujące odpowiadały do granic culpa levis

Środki procesowe actio pigneraticia dla zastawcy i actio pigneraticia contraria przyznawana zastawnikowi o

odszkodowanie

70.Kontrakty werbalne i literalne

Stypulacja (stipulatio)

Stypulacja – dochodziła do skutku w ten sposób, że wierzyciel (stipulator) przy użyciu określonych słów zapytywał dłużnika

(promissor), czy przyrzeka spełnić jakieś świadczenie, a dłużnik na pytanie to odpowiadał twierdząco

Najstarsza sponsio, wyłącznie dla obywateli rzymskich, z czasem wobec nowych słów zaczęto nazywać je stypulacją, nazwę

sponsio rezerwując dla poręczenia za cudzy dług

Dochodziła do skutku przez wymianę pytań i odpowiedzi, obie strony musiały być obecne, a ich oświadczenie woli nie mogło

być przerwane

Kontrakt werbalny

Domniemanie od III wieku ,że zawarto stypulację jeśli potwierdza to jakiś dokument pisemny, zwany cautiones

Mógł on stać się podstawą skargi ex stipulatu nawet wówczas gdy sama stypulacja nie doszła do skutku

Stypulator mógł przed sądem przeciw promissorowi przedstawić pisemną cautia stipulatoria, w celu obrony dłużnika 3 środki

procesowe:

exeptio doli generalis , nie zarzut oszustwa ale jedynie złagodzenie rygorystycznego ius civile

exeptio non numeratae pecuniae ,aby sparaliżować skargę pozwany musiał tylko powołać na fakt, że kwota ,której zwrotu

domaga się stypulator nie została mu w ogóle wręczona, powód musiał udowodnić wtedy ,że tak nie było

24

querela non numeratae pecuniae, środek ofensywny, skarga z powodu nie zapłacenia pieniędzy, promissor powoływał

sprawę do sądu, gdzie udowadniał, że jego przyrzeczenie nie jest obowiązujące bo został złożone w oczekiwaniu świadczenia

stypulatora, który tego nie wypełnił

W 472r. cesarz Leon zwalnia strony od używania uroczystych słów, pozostawiając jedynie wymóg zgodności treści pytania i

odpowiedzi

Justynian potwierdza moc prawną klasycznej stypulacji oraz z konstytucji Leona, wprowadzenie możliwości obalenia cautio

jedynie do dwóch lat od zawarcia stypulacji

W cautio od Juliana obok treści przyrzeczenia także przyczyna prawna stypulacja staje się czynnością kauzalną

Kontrakt stricti iuris, jednostronnie zobowiązujący

Stypulator w procesie legisakcyjnym mógł się posłużyć każdą z 3 legis actio procesowych, w procesie formułkowym, w jego

dyspozycji różne actiones ex stipulatu np. gdy żąda świadczenia pieniężnego condictio certae creditae pecuniae, przy rzeczy

ściśle określonej actio ex stipulatu certi, przy rzeczy nieokreślonej actio ex stipulatu incerti

Stypulacja kary umownej – albo kary konwencjonalnej (stipulatio poenae) była przyrzeczeniem ze strony dłużnika

zapłacenia wierzycielowi pewnej kwoty pieniężnej tytułem kary, w wypadku niewykonania zobowiązania

Poręczenie – (adpromissio) to stypulacja zawarta między wierzycielem a osobą trzecią (poręczycielem), na której podstawie ta

ostatnia przyjmowała odpowiedzialność za cudzy dług

Najstarszą formą poręczenia sponsio , do zabezpieczenia zobowiązania werbalnego i dla obywateli rzymskich , później

fidepromissio ,też dla peregrynów, także dla zobowiązań werbalnych

Najbardziej rozwiniętą formą poręczenia była fideiussio, dla zabezpieczenia wszelkich zobowiązań powstałych z czynów

dozwolonych, od Ulpiana także do umocnienia zobowiązań deliktowych. Przechodziła także na dziedziców

Poręczenia jest prawem akcesoryjnym

Poręczyciel odpowiadał obok dłużnika głównego, a nie subsydiarnie, więc wierzyciel mógł pociągnąć do odpowiedzialności

jego zamiast dłużnika, chyba że poręczyciel zobowiązał się tylko odpowiadać za szkodę powstałą z nie wykonania

zobowiązania Zmiana od Juliana:

Beneficium excussionis – poręczyciel mógł domagać się by wierzyciel szukał najpierw zaspokojenia u dłużnika głównego,

jeśli był on obecny i wypłacalny

Beneficium divisionis – przy kilku poręczycielach, każdy z nich wezwany przez wierzyciela do zaspokojenia roszczenia w

całości mógł domagać się podziału go na części między wszystkich wypłacalnych współporęczycieli

Poręczycielowi który zaspokoił roszczenia wierzycial przysługiwało prawo regresu w stosunku do wierzyciela głównego,

przysługiwało mu beneficium cedendarum actionum, w którym domagał się od wierzyciela przekazania mu środków

procesowych jakie służyły wierzycielowi do uzyskania długu od dłużnika

Kontrakty literalne (expensilatio, chirographum, syngraphae)

Zobowiązanie powstawało także w wyniku porozumienia ugruntowanego odpowiednio dokonanym wpisem fikcyjnych

dochodów i wypłat w domowej księdze rachunkowej wierzyciela, wpis ten expensilatio był podstawą zobowiązania, przez

wpis ten można także było zmienić np.: podstawę prawną zobowiązania, osobę dłużnika lub wierzyciela.

Przede wszystkim w świecie hellenistycznym, skrypty dłużne w jednym egzemplarzu (chirographum) albo dwóch

(syngraphae)

Chirographum był dokumentem dwustronnej czynności, dokonanej rzeczywiście

Syngraphae - pisemne deklaracje, także czynności fikcyjnych , które wcale nie doszły do skutku

71.Kontrakty konsensualne

Kupno sprzedaż (emptio-venditio) – kontrakt konsensualny, na którego podstawie jedna strona, zwana sprzedawcą (venditor)

zobowiązywała się do przeniesienia i zapewnienia spokojnego posiadania jakiejś rzeczy (merx) na drugą stronę, zwaną

kupującym (emptor), ta zaś zobowiązywała się wzajemnie do przeniesienia na wławsność sprzedawcy pewnej kwoty

pieniężnej tytułem ceny (pretium)

Kontrakt bonae fidei, obie strony korzystają więc odpowiadają za omnis culpa

Ochrona roszczeń: kupujący actio empti, sprzedający actio venditi

Nie przenoszono własności, w momencie porozumienia umowa rodziła zobowiązania do:

przeniesienia trwałego i spokojnego posiadania towaru

przeniesienia własności pewnej sumy pieniężnej

Po dokonaniu tych czynności kontrakt się rozwiązywał (został osiągnięta causa)

Istotnymi elementami były 1)porozumienie co do 2)towaru i 3)ceny

Porozumienie w jakikolwiek sposób

Możliwość wręczenia zadatku , początkowo spełniającego rolę dowodu na zawarcie kontraktu, później traktowany jako

przedpłata ale też funkcje dowodowe, w prawie justyniańskim stanowił też rodzaj kary za odstąpienie od umowy, sprzedający

zatrzymywał go, a gdy on odstąpił to oddawał kupującemu w dwukrotnej wysokości

Towarem była każda rzecz dopuszczona do obrotu gospodarczego, zarówno materialna, jak i niematerialna (np.. służebność),

mogły to być też rzeczy cudze (sprzedawca nie przenosił własności), ale sprzedający musiał zrobić wszystko by rzecz

dostarczyć i zapewnić spokojne posiadanie

Kupno mogło dotyczyć też:

rzeczy przyszłej, spodziewanej emptio rei speratae , miało charakter warunkowy

nadziei emptio spei, bezwarunkowe

Cena musiał być oznaczona, wyrażona w kwocie pieniężnej

Wymiana towaru na towar to nie sprzedaż, ale zamiana

25

Cena musiała być rzeczywista, gdy symboliczna to transakcja była darowizna, ale nie musiał odpowiadać rzeczywistej

wartości towaru, strony miały wzajemne prawo do podchodzenia się co do towaru jak i ceny, ale bez stosowania podstępu

Wady rzeczy:

wady prawne – gdy zbywana rzecz cudza, odpowiadał sprzedawca (rękojmia), z mocy actio auctoritatis w podwójnej

wysokości ceny

Ewikcja - gdy właściciel domagał się od kupującego wydania rzeczy

wady fizyczne – gdy rzecz nie posiada właściwości fizycznych, które powinna mieć zgodnie z swoim przeznaczeniem.

Sprzedawca nie odpowiadał za wady jawne, za rzeczy określone co do gatunku (zła jakość oznacza niewykonanie

zobowiązania) . Odpowiadał jedynie za wady ukryte ,w rzeczach określonych in specie

Przy sprzedaży gruntu, gdy mniejszy od deklarowanego, sprzedawca odpowiadał za actio de modo agri w podwójnej

wysokości brakującego obszaru

Actio redhibitoria – w ciągu 6mc od zakupu, gdy ujawnia się wada (wymieniona w katalogu) kupujący może domagać się

podwójnej wartości rzeczy, lub zwrotu kosztów z procentami po zwróceniu wadliwej rzeczy. Chcąc zachować rzecz kupujący

mógł w ciągu 12 mc od ujawnienia się wady wnieść powództwo actio quanti minoris, domagając się jedynie obniżenia ceny

Najem (locatio-conductio)

Najem – na jego podstawie jedna osoba była zobowiązana oddać pewną rzecz w używanie albo świadczyć pewne usługi, bądź

też wykonać jakieś dzieło, za co druga osoba zobowiązana była do pieniężnego wynagrodzenia

Kontrakt konsensualny

Istotne elementy:

oddanie rzeczy w używanie, lub praca ludzka, lub rzecz mająca być poddana obróbce

zapłata za używanie cudzej rzeczy, lub świadczoną pracę, albo za wykonanie dzieła

porozumienie co do wyżej wymienionych rzeczy

Kontrakt dwustronnie zobowiązujący zupełny, obie strony ponoszą odpowiedzialność za omnis culpa

Podział na 3 typy:

Najem rzeczy – jedna z stron (locator) była zobowiązana wydać drugiej stronie (conductor) określoną rzecz do czasowego

używania w zamian za wynagrodzenie pieniężne

Tylko rzeczy materialne, niezużywalne, także na niektórych niematerialnych (np. użytkowaniu)

W tym terminie mieści się dzisiejsza dzierżawa (najem rzeczy przynoszących pożytek)

Wynajmujący miał przekazać rzecz w dzierżenie, i utrzymać ją w stanie zdatnym do użytku, winien zwracać koszty konieczne

i pożyteczne, odpowiadał też za wady prawne i fizyczne

Najemca powinien płacić czynsz określony w kontrakcie i wyrażony w pieniądzu (wyjątek koloni)

Najem rozwiązywał się po upływie czasu ,przy nieruchomościach gdy dalej korzystał za zgodą właściciela kontrakt

odnawiany. Rozwiązywany też z chwilą zniszczenia przedmiotu, albo jeżeli z ważnych powodów wypowiedziała go jedna z

stron

Najem usług – gdy jedna z osób (locator) była zobowiązana świadczyć pewne usługi na rzecz drugiej strony (conductor).

Przedmiotem najmu praca prosta, dokonywana osobiście, w określonym czasie wedle życzenia pracodawcy, Pracodawca

winien uiścić wynagrodzenie po wykonaniu pracy, również za czas w którym pracownik był gotowy do pracy ale nie mógł z

przyczyn od niego niezależnych

Najem dzieła – jedna strona (conductor) była zobowiązana wykonać oznaczone dzieło dla drugiej strony (locator) za

wynagrodzeniem pieniężnym. Bez obowiązku wykonania osobiście (chyba że specyficzne) możliwość „podwykonawstwa” ale

conductor odpowiadał za wybór danej osoby. Wynagrodzenie niezależnie od ilości czasu

Zamawiający winien dostarczyć materiał do obróbki, w przeciwnym razie była to kupno-sprzedaż

Lex Rhodia de iactu ,w przypadku awarii wspólnej, na morzu, przy zrzucie towaru do morza w kosztach partycypował

właściciel statku i ładunku proporcjonalnie do wartości statku i ładunku .Właściciel dochodził za pomocą actio locati, a

przewoźnik dochodził od właścicieli uratowanych ładunków za pomocą actio conducti

Zlecenie (mandatum)

Zlecenie – na jego podstawie zleceniobiorca (mandatariusz) zobowiązywał się wobec zleceniodawcy (mandant) do

bezpłatnego wykonania określonych czynności w interesie zleceniodawcy lub osoby trzeciej

Istotne elementy to

porozumienie stron

działania mandatariusza

interes mandanta lub osoby trzeciej

Przedmiotem mandatu mogła być zarówno czynność faktyczna jak i czynność prawna

Raczej charakter pracy umysłowej, wymagającej pewnych kwalifikacji

Żądanie zapłaty początkowo uważane za sprzeczne z dobrymi obyczajami , nie obrażało ich jednak wynagrodzenie

dobrowolnie oferowane przez mandanta

Od pryncypatu mandatariusze mogli dochodzić swego honorarium, za pomocą cognitio extra ordinem

Mandatum qualificatum – wykorzystywany jako forma poręczenia, mandant zlecał np. udzielenie kredytu osobie trzeciej, w

wypadku nie zapłacenia, przeciw mandantowi przysługiwał normalne powództwo o zwrot pobranej sumy condictio certae

creditae pecuniae, niezależnie od tego także actio mandaticontraria za szkody jakie doznał po wykonaniu polecenia

Kontrakt w interesie mandanta, on odpowiadał za omnis culpa, mandatariusz odpowiadał także.

Skargi : mandantowi actio mandati directa,mandatariuszowi actio mandati contraria

Spółka (societas)

Brak komentarzy
To jest jedynie podgląd.
3 wyświetlane ||| 3 wyświetlanych na 34 str.
Pobierz dokument