Trans Atlantyka Chwina wobec Pana Tadeusza Mickewicza, Egzaminy'z Literatura. Akademia Zamojska
viktoria-kyslytskaya
viktoria-kyslytskaya21 listopada 2017

Trans Atlantyka Chwina wobec Pana Tadeusza Mickewicza, Egzaminy'z Literatura. Akademia Zamojska

PDF (2 MB)
26 strona
8Liczba odwiedzin
Opis
Po wielkiej przegranej wojnie polski emigrant — pierwszy we francuskiej, drugi w argentyńskiej stolicy — pisze swoją „Rzecz o Polsce”.
20 punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 26

To jest jedynie podgląd.

3 shown on 26 pages

Pobierz dokument

To jest jedynie podgląd.

3 shown on 26 pages

Pobierz dokument

To jest jedynie podgląd.

3 shown on 26 pages

Pobierz dokument

To jest jedynie podgląd.

3 shown on 26 pages

Pobierz dokument

Stefan Chwin

"Trans-Atlantyk" wobec "Pana Tadeusza" Pamiętnik Literacki : czasopismo kwartalne poświęcone historii i krytyce literatury polskiej 66/4, 97-121

1975

STEFAN CHWIN

„TRANS-ATLANTYK” WOBEC „PANA TADEUSZA”

Po wielkiej przegranej wojnie polski emigrant — pierwszy we fran­ cuskiej, drugi w argentyńskiej stolicy — pisze swoją „Rzecz o Polsce”.

Pierwszy wzdycha ,,na paryskim bruku” do tych pól zielonych, gdzie dzięcielina, świerzop i gryka jak śnieg... Drugi wykrzywia twarz w szy­ derczym grymasie, zapraszając na „kluski stare na oleju grzechów” i opo­ wiada o sobie, o przygodach swoich w Buenos Aires, o emigracji, o spo- tworniałym obliczu Polaka-pielgrzyma, jakby dopisując to, co zatajone w narodowej epopei.

Mickiewicz i Gombrowicz? Tak, właśnie oni — każdy jako „piel­ grzym” po przegranej wojnie, w której nie wziął udziału.

Analogia istotna czy zbieżność przypadkowa i bez znaczenia? Czy to podobieństwo losów (dość zresztą mgliste) mogło zostać przez kogokol­ wiek potraktowane jako sensowna podstawa dla porównań? Kto zresztą przed dwoma dziesiątkami lat poszukiwałby analogii między postacią narodowego wieszcza a jednym z wielu pisarzy emigracyjnych? A jednak są powody, dla których warto zająć się tą sprawą: na analogię tę wskazał bowiem sam Gombrowicz.

Jako „polski pisarz żyjący na obczyźnie”, a ponadto Polak, który nie brał bezpośredniego udziału w wojnie (czego mu nie omieszkano przypomnieć), znał Gombrowicz z pewnością obowiązki literata-emigran- ta: wiedział, że sytuacja życiowa dyktuje mu przede wszystkim zama­ nifestowanie związku z narodową wspólnotą. Wiedział także, że swój „dług wobec Ojczyzny” może spłacić dziełem „godnym Polaka” i reali­ zacją „świętej” roli „pielgrzyma”. Tak brzmiały nakazy chwili. Znalazły one wówczas swój wyraz także w zespole norm określających aktualne obowiązki pisarzy. Oczywiście te restrykcje wzbudzić musiały sprzeciw Gombrowicza jako sprzeczne z jego koncepcją literatury — były kolejną, szczególnie trudną do pokonania „formą”, tym trudniejszą, że silnie związaną z dogmatami tradycyjnego patriotyzmu.

Scenariusz tej „formy” stanowiły dyrektywy „optymistycznego” bądź ... „i

7 — P a m ię tn ik L i te r a c k i 1975, z. 4

„martyrologicznego” ujęcia tematu wojny i okupacji1. Z jednej więc strony literaturze przypisywano funkcję tworzenia krzepiących obrazów „naszych walecznych żołnierzy” (na emigracji realizowano tak pojętą funkcję społeczną literatury kreśląc fikcyjne wizje przedwojennej „Polski na Kresach”, powracając w jeszcze sarmacki, a w istocie zmitologizowany czas „Polski od morza do morza”), z drugiej — funkcję czynnika ciągle aktualizującego bolesne wspomnienia wojenne. Na emigracji ideowym kontekstem tak rozumianych celów literatury stał się renesans roman­ tycznego mesjanizmu i kult „trzech wieszczów” 2.

Oba ujęcia tematu wojennego, mające zresztą wiele wspólnego ze sobą, wynikały z rozumienia literatury jako działalności swoiście monu- mentalizującej obraz narodu. W ujęciu „optymistycznym” — dowodem narodowej wielkości było „trwanie” (biologiczne czy kulturowe, tzn. trwałość obyczaju, folkloru, tradycji), w ujęciu „martyrologicznym” — cierpienie narodu. Literatura realizująca takie tendencje zmierzała w istocie do tego samego nadrzędnego celu, którym była integracja zbiorowości dotkniętej wojną. Stąd zrozumiałe jest, że pisarze ekspono­ wali przede wszystkim wartości ponadindywidualne, które integracji sprzyjały. W charakterystyce sytuacji Gombrowicza warto także zazna­ czyć, że literatura emigracyjna realizując tak pojęte cele odwoływała się do form literackich o pozycji raczej ustabilizowanej w świadomości spo­ łecznej — m. in. do „powieści ziemiańskiej”, która sięgała prozy Sien­ kiewicza czy nawet Mickiewiczowskiego poematu.

Obok tej „formy” dał się słyszeć w polskiej literaturze głos odmien­ ny — powstały teksty kontynuujące nurt międzywojennej „literatury drwiącej” 3. Jako replika na ujęcie tematu wojennego z perspektywy wartości zbiorowych kształtował się nurt o prymacie spojrzenia indy­ widualnego, wyrażający postawę daleką od monumentalizującej, nurt o dużo większym stopniu krytycyzmu wobec problematyki narodowej. Tu właśnie można odnaleźć autora Trans-Atlantyku.

Przedstawiony kontekst społeczno-literacki w istotnym stopniu zawę­ żał granice pola ogólnie w środowisku Gombrowicza afirmowanych roz­ wiązań literackich, nakłaniał do realizacji „świętej” roli „polskiego pisa- rza-pielgrzyma tworzącego po przegranej wojnie”. A rolę tę opromie­ niała najwyższa narodowa tradycja „trzech wieszczów” (co ważne: tradycja wówczas szczególnie żywa w kręgach emigracji). I może właśnie

1 Zob. określenie K. W y k i (Wszystkie lata okupacji. W: Pogranicze powieści.Warszawa 1974, s. 98): „witalistyczny optymizm” (o Lotnej W. Ż u k r o w s k i e g o ) ,

2 Zob. W. F i l i e r , Literatura małej emigracji. Warszawa 1970. 3 Zob. K. W y k a , Tragiczność, drwina, realizm. W: Pogranicze powieści.

Z. Ż a b i с к i, „Tragiczność” i „drwina” w świadomości „pokolenia 1910”. WT zbio­ rze: O prozie polskiej X X wieku. Wrocław 1971.

dlatego skandalizujący zamiar zmierzenia się z największymi, w roli ich ideowego partnera, sprawił, że Gombrowicz prowokacyjnie zwrócił uwagę polskiej publiczności na owe niewyraźne analogie między swoim życiem a życiem pisarzy romantycznych: w ten sposób umieszczał siebie w kon­ tekście najwybitniejszych postaci polskiej kultury, określając tym samym rangę swojego wystąpienia. Czy jednak Gombrowicz naprawdę chciał „wieszczem być”?

To pytanie dotyczy samego centrum jego osobistej problematyki. Już w pierwszych swoich tekstach z lat trzydziestych Gombrowicz

dawał wyraz zwątpieniu w istnienie „pozaludzkich”, obiektywnych kry­ teriów podziału społeczeństwa na jednostki „wyższe” i „niższe” 4. Taki punkt widzenia dobitnie sformułowany później w Ślubie („Kościół ludz­ ki”) przesunął problematykę związków międzyludzkich na płaszczyznę refleksji „socjologicznej”, wyrażającej się pytaniami o miejsce człowieka w systemie ról społecznych5. Wobec braku „metafizycznej instancji” wartościującej Gombrowicz stwierdzał, że wartość jednostki określają wyłącznie oceny ludzi — choć oparte na zawsze chwiejnych, płynnych, „tymczasowych” kryteriach, są one jednak ocenami ostatecznymi6. Jed­ nocześnie zdawał sobie sprawę, że są to oceny powszechnie odczuwane jako obiektywne, „obiektywne” właśnie dlatego, że za ich podstawę przyjmuje się hierarchię ról społecznych. Jan Błoński pisze, iż zdaniem Gombrowicza —

wszędzie, gdzie istnieje forma [tutaj: społeczna struktura], muszą istnieć także punkty słabe i mocne. Motorem ludzkich działań jest zajęcie ważniejszego [tj. powszechniej cenionego] miejsca w danej strukturze. Gombrowicz rozumował [...] tak, jakby nie było żadnej „obiektywnej” miary różnicy w artości7.

)

Uważał więc, że jedynym „obiektywnym” d o w o d e m wartości jest zbiorowa afirmacja „wypełnienia” roli przypisanej „mocnym punktom” struktury społecznej. Tak widział mechanizm osiągania „wyższości”. W systemie polskiej kultury taką rolą była dla Gombrowicza m. in. „rola pisarza-pielgrzyma”. Wzorcowo „odegrana” po raz pierwszy przez... Mickiewicza.

4 Zob. W. G o m b r o w i c z , Ferdydurke. Warszawa 1956, s. 9: „Przekleństwem ludzkości jest, iż egzystencja nasza na tym świecie nie znosi żadnej określoneji stałej hierarchii, lecz że wszystko ciągle płynie, przelewa się, rusza i każdy musibyć odczuty i oceniony przez każdego [...]”.

5 O związkach Gombrowicza z aktualną w dwudziestoleciu problematyką rólspołecznych pisze m. in. H. К i r c h n e r w szkicu: „Najściślejsze zależności”. (Kon­ cepcja osobowości w książce Zofii Nałkowskiej „Niedobra miłość”). W zbiorze:O prozie polskiej X X wieku.

6 Zob. A. M e n c w e l , Anty groteska Gombrowicza. W zbiorze: Z problemów literatury polskiej X X wieku. T. 2. Warszawa 1965.

7 J. B ł o ń s k i , Witkacy a świat zachodni. „Teksty” 1973, nr 3, s. 19.

Wiedział Gombrowicz, że być „Dojrzałym”, „wyższym” — znaczyło dla zbiorowości: znać i realizować scenariusze takich ról, „wypełniać” so­ bą ważne z punktu widzenia grupy formy gotowe. Ale nie tylko Doj­ rzałość była dla niego wartością — także jej przeciwieństwo, to, co naj­ bardziej indywidualne, co nie mieści się w ramach scenariuszy, co jest kompromitujące, „wstydliwe” i przez grupę odrzucane 8. Wyznaczając so­ bie taką hierarchię celów, musiał więc Gombrowicz, aby cele te stały się choćby w pewnym stopniu osiągalne, wypracować skomplikowaną „stra­ tegię życia i pisania”.

Na „historyczno-geograficzno-polityczną” presję mógł odpowiedzieć dwojako: albo zgodzić się na „wypełnianie” powszechnie aprobowanego scenariusza, albo zadrwić z hierarchii wartości, które były podstawą aprobaty. Rzecz w tym jednak, że o wyborze jednoznacznym właśnie nie myślał. Bo, po pierwsze, jednoznaczne zdecydowanie się na którą­ kolwiek z możliwości ukazałoby czytelnikom jego osobowość jako łatwą do zaklasyfikowania, jako mieszczącą się w „formie” 9. A przed tym właśnie się bronił. Po drugie, zdawał sobie sprawę z tego, jak kruche są podstawy takiego wyboru wobec relatywizmu wartości.

Kuszące okazywało się natomiast inne rozwiązanie — urzeczywistnić wartości tak zbiorowe jak indywidualne. Być wieszczem, a zarazem nim nie być! Bo to i imponujące, i kompromitujące jednocześnie! Ale jak „wieszczem być”? Oczywiście pisząc „anty- Pana Tadeusza”.

„Krasie” poematu Gombrowicz z pewnością nie zamierzał dorównać. Wolno jednak sądzić, że chciał, by jego tekst przy polemicznym nasta­ wieniu prezentował taką zawartość ideową, którą czytelnicy skłonni byliby potraktować jako anty-Mickiewiczowską kontrpropozycję. Stąd wynikało, że tekst ten nie mógł być jedynie mniej lub bardziej zjadliwą parodią poematu — zamierzony przez Gombrowicza „poziom” narzucał także konieczność mówienia „serio”, godzenia „niedojrzałej” drwiny z „Dojrzałością”. Czy te cechy charakteryzują Trans-Atlantyki 10

Tu niezbędna dygresja na temat charakteru całej twórczości Gom­ browicza. Jak przekonywająco wykazuje Jerzy Jarzębski, jest to rzeczy­ wiście twórczość „integralna” w tym sensie, że każdy tekst odsyła do

8 O tym Gombrowiczowskim paradoksie zob. J. J a r z ę b s k i , Między chaosema formą Witold Gombrowicz. W zbiorze: Prozaicy dwudziestolecia m iędzywojen­ nego. Sylwetki. Warszawa 1972.

9 O „formie” jako schematach klasyfikacyjnych zob. M e n c w e l , op. cit. 10 Dla A. S a n d a u e r a (Witold Gombrowicz człowiek i pisarz. W: Liryka

i logika. Wybór pism krytycznych. Warszawa 1971, s. 166; podkreśl. S. Ch.) „ c a ł y Trans-Atlantyk jest parodią epopei narodowej”. Sądzę, że jest to znacznie więcejniż tylko parodia Pana Tadeusza. O funkcji parodii w prozie Gombrowicza zob.M. G ł o w i ń s k i , Parodia konstruktywna. W: Gry powieściowe. Warszawa 1973.

każdego tekstu, komentuje go i uzupełnia n . Dla Trans-Atlantyku takim najbliższym kontekstem są określone partie Dziennika. One to stają się elementem „strategii wieszczej” Gombrowicza.

Tym, co budzi w nich najmniej wątpliwości, okazuje się Gombro- wiczowska teoria „Formy Polskiej”. Dlaczego mowa tu o wątpliwościach? Otóż podobnie jak wszelkie działania Gombrowicza — i ta teoria nace­ chowana jest pewną dwuznacznością. Ale najogólniejszy zarys owej kon­ cepcji ujawnia się jako projekt nowego kształtu narodu, program, któ­ ry swym zasięgiem miałby objąć wszystkie narody, program wyraźnie sformułowany jako anty-Mickiewiczowski program „serio”. Ja, Mojżesz, wyprowadzam naród polski z kształtu wykutego przez „świętego-prze- klętego” mistrza Adama — tak mniej więcej brzmi sens postawy sfor­ mułowanej w D zienniku12. I to postawy wielokrotnie przedstawionej w taki sposób, że czytelnik traci w efekcie zdolność rozróżnienia, co w niej prawdziwe, a co udane. Już w Ferdydurke ta strategia dezorien­ tacji sprawiała, że w świadomości czytelników krążyły dwie Gombro- wiczowskie „gęby”: „gęba” pisarza-filozofa i moralisty oraz „gęba” literackiego chłystka, „błazeńskiego kontestatora” drwiącego z czytelni­ ków. Te dwa wizerunki towarzyszą Gombrowiczowi, zagrażając mu nieustannie. Chodziło więc o uchylenie obu jednostronnych możliwości, o to, by zaistnieć w całej pełni, przekraczając granice klasyfikacyjnych schematów. Właśnie: jakich schematów?

Zamierzona polemika z Mickiewiczem sytuowała Gombrowicza w sze­ regu „antytradycjonalistów”. Tych było już wielu od czasu romantyzmu, od kiedy postawa buntu przeciw tradycji weszła do scenariusza jednej z ról p isarza1S. Następnie przeszła ona stopniowo do swoistej „konwencji nonkonformistycznej” 14. W tej sytuacji Gombrowiczowskie wystąpienie przeciw Mickiewiczowi mogło zostać przez powojenną pu­ bliczność w pewnym stopniu „oswojone” jako „kolejny bunt przeciw narodowej tradycji”, może nawet zlekceważone jako powtórzenie „gestów kontestacyjnych” z dwudziestolecia. Poza tym, rzecz wcale niebagatel­ na — mogło być poczytane wyłącznie za indywidualistyczną prowokację „dla rozgłosu”, zdolną co prawda w ówczesnej sytuacji wywołać obu-

11 Zob. J a r z ę b s k i , op. cit., s. 190—192. 12 Dziennik (19531956). Paryż 1957, zwłaszcza szkic Sienkiewicz, a także frag­

menty na s. 28—29, 57—58, 61—65, 91, 164—165. 13 O rolach pisarzy w okresie międzywojennym zob. S. Ż ó ł k i e w s k i , Mo­

dele polskiej literatury współczesnej we wczesnym okresie jej rozwoju. W zbiorze:Problemy literatury polskiej lat 18901939. Wrocław 1972.

14 O międzywojennych postawach wobec tradycji (szczególnie romantycznej)zob. np. A. L a m , Polska awangarda poetycka. Programy lat 19171923. T. 1Kraków 1969.

rżenie, ale równocześnie stwarzającą niebezpieczeństwo, że nikt w Gom- browiczowskim głosie nie dosłyszy „dojrzałej” propozycji „serio”. A tego chyba chciał pisarz uniknąć.

Wykazać swą „dojrzałość”, udowodnić wszystkim, że jest się na­ prawdę „antywieszczem”, partnerem ideowym Mickiewicza, a przy tym zachować „kontestacyjną” kompromitującą „niedojrzałość” — tak chyba można sformułować Gombrowiczowski cel tworzenia legendy biograficz­ nej. Nie sposób interpretować Trans-Atlantyku poza tym ,,biograficzno- -literackim” kontekstem. Jak więc „stylizował” Gombrowicz obraz swo­ jej biografii?

Przede wszystkim wskazał na analogie swoich losów i losów wielkich romantyków. Wskazał nie tylko w Trans-Atlantyku, ale także i w Dzien­ niku (co istotne: w Dzienniku publikowanym na łamach p rasy )15. Jakże dwuznacznie zabrzmiały te analogie! Oczywiście stało się tak dlatego, że Gombrowicz prowokacyjnie wspomniał o tych faktach z życiorysu wieszczów, które przedstawiały ich w nie najkorzystniejszym świetle — chodziło o nieuczestniczenie w powstaniu listopadowym 16. „Romantyczni Dezerterzy”?! 17. Bohater Trans-Atlantyku, a także narrator Dziennika nie uczestniczy w kampanii wrześniowej i odczuwa to jako „Grzech” przeciwko nakazom patriotyzmu, ma „nieczyste sumienie”. Gombrowicz wspomniał o romantykach nie tylko po to, by analogię wyzyskać dla usprawiedliwienia swojej „przewiny”, ale również — by „wpisać się” w kontekst powszechnie uznawany, by powiedzieć, że oni służyli Oj­ czyźnie nie karabinem, lecz piórem, właśnie tak, jak on to zamierza uczynić. Ale ta „analogia nobilitująca” znalazła natychmiast i w po­ wieści, i w Dzienniku swoje przewrotne zaprzeczenie. „Trans-Atlanty- kowy” pretendent do najwyższego miejsca w literaturze narodowej, stylizowany „autobiograficznie” na samego Gombrowicza, wchodzi w po­

15 Dziennik (19531956), s. 156. 16 Pisze G o m b r o w i c z (ibidem ; podkreśl. S. Ch.): „może nie tyle bałem się

wojska i wojny, ile tego, że mimo najlepszej woli nie mógłbym im sprostać. [...]Czy myślicie, że jeśli patrioci tacy jak Mickiewicz i Szopen nie wzięli udziału,to j e d y n i e z t c h ó r z o s t w a ”. Komentarz S a n d a u e r a (op. cit., s. 165),który przytacza ten fragment, brzmi: „I rzeczywiście, nie tylko opiewanie powsta­ nia, ale i — niebranie w nim udziału leżało poniekąd w obyczaju nie tylko Mickie­ wicza i Szopena, ale Słowackiego i Krasińskiego. Widać tu wyraźnie, jak Gombro­ wicz eksponuje w tradycji właśnie to, co zwykło się było w niej maskować [...]”.

17 Warto zaznaczyć, że Gombrowicz odwołuje się do „nieoficjalnej” (wedługniego „wstydliwej”) wersji wydarzeń, która istnieje w świadomości zbiorowej.Według tej wersji Mickiewicz z powodu nieuczestniczenia w powstaniu ma „wy­ rzuty sumienia”, a Dziady oraz Pana Tadeusza pisze po to, by odzyskać utraconyautorytet moralny. Zob. J. K a m i o n k o w a , Literatura i obyczaj. W zbiorze:Problemy socjologii literatury. Wrocław 1971.

dejrzane związki z Gonzalem, którego obecność w powieści można od­ czytać jako aluzję do środowiska homoseksualistów w Buenos Aires, środowiska, w którym rzeczywisty Gombrowicz przebyw ał18. I choć on sam w Dzienniku odrzuca możliwość dalej posuniętych domysłów, dwu­ znaczna aura perwersji ciągle towarzyszy jego postaci19. Partner ideowy Mickiewicza i — perwersja! A jednak i takie akcenty wprowadza Gom­ browicz do swojej legendy biograficznej. W ten właśnie sposób ujaw­ niają się sprzeczne dążenia w jego postawie. Chce być „Filozofem”, „Polakiem”, „Reformatorem narodowego ducha”, ale równocześnie dąży ku parodii, ku niepowadze, myśli o wyzwoleniu ze związków z „Pol­ skością”, chce być sobą, a nie rolą społeczną, dąży do nieustannej przemiany 20.

Jak pogodzić te sprzeczne dążenia? Jak je literacko wyrazić? Gom­ browicz wybiera stylizację na gawędę szlachecką i parodię poematu w ramach struktury groteskow ej21. Właśnie taka „forma” umożliwi mu interpretację tekstu Mickiewicza, pozwoli wysunąć własną ideową kontr­ propozycję i opatrzyć ją równocześnie znakiem drwiny, dystansu.

Oto więc — jak odbywa się Gombrowiczowski dialog z Mickiewi­ czem, oto jak Gombrowicz „czyta” Pana Tadeusza.

Powrót do „Polskości prawdziwej”

„Litwo! Ojczyzno moja! ty jesteś jak zdrowie...” — ta zrytmizo- wana, wzorcowa polszczyzna musiała dla Gombrowicza brzmieć fałszy­ wie. Upadek powstania i Pan Tadeuszl Wzniosłość wespół z „krasą” jako odpowiedź na klęskę narodową! Ten Mickiewiczowski język — olśnie­ wająca „forma” — przenosił bowiem słuchacza w krainę „prawdziwej sztuki” 22, a zmetaforyzowanie „biżuteryjne” (tropy czerpane z kręgu

18 Zaświadcza to Dziennik (19531956), s. 210; podkreśl. S. Ch.: „za pośred­ nictwem pewnych przyjaciół z baletu wyszedłem w środowisko k r a ń c o w e g o , s z a l o n e g o homoseksualizmu”.

19 Ibidem, s. 196; podkreśl. S. Ch.: „Osobom, które by to interesowało, pragnęwyjaśnić, że nigdy, z w y j ą t k i e m s p o r a d y c z n y c h p r z y g ó d w bardzowczesnym wieku, nie byłem homoseksualistą”.

20 O Gombrowiczowskiej „strategii życia i pisania” zob. J. B ł o ń s k i , O Gom­ browiczu. „Miesięcznik Literacki” 1970, nr 8.

21 O grotesce jako formie wyrażającej dialektykę utożsamienia i dystansupisali: M. G ł o w i ń s k i (Witkacy jako pantagruelista. W zbiorze: Studia o Stani­ sławie Ignacym Witkiewiczu. Wrocław 1971), L. S o k ó ł (Groteska w teatrze Sta­ nisława Ignacego Witkiewicza. W: jw.), М. В a c h t i n (O grotesce. PrzełożyłL. FI a s z e n . „Odra” 1967, nr 7, 8).

22 Chodzi oczywiście o Gombrowiczowską recepcję poematu, a nie o recepcjęwspółczesną Mickiewiczowi (zob. S. P i g o ń , wstęp w: A. M i c k i e w i c z , Pan

znaczeniowego drogich kamieni i kruszców), „firmamentowe” (określenia z kręgu niebo—światło—blask), rozbudowane porównania homeryckie dokonywały przemiany szlacheckiej Polski w „świat wielkiej feerii” 23.

Gombrowiczowski Trans-Atlantyk odpowiada na to szarością, zama­ zaniem konturu sarmacko-chłopskiego, pokracznością słowa... Narrator Pana Tadeusza, wydający się Gombrowiczowi bywalcem w kulturze Zachodu, „szlachcicem-literatem”, znajduje tu swoje przeciwieństwo w narratorze pełnym wewnętrznego skłócenia intelektualizmu i prymi­ tywu, w „niższym”, mniej „godnym” sarmackim gawędziarzu: stary szlagon-prostak odzyskuje tu utracone prawa — ten, którego Polak, według Gombrowicza, wyparł się, o którym chciał zapomnieć jak o kom­ promitującym dalekim krewnym, ten, który w Mickiewiczowskiej czy Sienkiewiczowskiej wersji stał się „kraśny” — polski szlachcic-hreczko- siej odzywa się w XX wieku. Ale już nie jako Sarmata „kraśny”.

Zdaje się mówić Gombrowicz: Trans-Atlantyk jest bardzo polski. Jest może nawet bardziej polski niż nasza narodowa epopeja. Bo nawią­ zuje do „prawdziwej Polskości”. Tej, która nam zgasła bezpowrotnie przed wiekiem XVIII i mimo wielu prób, usiłowań, starań nie udało się jej wskrzesić24 Ale ciągle staje się punktem odniesienia dla tych, co chcą rozpoznać i przeżyć swoją polską tożsamość poprzez identyfikację z ponadhistorycznym „rdzeniem” prawdziwej Polskości, z poszukiwaną w historii istotą charakteru narodowego. Rzecz w tym jednak, że ten punkt odniesienia jest, zdaniem Gombrowicza, tyleż dla Polaków impo­ nujący co „wstydliwy”. Bowiem właśnie Polska przedoświeceniowa — ten zaścianek Europy, świat sarmackiego baroku, to „Polska prawdzi­ wa” 25. I takie „wstydliwe” dążenie ku Sarmacji Trans-Atlantyk ujawnia właśnie w Panu Tadeuszu.

Mickiewiczowski podmiot opowiadania widziany „poprzez” powieść Gombrowicza to Polak „zarażony” Europą, który tęskni za zdrowiem — pierwotnością naturalnej polskości. Zwracając się ku sarmackiemu świa­ tu, w nim odnajduje swoją utopię.

Tadeusz. Wrocław 1971. BN I 83). Już pierwsze zdania Trans-Atlantyku sugerująjego „szlacheckość”. Jednakże ukształtowany tu model „sarmackości” przeciwsta­ wia się językowi Pana Tadeusza.

23 Zob. K. W y k a , „Pan Tadeusz”. Т. [1]. Warszawa 1963, s. 272. 24 Zob. szkic G o m b r o w i c z a Sienkiewicz. 25 Oczywiście „prawdziwości” tej Gombrowicz nie rozumie jako określenia dla

specyficznie polskiej formacji społeczno-politycznej. Te sprawy go nie zajmują.„Prawdziwość” odnosi się do polskiej „ U r o d y ” (podkreśl. S. Ch.), tzn. do zespołucharakterystycznie polskich zachowań, w jakich naród ujawnia się sobie i światu.O stosunku Gombrowicza do kultury szlacheckiej zob. J. B ł o ń s k i , Gombrowicz a ethos szlachecki. „Teksty” 1974, nr 4.

Ujawniając to wstydliwe pragnienie powrotu w świat przodków Gom­ browicz wprowadza do narracji elementy stylu gawędy szlacheckiej. W ten sposób jego powieściowy narrator staje się sarmackim gawę­ dziarzem pełnym naiwnego uszanowania dla tradycji i prostackiego obu­ rzenia wobec wszystkiego, co nowe. Ale równocześnie ten „Sarmata” jest jawnie stylizowany z parodystycznym dystansem, jest Gombrowi- czowską mistyfikacją, która odsłania swój charakter literackiej zabawy, szczególnie w momentach, gdy „W itold-Sarmata” występuje w roli „blu- źnierczego” krytyka wartości narodowych.

Gdyby zidentyfikować polemiczny zamiar Gombrowicza — pierwsze słowa jego tekstu brzmiałyby tak: „Odczuwam potrzebę przekazania przygód moich we francuskiej stolicy...” Tak wyglądałaby sparodiowana wypowiedź Mickiewicza. On, Polak, który utracił Polskość (nie Polskę, ale Polskość), ten „elegancki”, wzniosły szlachcic-literat, stając się sta­ rym szlachcicem-hreczkosiejem przeżywa swój powrót do źródeł, odzy­ skuje pradawny kształt prawdziwie polski.

Tylko że, według Gombrowicza, ta tendencja nie zdołała urzeczy­ wistnić się w poemacie. Tam nie ma powrotu do źródeł — tam jest stwarzanie źródeł, fabrykowanie dawności utopijnej, fabrykowanie ze względu na innych. Dla Gombrowicza inni stają się czynnikiem spraw­ czym poematu równie ważnym jak sam autor. Inni — to znaczy Europa.

Ukryta motywacja genezy „Pana Tadeusza”

Tę ukrytą motywację genezy Pana Tadeusza demaskuje autor Trans--A tlantyku poprzez wątek „grupy poselskiej”, której zachowania i pro­ gram stanowią hiperbolizacyjne skupienie ideowej zawartości epopei, a także odsyłają do pozaliterackiego kontekstu jej powstania. Scena „pojedynku intelektualnego” z cudzoziemskim człowiekiem kultury wprowadza tu również istotne objaśnienia. Tak samo ważną rolę pełni osobliwa topografia powieści.

„Trans-Atlantykowa” topografia poprzez deformację układu zdrowo- rozsądkowo pojmowanych sąsiedztw Polski z kulturami europejskimi staje się polemiczną odpowiedzią na Mickiewiczowskie rozumienie związ­ ku Polski ze światem. Oczywiście mowa tu o Gombrowiczowskim odczy­ taniu poglądów Mickiewicza. Topografia powieści objaśnia sytuację kul­ tury polskiej w taki sposób, że można to odczytanie zrekonstruować. Dualizm konstrukcyjny Trans-Atlantyku — rozłamanie rzeczywistości literackiej na „świat polski” i „świat obcy” — tłumaczy kształt „Pol­ skości” mechanizmami „Formy”. Forma Polska ujawnia swoją relacyj- ność, okazuje się tworem generowanym przez „układy symetryczne”, jest

determinowana zewnętrznie jako odpowiedź na przewidywane przez Polaków oczekiwania „obcych”.

Mickiewiczowskie obrazy sarmackiego rytuału Gombrowicz wpisuje nieustannie w swoją „interakcyjną” wizję św iata26. Wskazuje na ich charakter relacyjny, odczytując poemat jako tekst nastawiony na usilne przekonywanie czytelnika o kulturowej samowystarczalności Polski. „Dopisuje” Mickiewiczowi to, czego Pan Tadeusz nie eksponuje zbytnio, a więc: patriarchalnemu rytuałowi biesiady, finałowemu polonezowi, zajazdowi na dwór — obcą, europejską publiczność. Nawet „krasa” litewskiej przyrody, tak podkreślana przez Mickiewicza, służy w „Trans- -Atlantykowej” wersji Poselstwu jako argument dla przekonania obcych с wielkości podbitego narodu. Pan Tadeusz okazuje się w Gombrowi- czowskim spojrzeniu tekstem, który swoiście odpowiada na przeczuwane europejskie oczekiwania, stylizuje wizję polskości zgodną z tymi ocze­ kiwaniami.

Równocześnie Gombrowicz dostrzega w poemacie reprezentacyjny, świadomie sfabrykowany „piękny sen” dla udręczonego narodu, swoisty scenariusz ucieczki przed prawdą w tworzenie kulturowych fikcji, wzor­ cową realizację nakazu szerzenia nastrojów optymistycznych (co odnaj­ dujemy w programie „grupy poselskiej” Trans-Atlantyku).

W ten sposób Mickiewiczowski tekst odsłania się przed oczami czy­ telnika powieści jako wzorcowy „polski obiekt antyfrustracyjny” — wynik „zbiorowych ciśnień”, dzieło stworzone na zapotrzebowanie Pola­ ków. Byłby więc Pan Tadeusz w tym ujęciu podwójnie relacyjny: uza­ leżniony od Europy, okazuje się równie uzależniony od polskiej zbio­ rowości. Jest odpowiedzią Mickiewicza na społeczną potrzebę feerycznej wizji polskości.

Obraz i słowo

Mickiewiczowi przemawiającemu językiem wyobraźni wizualnej od­ powiada Gombrowicz w języku wyobraźni intelektualnej. Pan Tadeusz jest „malarski”, przedstawia świat jako barwne widowisko, korzysta z zespołu wyrażeń, które wywołują efekt migotliwości światła i koloru: obraz Mickiewiczowski jest skonstruowany przez jakościowe przeciw­ stawienie barwy (szczególnie kontrast intensywności) — zwykle na ciem­ nym tle jaskrawo rysują się barwne zarysy przedmiotów. Te kolory­ styczne efekty sprawiły zapewne, że Gombrowicz czytał poemat jako „kraśny wizerunek kraśnej Polskości”. Obrazowanie sensualistyczne —

26 Zob. Z. Ł a p i ń s k i , „Slub w kościele ludzkim”. (O kategoriach in terakcyj­ nych u Gombrowicza). „Twórczość” 1966, nr 9.

,,malowanie” zapachów, dźwięków, dotyku, które czyni z Pana Tadeusza olśniewającą symfonię barw i ruchu — nade wszystko zaś sarmacki obrzęd i „typy ludzkie przepyszne” okazywały się w tym ujęciu przeja­ wami poematowej „krasy”.

Pan Tadeusz to o b r a z . Trans-Atlantyk to s ł o w o . Relacja sło­ wo—obraz wyznacza kierunek opozycyjnych napięć między tekstami: w tekście Gombrowicza słowo jest pozbawione mocy odwzorowania obra­ zu świata, tworzy zaś interpretacyjne konstrukcje intelektualne. Mickie­ wicz przede wszystkim „widzi i opisuje”. Gombrowicz pomija „wizual- ność” świata. On przede wszystkim rozumuje, polemizuje, interpretuje. Na Polskę Pana Tadeusza ostentacyjnie odpowiada światem nikłym, szarym, nieokreślonym. Trans-Atlantyk zmierza do maksymalnej desensualizacji obrazu świata. Użycie wielu oksymoronicznych wyrażeń sprawia, że fizyczne cechy przedmiotów przedstawionych przestają istnieć, a cały powieściowy świat przemienia się w obiekt o egzystencji wyłącznie językowej 27. Ważną rolę w tej desensualizacji odgrywa także osobliwe zastosowanie m ajuskuły28. Ta ortograficzna dziwność nie pozwala „pa­ trzeć poprzez tekst” — ciągle pojawia się pytanie o sens użycia wielkich liter, co prowadzi do koncentracji uwagi czetelnika na sferze znaku językowego. Tropy stylistyczne występujące w Trans-Atlantyku to naj­ częściej takie wyrażenia przenośne, które utraciły już zdolność ewoko- wania obrazu — są tylko znakami treści abstrakcyjnych. Gombrowicz zaprzecza estetyce „wielkiej feerii”. Jej negacją staje się estetyka „nie­ określonych jakości”, estetyka szarości i niewyraźnego konturu. Brak tu metaforyki uwznioślającej. Ilościowa i jakościowa redukcja opisów kraj­ obrazu łączy się z ich parodiowaniem (egzotyka Estancji Gonzala jawnie stylizowana jest na tandetną egzotykę z powieści popularnych; s. 83—84). Zdarza się także w Trans-Atlantyku parodiowanie porównań homeryc- kich, tak częstych w Panu Tadeuszu.

Mickiewiczowska zasada: ,,nie babrać się” w narodowych brudach — zostaje przez Gombrowicza odnaleziona jako ukryta przyczyna poema­ towej „krasy”. Poematowa „poetyczność”, olśniewająca wizja polskiej natury staje się dla niego wynikiem nie ujawnionej wprost, ale obecnej

27 „Minister Kosiubidzki [...]. Cienki grubawy, cokolwiek tłustawy, nos tyż miałdość Cienki Grubawy, oko niewyraźne, palce wąskie grubawe [...]” (s. 19). Stronicepodawane w nawiasach odsyłają do edycji: W. G o m b r o w i c z , Trans-Atlantyk.Slub. Warszawa 1957. W ten sam sposób lokalizowane będą cytaty w tekście głów­ nym.

28 Np.: „tam za Lasem, za Gumnem, trwoga i skaranie boże i jakby się na cozanosiło; ale każden myślał, że może rozejdzie się po kościach [...] i tak to jakz babą, co tarza się, ryczy, jęczy z brzuchem wielkim, Czarnym ach Niemiłosier­ nym, że chyba Szatana porodzi [...]” (s. 12).

w Panu Tadeuszu „wstydliwej” tendencji stylizowania Polski, wbrew prawdzie, na feeryczną rzeczywistość utopii.

Dążenie, aby czytelnik uwierzył, że Polska jest zachwycająca, ujaw­ nia Gombrowicz jako ukryty rdzeń „poetyczności” świata kreowanego — poematowa polskość jest dla niego nietknięta krytycyzmem narratora. Nawet jej wady są „poczciwe” — ogląda się je z uśmiechem łagodnego pobłażania. Narrator Mickiewiczowski odsłania Polakom i światu tajniki polskich serc, rozumów, czynów i krajobrazów. Dlaczego to robi? Gom­ browicz odpowiada: Mickiewicz realizuje wytworzony w życiu zbiorowym stereotyp optymistycznej stylizacji Polski na zbiorowość doskonałą, realizuje stereotyp urzeczywistniony ze względu na Polaków i Europę w sytuacji krytycznej dla narodu. Udowodnić światu i sobie, że narodem wielkim i wspaniałym jesteśmy. Bo co sobie Europa pomyśli, jeśli przy­ znamy się, że „pogrom, klęska, koniec, już i na obie łopatki leżemy” (s. 116).

Gest anty-„epopeiczny”

Tymczasem Trans-Atlantyk jako „anty- Pan Tadeusz” staje się „od­ wróceniem” Mickiewiczowskiej zasady „niebabrania się”. Powieść Gom­ browicza odpowiada na schemat stylizowania obrazu Polski „dla” Europy, odpowiada na schemat, który Mickiewicz zapoczątkował swoim „epope- icznym gestem”. Trans-Atlantyk zawiera szereg aluzji do sytuacji wzor­ cowej, istniejącej przez dziesięciolecia w naszej kulturze — do sytuacji polskiego pisarza-emigranta. Występuje więc Gombrowicz z gestem anty-„epopeicznym”: poprzez „babranie się w narodowych brudach” usiłuje przezwyciężyć naczelną obsesję (emigrancką i nie tylko emi- grancką) Polaków, jaką była w jego oczach obsesja ciągłego przeży­ wania „polskiego losu”. Polska jako emigranckie scLerum Mickiewicza staje się w Gombrowiczowskim ujęciu sacrum fałszywym — kulturową fikcją. „Wewnątrz” powieści Gombrowiczowskiej odnaleźć można aluzje do autorskiej sytuacji Mickiewicza. Narrator Trans-Atlarttyku to saty­ ryczny odpowiednik autora Pana Tadeusza: tu em igrant w argentyńskiej stolicy w kilka lat po narodowym kataklizmie, tam emigrant we fran­ cuskiej stolicy w kilka lat po upadku powstania. Sytuacje autorskie dwóch pisarzy były z pewnego punktu widzenia podobne. Lecz różne były literackie gesty.

Pan Tadeusz to miłujące opiewanie polskości. Trans-Atlantyk to okru­ cieństwo wobec polskiego kształtu. Mickiewiczowski „gest epopeiczny” ocenia Gombrowicz jako zgodny z nastawieniami Europy. Trans-Atlantyk jest gestem dezorientującym, gestem „nie w dobrym tonie”, gestem „nie­ godnym Polaka”. Gest Mickiewicza to zachowanie ze scenariusza Formy Polskiej. Gombrowiczowska powieść jest gestem przezwyciężającym For­

mę Polską. Ale jako struktura powieściowa objaśnia Formę Polską, nie tylko ją zwalcza. Objaśnia odsyłając do „zawartości” poematu i do oko­ liczności jego powstania.

Mickiewiczowski „gest epopeiczny” znajduje swoje aluzyjne odbicie w obecnej w Trans-Atlantyku scenie pojedynku słownego między litera­ tami (s. 36—39). Polski pisarz-emigrant staje „oko w oko” z przedstawi­ cielem świata. Styk Polska—świat występuje tu z całą wyrazistością, co pozwala Gombrowiczowi ujawnić splot uwarunkowań polskiego „gestu kulturowego”. Przestrzenne usytuowanie postaci wewnątrz ogromnej sali wiele tu wyjaśnia: „Polski geniusz” na czele zwartej grupy rodaków oto­ czonej rozsypaną bezładnie, znudzoną publicznością cudzoziemską stoi naprzeciw reprezentanta obcej kultury. Pozornie indywidualne starcie „intelektualistów” nabiera cech działania niemal zbiorowego. Dwie gru­ py — rodacy i obcy — obserwują zmagania walczących. Jakże jednak odmienne są postawy obu grup. W poselskiej rysuje się silny związek grupy z reprezentantem, niemal identyfikacja z nim. Ale najważniejsze — to „instrum entalne” posługiwanie się własnym przedstawicielem, swoisty terror zbiorowy wobec jednostki. W obcych najważniejsze się wydaje zachowanie „rozluźnione” — lekceważenie obserwowanych wydarzeń i lekceważenie problemu dla polskiej grupy najistotniejszego: ukazania światu wielkości własnego narodu. Polskie dążenia cechuje silny emocjo- nalizm i pragnienie zdobycia akceptacji u obcych. Grupa polska, ogar­ nięta tym pragnieniem, sytuuje się oczywiście w pozycji niższego. Taką pozycję narzuca również swojemu przedstawicielowi. Ma on bowiem udowodnić swoim geniuszem, że „Polacy nie gorsi i swą wartość m ają”. Tymczasem sprawa ta leży całkowicie poza zainteresowaniami cudzo­ ziemskiej publiczności. „Polski gest kulturowy” okazuje się nieskuteczny, bo jest „działaniem relacyjnym”. Jest także wyrazem Polskości, a nie wyrazem jednostki. Jest wynikiem zbiorowej presji. Emigracyjny pisarz polski bezskutecznie usiłuje przekonać Europę o piękności „szeroko nad błękitnym Niemnem rozciągnionej”. Narrator Trans-Atlantyku — „Pol­ ski geniusz”, zostaje zmuszony przez grupę do udowodnienia polskiej wartości. Ale uniezależnia się od zbiorowej presji. Autor epopei stał się tej presji wypadkową. Dokonał stylizacji Polski na zbiorowość „superla- tywną”, ustalając ostatecznie cechy stylu polskiego.

Dlaczego „epos narodowy”

Pan Tadeusz istnieje w Gombrowiczowskim tekście jako skupienie jakościowe Formy Polskiej. Wszechwładnie opanowane przez Formę dzie­ ło staje się dla wielu pokoleń n a r o d o w y m eposem reprezentacyj­ nym. Dlaczego?

Na to pytanie odpowiada tekst Trans-Atlantyku stylizacją świata XX-wiecznego na świat szlachecki. Bo ukryty rdzeń XX-wiecznej świa­ domości Polaka to szlacheckość. Zdaniem Gombrowicza współczesny Po­ lak pojmuje swoją polskość anachronicznie. Za najbardziej polskie teksty uznaje Sienkiewiczowskie baśnie sarmackie, a nade wszystko „epos szla­ checki” Mickiewicza. Trans-Atlantyk to rozbudowana aluzja literacka do tych tekstów. Pisany przewrotną sarmacką polszczyzną, pełen szla­ checkich akcesoriów, obyczajów, zachowań — ujawnia związki współ­ czesnej polskiej mentalności z sarmackim zapleczem, a raczej z t ą sar- mackością, którą kreują Sienkiewiczowskie i Mickiewiczowskie teksty.

Wedle Gombrowicza polskość — „prawdziwa”, pradawna — zamknię­ ta w słowie tych autorów, istnieje w świadomości współczesnego Polaka jako mityczny kontynent wspaniałych antenatów. Jest tym dla współ­ czesnych, czym dla saskiej szlachty była mityczna Sarmacja, związana legendarnie z rzymskim imperium. Świat wielkiej feerii wrośnięty w pol­ ską świadomość odgradza skutecznie od marności czasów obecnych. Wy­ starczy odwołać się do szlacheckiej przeszłości, aby na powrót stać się wielkim narodem. Step przeogromny i rumaki, kontusze, karabele i pas suty, polonezy i patriarchalne biesiady, godni starcy i godna młodzież... Polska do tańca, do różańca i do szabli. Choć wady niejakie ukryć trud­ no, lecz cóż one znaczą wobec wspaniałości tych pól zielonych, a i obło­ ków na niebie naszym polskim, tych wschodów i zachodów, mgieł i błę­ kitów nad rycerskimi lub gospodarskimi zastępami. Bo Natura Polakowi łaskawa: gumna pełne, bydło syte wraca z pól...

Te hasła w satyrycznej wersji powracają w programie jednej z grup Trans-Atlantyku: zakorzenione w narodowej świadomości byty fikcyjne kształtują działanie oficjalnej reprezentacji polskiej jako realizację „idyl­ licznego patriotyzm u”, którego skupieniem jest dla Gombrowicza Mickie­ wiczowski poemat.

Ukryte możliwości światopoglądowe

Gombrowicz ujawnia także skomplikowaną dwujakościowość istnie­ jącą w Panu Tadeuszu: major К obrzycki przechodzi znamienną ewolu­ cję — od „godności” do „straszności”. Podobną ewolucję przechodzą urzędnicy spółki: ewolucję od idyllizmu (najszerzej pojmowanego) do „patriotyzmu masochistycznego”. W tym ujęciu Trans-Atlantyk to tekst odkrywający potencjał „podziemnych” przebiegów idei zawartych w po­ emacie. Rozwija możliwości ich „przedłużeń” doprowadzając do absurdu postawy ledwie rysujące się w Panu Tadeuszu.

Wewnątrz świata Mickiewiczowskiego daje się przeprowadzić linia rozgraniczenia, wyjaskrawiana w Trans-Atlantyku: Klucznik i Dobrzyń­

scy to skupienia postaw, których ewolucja prowadzi do makabryzmu pa­ triotycznego. To „kraśne” pierwowzory Kawalerów Ostrogi. Soplicowie natomiast sytuują się jako formacja wstępna ciągu, którego przedłuże­ niem będą postawy grupy poselskiej. Finał Trans-Atlantyku to „zajazd” Kawalerów na roztańczony dwór opanowany przez grupę reprezentującą optymistyczny wariant patriotyzmu.

Poszukując źródeł obu tych postaw, Gombrowicz sięga wstecz i od­ najduje — w mentalności szlachty staropolskiej. Alternatywa istnienia rycerskiego i istnienia gospodarskiego, stale tkwiąca w polskiej mental­ ności, zostaje w Trans-Atlantyku zhiperbolizowana: grupa masochistycz­ na to przecież „Kawaleria” (jej akcesorium stanowi „Ostroga”), grupa poselska to grupa „gospodarzy narodowych”. Opozycja żołnierz—gospo­ darz wskazuje na możliwości „bycia Polakiem” sprowadzone do dylema­ tu: tragiczność albo idylliczność. Dylemat ten kształtował, według Gom­ browicza, następujące postawy wobec wojny, utrwalone w polskiej kul­ turze:

1. Postawa „dla Polaka wojna nie nowina”, i kreacja „zachwycają­ cego świata wojny”, gdzie Polak — mąż waleczny „świata twierdz pogra­ nicznych” 29, ujawnia w walce swoją wielkość. Tu rysowały się dwie moż­ liwości: idylliczna — Sienkiewiczowski wariant „pięknej wojny” (w tym samym ciągu odnaleźć można bitwę z Pana Tadeusza), i tragiczna — Żeromskiego ponura wzniosłość Dumy o Hetmanie.

2. W ariant mesjanizujący „wojny doświadczającej” (wojna patetyzuje Polskość, Polak naznaczony stygmatem wojny wydaje się wielki sobie i światu).

3. Optymizujący unik wobec rzeczywistości. Warianty poprzednie to postawy o dużym natężeniu jakościowym — w pewnym sensie heroiczne. Wariant ostatni to postawa „rozluźnienia”, „snu”. Tu odnajduje Gombro­ wicz Pana Tadeusza jako „gest epopeiczny”.

Wszystkie te warianty zawiera Trans-Atlantyk w wersjach spotęgo­ wanych do absurdu. Oficjalne wystąpienia posła pełne są motywów z ze­ społu tradycyjnego reagowania: elementy postaw mesjanizmu idyllicz­ nego łączą się z elementami patriotyzmu żołnierskiego. Grupa Kawalerów Ostrogi przyjmuje wojnę jako uwznioślające doświadczenie. Ale Trans--A tlantyk ujawnia także alternatywy nie skodyfikowane w polskiej kul­ turze, a — według Gombrowicza — obecne w narodowej mentalności. Trans-Atlantyk odsłania te „zawstydzające” Polskę i świat, a nie ujaw­ nione w poemacie tendencje „niegodne Polaków”. Staje się także i przez to gestem anty-„epopeicznym” Gombrowicza.

Mesjanicznej, „masochistycznej” zgodzie na martyrologiczne infemo,

29 Zob. E. A n g y a 1, Świat słowiańskiego baroku. Warszawa 1972, s. 253.

optymizującej stylizacji na zbiorowość „superlatywną” przeciwstawia się w Polaku antyheroizm ucieczki z kręgu emocjonalnego utożsamienia ze zbiorowością. Obsesją niepodległości zdominowani są wszyscy bohate­ rowie Trans-Atlantyku. Świat polski żyje tylko tym. Ale i nie tylko tym: „antypatriotyczne” postawy ujawniają właściciele spółki, ci sami, któ­ rzy zstąpią w „kręgi piekielne” (s. 106) Polski udręczonej — właściciele spółki będący „rozpisanym na głosy” Polakiem, który ma dość udręczenia i zaczyna „robić interesy”. Ale i w nich heroizm przełamuje się długo, boleśnie... I pozostanie niezwyciężony. Znowu „zawstydzająca”, według Gombrowicza, tendencja zostanie ukryta przed rodakami i światem. I nie ona będzie najistotniejszym wyznacznikiem polskiego kształtu. Bę­ dzie nim scenariusz „tragicznej” albo „idyllicznej” autostylizacji narodu.

Harmonia

Wątek grupy poselskiej ujawnia ukryte sensy stylizacji idyllicznej, odsłaniając tym samym motywację „gestu epopeicznego” Mickiewicza. Ale nie tylko wątek grupy poselskiej. Powracają w Trans-Atlantyku, zde­ formowane, „szlacheckie” motywy Pana Tadeusza, które w wersji Gom- browiczowskiej ujawniają swoje zafałszowanie.

Skłócenie świata polskiego w Trans-Atlantyku odpowiada skłóceniu świata epopei. Lecz układ fabularny eposu (rozłamanie świata polskiego na rzeczywistość „przedwojnia” i „powojnia”) uświadomił Gombrowi­ czowi, że Mickiewicz widział zachowania zbiorowe Polaków w optyce sprawy niepodległości: poematowe konflikty wygładzają się w chwili, gdy napoleońsko-polskie formacje wkraczają do Soplicowa. Jest wolność, jest i zgoda. Stąd tylko krok do stwierdzenia, że szlachecka zbiorowość przeżywa skłócenie jako wynik narodowej frustracji: kiedy wróg jest nie­ osiągalny — bije się brata. Ale w oczach Mickiewicza szlachecką zbioro­ wość reprezentuje „Polak Bogu i Naturze miły dla Cnót swoich, a głów­ nie dla tej Rycerskości swojej, dla Odwagi swojej, Szlachetności swojej [...]” (s. 81). W Panu Tadeuszu wszyscy są „poczciwi” z pewnego punktu widzenia. Wszelkie zło zostaje rozgrzeszone przez „nawrócenie się na Polskę”.

Tak chyba odczytywał Gombrowicz narodową epopeję. A odpowiedział na nią w Trans-Atlantyku — polskim światem dwuznacznej jakości mo­ ralnej. Skłócenie między poszczególnymi grupami to dla Gombrowicza niezmienna cecha polskiej społeczności. Mickiewiczowskiemu wizerunko­ wi Polaka zwycięskiego przeciwstawia Gombrowicz wizerunek Polaka klęski — sfrustrowanego, nastawionego przeciw rodakom reprezentują­ cym inny niż on model przeżywania Polskości. Skłócenie świata Pana Ta­ deusza, odczytywane przez Gombrowicza jako skłócenie „powierzchnio­

we” (bo w przekonaniu Mickiewicza prawdziwy, „istotowy” stan szla­ checkiej społeczności to harmonia), znajduje odpowiedź w „Trans-Atlan- tykowym” skłóceniu „istotowym” — zbiorowość polska w powieści jest zdezintegrowana, podzielona na zwalczające się ugrupowania. Ledwie rysujące się w epopei alternatywy patriotyzmu „statecznego” i „rozbu­ chanego” dochodzą w Trans-Atlantyku do swych wersji krańcowych.

Dla Mickiewicza „historia prawdziwa” to stan harmonii Polski i Na­ tury, opieka losu nad wspaniałym narodem. Niewola i klęska są tylko chwilowe. Było bowiem i będzie inaczej. Ten rys pojmowania polskiego losu można odnaleźć w motywacji działań Majora i grupy reprezentującej model patriotyzmu idyllicznego: odwoływanie się do tradycyjnego zespo­ łu zachowań jest dla nich sensowne i właściwe, tą drogą powraca się bowiem do „prawdziwej Polskości”. Ale także do Polskości, która będzie nadal istnieć.

Odwołania do sarmackiego rytuału

Przedstawione w powieści gesty obyczajowe są ostentacyjnie „szla­ checkie” jako trawestacje zachowań sarmackich obecnych w Mickiewi­ czowskim tekście. Wątek grupy poselskiej objaśnia, jak Gombrowicz ro­ zumie sens Mickiewiczowskich odwołań do rytuału szlacheckiego. Poje­ dynek, polowanie, kulig traktuje on jako działania służące stylizowaniu narodu na zbiorowość „superlatywną” .

Pojedynek Majora i Gonzala wykorzystany zostaje przez grupę repre­ zentacyjną (tj. poselską) do stylizacji Polaka na „męża nieustraszonego”. Heroizuje Polaka przede wszystkim udział w starciu zbrojnym — tra­ dycji takiego rozumowania mógł Gombrowicz szukać w tekście Mickie­ wiczowskim. W Panu Tadeuszu pojedynek (czy myśl o nim) pojawia się bowiem dość często. Gombrowicz odnalazł u Mickiewicza dwuznaczność wartościowania — pojedynek jest w Panu Tadeuszu łagodnie ośmieszany, ale jest także wartością: reprezentuje utopijną moralność sarmacką. W Trans-Atlantyku zostaje skompromitowany — Polak okazuje się człowiekiem niezdolnym do życia o „średnim natężeniu jakości” i żyje naprawdę tylko jako sarmacki Rzymianin: łączy w sobie cnotę i męstwo w natężeniu absurdalnym. Jest ucieleśnieniem sarmackiego stereotypu. Pojedynek w Trans-Atlantyku, ta demistyfikacja stereotypu sięgającego czasów szlacheckich, ujawnia stale obecny wyznacznik Formy Polskiej, jakim jest zasada istnienia w „czystych jakościach”.

Widział z pewnością Gombrowicz pojedynek w epopei jako formę prezentacji „kraśnego” bohaterstwa. Nieustraszoność postaci z PanaTadeusza traktował jako wyraz polskiej potrzeby kontaktowania się

8 — P a m ię tn ik L i te r a c k i 1975, z. 4

z „wysoką” rzeczywistością. To znaczy — z wojną. Dla Gombrowicza działania według afirmowanego przez tradycję scenariusza są sympto­ mem znieruchomienia w schematach. Ten tkwiący we współczesnej men­ talności stereotyp „Polaka nieustraszonego” uniemożliwia dotarcie do rzeczywistości, deformuje rozumienie świata i wprowadza w absurd. Ho­ nor Polaka nie pozwala mu nie stanąć godnie: tak silnie jednostka pod­ porządkowana jest zbiorowości. Wszyscy bohaterowie poematu to dla Gombrowicza „pełni honoru” Polacy. Tak Mickiewicz pokazuje Polaka światu. I tak, według Gombrowicza, widzi siebie Polak współczesny.

Major realizuje ten stereotyp zachowując się jak przeniesiony z sar­ mackiej prehistorii szlachcic-żołnierz. Śmierć w jego mentalności jest ja­ kością „czystą”, instrumentem autoheroizacji i uwznioślenia narodu. Śmierć jako stały wyznacznik polskiego losu. Gombrowicz widział w tym patologię polskiej świadomości. Godne znoszenie śmierci jako akt hero- izujący — to postawa Kobrzyckiego. Lecz lufa w niego skierowana jest pusta. Polak pozbawiony uwznioślającego kontekstu wpada w rozpacz — nie wie, jak „być Polakiem” w nowej, niejasnej sytuacji. Wszystkie oko­ liczności konfliktu z Gonzalem organizują kontekst deheroizacyjny. Major stanowiący skupienie postulatywnej Polskości wikła się we własnym nonsensie. Polskiego męża walecznego spotkało to, czego nie przewidywał w najstraszniejszych snach — został zmuszony do pojedynku z homo­ seksualistą.

Dla Gombrowicza Polak współczesny jest ogarnięty obsesją rozbiorów. Zakorzeniony w jego świadomości model „czystej” sytuacji starcia zbroj­ nego, w jakiej Polak realizuje swoją Polskość, został utrwalony w PanuTadeuszu. Monotematyzm polskiej świadomości — dominacja obsesji wy­ zwolenia — sprawia, że Polak staje się naprawdę Polakiem wtedy, kiedy czuje się „powstańcem”, „żołnierzem”, „konspiratorem”, kiedy staje god­ nie przeciw zaborcy w obliczu narodów Europy. Takimi zapamiętał Po­ laków świat na długie lata.

„Czysta” sytuacja starcia zbrojnego — trwałego elementu polskiej historii — znalazła swoje odbicie w charakterze polskiej mentalności: Formę Polską tworzy zespół „poczciwej żołnierskości”. „Poczciwość” określa nie tylko świat polskiej epopei, staje się także atrybutem posta­ wy narratora i podmiotu autorskiego: dzieło jako całość jest „moralne”, „wystrzegające się złych myśli”, jak mówi Gombrowicz 30.

Trans-Atlantyk odpowiada na nie jakością przeciwstawną: erotyzmem perwersyjnym. W takiej atmosferze dokonuje się „starcie” Polaka ze światem. Konflikt przebiega w kilku poziomach: dotyczy antagonizmu postaw, ale jest także antagonizmem gestów obyczajowych. Pojedynek

30 D zie n n ik (19531956), s. 331.

to nie tylko walka na pistolety. To także walka znaków człowieczeństwa, walka „form”.

Unieruchomieniu w ortodoksyjnych schematach „męża walecznego” odpowiada nieruchomość fizjonomiczna: charakterystyczne dla Majora jest ograniczenie gestu i mimiki. Jego zachowania to stereotypowe gesty „czyste” — jednoznaczne i utwierdzone tradycją. Przeważa gest pełen poważnej godności. Gonzalo jest ruchliwy, o nieprzewidywalnych reak­ cjach — przeważa u niego gest „miękki”, akcentujący cielesność, czy gest ludyczny. Jego ruchliwość przejawia się także w amorfizmie stroju: cią­ gła zmiana przemieszanych części ubrań domowych, oficjalnych, męskich i damskich, a także dysonansowość zestawień kolorystycznych. Ten ho­ moseksualny pajac staje się przeciwnikiem „męża walecznego” .

Wobec takiego przeciwnika, wobec sytuacji nowej, nie znanej Polako­ wi, Gombrowiczowski bohater reaguje według scenariusza sprzed lat. Jego styl życia nie dopuszcza możliwości zachowań ludycznych: kpina, ironia, dystans są tu całkowicie niedostępne, bo to działania ze sfery „niskiej”, a tym samym degradujące. Pozostaje więc tylko niezmienne „istnienie w skrajnościach”.

Anty-„Polonez”

Grupa poselska wykorzystuje pojedynek dla dokonania totalnej sty­ lizacji narodu na zbiorowość „doskonałą”. Zasada „logicznego” kontynuo­ wania tej stylizacji prowadzi Poselstwo do „poematowego finału”.

Poemat kończy się wspaniałym polonezem — Trans-Atlantyk kończy się kuligiem i narodowymi tańcami. Ta finałowa scena ujawnia, jak Gom­ browicz rozumie cele Mickiewiczowskiego przedstawiania „kraśnego” rytuału sarmackiej zabawy. Cel zabawy — zaprezentowanie światu ży­ wotności podbitego narodu — odsłania relacyjny charakter polskich za­ chowań. Wiele wyjaśnia tu, kontrastowy wobec Mickiewiczowskiej sceny poloneza, kontekst zdarzenia w Trans-Atlantyku : tańce narodowe istnieją w historycznym kontekście przegranej wojny, czego Mickiewicz raczej nie eksponował.

Jeśli posłużyć się określeniem „dynamika zdarzenia”, to będzie ona elementem najjaskrawiej różnicującym finały Mickiewiczowski i Gom­ browiczowski. „Część wstępna” sytuacji w Trans-Atlantyku to gwałtowne wtargnięcie do wnętrza „dworu”. Rzutuje ono na całość sytuacji, określa­ jąc ją jako zdarzenie o „dynamice nieregularnej”. S truktury składniowe, instrumentacja głoskowa tekstu Mickiewiczowskiego odwzorowują dy­ namikę regularną: tempo poloneza. Gombrowicz rysuje kształt sytuacji naśladując rytmikę dźwięków ludowej kapeli. Tłum tańczących stylizo­ wany na zbiorowisko owładnięte pijackim rozbuchaniem stanowi zaprze-

czenie „godnego” tańca z poematu. Krąg wiejskości (zwroty z ludowych piosenek, nazwy regionalnych tańców) wskazuje, jak Gombrowicz rozu­ mie funkcje folkloru w działaniach grupy reprezentacyjnej: widzi folklor jako współczesny element narodowej identyfikacji wykorzystywany przez zespół poselski do uwznioślającej stylizacji narodu. Charakterystyczne, że ludowość w kuligu nie jest jakością „czystą” — występuje bowiem w szlachecko-ludowo-plebejskim splocie. Obyczaj jeżdżenia kuligiem to szlacheckość. Układ taneczny (zhierarchizowanie par „urzędami”, „tance- rzów wąż”, ,,w pary się rozłamali” ; s. 116) odsyła wyraźnie do zaświad­ czonej w Panu Tadeuszu obyczajowości szlacheckiej. Lecz poloneza brak. Jego miejsce zajęły już nie ludowe, ale ponadstanowe „śpiewanki” pol­ skie. Nadeszła, niczym w Weselu, pora bratania się. Wszystkie stany tań­ czą. Są i chłopskie „odezwania” przy kieliszku („Jeszcze go raz”, „A co tam, panie Szymonie?”, „Hej, panie Mateuszu”; s. 116). Są i inteligenckie rozmowy („A co tam, pani Doktorowa”; s. 117), szlacheckie zawołania („Zastaw się i postaw się”; s. 116). Rytuał szlachecki przeszedł w jakość pośrednią, w której współwystępuje z rytuałem folklorystycznym. „Lu­ dowość” staje się kolejnym sposobem ujawniania wielkości Polski. Tak jak „szlacheckość” w poemacie.

Patriotyzm makabryzujący

Idylliczna stylizacja narodu znajduje w Trans-Atlantyku swoją od­ wrotność w wariancie patriotyzmu makabryzującego, choć granice między obiema formacjami nie są jasne. Obecność w Trans-Atlantyku grupy re­ prezentującej drugi typ patriotyzmu ujawnia Gombrowiczowską inter­ pretację „odczytanych” w poemacie punktów wstępnych wyżej sygna­ lizowanych ciągów ideowych (zob. s. 110).

Grupa Kawalerów Ostrogi — wyobrażeniowy odpowiednik postaw polskiego „makabryzmu” — stanowi skupienie Mickiewiczowskich sprze­ czności: Mickiewicz jako autor Pana Tadeusza i jako autor Dziadów czę­ ści III. Na tym zestawieniu koncentruje się Gombrowicz.

Świat Trans-Atlantyku jest przemieszaniem elementów aluzyjnych wobec światów przedstawionych w tekstach Mickiewicza: Kawalerowie organizują zajazd na grupę poselską, „szlacheccy” dostojnicy są główny­ mi postaciami, odbywa się polowanie, pojedynek, narodowe tańce, poja­ wia się nawet panna Zofia — wszystko to odsyła do tekstu epopei. Ale Trans-Atlantyk to także: piwnica niczym cela więzienna, w niej cierpiący ofiarnicy, bunt przeciw Bogu i Naturze, pożądanie mocy stwarzającej światy, przemiana Rachmistrza w mistrza Kawalerów Ostrogi.

Teksty romantyczne stanowią centralny punkt odniesienia Trans--Atlantyku, ale Gombrowiczowskie aluzje nie są aluzjami bezpośredni­

mi — powieść jest interpretacją współczesności, stąd odsyła raczej do kulturowego obszaru, w którym mieszczą się i „zawartości” dzieł Mickie­ wicza, i kontekst historyczny ich powstania, i pozaliterackie formacje ideowe zrodzone z romantycznego ducha w kręgu polskiej inteligencji. Gombrowicza interesuje przede wszystkim efekt końcowy procesów kry­ stalizacji Formy Polskiej i jego geneza. Właśnie krystalizacji. Współczes­ na Polskość bowiem jest — sądzi autor — zdeformowanym produktem finalnym ewolucji alternatyw zarysowanych przez polski romantyzm. Według Gombrowicza innych alternatyw nie wytworzyliśmy. Albo tra­ giczność, albo idylliczność. W zadziwiającym splątaniu istnieją te pozor­ nie sprzeczne przebiegi Formy Polskiej.

Wątek Kawalerów Ostrogi wskazuje, że Gombrowicza zaskakuje prze­ de wszystkim rozpiętość postaw Mickiewicza. „Od Tadeusza do Konrada” ! „Kraśna Polska przechodzi w Polskę udręczoną”. Wszystko to w jednym człowieku — Mickiewiczu! Od idyllicznego Soplicowa do otchłani naro­ dowej udręki! Ta rozpiętość postaw ujawnia — jak interpretuje autor Trans-Atlantyku — charakterystyczną dla polskiej mentalności zasadę istnienia „w skrajnościach”.

Wyobrażeniowym ekwiwalentem tej tezy jest w powieści „grupa ma­ sochistyczna”. Życie Kawalerów Ostrogi to istnienie „dzienne” i „nocne”. „Dniem” są poczciwymi urzędnikami, handlują końmi i myśliwskimi ogarami (więc chyba są „szlachtą podszyci”). Ich biuro wypełniają przed­ mioty domowe i akcesoria myśliwskie. Tym, co ich określa najwyraziś- ciej, okazuje się kretyniczny optymizm, klimat „żartu urzędniczego”, re­ alizacja trwałych stereotypów zachowań, nieruchomość i niezmienność. Biorą oni udział w akcjach inicjowanych przez grupę poselską. Towarzy­ szą „pojedynkowi” intelektualistów oraz pojedynkowi Majora i Gonzala, ujawniając swe „idylliczne” oblicze.

Przywódca grupy jest stylizowany ostentacyjnie na replikę satyrycz­ ną narratora poematu: szerzenie dobra i „poczciwy” optymizm to wyzna­ czniki tej postawy.

Z klimatu „żartu urzędniczego” zstępują Kawalerowie w inferno na­ rodowego masochizmu — w ciemność „piwnicy-celi”. Rachmistrz-pocie- szyciel przeistacza się w wodza udręczenia zbiorowego’. Rzucając wyzwanie Bogu i Naturze staje się satyryczną repliką postaci Konrada. Miejsce udręki w obu wypadkach naznaczone jest kręgiem skojarzeń „podziemia” : „Polska poselska” zostaje przeciwstawiona „Polsce pod­ ziemnej” — Polsce tradycji konspiracyjnych. To „pionowe” rozłamanie świata polskiego stanowi wyobrażeniową projekcję tego, co w narodowej mentalności jawne, i tego, co ukryte. Reprezentacyjna polska idylliczność znajduje biegun przeciwstawny w polskiej nieświadomości zatajonej przed światem, a zdominowanej ideą udręki. Jednakże opozycja ta nie

jest jednoznaczna: propagowany przez grupę poselską Polak — nieustra­ szony mąż godny, i obecny w grupie masochistycznej wzorzec Polaka — udręczonego żołnierza podziemia, ujawniają cechy wspólne. Znowu za­ chodzi zbliżenie splątanych przebiegów Formy Polskiej. „Dnem” idylli okazuje się tragiczność.

Gombrowicz tak konstruuje sytuację, by w semantyczny związek utożsamienia weszły pojęcia „podziemie” i „więzienie”, wskazując kie­ runek autorskiej refleksji. Wnętrze stylizowane jest na więzienną celę. W ciemnościach piwnicy postacie tworzą znieruchomiałe kłębowisko spę­ tanych. „Ostroga” Kawalerów ma tu kilka znaczeń, które organizują ca­ łość wartościującą. Ostroga to akcesorium ułańsko-rycerskie, co sugeruje związek z patriotyzmem „żołnierskim”. Jest jednak umieszczona przy jednej nodze i pełni funkcję kajdan. Postacie połączone tą Ostrogą przy­ pominają więźniów skutych po dwóch kajdanami. Gombrowicz z preme­ dytacją buduje obraz tak, by uruchomić mechanizm „bluźnierczych” sko­ jarzeń: przywołuje obraz narodowego sacrum — zesłańca skutego łańcu­ chami. Tylko że to obraz zdeformowany. Ostroga-kajdany jest używana bratobójczo jako ostrze terroryzujące. W finale powieści Kawalerowie Ostrogi przemieniają się w poczwame centaury: skojarzenie nawarstwia się, tworzy szereg „człowiek na człowieku — jeździec na koniu — ułan”. Ostroga-kajdany staje się narzędziem dominacji człowieka nad człowie­ kiem. Uformowany na obraz centaura rysunek zależności wewnątrz grupy okazuje się ilustracją zależności niewolniczej: szereg utożsamiający „ułan — zesłaniec — niewolnik” sugeruje identyczność tych postaw.

Naczelną funkcją wykorzystywania Ostrogi jest wzajemne zadawanie i potęgowanie bólu — bólu, na który wszyscy się godzą. Ostroga uzyskuje tu charakter znaku narodowego masochizmu: rozpamiętywania narodowej martyrologii. Ale Ostroga i kajdany zesłańca to jedno — kierunkiem su­ gerowanych skojarzeń „bluźnierczych” wyznacza Gombrowicz takie utoż­ samienie: kajdany sakryfikujące zbiorowość i Ostroga. Męka uwięzienia przemieni polski los — to idea Kawalerów Ostrogi. Ale to także idea Dziadów części III. W Gombrowiczowskiej wersji udręki narodowej Os­ trogą zadaje się ciosy „niskie” (niegodne): w udo, w łydkę, co staje się degradacją idei heroizacji przez cierpienie. Grupa realizuje spotworniały orogram mesjaniczny z naczelną ideą wyzwalającego ofiarnictwa. Ale okrucieństwo jest bratobójcze, a także „niskie”. Ujawnia to istotę i treść narodowego masochizmu: sygnalizowany szereg utożsamiający sprowadza jakościowej jedności postawę męża nieustraszonego — „ułana” i po­ stawę narodowego ofiarnika — „zesłańca”. Obie postawy zostają objęte j ę c ie m nadrzędnym „więźnia-niewolnika”, co staje się wyobrażenio-

przekazem uznawania ich za wynik presji istnienia zbiorowego. Cîrupa masochistyczna jako wyróżniki identyfikujące posiada Ostrogę

i nazwę Kawalerów. Te akcesoria wchodzą w związki z tradycyjnym polskim kultem żołnierza nieustraszonego. Ale również w świecie przed­ stawionym Trans-Atlantyku sugerują związki z kultem mesjanicznego cierpienia: patriotyzm „ułański” (skojarzenie przywołuje ciąg obrazów: Samosierra, wrześniowe szarże kawalerii) i „zesłańczy” (skojarzenie przywołuje obraz sybirskich wygnańców, a także tradycję narodowego pielgrzymstwa) są dla Gombrowicza tym samym — są utożsamieniem się współczesnego Polaka z utrwalonymi w polskiej kulturze stereoty­ pami Polskości. Bolesna identyfikacja z przeżyciem zbiorowej udręki nie. jest jednak postawą z wyboru. Przerażająca Ostroga — narzędzie tortur i uwięzienia — stanowi wyobrażeniowy ekwiwalent n a r z u c o n e g o związku ze zbiorowością. Narzuconego nie z zewnątrz (przez historyczną sytuację niewoli w zaborach), ale „od wewnątrz”, przez samych uczestni­ ków grupy. Grupa bowiem zachowuje swoje istnienie tylko dzięki nie­ ustannemu wzajemnemu terrorowi jej członków: rozpamiętywanie mar­ tyrologii okazuje się skutecznym modelem integracji. Uwięzieni przeby­ wają w celi otwartej, a nie mogą wyjść. Tym, co ich unieruchamia, jest właśnie Forma Polska — trwały, odporny na zmiany scenariusz polskich zachowań, myśli i emocji, z którym się utożsamiają. Scenariusz sięgający początkami odległej przeszłości, ale prawem koniecznej konsekwencji zmierzający do ostatecznego „usztywnienia”. Sytuacja historyczna uległa zmianie, ale model narodowej identyfikacji pozostał taki, jaki był przed i dziesięcioleciami.

Wobec Europy

Organizacja tekstu powieści przedstawia i równocześnie usiłuje prze­ zwyciężyć istniejący, według Gombrowicza, w naszej kulturze scenariusz związku Formy Polskiej z kulturam i Europy.

Gombrowicz więc do absurdu rozwija „odczytaną” przez siebie w po­ emacie Mickiewiczowską ideę stylizowania Polski na miarę Europy. Tę właśnie ideę odnajdujemy w „wersji popularnej” u podstaw poczynań propagandowych oficjalnego przedstawicielstwa Polski. Postulat zacho­ wania ciągłości rozwoju narodowego, nakaz ciągłego powrotu do „praw­ dziwej Polskości” przez ponawianie niezmiennie tych samych gestów „rdzennie polskich” — wszystko to wynika dla Gombrowicza z „relacyj­ nego” charakteru kultury polskiej. Bo wytwarzanie Formy Polskiej — obyczaju Polaków, ich stylu myślenia i przeżywania — jest w istocie autostylizacją zbiorowości skierowaną na pełną identyfikację z obrazem Polski, jaki utrwalił się w europejskiej kulturze. Działania grupy posel­ skiej, Majora (ale także Kawalerów Ostrogi) mają na celu właśnie to utożsamienie się z „odbiciem” Polski w kulturze Zachodu, zmierzają do

„podciągnięcia” stylu polskiego życia na „poziom europejskich oczeki­ wań”. Teksty romantyczne (ale także „pozaliteracka” polskość „kraju powstańczych zrywów i narodowego udręczenia”) okazują się w Gom- browiczowskim spojrzeniu impulsem wstępnym, który wytworzył to „odbicie”, okazują się źródłem „narodowej jaźni odzwierciedlonej” 31. Zdaniem Gombrowicza współczesny Polak nadal w kulturze Zachodu od­ najduje swój romantyczny wizerunek. To „odbicie” mówi mu nie tylko, kim był — mówi mu także, kim ma nadal być, w jaki sposób ma roz­ poznawać i chronić swoją polską tożsamość. Jej obrona dokonuje się po­ przez rozpaczliwą identyfikację z Formą Polską. A że jest ta forma „odbiciem” takiej Polski, jaka już nie istnieje, dlatego polskie „gesty rdzenne” muszą być zawsze anachroniczne, tak jak anachroniczny wyda­ wał się Gombrowiczowi Mickiewiczowski „powrót w sarmackość”.

Tym, co polską formę narodową określa najdobitniej, jest dla Gom­ browicza „romantyczny atawizm rozbiorów” — poczucie niepewności, kru­ chości, „tymczasowości” polskiego istnienia. W Trans-Atlantyku Gom­ browicz pokazuje któryś z kolei moment naszej historii, kiedy Polski już nie ma — ale: Polska jeszcze jest! Jest, dopóki świat może ją rozpoznać jako trwały, znany sobie zespół kulturowych stereotypów. Tak rozumują bohaterowie powieści — temu właśnie celowi są podporządkowane dzia­ łania wszystkich „Trans-Atlantykowych” grup! Forma Polska jest dla nich nienaruszalnym sacrum, gdyż tylko nienaruszona może zapewnić narodowi poczucie tożsamości i poczucie istnienia.

Mając świadomość historycznej genezy tego zjawiska w psychologii zbiorowej, Gombrowicz dostrzega w nim równocześnie istotne niebezpie­ czeństwo dla rozwoju osobowości Polaka współczesnego. Chodzi mu o opanowanie Polaka przez „moce zbiorowe”, o „monotematyzm” jego życia duchowego, Polak współczesny bowiem, według Gombrowicza, jest w takim stopniu pochłonięty myślami o zachowaniu swej narodowej toż­ samości, że zapomina o tym, iż powinien zobaczyć w sobie nie tylko re­ prezentanta narodu, lecz także autonomiczną, niepowtarzalną i nieza­ leżną osobowość. Gwałtowne dążenie do pełnej identyfikacji z Formą Pol­ ską, dążenie do tego, by ani przez chwilę nie przestać „być Polakiem”, sprawia, że Polak ma słabe poczucie jednostkowości. A przed tym właśnie Gombrowicz się broni — odpowiadając postawą „dystansu wobec Pol­ skości”. Zapisem scenariusza tej postawy jest konstrukcja narratora Trans-Atlantyku.

Usiłuje ów narrator zerwać emocjonalne więzi z Polskością, próbuje odpowiedzieć na drastyczne pytanie, „czy warto być Polakiem”, nie-

81 O kategorii jaźni odzwierciedlonej w twórczości Gombrowicza zob. B ł o ń ­ s k i , Gombrowicz a ethos szlachecki.

komentarze (0)

Brak komentarzy

Bądź autorem pierwszego komentarza!

To jest jedynie podgląd.

3 shown on 26 pages

Pobierz dokument