SKRYPT  KSIĄŻKI GARDOCKIEGO MIKROEKONOMIA , Inne'z Mikroekonomia. University of Warsaw
misterrain
misterrain3 października 2017

SKRYPT KSIĄŻKI GARDOCKIEGO MIKROEKONOMIA , Inne'z Mikroekonomia. University of Warsaw

DOC (406 KB)
68 strona
5Liczba odwiedzin
Opis
SKRYPT GARDOCKIEGO MIKROEKONOMIA
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 68
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 68 pages
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 68 pages
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 68 pages
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 68 pages
Pobierz dokument

Przestępstwem jest czyn człowieka (1) zabroniony przez ustawę obowiązującą w momencie jego popełniania (2) określającą jego znamiona (3), pod groźbą kary (4), bezprawny(6), zawiniony(7) i społecznie szkodliwy w stopniu wyższym niż znikomy (8).

Czynem nie jest zachowanie się człowieka pod wpływem przymusu bezwzględnego, któremu nie mógł się on oprzeć i wobec tego nie było ono sterowane jego wolą. Od przymusu bezwzględnego należy odróżniać fizyczny lub psychiczny przymus względny. Polegający na wywieraniu nacisku na wolę człowieka, ale niewykluczający kierowania przez tę wolę jego zachowaniem się. W tego rodzaju przypadkach osoba popełniająca czyn pod przymusem względnym nie poniesie odpowiedzialności karnej. Wykluczenie odpowiedzialności nie będzie jednak spowodowane brakiem czynu, lecz działaniem w stanie wyższej konieczności (art. 26 KK).

Przestępstwo musi być czynem zabronionym przez ustawę karną, tzn. musi odpowiadać opisowi ustawowemu określonego typu przestępstwa (np. zniesławienia, paserstwa itd.). Opis ten składa się z elementów, które nazywamy ustawowymi znamionami przestępstwa, a których występowanie w czynie sprawcy musi być stwierdzone, by można było przypisać mu popełnienie określonego typu przestępstwa.

Ustawowe znamiona przestępstwa mogą dotyczyć różnych elementów jego struktury: podmiotu, strony przedmiotowej, strony podmiotowej lub przedmiotu.

Znamiona opisowe to te, których stwierdzenie nie wymaga stosowania ocen, a ich zakres znaczeniowy jest stosunkowo wyraźny. Można tu wymienić przykładowo takie znamiona, jak „pieniądz” (art. 310 KK), „uderza” (art. 217 KK), „w postępowaniu sądowym” (art. 233 KK).

Znamiona ocenne (wartościujące) natomiast wymagają, przy ustalaniu ich występowania w czynie, posługiwania się różnego rodzaju ocenami.

Bezprawność Czynu

Fakt, że jakiś czyn konkretny wypełnia znamiona określonego typu przestępstwa nie przesądza jeszcze ostatecznie, że mamy do czynienia z przestępstwem. Tak jest z reguły. Niekiedy jednak inne przepisy prawa karnego lub przepisy innej dziedziny prawa zezwalają, w pewnym zakresie, na zachowanie się wypełniające znamiona przestępstwa. Zestawienie konkretnego czynu wypełniającego znamiona z całym systemem prawa, może prowadzić do wniosku, że czyn ten nie jest bezprawny.

Przestępstwa nieumyślne są przestępstwami z nieostrożności, tzn. jako przestępstwo nieumyślne może być ocenione tylko takie wypełnienie znamion przestępstwa (nieumyślnego), które było rezultatem nieostrożnego zachowania się sprawcy. Kodeks w art. 9 § 2 mówi o „nie zachowaniu ostrożności wymaganej w danych okolicznościach”.

Społeczna szkodliwość czynu

Zakładamy więc, że typy zachowań opisane przez ustawę jako przestępstwa są zachowaniami społecznie szkodliwymi, tzn., że konkretne czyny odpowiadające

tym opisom ustawowym powodują naruszenie lub zagrożenie określonego dobra prawnego.

Z doświadczeń tworzenia i stosowania prawa karnego wynika jednak, że również wtedy, gdy pewien typ zachowania się jest generalnie społecznie szkodliwy, konkretnie popełniony czyn tego typu może wyjątkowo tej cechy nie mieć. Zatem w takiej sytuacji czyn konkretny, mimo że formalnie narusza przepis karny, nie jest przestępstwem.

Klasyfikacja przestępstw

Podstawowy podział dokonywany jest według kryterium wagi przestępstwa.

1. Zbrodnie

2. Występki

3. Wykroczenia

Zbrodniami są czyny zagrożone karą pozbawienia wolności na czas nie krótszy od 3 lat albo karą surowszą. Chodzi tu o dolną granicę zagrożenia ustawowego, która musi wynosić co najmniej 3 lata.

Występkami są czyny zagrożone karą (ustawa ma tu na myśli górną granicę zagrożenia) przekraczającą jeden miesiąc pozbawienia wolności, jeden miesiąc ograniczenia wolności lub grzywny powyżej 30 stawek dziennych.

Czyny, przy których górne zagrożenie karą nie przekracza tych granic są wykroczeniami.

Forma winy

1. Umyślne

2. Nieumyślne

Zbrodnię można popełnić tylko umyślnie, występek może natomiast być popełniony również nieumyślnie, jeżeli ustawa tak stanowi. Nieumyślność występku musi być wyraźnie ustanowiona w ustawie przez użycie słowa „nieumyślnie” lub innego zwrotu określającego winę nieumyślną (jak np. zwrot „powinien i może przypuszczać” w art. 292 KK). Typy przestępstw nieumyślnych są w KK stosunkowo nieliczne.

Forma czynu

1. Tylko z działania

2. Tylko z zaniechania

3. Z działania albo zaniechania

Ze względu na formę czynu wyróżniamy przestępstwa z działania i przestępstwa z zaniechania. Pewne typy przestępstw mogą być popełnione tylko przez działanie, np. zgwałcenie (art. 197 KK), czynna napaść na funkcjonariusza. Druga grupa obejmuje przestępstwa, które mogą być popełnione tylko przez zaniechanie, np. niezawiadomienie

o przestępstwie (art. 240 KK), nieudzielenie pomocy (art. 162 KK). Do trzeciej grupy zaliczamy te przestępstwa, które mogą być popełnione przez działanie lub przez zaniechanie.

Znamię skutku

1. Skutkowe (materialne)

2. Bez skutkowe (formalne)

Podział przestępstw na przestępstwa formalne (bez skutkowe) i przestępstwa materialne (skutkowe) opiera się na kryterium występowania wśród znamion danego typu przestępstwa znamienia skutku. Jeżeli określony skutek do znamion przestępstwa należy, mamy do czynienia z przestępstwem materialnym, jeżeli natomiast przestępstwo polega po prostu na określonym zachowaniu się, nazwiemy je przestępstwem formalnym.

Skutek – jest to zmiana w świecie zewnętrznym, która może mieć różny charakter, i która da się oddzielić od samego zachowania się.

Typy przestępstw

1. W typie podstawowym

2. W typie kwalifikowanym

3. W typie uprzywilejowanym

Niektóre typy przestępstw po dodaniu do nich pewnych dodatkowych znamion tworzą nowy typ przestępstwa zagrożony surowszą lub łagodniejszą karą . w takiej sytuacji typ przestępstwa będący punktem wyjścia nazywamy typem podstawowym, a typ nowo utworzony typem kwalifikowanym, gdy jego zagrożenie karą jest surowsze albo typem uprzywilejowanym, gdy jest on zagrożony karą łagodniejszą

Tryb ścigania

1. Publiczno skargowe (ścigane z oskarżenia publicznego)

2. Prywatno skargowe (ścigane z oskarżenia prywatnego)

3. Wnioskowe (ścigane na wniosek pokrzywdzonego)

Ze względu na tryb ścigania dzielimy przestępstwa na przestępstwa ścigane z oskarżenia publicznego (publiczno skargowe) i przestępstwa ścigane z oskarżenia prywatnego (prywatnoskargowe) Większość przestępstw ma charakter publiczno skargowy tzn. ich ściganiem zajmuje się oskarżyciel publiczny działający w imieniu państwa. Prowadzi on postępowanie przygotowawcze, sporządza akt oskarżenia i wykonuje czynności oskarżyciela przed sądem.

Przestępstwa prywatnoskargowe są w polskim prawie karnym nieliczne. Należą do nich np. zniesławienie (art. 212 KK), zniewaga (art. 216 KK), naruszenie nietykalności cielesnej (art. 217 KK). Ściganie tych przestępstw jest w zasadzie prywatną sprawą pokrzywdzonego, który jako oskarżyciel prywaty może wnosić i

popierać oskarżenie przed sądem. Jeżeli jednak wymaga tego interes społeczny, prokurator może wszcząć postępowanie albo przyłączyć się postępowania już wszczętego przez pokrzywdzonego.

Niektóre przestępstwa publiczno skargowe mogą być ścigane jedynie wtedy, gdy pokrzywdzony złoży wniosek o ściganie (przestępstwa wnioskowe).

Przestępstwami wnioskowymi Są np. Zgwałcenie (art. 197 KK), kradzież na szkodę osoby najbliższej (art. 278 § 4 KK).

Osobną grupę przestępstw wnioskowych stanowią przestępstwa wojskowe ścigane na wniosek dowódcy jednostki. W tym wypadku o uniknięcie prowadzenia postąp postępowania karnego w sprawach, w których wystarcza stosowanie środków dyscyplinarnych.

Struktura przestępstwa

Przestępstwo jako pojęcie ogólne i jako określony jako określony typ przestępstwa może być analizowane z punktu widzenia jego struktury. Takie spojrzenie na przestępstwo prowadzi do wniosku, że do jego najważniejszych elementów należą:

1. Podmiot przestępstwa

2. Strona podmiotowa

3. Przedmiot przestępstwa

4. Strona przedmiotowa

Podmiot przestępstwa

Wiek sprawcy

Według polskiego prawa karnego podmiotem przestępstwa może być tylko osoba fizyczna, która ukończyła w chwili popełnienia czynu 17 lat .

Czynów popełnianych przez osoby nieletnie, czyli osoby poniżej lat 17, nie nazywa się przestępstwami. Nieletni nie podlegają odpowiedzialności karnej, lecz stosuje się wobec nich środki przewidziane w ustawie o postępowaniu w sprawach nieletnich (NielU). Od zasady że granicą wieku odpowiedzialności karnej jest lat 17 przewidziano w KK dwa wyjątki:

1. w pewnych wypadkach odpowiedzialność karną może ponieść nieletni, który ukończył 15 lat po spełnieniu warunków odnoszących się do rodzaju popełnionego czynu oraz do właściwości sprawcy i okoliczności sprawy. Katalog przestępstw, których popełnienie uzasadnia skorzystanie z tej możliwości, zawiera art. 10 § 2 KK.

Są to:

1) zamach na życie Prezydenta RP (art. 134 KK),

2) zabójstwo umyślne zwykłe lub morderstwo(art. 148 § 1, 2 lub 3 KK),

3) umyślne spowodowanie ciężkiego uszczerbku typu podstawowego i kwalifikowanego (art. 156 § 1 i 3 KK),

4) umyślne spowodowanie niebezpieczeństwa powszechnego (art. 163 § 1 lub 3),

5) porwanie samolotu lub statku typu podstawowego i kwalifikowanego (art. 166 KK),

6) umyślne spowodowanie katastrofy w komunikacji typu podstawowego i kwalifikowanego (art. 173 § 1 lub 3 KK),

7) zgwałcenie zbiorowe (art. 197 § 3 KK),

8)wzięcie zakładników typu podstawowego lub kwalifikowanego (art. 252 § 1 lub 2 KK),

9) rozbój (art. 280 KK).

Nieletni, który po ukończeniu 15 lat popełnił jedno wymienionych przestępstw, odpowiadać może według przepisów KK, jeżeli przemawiają za tym okoliczności sprawy oraz właściwości i warunki osobiste sprawcy, a zwłaszcza, jeśli poprzednio stosowane środki wychowawcze lub poprawcze okazały się bezskuteczne.

Wymierzając karę nieletniemu, sąd kieruje się przede wszystkim tym, aby sprawcę wychować (art. 54 § 1 KK). Kara ta nie może przekroczyć 2/3ustawowego górnego zagrożenia za dane przestępstwo (art. 10 § 3 KK). Sąd może też zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary.

2. Wyjątek w drugą stronę polegający na potraktowaniu dorosłego sprawcy w wieku od 17 do 18 lat jak nieletniego, przewiduje art. 10 § 4 KK. Odnosi się to tylko do sprawcy występku wobec którego można zastosować zamiast kary środki poprawcze lub wychowawcze, jeżeli przemawiają za tym okoliczności sprawy, a także stopień rozwoju oraz właściwości i warunki osobiste sprawcy.

Młodociany

Sprawca młodociany to taki, który nie ukończył 21 lat w chwili czynu, ani 24 lat w chwili orzekania w I instancji. Jest to szczególna kategoria sprawcy dorosłego, który w związku ze swoim wiekiem traktowany jest przez KK w szeregu sytuacji odmiennie niż inni sprawcy. W szczególności KK odmiennie określa zasady wymierzania kary młodocianemu, kładąc nacisk na jej cele wychowawcze (art. 54 § . KK).

Przestępstwa indywidualne i przestępstwa powszechne

Przestępstwa powszechne to takie, których podmiotem może być każda osoba odpowiadająca ogólnym cechom podmiotu przestępstwa, tzn. osoba fizyczna, która osiągnęła określony wieki była poczytalna w momencie popełnienia czynu.

Przestępstwa indywidualne, to te, w których opisie ustawowym znamię podmiotu określone jest przez użycie pewnej dodatkowej cechy („żołnierz”,

„funkcjonariusz publiczny”, „matka” itd.). Powoduje to, że sprawcami takich przestępstw mogą być tylko osoby mające taką cechę.

Przestępstwa indywidualne właściwe to takie, przy których szczególna cecha podmiotu decyduje o bycie przestępstwa. Brak tej cechy powoduje więc brak przestępstwa.

Przestępstwem indywidualnym właściwym jest np. odmowa wykonania rozkazu (art. 343 KK) łapownictwo bierne (art. 228 KK), bowiem nawet jeżeli ktoś zachowuje się w sposób opisany w tych przepisach, ale nie ma wymaganej cechy tj. nie jest w pierwszym przypadku żołnierzem, a w drugim „osobą funkcję publiczną” – nie popełnia przestępstwa.

Przy przestępstwach indywidualnych niewłaściwych szczególna cecha podmiotu nie decyduje o bycie przestępstwa, lecz o stworzeniu jego typu kwalifikowanego lub uprzywilejowanego. Brak tej cechy nie powoduje więc wyłączenia przestępności czynu, lecz tylko jego wyższą lub niższą karalność.

Przykładem może tu być przestępstwo dzieciobójstwa (art. 149 KK), którego może się dopuścić tylko matka. Jeżeli jednak czynu opisanego w art. 149 KK dopuści się, jako współsprawca, inna osoba, to poniesie ona odpowiedzialność na podstawie surowszego art. 148. Przykładem na sytuację odwrotną może być art. 160 KK. W § 1 tego przepisu opisane jest przestępstwo powszechne narażenia człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia. W § 2 przewidziano natomiast zagrożone surowszą karą narażenie na niebezpieczeństwo przez osobę zobowiązaną do opieki nad osobą narażoną. W tym przypadku brak określonej w przepisie cechy podmiotu powoduje więc łagodniejsze zagrożenie karą.

Strona przedmiotowa przestępstwa

Do strony przedmiotowej przestępstwa zaliczamy:

1. Czyn (zachowanie się) podmiotu,

2. Skutek czynu,

3. Czas i miejsce czynu,

4. Sytuację, w jakiej czyn popełniono,

5. Sposób popełnienia i przedmiot wykonawczy czynu.

Znaczenie poszczególnych z wymienionych tu elementów strony przedmiotowej nie jest jednakowe. Najważniejszym elementem jest zachowanie się sprawcy, które jest niezbędnym elementem każdego przestępstwa, skoro każde przestępstwo musi być czynem. Pozostałe elementy strony przedmiotowej występują nie we wszystkich opisach ustawowych poszczególnych typów przestępstw.

Zachowanie się sprawcy określonego typu przestępstwa opisywane jest w ustawie przy pomocy tzw. znamienia czasownikowego. Znamię skutku występuje tylko przy przestępstwach materialnych . Przy niektórych typach przestępstw określa się miejsce czynu na terytorium RP (art. 136 KK), czas popełnienia, np. „po wyznaczeniu do służby” (art. 356 § 1 KK). Jednak w

przeważającej większości typów przestępstw czas i miejsce popełnienia nie należą do ich znamion, a więc są to okoliczności dla bytu przestępstwa obojętne.

Stosunkowo często do znamion przestępstwa należy sposób jego popełnienia np. „przemocą, groźbą bezprawną lub podstępem” (art. 197 KK), „przez tworzenie fałszywych dowodów” (art. 235 KK).

Rzadziej ustawa zalicza do znamion określoną sytuację, np. „będąc pozbawionym wolności” (art. 242 § 1 KK).

Przez przedmiot wykonawczy (przedmiot czynności wykonawczej) rozumie się przedmiot materialny, na którym dokonuje się danego przestępstwa.

Przedmiotem wykonawczym naruszenia tajemnicy korespondencji (art. 267 KK) jest „zamknięte pismo”, które sprawca otwiera, przedmiotem wykonawczym przestępstwa z art. 277 KK są „znaki graniczne”, które sprawca niszczy, usuwa, przesuwa lub fałszywie wystawia.

Szereg przestępstw dokonywanych jest jednak bez oddziaływania na konkretne przedmioty materialne albo też nie są one określone w ich znamionach. Przedmiot wykonawczy nie należy więc znamion takich przestępstw jak ujawnienie tajemnicy państwowej (art. 265 KK) lub zniesławienie (art. 212 KK).

To, że pewne elementy strony przedmiotowej nie należą do znamion ja kiego typu przestępstwa oznacza tylko, że nie muszą być one udowadniane, aby sprawcy przypisać popełnienie takiego przestępstwa. Nie znaczy to jednak, że nie mają one żadnego znaczenia.

Na przykład do znamion wymuszenia rozbójniczego (art. 282 KK) nie należy okrutny sposób jego popełnienia. Tym nic mniej, ustalenie w procesie, że konkretne wymuszenie zostało popełnione w sposób okrutny, będzie miało wpływ na wymiar kary w danej sprawie.

Formy czynu

Ustawowe ujęcie zachowania się sprawcy przestępstwa może przybrać róż formy. Na niektóre z nich warto zwrócić szczególną uwagę.

1. Przestępstwa trwale

Przestępstwo noże być ujęte jako utrzymywanie pewnego stanu rzeczy, np. pozbawienie człowieka wolności (art. 189 KK), nielegalne posiadanie broni, dezercja (art. 339 KK). Czas popełnienia takich przestępstw, nazywanych przestępstwami trwałymi, rozciąga się wówczas na okres od zapoczątkowania takiego stanu do jego zakończenia. W przypadku nielegalnego posiadania broni palnej będzie to okres od wejścia w posiadanie broni do momentu pozbycia się jej, utraty lub uzyskania zezwolenia.

To, że tego rodzaju przestępstwa nie kończą się przez jednorazowe zachowanie się sprawcy, lecz trwają przez pewien czas, ma znaczenie dla przedawnienia ścigania i wyrokowania (których termin zaczyna biec od zakończenia przestępstwa), a także w sytuacji zmiany ustawy karnej oraz przy stosowaniu ustaw amnestyjnych i abolicyjnych, które mają zastosowanie do czynów popełnionych przed pewną datą.

Fakt, że mamy do czynienia z przestępstwem trwałym, może mieć znaczenie dla stosowania przepisów o pomocnictwie do przestępstwa. Dopóki bowiem trwa określone przestępstwo, dopóty możliwe jest ułatwianie jego popełnienia przez inną osobę.

Prawomocny wyrok przerywa przestępstwo trwałe. Na przykład, jeżeli ktoś uchyla się od służby wojskowej i po skazaniu za to przestępstwo kontynuuje uchylanie się, to ten nieobjęty wyrokiem dalszy ciąg uchylania się stanowi już nowe przestępstwo trwałe.

2. Przestępstwa wieloosobowe

Większość przestępstw ujęta jest w przepisach karnych jako działanie pojedynczego sprawcy, co zresztą nie wyklucza ich popełnienia przez dwie lub więcej osób działających wspólnie. Niektóre przestępstwa muszą jednak polegać na działaniu wieloosobowym. Przepisy ujmują wówczas czyn jako „branie udziału” W pewnym wspólnym działaniu. Na przykład art. 158 KK ujmuje opisane tam przestępstwa jako „branie udziału w bójce lub pobiciu”. Podobnie ujęte są przestępstwa z art. 254 i 258 KK.

3. Przestępstwa wieloczynowe

To takie, które polegają na pewnego rodzaju działalności, na którą składają się poszczególne czyny.

Na przykład art. 130 KK ujmuje przestępstwo szpiegostwa jako m.in. „branie udziału w obcym wywiadzie”. Takie ujęcie ustawowe powoduje, że cała działalność sprawcy nie jest w procesie karnym dzielona na poszczególne fazy, lecz jest z mocy ustawy traktowana jako jeden czyn. Szczególną odmianą przestępstw wieloczynowych są takie, które muszą polegać na pewnej działalności, tzn. pojedyncze zachowanie się sprawcy nie wyczerpuje znamion przestępstwa. Należy tu przestępstwo rozpijania małoletniego (art. 208 KK) i, w zasadzie, przestępstwo znęcania się (art. 207 KK), ponieważ użycie czasowników „rozpija” i „znęca się” zakłada szereg zachowań. Czyn pojedynczy (np. jednorazowe poczęstowanie alkoholem) może być co najwyżej usiłowaniem. Szczególną formą czynu jest zaniechanie.

4. Przestępstwa z zaniechania

Przestępstwo z zaniechania polega na niepodjęciu przez sprawcę działania, do którego był on zobowiązany (formalne przestępstwa z zaniechania) lub na spowodowaniu określonego skutku przez niepodjęcie takiego działania (materialne przestępstwa z zaniechania).

Jest to więc szczególna grupa przestępstw indywidualnych, ponieważ mogą być one popełnione tylko przez pewien krąg osób, a przynależność do tego kręgu opiera się na kryterium szczególnej cechy podmiotu (bycie zobowiązanym do określonego działania).

Źródłem obowiązku działania przy przestępstwach formalnych zaniechania jest sama ustawa karna. Ten sam przepis karny, który przewiduje karę za zaniechanie określonego działania jest jednocześnie źródłem obowiązku takiego działania.

Przestępstwa materialne z zaniechania

Bardziej złożony problem powstaje przy materialnych przestępstwach z zaniechania. Kwestia ta została w KK uregulowana w art. 2 o brzmieniu: „Odpowiedzialności karnej za przestępstwo skutkowe popełnione przez zaniechanie podlega ten tylko, na kim ciążył prawny, szczególny obowiązek zapobiegnięcia skutkowi”. Z przepisu tego wynika, że źródłem obowiązku działania może być

1) Ustawa.

2) Umowa lub przyjęcie określonej funkcji.

ad 1) Ustawa może bezpośrednio zobowiązywać obywateli do określonych działań, np. Kodeks rodzinny i opiekuńczy zobowiązuje rodziców do opieki lad dziećmi. Jeżeli rodzice przez zaniedbanie tego obowiązku wywołują pewne skutki, np. pozostawiając dziecko bez opieki doprowadzą do tego, że wypadnie ono przez okno i poniesie śmierć, mogą odpowiadać za nieumyślne spowodowanie śmierci (art. 155 KK). Obowiązek działania może też wynikać z ustawy pośrednio. Jest tak wtedy, gdy wprowadza taki obowiązek akt normatywny niższego niż ustawa rzędu, który jednak jest wydany w granicach upoważnienia ustawowego, a więc formalnie źródłem obowiązku pozostaje ustawa.

Ad 2) Mówiąc o tym, że obowiązek działania może wynikać z umowy, mamy na myśli wszelkie rodzaje umów, zarówno sformalizowane, jak i niesformalizowane. Może to być więc zarówno pisemna umowa o pracę, jak i np. umówienie się rodziców ze znajomymi, że przez krótki czas ich nieobecności na plaży znajomi ci zaopiekują się pozostawionym dzieckiem. Ważne jest tutaj faktyczne podjęcie się wykonania pewnego obowiązku. Podobne znaczenie ma podjęcie się obowiązków przez przyjęcie określonej funkcji, nawet jeśli nie byłoby to dokonane w formie umowy, lecz np. przez przyjęcie nominacji na określone stanowisko.

Nie ma wątpliwości, że wtedy, gdy obowiązek działania wynika z ustawy lub umowy – ma on charakter obowiązku prawnego. Nie każdy obowiązek prawny może stwarzać podstawę do odpowiedzialności za przestępstwo z zaniechania. W nauce prawa karnego uważa się, że musi to być taki obowiązek prawny, który czyni zobowiązanego gwarantem nienastąpienia pewnego skutku.

Na przykład osoba zawierająca umowę dożywocia, z której wynika m.in. obowiązek udzielenia pomocy dożywotnikowi i opieki nad nim w razie jego choroby, staje się w tym zakresie gwarantem nienastąpienia skutków, którym obowiązek ten ma zapobiegać. Podobnie, gwarantem staje się pielęgniarka wynajęta do opieki nad ciężko chorym, i – jeżeli zaniedbując obowiązki (np. nie podając na czas leku) spowoduje śmierć pacjenta – może odpowiadać za przestępstwo z zaniechania.

Zachowanie się sprawcy, tworzące pewną całość, składa się z początkowego działania i następującego po nim zaniechania. Dopiero łączne potraktowanie obu elementów pozwala na zakwalifikowanie czynu przestępstwa. Samo działanie nie może być podstawą takiej kwalifikacji, ponieważ nie musi być zawinione ani bezprawne. Z kolei następne zaniechanie jest zawinione i bezprawne, ale mówienie o nim jako o zaniechaniu konkretnej osoby ma sens tylko, jeżeli ta właśnie osoba wywołała swoim działaniem daną sytuacją. Wywołanie niebezpiecznej sytuacji może być też działaniem zawinionym nieumyślnie, które przekształca się w umyślne zaniechanie. W przeciwieństwie bowiem o dwóch

poprzednio omówionych źródeł (ustawa, umowa), trudno wskazać skąd bierze się tu prawny obowiązek działania. Jest to więc podstawa odpowiedzialności za przestępstwo z zaniechania, która wyłamuje się z ogólnego schematu.

Kodeks Karny wymagając w art. 2 istnienia prawnego szczególnego obowiązku działania, odnosi to wymaganie do przestępstw z zaniechania. Jednak spowodowanie skutku przez zaniechanie zlikwidowania wywołanej przez siebie niebezpiecznej lub bezprawnej sytuacji, nie jest czystym zaniechaniem, lecz polega na pewnym połączeniu działania z zaniechaniem. Skoro tak, to nie ma do tych przypadków zastosowania reguła z art. 2 KK. W związku z tym, rozpatrując kwestię odpowiedzialności karnej na tle przykładów 1-3, musimy po prostu przymierzyć je do odpowiednich przepisów KK. I ocenić czy odpowiadają one w sensie językowym temu co nazywamy „spowodowaniem uszczerbku na zdrowiu”, „nieumyślnym spowodowaniem śmierci” czy też „bezprawnym pozbawieniem wolności”.

Skutek czynu. Związek przyczynowy

Do strony przedmiotowej przestępstw materialnych należy skutek.

UZUPEŁNIĆ O SKUTKU

Strona podmiotowa przestępstwa

Strona podmiotowa (inaczej strona subiektywna) przestępstwa obejmuje zjawiska psychiczne, które muszą towarzyszyć stronie przedmiotowej, czyli zewnętrznemu zachowaniu się sprawcy i które wyrażają stosunek psychiczny sprawcy do czynu.

Pewne elementy natury psychicznej wymagane są już w ramach strony przedmiotowej. Do strony przedmiotowej zaliczamy bowiem czyn, czyli zachowanie się człowieka kierowane jego wolą. Znaczy to, że element woli (a więc element psychiczny) jest niezbędnym składnikiem czynu. Poszczególne typy przestępstw, oprócz tego ogólnego warunku, zawierają dalsze wymagania. Co do elementów o charakterze psychicznym. Ogólnie można powiedzieć, że wymagają towarzyszącej zachowaniu się sprawcy określonej postaci stosunku psychicznego do czynu, przy czym stosunek ten może polegać na umyślności lub nieumyślności.

Strona podmiotowa jest najważniejszą przesłanką winy. Bez zaistnienia wymaganej w przepisie karnym, określającym typ przestępstwa, strony podmiotowej nie możemy sprawcy zrobić zarzutu z popełnionego czynu, a więc nie jest możliwa jego odpowiedzialność karna z powodu braku winy. Z kolei, określona postać strony podmiotowej (tzw. Forma winy) decyduje o stopniu winy i stopniu społecznej szkodliwości czynu.

Na przykład nieumyślne spowodowanie pożaru i umyślne podpalenie można ocenić jednakowo z punktu widzenia obiektywnej szkody społecznej. Jednak z punktu widzenia winy sprawcy społecznej szkodliwości czynu w takim znaczeniu, jakim została ona określona w art. 115 § 2 KK, ocena każdego z tych czynów wypadnie zupełnie odmiennie.

Umyślność

Według art. 9 § 1 KK, umyślne popełnienie czynu zabronionego zachodzi wtedy, gdy sprawca miał zamiar jego popełnienia. Zamiar ten może wystąpić dwóch odmianach: jako zamiar bezpośredni (dolus directus) lub jako zamiar ewentualny (dolus eventualis).

1. Zamiar bezpośredni

Zamiar bezpośredni zachodzi wtedy, gdy sprawca chce popełnić czyn zabroniony. Określając wolę sprawcy jako chcenie określonego czynu zabronionego, zakładamy tym samym, że obejmuje on swoją świadomością wszystkie znamiona tego czynu. Pełna definicja zamiaru bezpośredniego brzmiałaby więc w ten sposób:

Zamiar bezpośredni zachodzi wtedy, gdy sprawca uświadamiając sobie, że wypełnia znamiona czynu zabronionego albo że jego zachowanie może wypełnić te znamiona – chce jego popełnienia.

Zamiar bezpośredni zachodzi także wtedy, gdy sprawca nie jest pewien, czy go zachowanie się będzie skuteczne, ale chce skutek spowodować. Na przykład rzucając z pewnej odległości kamieniem nie jest pewien, czy uda mu się wybić szybę, ale chce takiego rezultatu.

Element woli zawarty w zamiarze bezpośrednim, określony czasownikiem ,chce”, rozumiany jest w prawie karnym szerzej niż w języku potocznym, Obejmuje również takie sytuacje, w których sprawca zdaje sobie sprawę z nieuchronności pewnych skutków, nawet jeśli mu na nich nie zależy.

Np. jeżeli sprawca chce wysadzić w powietrze urząd, zdaje sobie sprawę, że wybuch zabije osoby znajdujące się w środku i choć jego celem nie jest zabicie ich, a np. zniszczenie dokumentów znajdujących się w urzędzie, zdaje sobie sprawę, że ich śmierć jest nieunikniona, a więc działa również z zamiarem bezpośrednim.

Wyróżnia się:

1. Zamiar bezpośredni nagły (dolus directus repentinus) – decyzja o popełnieniu czynu zabronionego podejmowana jest w krótkim czasie, bez szczegółowych przemyśleń.

2. Zamiar bezpośredni przemyślany (dolus directus praemeditatus) – powstaje w wyniku trwającego jakiś czas kształtowania się decyzji, często połączonego ze stworzeniem dokładnego planu popełnienia przestępstwa.

Uważa sie na ogół, że zamiar nagły jest lżejszą formą winy. Nie jest to jednak oczywiste w każdym przypadku takiego zamiaru. Można go uznać za lżejszą formą zamiaru bezpośredniego, jeżeli nagłość powzięcia zamiaru wynika z zaskoczenia niespodziewaną sytuacją, brakiem czasu na zastanowienie się nad reakcją na nią. Jeżeli jednak zamiar podjęty jest nagle tylko dlatego, że sprawca nie widzi powodu do dłuższego zastanawiania się, trudno uznać taki zamiar nagły za formę winy lżejszą od zamiaru przemyślanego.

Mieści się natomiast w ramach zamiaru bezpośredniego tzw. zamiar ogólny (dolus generalis), który zachodzi wtedy, gdy sprawca nie precyzuje swoich

przeżyciach psychicznych skutku, który chce spowodować. Na przykład rzuca się z pięściami na ofiarę, chcąc jej wyrządzić krzywdę i powoduje ciężkie uszkodzenie ciała. W takiej sytuacji nie możemy mu przypisać przestępstwa z art. 155 KK popełnionego w zamiarze bezpośrednim, co nie wyklucza jednak przypisania mu innej formy zawinienia spowodowanego skutku, np. zamiaru ewentualnego.

2. Zamiar ewentualny

Zamiar ewentualny zachodzi wtedy, gdy sprawca możliwość popełnienia czynu zabronionego przewiduje i na to się godzi (art. 9 § 1 KK).

Od zamiaru bezpośredniego różni się więc zamiar ewentualny zarówno, jeśli chodzi o element świadomości, jak i element woli. Świadomość przy zamiarze ewentualnym nie może bowiem polegać na pewności, że się wypełnia znamiona przestępstwa, jak to jest możliwe przy zamiarze bezpośrednim. Natomiast wola sprawcy nie polega na tym, że chce on popełnić czyn zabroniony, lecz na tym, że na popełnienie takiego czynu się godzi. W przypadkach konkretnych zamiar ewentualny występuje zawsze obok jakiegoś zamiaru bezpośredniego, tzn. sprawca chce osiągnąć określony rezultat albo chce zachowywać się w określony sposób, a jednocześnie uświadamia sobie, że jego zachowanie się może wywołać pewien skutek uboczny tzn. wypełnić znamiona określonego czynu zabronionego i godzi się na taki rezultat swego zachowania się. Godzenie się to nic innego niż obojętność, tzn. sprawca mając świadomość możliwości popełnienia czynu zabronionego nie chce go popełnić, ale i nie chce go nie popełnić.

Dodatkowe cechy umyślności. Przestępstwa kierunkowe

Nieumyślność

W rozważaniach dotyczących problematyki bezprawności wskazaliśmy już, że nie można przypisać nikomu popełnienia przestępstwa nieumyślnego, jeżeli działał on zgodnie z zasadami ostrożności wymaganej w danej sytuacji. Inaczej mówiąc, przesłanką odpowiedzialności za przestępstwo nieumyślne jest naruszenie zasady ostrożności. Jest to element obiektywny przestępstwa nieumyślnego który w art. 9 § 2 KK wyrażony jest w sformułowaniu „czyn zabroniony jest popełniony nieumyślnie, jeżeli sprawca, nie nająć zamiaru jego popełnienia, popełnia go jednak na skutek niezachowania ostrożności wymaganej w danych okolicznościach, mimo że możliwość popełnienia tego czynu przewidywał lub mógł przewidzieć”.

Ten element obiektywny jest wspólny obydwu odmianom nieumyślności znanym polskiemu prawu karnemu, tj. lekkomyślności i niedbalstwu.

Lekkomyślność i niedbalstwo (takich terminów używa Gardocki) pochodzi chyba ze starego kodeksu z 1969. W obecnie obowiązującym kodeksie zostały one zastąpione:

1. Nieświadome naruszenie reguł odpowiedzialności

2. Świadome naruszenie reguł odpowiedzialności

Świadome naruszenie reguł odpowiedzialności (Lekkomyślność )

Lekkomyślność polega na tym, że sprawca świadomie naruszając zasady ostrożności możliwość popełnienia czynu zabronionego przewiduje, lecz przypuszcza, że go uniknie. W sferze świadomości lekkomyślność zawiera więc ten sam element (przewidywanie możliwości), co zamiar ewentualny. Różni ją od zamiaru ewentualnego przypuszczenie sprawcy, że jego działano nie wypełni znamion czynu zabronionego. Przy lekkomyślności czynimy więc sprawcy zarzut z tego, że uświadamiając sobie nieostrożny charakter swego zachowania się, nie skorygował go, ani nie zaniechał, lecz liczył na uniknięcie popełnienia czynu zabronionego.

Nieświadome naruszenie reguł odpowiedzialności (Niedbalstwo)

Niedbalstwo polega na tym, że sprawca możliwości popełnienia czynu zabronionego nie przewiduje, chociaż może ją przewidzieć. W przeciwieństwie do lekkomyślności, określanej jako świadome naruszenie reguł ostrożności, mamy tu do czynienia z nieświadomością możliwości popełnienia czynu zabronionego Inaczej niż przy omówionych już formach winy, nie ma tu więc żadnych przeżyć psychicznych (takich jak „chcenie”, „godzenie się” czy „przewidywanie”). Z których robimy sprawcy zarzut. Przeciwnie, w wypadku niedbalstwa zarzuca my sprawcy, że nie wykorzystał swych możliwości intelektualnych i nie zmienił swego nieostrożnego zachowania się, co w rezultacie doprowadziło do wypełnienia znamion przestępstwa nieumyślnego.

Do istoty niedbalstwa należy więc, po pierwsze – świadome lub nieświadome, naruszenie reguł ostrożności wymaganej w danych okolicznościach i związek przyczynowy między tym naruszeniem a czynem zabronionym, po drugie – możliwość przewidywania możliwości popełnienia czynu zabronionego.

To, czy nastąpiło naruszenie reguł ostrożności, ustalamy w oparciu o pewien wzorzec, standard obiektywny, w tym sensie, że ustalamy najpierw, jaki zakres wymagań stawiamy każdej osobie znajdującej się w sytuacji takiej, w jakiej znajdował się sprawca. Na przykład stwierdzamy, że w danej sytuacji kierowca, lekarz albo po prostu tzw. „rozsądny człowiek” powinien zachować się w taki to a taki sposób, by jego zachowanie się mogło być nazwane ostrożnym.

Odrywamy się więc chwilowo od indywidualnych cech i możliwości konkretnego sprawcy, a operujemy tylko pewnym wzorcem abstrakcyjnym. Jeżeli dojdziemy do wniosku, że „sprawca” zachował się zgodnie ze standardem ostrożności, to niedbalstwa, a tym samym winy w ogóle, nie ma. Jeżeli natomiast ustalimy istnienie naruszenia, to następnym etapem będzie zbadanie, czy sprawca konkretny mógł uświadomić sobie, do czego może doprowadzić jego nieostrożne zachowanie się. Tę możliwość ustalamy już w sposób zindywidualizowany, tzn. uwzględniając pewne stałe cechy sprawcy, jak np. możliwości umysłowe, wiedza, doświadczenie, a także pewne czynniki występujące w konkretnej sytuacji, np. osłabienie możliwości koncentracji uwagi, działanie w stresie, działanie w sytuacji dla sprawcy zupełnie nowej itp.j

Wina mieszana (kombinowana)

UZUPEŁNIĆ

Przedmiot przestępstwa

Przestępstwo jako czyn społecznie szkodliwy godzi w istotne dla społeczeństwa dobra prawne, takie jak: życie, własność, bezpieczeństwo, wolność itd. Mówimy, że dobra te są przedmiotem przestępstwa. Przestępstwo stanowi zamach na nie i dlatego patrząc od strony przestępstwa nazywamy je przedmiotem zamachu, a patrząc od strony prawa karnego nazywamy je przedmiotem ochrony.

Nie należy mylić przedmiotu przestępstwa z przedmiotem wykonawczym. O którym wspominaliśmy przy omawianiu problematyki strony przedmiotowej, i który oznacza przedmiot materialny, na którym dokonuje się przestępstwa. Na przykład, jeżeli ktoś fałszuje dokument wyskrobując z jego tekstu pewne słowa i wpisując inne – to przedmiotem wykonawczym będzie tu kartka papieru, na której dokonuje swoich działań. Natomiast przedmiotem przestępstwa, a więc dobrem prawnym atakowanym przez sprawcą (i jednocześnie dobrem chronionym przez art. 270 KK) jest wiarygodność dokumentów.

Podział przestępstw ze względu na przedmiot ochrony

Typy przestępstw możemy, stosując kryterium przedmiotu ochrony, podzielić na trzy grupy:

1) Przestępstwa polegające na naruszeniu dobra prawnego;

Zalicza się tu typy przestępstw, do znamion których należy uszczerbek wyrządzony określonemu dobru prawnemu, np. zabójstwo, pozbawienie wolności, zgwałcenie, oszustwo, naruszenie nietykalności cielesnej.

2) Przestępstwa polegające na narażeniu dobra prawnego na konkretne niebezpieczeństwo;

Do tej grupy zaliczamy przestępstwa, przy których do znamion należy skutek w postaci stanu konkretnego niebezpieczeństwa dla dobra prawnego, np. spowodowanie niebezpieczeństwa pożaru (art. 164 § 1 KK), udział w niebezpiecznej bójce lub pobiciu (art. 158 § 1 KK). Przy opisie takich typów przestępstw przepisy karne wymagają na ogół, by niebezpieczeństwo było „bezpośrednie”.

3) Przestępstwa abstrakcyjnego narażenia dobra prawnego.

Przestępstwa abstrakcyjnego narażenia na niebezpieczeństwo charakteryzują się tym, że do ich znamion nie należy ani uszczerbek, ani konkretne niebezpieczeństwo dla dobra prawnego. Polegają one jednak na zachowaniu, które jest uważane za niebezpieczne dla określonego dobra prawnego, ale to niebezpieczeństwo nie należy do znamion, jest tylko pewnym założeniem, kierującym ustawodawcą przy tworzeniu przepisu, a więc niebezpieczeństwo to nie wymaga dowodzenia w procesie karnym. Należą do tej grupy np. „używanie broni lub innego niebezpiecznego przedmiotu przez uczestnika bójki lub pobicia (art. 159 KK) i doprowadzenie do obcowania płciowego małoletniego poniżej lat 15”. W pierwszym z tych przykładów przedmiotem ochrony jest życie i zdrowie człowieka, w drugim prawidłowy rozwój dziecka.

Ustawodawca opiera się tutaj na założeniu, że tego rodzaju czyny na tyle często statystycznie wywołują negatywne skutki, że nie jest celowe żądanie udowadniania wystąpienia tych skutków w konkretnym przypadku.

Powstaje tutaj pytanie, w jakiej relacji pozostaje przedstawiony wyżej podział przestępstw do podziału na przestępstwa materialne i formalne. Można powiedzieć, że typy przestępstw wymienione w pkt. 1) i 2) są z reguły przestępstwami materialnymi, a przestępstwa abstrakcyjnego narażenia (grupa 3) są z reguły przestępstwami formalnymi. Nie jest tak jednak zawsze, ponieważ również wśród przestępstw abstrakcyjnego narażenia na niebezpieczeństwo mogą być przestępstwa materialne, jeżeli należący do znamion skutek ma inny charakter niż uszczerbek lub niebezpieczeństwo dla przedmiotu ochrony.

Indywidualny, rodzajowy i ogólny przedmiot ochrony

Indywidualny przedmiot ochrony (zamachu) - dobro prawne będące przedmiotem ochrony pojedynczego przepisu karnego, czy też patrząc na to z drugiej strony, dobro zaatakowane popełnieniem przestępstwa określonego w tym przepisie.

Przedmiot rodzajowy - dobro prawne chronione nie przez jeden przepis lecz przez grupę przepisów karnych, z reguły zamieszczonych w jednym rozdziale KK.

Na przykład przedmiotem rodzajowym dla przestępstw z Rozdziału XXX KK jest wymiar sprawiedliwości, natomiast co do poszczególnych typów przestępstw Z tego rozdziału, możemy określić ich indywidualne przedmioty ujęte mniej abstrakcyjnie. W wypadku przestępstwa z art. 239 KK (poplecznictwo) będzie to prawidłowy przebieg postępowania karnego, w wypadku przestępstwa z art. 238 KK (zawiadomienie o niepopełnionym przestępstwie) chodzi o ochronę organów przed podejmowaniem niepotrzebnych czynności itd.

Ogólny przedmiot ochrony - wszystkie dobra chronione przepisami prawa

Formy popełnienia przestępstwa

Mówiąc o popełnieniu przestępstwa mamy na ogół na myśli jego dokonanie w formie osobistego wypełnienia jego znamion. Katalog form popełnienia przestępstwa jest jednak znacznie szerszy:

1. Sprawstwo

2. Współsprawstwo

3. Sprawstwo kierownicze

4. Podżeganie i Pomocnictwo

Poza tym wyróżnia się formy stadialne, wskazując, że obok dokonania przestępstwa może być ono popełnione w formie przygotowania i usiłowania.

Dla form zjawiskowych popełnienia przestępstwa, innych niż zwykłe sprawstwo, charakterystyczne jest, że polegają one na współdziałaniu dwóch lub więcej osób. Dlatego KK w art. 20-23 określa te osoby wspólną nazwą „współdziałający”. Nie oznacza to jednak odpowiedzialności zbiorowej. Przeciwnie, KK w art. 21 podkreśla zasadę indywidualizacji odpowiedzialności karnej (zwaną też zasadą indywidualizacji winy), głoszącą, że: „Okoliczność osobiste, wyłączające lub

łagodzące albo zaostrzające odpowiedzialność karną uwzględnia się tylko co do osoby, której dotyczą”

1. Sprawstwo

Definicję różnych odmian sprawstwa zawiera art. 18 § 1 KK, Przede wszystkim określa on czym jest zwykłe sprawstwo (zwane też , jednosprawstwem”), stwierdzając, że odpowiada za nie ten „kto wykonuje czyn zabroniony sam”. Oznacza to z jednej strony osobiste (nie przez inną osobę) wypełnienie znamion, z drugiej strony określa się przez to sformułowanie, że chodzi o działanie pojedynczej osoby.

2. Współsprawstwo

Współsprawstwo (art. 18 § 1 KK) polega na wykonaniu przestępstwa z inną osobą (osobami). Oznacza to, że działania dwóch lub więcej osób objęte są ich porozumieniem (element subiektywny) i są pewnym działaniem wspólnym, składają się na pewną całość wypełniającą znamiona określonego przestępstwa (element obiektywny). Współsprawcy mogą dokonywać wspólnie działań jednorodnych albo różnorodnych. Wtym drugim przykładzie sens instrukcji współsprawstwa jest najbardziej widoczny, ponieważ każdemu ze współsprawców przypisujemy wtedy popełnienie jakieś przestępstwa nawet jeżeli żaden z nich swoim działaniem nie wypełnił wszystkich znamion całości znamion tego przestępstwa.

Również przestępstwa nieumyślne mogą być popełnione w formie współsprawstwa, jeżeli dwie lub więcej osób wspólnie i w porozumieniu zachowuje się w sposób nieostrożny i wywołuje określony skutek, np. dwie osoby, nie za chowając środków ostrożności, ścinają drzewo, które padając przygniata osobę trzecią.

Współsprawstwo przy popełnieniu przestępstwa indywidualnego właściwego jest możliwe (zob. art. 21 § 2 KK) pod warunkiem, że wszyscy współsprawcy mają wymaganą cechę podmiotu, np. trzech żołnierzy popełnia wspólnie dezercje. Z art. 21 § 2 KK wynika, że współsprawstwo przestępstwa indywidualnego możliwe jest również wtedy, gdy tylko jeden współsprawca ma wymaganą cechę podmiotu. Pozostali współsprawcy zaś tylko o występowaniu tej cechy wiedzą.

Przy przestępstwach indywidualnych niewłaściwych współsprawstwo jest również możliwe, z tym że jeżeli to niewłaściwe przestępstwo indywidualne stanowi uprzywilejowany typ przestępstwa, to współsprawca, który cechy indywidualnej nie ma – odpowiada za przestępstwo typu podstawowego (ewentualnie kwalifikowanego, jeżeli taki istnieje i znamiona jego zostały wypełnione). Natomiast, jeżeli chodzi o przestępstwo indywidualne niewłaściwe typu kwalifikowanego, to współsprawca niemający cechy indywidualizującej będzie mimo to odpowiadał za typ kwalifikowany, jeżeli o istnieniu tej cechy u drugiego współsprawcy wiedział.

Współsprawstwo nie zachodzi, jeżeli dwie osoby popełniają przestępstwa w tym samym czasie i miejscu, ale niezależnie od siebie, np. w czasie zamieszek

ulicznych kilka osób, nie porozumiewając się ze sobą, plądruje ten sam sklep. Taką sytuację nazywamy sprawstwem równoległym.

3. Sprawstwo kierownicze

Za sprawstwo odpowiada, według art. 18 § 1 KK, także ten, „kto kieruje wykonaniem czynu zabronionego przez inną osobą lub wykorzystując uzależnienie innej osoby, poleca jej wykonanie takiego czynu”. Jest to tzw. Sprawstwo kierownicze, Forma ta umożliwia potraktowanie jako sprawcy również takiej osoby, która własnym działaniem nie wypełnia znamion przestępstwa, ale jej zachowanie się jest czymś więcej niż tylko podżeganiem lub pomocnictwem.

Sprawstwo kierownicze sensu stricto – sprawstwo kierownicze sensu stricto nie musi (chociaż może) łączyć się z zapoczątkowaniem akcji przestępczej przez wydanie odpowiedniego polecenia. Jego istotą jest pewne podporządkowanie wykonawców sprawcy kierowniczemu, które może, wprawdzie wynikać z formalnego podporządkowania (stosunek przełożony – podwładny), ale może też łączyć się po prostu z uznaniem autorytetu osoby kierującej lub jej przewagi intelektualnej albo też faktycznej władzy w ramach organizacji przestępczej.

Sprawstwo kierownicze w formie polecenia wykonania czynu zabronionego – na wydaniu polecenia wykonania czynu przez wykorzystanie uzależnienia wykonawcy od polecającego. Może to być zależność urzędowa (polecenie byłoby wówczas poleceniem służbowym) lub wynikająca z podporządkowania w wojsku (polecenie przybiera wówczas formę rozkazu), może to też być uzależnienie czysto faktyczne. Np. uzależnienie narkomana od osoby dysponującej narkotykami.

Indywidualizacja winy

Każdy ze współdziałających odpowiada w granicach swojej umyślności lub nieumyślności. Jest to więc przepis, który (obok wspomnianej już uprzednio reguły z art. 21 § 1 KK) statuuje zasadę indywidualizacji winy.

Określona w art. 20 KK zasada nie pozwala też karać za eksces współdziałającego. Wyłączenie odpowiedzialności za eksces drugiej osoby dotyczy też podżegacza i pomocnika.

Do wszystkich współdziałających wymienionych w art. 18 § 1 KK odnoszą się przepisy o czynnym żalu (art. 23 § 1-2 KK). Zarówno sprawca kierowniczy, jak i zwykły współsprawca nie podlegają więc karze, jeżeli dobrowolnie zapobiegli dokonaniu czynu zabronionego (art. 23 § 1 KK), zaś może być wobec nich zastosowane nadzwyczajne złagodzenie kary, jeżeli dobrowolnie starali się mu zapobiec, ale im się to nie udało (art. 23 § 2 KK).

4. Podżeganie i pomocnictwo

To samodzielne formy popełnienia przestępstwa a nie formy uczestnictwa w przestępstwie sprawcy głównego. Podżegacz i pomocnik popełniają więc własne przestępstwa, a ich odpowiedzialność powinna być uniezależniona od odpowiedzialności sprawcy głównego. Kodeks karny z 1997 r. deklaruje zasadę niezależności odpowiedzialności w art. 20.

Podżeganie

Podżeganie polega na nakłanianiu innej osoby do popełnienia czynu zabronionego (art. 18 § 2 KK). Nakłanianie jest pojęciem szerszym niż „namawianie”, nie musi więc polegać na wypowiadaniu słów (chociaż tak jest najczęściej). Wystarczy każda inna forma zachowania się, np. gest, jeżeli treść, jaką się w ten sposób przekazuje, zmierza do wzbudzenia u adresata woli popełnienia czynu zabronionego.

Przepis o podżeganiu mówi o podżeganiu do popełnienia „czynu zabronionego”, a nie przestępstwa.

Strona podmiotowa podżegania polega na umyślności w postaci zamiaru bezpośredniego, tzn. podżegacz musi chcieć nakłonić podżeganego i chcieć, aby popełnił on czyn zabroniony. Nie będzie więc podżeganiem w rozumieniu 18 § 2 KK nieumyślne nakłonienie do popełnienia czynu zabronionego, ani też nakłonienie w zamiarze ewentualnym.

Podżeganie to nakłanianie zindywidualizowanej osoby (osób). Zwracanie się do osób indywidualnie nieoznaczonych, np. do tłumu lub do czytelników artykułu w prasie, może wypełniać znamiona publicznego nawoływania do popełnienia przestępstwa (art. 255 KK).

Pomocnictwo

Pomocnictwo polega na ułatwianiu innej osobie popełnienia czynu zabronionego przez dostarczenie jej narzędzi, środka przewozu, udzielenie rady lub informacji (art. 18 § 3 KK). Z treści przepisu („w szczególności”) wynika, że zawarte w nim wyliczenie ma charakter przykładowy i nie wyczerpuje możliwych form pomocnictwa. Może ono również polegać np. na staniu na czatach lub podwiezieniu sprawcy na miejsce włamania.

Pomocnictwo możemy podzielić na:

4. Fizyczne - np. dostarczenie narzędzi

5. Psychiczne - np. udzielenie rady

Pomocnictwo może być popełnione również przez zaniechanie, jeżeli osoba mająca prawny szczególny obowiązek niedopuszczenia do czynu zabronionego, nie dopełnia swego obowiązku, ułatwiając sprawcy popełnienie czynu zabronionego, np. osoba pilnująca mienia udając, że nie widzi złodzieja, ułatwia popełnienie kradzieży.

Pomocnictwo może być popełnione tylko umyślnie, ale inaczej niż przy podżeganiu może to być nie tylko zamiar bezpośredni, lecz także ewentualny.

Ponieważ istotą pomocnictwa jest ułatwianie popełnienia czynu zabronionego, musi ono mieć miejsce przed lub w trakcie czynu.

Trudnym problemem teoretycznym i praktycznym jest rozgraniczenie pomocnictwa od współsprawstwa. Problem taki może być rozstrzygnięty przy pomocy różnych kryteriów. Według teorii formalno-obiektywnej kryterium takim powinno być to, czy czyn polega na

realizacji znamion danego przestępstwa. Jeżeli tak jest, to mamy do czynienia ze współsprawstwem.

Według teorii subiektywnej, badać należy, czy Z traktował czyn jako własne, popełnione wspólnie z X-em przestępstwo, a więc czy uważa się sam za jego współautora, czy też zamiarem jego było tylko ułatwienie przestępstwa X – owi.

Według teorii materialno-obiektywnej, decydujące dla ustalenia, cz mamy do czynienia ze współsprawstwem, czy pomocnictwem powinno być to, czy zachowanie się danej osoby było istotnym wkładem w popełnienie przestępstwa.

W polskiej nauce prawa karnego przeważają poglądy odpowiadające teorii formalno- obiektywnej oraz teorie mieszane. Natomiast orzecznictwo SN jest w tym względzie niejednolite i odwołuje się do kryteriów zaczerpniętych z różnych teorii współsprawstwa.

Zarówno podżeganie, jak i pomocnictwo mogą być popełnione w formie usiłowania, np. jeżeli podżegaczowi nie uda się nakłonić osoby podżeganej do popełnienia przestępstwa albo pomocnikowi nie uda się, mimo starań, ułatwić popełnienia przestępstwa.

W nauce prawa karnego jest też kwestią sporną, czy możliwe jest podżeganie i pomocnictwo do przestępstw nieumyślnych. (Gardocki odrzuca).

Podżeganie i pomocnictwo odnoszą się również do przestępstw indywidualnych. Jeśli chodzi o przestępstwa indywidualne właściwe, cechy u sprawcy nie wymagamy u podżegacza lub pomocnika. Wystarczy, jeśli podżegacz lub pomocnik wiedzą o występowaniu takiej cechy u sprawcy. A sama zasada obowiązuje w odniesieniu do przestępstw indywidualnych niewłaściwych, przy których szczególna cecha sprawcy decyduje o istnieniu typu kwalifikowanego.

Odpowiedzialność podżegacza i pomocnika

Zasadniczą regułą odpowiedzialności podżegacza i pomocnika jest to, odpowiadają oni w granicach swej umyślności (czyli swego zamiaru), niezależnie od odpowiedzialności sprawcy głównego (art. 20 KK), Wynika z tego przede wszystkim, że podżegacz i pomocnik nie odpowiadają za tzw. eksces osoby, którą podżegają lub której udzielają pomocy. Jednak, jeśli osoba podżegana do zabójstwa dopuści się uszkodzenia ciała, podżegacz będzie odpowiadać z przepisu o zabójstwie, ponieważ jego zamiar obejmował nakłonienie do tego przestępstwa.

Kara za podżeganie i pomocnictwo wymierzana jest w granicach zagrożenia przewidzianego za sprawstwo. (19§ 1 KK). Wymierzając karę za pomocnictwo sąd może jednak zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary.

Zakresu odpowiedzialności za podżeganie i pomocnictwo dotyczy także art. 22 KK. Wynika z niego pewne odstępstwo od zasady niezależności odpowiedzialności karnej podżegacza i pomocnika od odpowiedzialności sprawcy głównego. Według art. 22 § 1 KK, jeżeli czynu tylko usiłowano dokonać podżegacz i pomocnik odpowiada jak za usiłowanie mimo, że jego zachowanie się odpowiada pojęciu dokonanego podżegania lub pomocnictwa. Określenie, że podżegacz lub pomocnik „odpowiadają jak za usiłowanie”, nie ma jednak istotnego znaczenia

praktycznego, skoro według art. 14 § 1 KK „sąd wymierzą karę za usiłowanie w granicach zagrożenia przewidzianego dla danego przestępstwa”.

Natomiast dla odpowiedzialności podżegacza i pomocnika istotne znaczenie ma fakt, że czynu zabronionego, do którego podżegali lub pomagali, nawet nie usiłowano dokonać, ponieważ wówczas sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet odstąpić od jej wymierzenia (art. 22 § 2 KK).

Wyłączenia odpowiedzialności

Podżegacz i pomocnik nie odpowiadają, jeżeli przejawili skuteczny czynny żal, czyli dobrowolnie zapobiegli popełnieniu czynu zabronionego, do którego uprzednio nakłaniali lub pomagali (art. 23 § 1 KK).

Nie podlega więc karze np. podżegacz, który najpierw nakłonił inną osobę popełnienia przestępstwa, a następnie udało mu się nakłonić tę osobę do rezygnacji z powziętego zamiaru. Podobnie, nie będzie podlegała karze osoba, która najpierw a informacji użytecznych dla popełnienia przestępstwa, a następnie uniemożliwiła jego pełnienie, zawiadamiając policję o zamiarach sprawcy.

Jeżeli czynny żal podżegacza lub pomocnika był nieskuteczny, tzn. mimo nie udało mu się zapobiec popełnieniu przestępstwa, sąd może zastosować wobec nich nadzwyczajne złagodzenie kary (art. 23 § 2 KK).

Formy stadialne przestępstwa

Zasadniczą formą popełnienia przestępstwa jest jego dokonanie. W tej formie ujęte są przeważnie typy przestępstw, które znajdujemy w poszczególnych rozdziałach KK i w innych ustawach karnych. Z przepisów Części ogólnej KK wynika jednak, że odpowiedzialność karną ponieść może również ten, kto dopuszcza się usiłowania, a w niektórych przypadkach ten, kto dopuszcza się przygotowania przestępstwa.

W nauce prawa karnego istnieje pojęcie tzw. Pochodu przestępstwa tzn. schematu przedstawiającego stadia czynu przestępnego. Za elementy tego pochodu uważa się:

1. Zamiar

2. Przygotowanie,

3. Usiłowanie

4. Dokonanie.

Pochód przestępstwa to pewien model teoretyczny, zawierający wszelkie możliwe etapy przestępstwa. W rzeczywistości, większość konkretnych przestępstw me odpowiada temu schematowi. W szczególności przy przestępstwach nieumyślnych mamy do czynienia wyłącznie z dokonaniem. Również przestępstwa umyślne często odbiegają od tego schematu, np. mogą być popełniane bez przygotowania.

Pierwszy element pochodu przestępstwa – zamiar, nie może być uznany za formę stadialną popełnienia przestępstwa, Ponieważ przestępstwo musi być czynem, a

nie wyłącznie nastawieniem psychicznym człowieka. Do form stadialnych zaliczamy więc tylko przygotowanie, usiłowanie i dokonanie.

Przygotowanie

Przygotowanie zdefiniowane jest art. 16 § 1 KK. Przepis ten przewiduje iwie formy przygotowania:

1. przygotowanie sensu stricto

Polega na podjęciu czynności mających stworzyć warunki do przedsięwzięcia czynu zmierzającego bezpośrednio do dokonania czynu zabronionego, w szczególności na uzyskiwaniu lub przysposabianiu środków, zbieraniu informacji, lub sporządzaniu planu działania.

W definicji tej wylicza się przykładowo najbardziej typowe w praktyce formy przygotowania. Nie jest to jednak katalog zamknięty.

2. Wejście w porozumienie

Drugą formą przygotowania jest wejście w porozumienie w celu dokonania czynu zabronionego. Może to być porozumienie dwóch lub więcej osób, pole gające na uzgodnieniu zamiaru popełnienia konkretnego przestępstwa.

Karalność przygotowania

Przygotowanie do przestępstwa jest karalne tylko wtedy, gdy ustawa ta stanowi (art. 16 § 2 KK). Ogólną zasadą jest więc bezkarność przygotowania. Wyjątki od tej zasady są w polskim prawie karnym dość nieliczne.

Karalne jest przede wszystkim przygotowanie do niektórych przestępstw przeciwko pokojowi i przeciwko ludzkości (wojna napastnicza, ludobójstwo), przeciwko państwu np. zdrady głównej i zamachu stanu, przeciwko bezpieczeństwu powszechnemu wymienionych w art. 168 KK. Ponadto KK przewiduje m.in. karalność przygotowania do fałszowania pieniędzy (art. 310 § 4 KK), do Fałszowania dokumentu (art. 270 § 3 KK) i dezercji (art. 339 § 4 KK).

Czynny żal

Sprawca karalnego przygotowania może się uwolnić od odpowiedzialności przez przejawienie czynnego żalu. Polega on na dobrowolnym odstąpieniu od przygotowania, w szczególności na zniszczeniu przygotowanych środków lub zapobieżeniu wykorzystania ich w przyszłości (art. 17 KK). Odstąpienie od przygotowania musi polegać na pewnym zewnętrznym zachowaniu się niweczącym stworzone uprzednio warunki dalszego działania. W razie przygotowania polegającego na wejściu w porozumienie, czynny żal polegać musi na podjęciu istotnych działań zmierzających do zapobieżenia dokonania, a więc nie wystarczy samo zerwanie porozumienia.

W odniesieniu do karalnego przygotowania niektórych przestępstw, przepisy części szczególnej stawiają wyższe wymagania dla skorzystania z dobrodziejstwa czynnego żalu (zob. art. 131 § 2 KK)

Usiłowanie

Usiłowanie charakteryzuje występowanie trzech elementów. Są to:

1) zamiar popełnienia czynu zabronionego;

2) zachowanie się zmierzające bezpośrednio ku dokonaniu;

3) brak dokonania.

Zamiar może być bezpośredni lub ewentualny. Dopuszczenie przez KK możliwości usiłowania w zamiarze ewentualnym oznacza, że prawnokarne pojęcie usiłowania jest szersze od potocznego rozumienia tego pojęcia.

Wymaganie w definicji usiłowania elementu zamiaru akcentuje (co jest skądinąd oczywiste), że instytucja ta nie odnosi się do przestępstw nieumyślnych. Usiłowanie nie odnosi się również do przestępstw popełnianych z winy mieszanej, w których co do następstwa wystarczy nieumyślność. (art. 9 § 3 KK).

Usiłowanie dotyczy zarówno przestępstw: działania, jak i z zaniechania ponieważ art. 13 § 1 KK mówi ogólnie o zachowaniu się sprawcy.

Najtrudniejszym do bliższego określenia i najbardziej kontrowersyjnym elementem definicji usiłowania jest element „bezpośredniości”. Zachowanie się sprawcy może być tylko wtedy uznane za usiłowanie, jeżeli zmierza bezpośrednio do dokonania czynu zabronionego. Pośrednie zmierzanie do dokonania noże być co najwyżej przygotowaniem. Odróżnienie to jest bardzo ważne, zwłaszcza dlatego, że usiłowanie jest w zasadzie zawsze karalne, natomiast przygotowanie jest w zasadzie bezkarne. Stwierdzenie więc, że jakieś zachowanie jest przygotowaniem albo że jest usiłowaniem, najczęściej decyduje o tym, grozi za nie odpowiedzialność karna. Rzadziej (tj. wtedy, gdy chodzi o przestępstwa karalne również w postaci przygotowania) stwierdzenie takie decyduje tylko o wysokości zagrożenia karą.

Zagrożenie karą

Usiłowanie zagrożone jest taką samą karą jak przestępstwo dokonane (art. 14 § 1 KK). W praktyce, kary wymierzane za usiłowanie w konkretnych sprawach są z reguły niższe od kar wymierzanych za dokonanie przestępstw podstawę do takiej praktyki daje treść art. 3 § 2 KK, według którego sąd wymierzając karę uwzględnia, rodzaj i rozmiar ujemnych następstw przestępstwa. A wypadku usiłowania następstwa takie najczęściej nie wystąpią lub są mniejsze niż przy dokonaniu.

Usiłowanie nieudolne

Odmianą usiłowania jest usiłowanie nieudolne (art. 13 § 2 KK). Zachodzi ono wtedy, gdy usiłujący nie uświadamia sobie, że dokonanie jest niemożliwe. Istotą usiłowania nieudolnego jest to, że zachowanie się sprawcy obiektywnie nie zagraża dobru prawnemu i nie prowadzi do dokonania natomiast sprawca błędnie sądzi, że jest inaczej.

W polskim prawie karnym karalne jest tylko takie usiłowanie nieudolne przy którym dokonanie jest niemożliwe ze względu na brak przedmiotu nadającego się do dokonania na nim czynu zabronionego lub użycie

środka nienadającego się do popełnienia czynu zabronionego. Usiłowanie nieudolne z innego powodu, np. z powodu braku wymaganej cechy podmiotu, karze nie podlega.

Za usiłowanie nieudolne grozi w zasadzie taka sama kara jak za usiłowanie udolne, a więc kara przewidziana w ustawie za dokonanie danego przestępstwa Jednakże art. 14 § 2 KK przewiduje, że w wypadku usiłowania nieudolnego sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet odstąpić od jej wymierzenia. Stworzenie takich możliwości uzasadnione jest faktem, że nieudolność usiłowania może mieć różny charakter. Niekiedy jest ono nieudolne tak dalece, że pociąganie usiłującego do odpowiedzialności karnej byłoby nonsensowne, np. jeżeli ktoś usiłuje zabić inną osobę przez wypowiadanie magicznych zaklęć lub przez inne zachowanie się, które tylko ze względu na jego wiarę W zabobony wydają mu się skuteczne.

Czynny żal

Nie podlega karze za usiłowanie, kto dobrowolnie odstąpił od czynu lub zapobiegł skutkowi stanowiącemu znamię czynu zabronionego (czynny żal art. 15 § 1 KK). Kodeks kamy gwarantuje tu bezkarność usiłującemu, uznając, że społecznie opłacalne jest skłonienie usiłującego do zachowania się wstrzymującego dokonanie, nawet jeżeli może to być uważane za niesprawiedliwe, jako że sprawca usiłował przecież dokonać przestępstwa.

W zależności od stopnia zaawansowania usiłowania czynny żal może polegać albo na odstąpieniu od usiłowania, albo na zapobieżeniu skutkowi przestępnemu.

Czynny żal musi być dobrowolny. Jeżeli jest on wymuszony przez okoliczności lub działania innych osób, to sprawca nie korzysta z bezkarności.

Bezkarność zagwarantowana temu, kto przejawił czynny żal, obejmuje jedynie odpowiedzialność za usiłowanie, od którego sprawca odstąpił lub którego skutkom zapobiegł. Nie wyklucza to odpowiedzialności za skutki, które spowodował po drodze”. Jeżeli sprawca dobrowolnie odstąpił od usiłowania zabójstwa, ale w trakcie tego usiłowania spowodował uszkodzenie ciała ofiary - to poniesie odpowiedzialność za uszkodzenie ciała.

Konsekwencje w postaci bezkarności usiłowania wywołuje tylko skuteczny czynny żal. Jeżeli sprawca tylko (bezskutecznie) starał się zapobiec skutkowi podlega karze za usiłowanie, jednakże sąd może w takiej sytuacji zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary (art. 15 § 2 KK).

Wyłączenie odpowiedzialności karnej

Okoliczności wyłączające przestępność czynu. Okoliczności te można podzielić na trzy grupy:

1) Okoliczności wyłączające bezprawność czynu;

To takie, przy których czyn wypełniający znamiona przestępstwa, nie jest jednak w rzeczywistości przestępstwem, ponieważ na mocy przepisu prawnego lub utartej praktyki działania takie uważane są za zgodne z prawem. W literaturze

prawnokamej używana jest często w stosunku do tych okoliczności nazwa „kontratypy”.

Do kontratypów zaliczamy:

1. Obrona konieczna

2. Stan wyższej konieczności

3. Działanie w ramach uprawnień lub obowiązków,

4. Zgoda pokrzywdzonego

5. Czynności lecznicze,

6. Karcenie małoletnich

7. Uprawianie sportu (ryzyko sportowe)

8. Zgoda pokrzywdzonego

9. Uzasadnione ryzyko

10. Ostateczna potrzeba i zwyczaj

2) Okoliczności wyłączające winę

Przypadku okoliczności wyłączających winę czyn pozostaje wprawdzie bezprawny, ale nie jest przestępstwem ze względu na brak elementu zawinienia.

1. Niepoczytalność

2. Błąd co do fakt

3. Nieświadomość bezprawności czynu

4. Rozkaz przełożonego

3) Okoliczności wyłączające społeczną szkodliwość czynu

1. Znikoma społeczna szkodliwość czynu (art. 1 § 2 KK)

Kontratypy (okoliczności wyłączające bezprawność czynu)

Obrona konieczna

Kontratyp obrony koniecznej uregulowany jest w art. 25 KK. Obrona konieczna polega na odpieraniu bezpośredniego, bezprawnego zamachuna jakiekolwiek dobro chronione prawem, przy użyciuśrodków koniecznych

do odparcia tego zamachu iw sposób współmierny do niebezpieczeństwa zamachu.

Działanie w obronie koniecznej jest działaniem prawnym. Każdemu wolno bronić prawa przed bezprawiem. Obrona konieczna nie ma charakteru subsydiarnego (jak to jest w przypadku stanu wyżej konieczności), czyi jego istnienie nie zależy od tego, czy istniało inne (niż obrona) wyjście z sytuacji zagrożenia dobra. Tak więc zaatakowany ma prawo się bronie również wtedy, gdy może z łatwością uniknąć zamachu przez ucieczkę przed napastnikiem lub wezwanie policji.

Dla stwierdzenia, że oceniane działanie miało miejsce w obronie koniecznej, muszą być spełnione następujące warunki, odnoszące się do zamachu i do obrony:

1. Obrona jest reakcją na bezpośredni zamach

Zamach polega na działaniu lub zaniechaniu zagrażającym naruszeniem dobra prawnego. Zamach jest bezpośredni, jeżeli zagrożone dobro może być naruszone w najbliższym czasie, tzn. dla zapobieżenia jego naruszeniu konieczne jest podjęcie działania (obronnego lub innego), gdyż w przeciwnym razie zamach może okazać się skuteczny. Nie oznacza to, że osoba zaatakowana musi czekać z działaniem obronnym do ostatniego momentu.

2. Zamach jest bezprawny

Wymaganie, by zamach był bezprawny, ma różne aspekty. Po pierwsze, oznacza to, że nie musi to być zamach naruszający prawo karne (chociaż tak jest oczywiście najczęściej). Wystarczy bezprawność w świetle innej dziedziny prawa. Naruszenie posiadania nieruchomości może mieć charakter tylko bezprawia cywilnego. Będzie to jednak zamach bezprawny, uprawniający posiadacza do stosowania obrony koniecznej.

Zamach naruszający prawo karne nie musi mieć charakteru przestępnego. Można się więc również bronić przed napastnikiem niepoczytalnym lub działającym w błędzie wyłączającym przestępność.

Nie ma obrony koniecznej przed prawnym „zamachem” na określone dobro. Prawo do stosowania obrony koniecznej istnieje jednak wtedy, gdy działanie funkcjonariusza jest formalnie bezprawne, tzn. funkcjonariusz przekraczają swe kompetencje lub nie stosuje się do przewidzianego przez prawo trybu.

3. Sposób obrony jest współmierny do niebezpieczeństwa zamachu tj. broniący się stosuje środki i metody technicznie i społecznie konieczne dla odparcia zamachu.

Obrona musi być konieczna w sensie technicznym, tzn. broniący się może używać tylko sposobów i środków koniecznych do odparcia zamachu. Nie oznacza to z pewnością wymagania, by broniący się stosował sposób obrony lub używał narzędzi identycznych co do swej intensywność, jak te które stosuje napastnik. Może tu nawet zachodzić wyraźna dysproporcja, byleby tylko były to środki i sposoby konieczne do odparcia zamachu. W doktrynie prawa karnego zwraca się jednak uwagę na to, że dysproporcja między dobrem zaatakowanym przez

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 68 pages
Pobierz dokument