Wykład 2 Etyka w biznesie, Streszczenia'z Etyka. Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu (UAM)
olga-popova
olga-popova

Wykład 2 Etyka w biznesie, Streszczenia'z Etyka. Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu (UAM)

11 str.
24Liczba odwiedzin
Opis
Podstawy etyki. Zadania etyki. Źródła etyki. Podział etyki. Natura czynu ludzkiego. Niezależna, wolna decyzja w wyborze działania. Sumienie jako zjawisko religijno-moralne. Etapy formacji sumienia.
20 punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 str. / 11
To jest jedynie podgląd.
3 wyświetlane ||| 3 wyświetlanych na 11 str.
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 wyświetlane ||| 3 wyświetlanych na 11 str.
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 wyświetlane ||| 3 wyświetlanych na 11 str.
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 wyświetlane ||| 3 wyświetlanych na 11 str.
Pobierz dokument
Wykłady z etyki w biznes i administracji − Tarnów 2010

Wykłady z etyki w biznes i administracji − Tarnów 2010

1

II. Podstawy etyki

1. Etyka jest teorią moralności, czyli nauką o wartości i powinności moralnej ludzkiego

postępowania. Swoją nazwę bierze od greckiego wyrazu ETHOS, co oznacza stałe miejsce

zamieszkania (stały sposób postępowania), obyczaj. Z tego samego wywodzi się również

termin etos, używany jednak na oznaczenie moralnych norm postępowania grup społecznych,

środowisk lub poszczególnych osób. I tak mówi się np. o etosie grupy zawodowej (np.

lekarskiej, nauczycielskiej, oficerskiej itd.), etnicznej (np. Górali, Kaszubów, itd.) czy

specyficznej (np. więźniów). Natomiast w zakres pojęcia moralność (łac. mos, moris -

obyczaj) wchodzi to, co stanowi istotę dobra czynów i ich powinności moralnej, jak również

osoby, która jest sprawcą tych czynów i podmiotem działania. W ten sposób pojęta moralność

stanowi przedmiot zarówno etyki, jak i teologii moralnej.

Terminu „etyka” używa się często zamiennie bądź to na oznaczenie ocen etycznych, bądź też

konkretnych praktyk moralnych danej społeczności czy nawet poszczególnych jej

przedstawicieli. W pierwszym przypadku będzie to etyka w sensie ścisłym, zwana „etyką

normatywną”. Jest to nauka zajmująca się moralną wartością postępowania. W drugi

przypadku, posługując się tym terminem - etykę utożsamia się z historią moralności, z

psychologią lub socjologią moralności. Stąd jest to etyka opisowa (deskryptywna).

a) Etyka jest to nauka filozoficzna, która przy pomocy wrodzonych człowiekowi

zdolności (rozumu i doświadczenia) ustala moralne podstawy i reguły ludzkiego

postępowania.

b)Zadania etyki

Zadaniem etyki jako dyscypliny filozoficznej jest przede wszystkim budowanie moralno-

normatywnej teorii ludzkiego działania, czyli stworzenie odpowiedniego zbioru powinności

etycznych należycie usystematyzowanych i uzasadnionych.

c) Źródła etyki

Etyka jako nauka filozoficzna opiera się na wrodzonych człowiekowi zdolnościach

poznawczych, to znaczy na poznaniu rozumowym oraz doświadczeniu. Źródłem etyki jest

rozum ludzki, w tym znaczeniu, że tworzy on pojęcia i ogólne zasady rozumowe, które

podbudowują odpowiednie stwierdzenia etyczne. Również doświadczenie rozumie się tu jako

Wykłady z etyki w biznes i administracji − Tarnów 2010

2

treść naszych moralnych przeświadczeń, czyli to, co przeżywamy jako istoty moralne, co

poznajemy przy pomocy naszego umysłu zdolnego do refleksji nad stanami naszych przeżyć.

d) Podział etyki.

Etyka filozoficzna ma dwa główne zadania: a. Ustalenie normatywnych podstaw

postępowania ludzkiego; b. Sformułowanie najważniejszych reguł tegoż postępowania.

Odpowiednio do tych dwóch zadań, w tradycyjnym ujęciu etykę dzieli się na dwie części: na

etykę ogólną, czyli fundamentalną i etykę szczegółową.

Wykłady z etyki w biznes i administracji − Tarnów 2010

3

2. Czyn ludzki

Moralność orzeka o czynach, względnie o postawach oraz o osobach, jako podmiotach

czynów i postaw moralnych. W zakres pojęcia „moralności” wchodzi również decyzja

sumienia, która nakazuje, wiąże, zobowiązuję i zmierza do realizacji. Całość tej

rzeczywistości ukazuje prawo moralne (obiektywnie) i sumienie (subiektywnie).

Odpowiedzią człowieka jest bezwzględna powinność. Człowiek nie może uchylić się, musi

opowiedzieć się za lub przeciw. Ta odpowiedź dotyczy każdego czynu.

A) Natura czynu ludzkiego

Wszelka czynność ludzka może mieć dwojaki charakter: roboty lub czynu. Pierwszy jest

czysto zdynamizowaniem, czysto mechanicznym, motorycznym przejawem zdolności

człowieka. Działanie takie, podobne do działania zwierząt dokonuje się bez udziału

świadomości i wolności. Mówimy wtedy o „robieniu” czegoś (facere), a nie o „czynieniu”

(agere). Mówiąc o „robocie” mamy na myśli zewnętrzny fakt powodowania czegoś. Jej

skutkiem jest wytwór. Robota jest uchwytna zmysłowo, dokonuje się bowiem na zewnątrz.

Czyn ludzki jest akcja podjętą z inicjatywy człowieka indywidualnego. Jego działanie

pochodzi od wewnątrz bytu świadomego i wolnego. Mówiąc to jaśniej, trzeba stwierdzić, że

istnieją czynności człowieka i czyny ludzkie.

1. Czynności człowieka nie noszą znamion czynów świadomych, np. czynności wegetatywne,

ruchy, czyny wykonywane podczas snu, w zamroczeniu alkoholowym itp.

2. Czyn ludzki, znamionuje świadomość i wolność. Kiedy mamy na myśli czyn ludzki

określamy go najczęściej pojęciem „akt ludzki”. Jest on zawsze czymś intencjonalnym, czyli

stanowi wyraz i skutek orientacji na cel. Jest to czyn, który rodzi się z poznania rozumnego i

zgody woli.

a. Poznanie rozumowe - świadomość

W przypadku czynności nieświadomych czy odruchowych nie ma mowy o moralnym

charakterze działania. Aby mówić o moralnym charakterze czynu, konieczna jest

świadomość, czyli jasna ocena przedmiotu i wymogów sytuacji. Przeciwieństwem tego

rozpoznania jest ignorancja. Ignorancja uniemożliwia poznanie, ale nie każda uwalnia od

odpowiedzialności. Rozróżnia się ignorancje:

1. niepokonalną (niezawinioną). Odbiera ona działaniu charakter dobrowolności;

2. pokonalną (zawinioną). Ta wynika z niechęci do poznania prawdy lub zwyczajnego

Wykłady z etyki w biznes i administracji − Tarnów 2010

4

lenistwa (zaniedbanie). Może zmniejszyć dobrowolność, w zasadzie jej jednak nie znosi;

3. wprost zamierzoną. Ani nie zmniejsza dobrowolności, ani jej nie odbiera.

b. Niezależna, wolna decyzja w wyborze działania

Oprócz rozumności, akt ludzki musi mieć cechy wolności wyboru. Tylko jako wolny jest on

moralny. Akt ludzki ma miejsce wtedy, gdy człowiek jako istota rozumna chce (wola) i wie

(rozum) czego chce. Działanie rozumu i woli jest w człowieku są wewnętrzne i najściślej

zespolone. Wolność jednak może być ograniczona. To ograniczenie może mieć charakter: a.

przejściowy; b. mniej lub więcej stały.

Stały – choroby psychiczne. Chorobami psychicznymi zajmuje się psychopatologia.

Występują one w różnych postaciach i w rożnym stopniu odbierają człowiekowi wolność

działania. Najmniej groźne i stosunkowo w najlżejszym stopniu atakują psychikę stany

neuropatyczne: neurastenia, hipochondria, fobia, histeria. Groźniejsze są stany

psychopatyczne, a najcięższymi przypadkami są psychozy: schizofrenia, paranoia, psychoza

maniakalno-depresyjna. Nie można stawiać tezy, że każdy dotknięty zaburzeniem

psychicznym jest pozbawiony wolności. Trzeba jednak strzec się drugiej skrajności, czyli

dopatrywania się w pełni wolnego działania ludzkiego tam, gdzie z powodu zaatakowania

chorobą psychiki, taka wolność jest ograniczona. Trzeba sprawę traktować indywidualnie.

Przejściowy − przymus fizyczny lub moralny. Przymus fizyczny (gwałt) jeśli jest

bezwzględny, czyli nie liczy się zupełnie ze sprzeciwem woli, odbiera całkowicie czynności,

wykonanej pod jego wpływem charakter ludzki. Na przymus moralny, zamiast przemocy

fizycznej wpływają takie czynniki jak nacisk moralny i strach. Czyny pod takim przymusem

w mniejszym lub większym stopniu ograniczają swobodne wewnętrzne przyzwolenie.

Najczęstszym jest strach, czyli bojaźń przed kimś lub przed czymś. Bywa on ustopniowany.

Nie zawsze stopień strachu zależy od obiektywnego niebezpieczeństwa. Są jednostki

wyjątkowo bojaźliwe, lękliwe. Dlatego ciężkość bojaźni nie zależy od wielkości zła

grożącego, ale także od wrażliwości osoby. Na ogół bojaźń nie odbiera działaniom człowieka

znamienia czynów kierowanych wolą, chcianych świadomie, a więc w pełni ludzkich. Bywa

jednak inaczej. Bojaźń może być tak silna i gwałtowna, że całkowicie lub w poważnej mierze

znosi działanie rozumu, a przez to przekreśla, lub zmniejsza ludzki świadomie chciany wolny

charakter działania.

Wykłady z etyki w biznes i administracji − Tarnów 2010

5

Inne zahamowania. Należą do nich:

1. uwarunkowania geofizyczne (klimat, pora roku);

2. uwarunkowania fizjo-psychologiczne (wiek i płeć)

3. uwarunkowania genetyczne (rasa, dziedziczność)

4. uwarunkowania socjologiczne (środowisko, wychowanie)

5. uwarunkowania charakterologiczne (temperament)

c. Sfera popędowo – afektywna

Ponieważ podmiotem czynu ludzkiego jest człowiek w grę wchodzi również jego

psychosomatyka, ludzka sfera popędowo-afektywna. Ściśle powiązanie z rozumem i wolą są

takie dane natury jak: temperament, dyspozycje, wrodzone, uczucia, skłonności i aspiracje,

świadomość wyższa w postaci zdolności oceniania wartości.

Trzeba mieć na uwadze fakt, że jakkolwiek wymienione czynniki nie wyłączają zupełnie

kontroli rozumu i woli, to jednak czyn ludzki stanowi syntetyczny wyraz, wynik wszystkich

uaktywnionych sił w człowieku, a więc: cielesnych, psychicznych i duchowych.

B) Wyznaczniki moralności czynu ludzkiego

Przyjmuje się powszechnie dwa rodzaje wyznaczników moralności czynu ludzkiego:

przedmiotowe i podmiotowe

a. Przedmiotowe wyznaczniki czynu ludzkiego

Od strony przedmiotowej o ocenie moralnej czynu decydują: przedmiot czynu i

okoliczności.

Przedmiot czynu

Przedmiot (obiectum) aktu ludzkiego jest to materialny element działania ludzkiego.

Przedmiotem aktu jest wewnętrzny cel, istoty samej czynności, niezależnie od tego, co przez

niego chce osiągnąć sam sprawca (finisoperis). Czynności bierzemy tu pod tym względem,

pod jakim wiążą się z moralnością, a nie stanowią tylko zjawisko fizyczne. Np. oszukanie w

rachunkach i zabranie cudzej rzeczy to dwa oddzielne przedmioty fizyczne, moralnie zaś

jeden – kradzież. Inny przykład: Dwa czyny fizycznie identyczne – płacenie pieniędzy może

być oceniane odmiennie jako dyktowane sprawiedliwością lub łapówka. Sam w sobie „cel

działa”, a więc przedmiot aktu może być zgodny lub niezgodny z finalizmem życia ludzkiego.

Znajduje się on bowiem w pewnej relacji do porządku moralnego, a stąd akt ludzki, jaki się z

nim wiąże może być moralnie dobry lub zły. W tym wypadku o ocenie nie decyduje zespół

Wykłady z etyki w biznes i administracji − Tarnów 2010

6

okoliczności (sytuacja) ani cel działającego (intencja). Chodzi o moralność obiektywną, która

wypływa z samego przedmiotu. Jeżeli zatem przedmiot jest sam z siebie moralnie zły, np.

zabójstwo, to nie wystarczy powołać się na „dobra intencje” człowieka, który to zrobił. O

pozytywny cel lub motywy możemy pytać dopiero wtedy, gdy przedmiot aktu jest dobry

(ratowanie), lub przynajmniej obojętny (płacenie pieniędzy).

Okoliczności czynu

Dalszą treść aktu ludzkiego wnoszą okoliczności. Od najdawniejszych czasów wymienia się

sześć tych okoliczności.

l . Kto – nie jest sprawą obojętną kto czyn wykonał.

2. Co (co się stało) Ważna jest zarówno jakość jak i ilość, itp. oddanie na biednych połowy

pensji i oddanie 10 %; zabicie jednego człowieka czy kilku osób.

3. Gdzie czyn został dokonany, itp., kradzież w kościele i kradzież w zakładzie pracy

4. Kiedy – akt został dokonany, itp. w niedziele być na Mszy św. lub nie; okraść czyjś dom

po powodzi

5. W jaki sposób – nieumyślnie, z premedytacja.

6. Dlaczego- motyw czynu.

Okoliczności mogą zmienić rodzaj aktu, jego gatunek. Ma to miejsce w dwóch przypadkach:

l . Akt obiektywnie dobry staje się zły na skutek okoliczności; przykład ?

2. Akt obiektywnie obojętny staje się dobry lub zły ze względu na pewna okoliczność Może

być jeszcze jeden przypadek, a mianowicie, akt obiektywnie dobry, dzięki pewnej

okoliczności staje się lepszy, albo odwrotnie, akt obiektywnie zły staje się gorszy.

b. Podmiotowe wyznaczniki moralności czynu ludzkiego

Intencja może być:

l . Aktualna – istnieje w momencie aktu;

2. Efektywna (virtualis) – trwa na skutek intencji aktualnej i w ten sposób wpływa na

dokonanie aktu;

3.Nastawieniowa (habitualis) – ktoś dawniej powziął zamiar i do tego czasu świadomie go nie

zmienił.

4. Domyślna – jest to intencja przypuszczalna i tłumaczona jako taka, choć faktycznie nigdy

mogła nie istnieć.

Intencja ma poważny wpływ na charakter i wartość moralną ludzkiego czynu. Może być

intencją dobrą i intencją złą.

Wykłady z etyki w biznes i administracji − Tarnów 2010

7

3. Sumienie

Człowiek posiada własne, indywidualne rozeznanie tego, co dobre i co złe – i to w postaci

zarówno stałego wyposażenia, uzdalniającego do tego osądu, jak i zdolności do oceny

konkretnych własnych poczynań. Powszechnie to rozeznanie nazywamy sumieniem.

Odwołujemy się do sumienia. W sposób jasny i niedwuznaczny mówimy, że człowiek

powinien działać zgodnie z sumieniem. Istnieje jednak możliwość błędu i stąd w etyce ważną

rolę przypisuje się kształtowaniu sumienia. Niewątpliwie chodzi o to, by sumienie nie tylko

oceniało czyny, ale także, a może przede wszystkim jego funkcja winna być normatywna,

czyli zobowiązująca. Sumienie należy do zjawisk codziennych. Jego opisy znajdujemy w

licznych dziełach dawnych wieków i we współczesnej literaturze. W potocznym języku

oznacza ono obecnie osobistą możność rozróżniania dobra od zła, a w konsekwencji –

świadomość moralnej odpowiedzialności. W sumieniu widzi się sędziego, który jest w nas

samych i sądzi nasze czyny. Ono nie tylko ocenia, ale nakazuje, dyktuje coś lub coś pozwala.

Można jednak „uspokoić”, „uśpić” lub nawet „zagłuszyć” sumienie. Charakterystykę

zjawiska sumienia można znacznie poszerzyć odwołując się do mowy potocznej. Zwróćmy

uwagę na kilka treściwych zwrotów. Człowieka może znamionować sumienie: „czyste” lub

„nieczyste”, „spokojne” lub „niespokojne”, „elastyczne”, „giętkie”, „szerokie” itp. Można

doświadczać „wyrzutów sumienia’ (zgryzot, skrupułów), czyli przeżywać niepokój

wewnętrzny, wywołany poczuciem winy. Sumienie potrafi człowieka „dręczyć” (trapić,

gryźć) z powodu jakiegoś moralnego wykroczenia. Dręczące poczucie winy wynika z tego, że

się ma coś „na sumieniu”. Niektórym ludziom zarzuca się, że są „bez sumienia”, że bez

skrupułów potrafią krzywdzić innych. Notuje się także wysiłki, by „przemówić komuś do

sumienia”, a nawet „wstrząsnąć czyimś sumieniem”, czyli wywołać w nim poczucie winy.

Jeśli ktoś zaczyna odczuwać, że źle postąpił, mówi się o nim, że „męczyło go sumienie” lub,

„obudziło się w nim sumienie”. Wszystkie te i podobne wyrażenia dają pewien obraz czym

sumienie jest w powszechnym przekonaniu ludzi. Ten obraz nie jest prosty. Zawiera dość

złożoną treść. W powszechnym zrozumieniu odnosi się sumienie głównie do oceny czynów

złych. Nawet „czyste” i „spokojne” sumienie” wskazuje na te relacje, tzn. stan wolny od

poczucia winy.

Wykłady z etyki w biznes i administracji − Tarnów 2010

8

a. Sumienie jako zjawisko religijno-moralne

Filozofia i literatura grecka. Zjawisko sumienia opisywane jest od dawna, od starożytności.

Można przytoczyć takich myślicieli jak: Sokrates, Platon. Także dramaturdzy –Ajschylos,

Sofokles. W świetle tych świadectw, można powiedzieć, ze sumienie uważano zawsze za

drogowskaz życiowy i pedagoga, który wychowuje człowieka. Uznawano powszechnie, że

jest ono pochodzenia boskiego, posiada wielką siłę zobowiązującą, potrafi nawet ranić,

zawstydzać, karać człowieka. Naukę o sumieniu rozwinęli stoicy. Jeden z nich mówił: „ Nas

jako chłopców powierzali rodzice pedagogowi, abyśmy nie ponieśli szkody. Jako zaś mężów

dojrzałych oddaje nas Bóg w opiekę wrodzonemu sumieniu: zatem tej straży nie należy

lekceważyć, ponieważ w przeciwnym razie staniemy się niemiłymi Bogu oraz

nieprzyjaciółmi samych siebie”. Podobnie Cycero mówi, że żaden umysł ludzki nie jest

twórcą sumienia, żaden naród go nie ustanowił ani nie wymyślił, lecz jest ono pochodzenia

wiekuistego i ma podstawę w Boskim rozumie.

Pismo św. Stary Testament. Biblia zespala sumienie z duszą, a ściślej z „sercem”. „Serce”

oznacza w terminologii biblijnej wnętrze człowieka, jaźń ludzką. Otóż, według Biblii, we

wnętrzu zachodzi rozeznanie, jakby odczytanie moralno-religijnej wartości działania, a to z

kolei umożliwia podejmowanie osobistych decyzji i działań moralnie odpowiedzialnych. W

„sercu” więc jest źródło rozeznania pomiędzy dobrem a złem (por. Syr 37,17). Np. Salomon

modli się o mądrość serca, by mógł widzieć jako sędzia ludu, gdzie jest prawda i

sprawiedliwość (por l Krl 3, 9). Serce zaświadcza także o złu, zarówno przed zamierzonym

działaniem jak i po popełnieniu przewinień, (por. Ps 16, 7; Ps 50). Serce jest najściślej

powiązane z Bogiem. Jest to dar, który od Boga pochodzi i w swym działaniu jest od niego

zależny (por. Syr 17, 1-8). W sercu jest „oko Boże”. Może ono odejść od pewności sądów

Bożych i rozsądzić źle. Dlatego Biblia rozróżnia serce dobre, szczere (por. 2 Km 15, 17; Iż

38,3) i serce złe, przewrotne (por. Rdz 6,5; l Sm 17, 28) Serce jest sprawdzianem rzeczywistej

wartości człowieka, według niego ocenia go Bóg (l Krn 28, 9; Pwt 8, 2).

Nowy Testament jest kontynuacja nauki Starego Testamentu. Jezus uznaje, ze człowiek

może rozróżnić pomiędzy dobrem a złem (por. Łk 12, 54-57). Zarzuca faryzeuszom, że

chociaż „widzą”, co jest dobre i słuszne, odrzucają to (por. J 9, 41). Dopuszcza także

możliwość błędnego sumienia, zarówno zawinionego, jak i niezawinionego (por. J 16, 2)

Chrystus stwierdza, że to, „co plami człowieka” nie pochodzi z zewnątrz, ale z wnętrza, z

serca ludzkiego (por. Mt 15, 18-20; Mk 7, 21). Tam jest źródło zła, ale również skarbiec

Wykłady z etyki w biznes i administracji − Tarnów 2010

9

dobra (por. Łk 6, 45; Mt 12, 35). Św. Paweł posługuje się pojęciem „serca” oraz używa

terminu „sumienie”. Przy liczeniu się z wymaganiami miłości bliźniego należy zawsze iść za

pewnym sądem sumienia nawet wtedy, kiedy ono obiektywnie oceniać może błędnie (por. Rz

14,22-23; 1Kor 8,7-13; 10,25-29).

Średniowieczni myśliciele. W wiekach XII i XIII najbardziej zastanawiano się nad faktem

błądzenia sumienia oraz próbowano określić bliższy podmiot wewnętrzny rozpoznania dobra

i zła, które zaczęto nazywać synderezą. Twórcą tego pojęcia był Filip, kanclerz Uniwersytetu

Paryskiego (+1236). Uważał synderezę za władzę habitualną (trwałą), czyli jednocześnie za

władzę i sprawność działania. Syndereza nigdy się nie myli, nie da się jej przytłumić.

Aleksander z Hales w swojej nauce o sumieniu główny nacisk kładzie na jego charakter

sprawnościowy (habitus). Św. Bonawentura odróżnia synderezę od sumienia. Według niego

sumienie jest sprawnością rozumu praktycznego, wskazuje zasady moralne, wydaje sądy

moralne i w ten sposób kieruje postępowaniem. Św. Tomasz z Akwinu uważa synderezę za

wrodzoną sprawność rozumu praktycznego służącą do poznania pierwszych zasad moralnego

postępowania. Posiada ją każdy człowiek. Me może ona zbłądzić, jest niezmiennie

prawidłowa. Jest niezniszczalna „nieodłączna od istoty duszy”. Na podłożu synderezy

ujawnia się sumienie.

Współczesne próby interpretacji. Współcześnie uważa się, że jest to zjawisko złożone. Jest

to cały proces psychiczny związany z przygotowywaniem oceny moralnej i wydawaniem

odpowiedniego nakazu działania. Ten proces zakłada podmiotowe uzdolnienie, czyli pewne

podłoże psychiczne nazywane od czasów średniowiecza synderezą. Nie zamyka się tylko on

do wykonania czy niewykonania czynu, lecz trwa nadal w świadomości w postaci osądu -

aprobaty lub dezaprobaty. W tym ostatnim wypadku ujawnia się niekiedy jako bolesne

„wyrzuty sumienia”. Trzeba zatem traktować człowieka całościowo − nie tylko rozum czy

wola − ale łącznie wszystkie czynniki wpływające na osąd przez niego danego czynu.

Swoisty imperatywny, a więc wykluczający wszelka fakultatywność (dowolność) − przy

respektowaniu wolności człowieka − charakter sumienia każe odwołać się do natury ludzkiej,

a poprzez nią do transcendencji. Niektórzy próbują wyjaśnić sumienie przez wpływ na

człowieka środowiska społecznego, nacisku obyczaju, wychowania zamierzonego i

spontanicznego. Jest w tym część prawdy, gdyż sumienie podlega kształtowaniu, rozwija się,

wysubtelnia lub zamiera. Ale takie wyjaśnienie nie jest ostateczne. Uwzględniając wpływy

Wykłady z etyki w biznes i administracji − Tarnów 2010

10

trzeba uznać, że ostatecznie sumienie należy do natury człowieka. Można je wyjaśnić poprzez

antropologię.

Religijno-moralny charakter sumienia

Sumienie ukazuje moralną wartość działania i jednocześnie przemawia z siłą wyższego

autorytetu przez zachętę lub odrazę, wyrzut lub poczucie zadowolenia. Jest wiernym

świadkiem i jednocześnie sędzia. Jest to sąd autorytatywny, zobowiązujący, jakby narzucenie

zakazu lub nakazu, bez odbierania jednak swobody decyzji. Genezy głosu sumienia i jego

autorytatywnego charakteru trzeba upatrywać ostatecznie w Bogu. („Głos Boga w duszy”).

Sobór Watykański II stwierdził, że sumienie jest to „sanktuarium, w którym człowiek sam na

sam spotyka się z Bogiem” (KDK 16). Powyższe rozumienie sumienia ustawia je jako

zjawisko z istoty swej religijne, a więc nie tylko etyczne. Mówi się o „sercu”, „wnętrzu”

człowieka.

b. Pewność sumienia

Chodzi o pewność praktyczną. Pewność jest to stan umysłu, w którym uznaje się coś za

prawdę bez obawy pobłądzenia. Umysł nie waha się. Pewność jest skutkiem oczywistości

wewnętrznej lub zewnętrznej. Oczywistość wewnętrzna rodzi się z samej natury rzeczy,

narzucającej się umysłowi. Oczywistość zewnętrzna opiera się na autorytecie (Boskim lub

ludzkim).

Rodzaje pewności:

1. metafizyczna - jest to pewność absolutna. Opiera się na samej istocie pojęć, dlatego

wyklucza wszelką możliwość błędu.

2. fizyczna - ma za przedmiot prawa fizyczne, czyli stały sposób działania czynników

fizycznych. Wyklucza możliwość błędu w określonym porządku fizycznym.

3. moralna - ma za przedmiot prawa z dziedziny działania ludzkiego, np. każda matka kocha

swoje dziecko; człowiek uczciwy zawsze odda pożyczone pieniądze. Są to jednak prawa z

możliwością wyjątków − zdarza się, że matka porzuca swoje dziecko…

Zasada moralna: Do godziwego działania wystarcza pewność moralna. Nie godzi się działać

w stanie wątpliwości sumienia. Należy dążyć do urobienia sumienia pewnego.

Wykłady z etyki w biznes i administracji − Tarnów 2010

11

Sumienie wypaczone: skrupulackie, faryzejskie, powikłane

1. Sumienie skrupulackie, ciasne. Sprawia ono, że człowiek dopatruje się grzechu tam, gdzie

go nie ma albo niepotrzebnie powiększa jego wagę. Przeciwieństwem jest sumienie szerokie

(laksyzm), czyli takie, które nie wskazuje w ogóle na zło.

2. Sumienie faryzejskie. Jest jakby kombinacją sumienia szerokiego i ciasnego. Wyolbrzymia

się rzeczy drobne, małe a nie dostrzega ważnych obowiązków. Taka postawa jest często

zawiniona przyczynowo. Jest to skutek wytworzenia sobie fałszywego obrazu siebie.

3. Sumienie powikłane. Jest to najbardziej skomplikowana forma sumienia. Zasadniczo nie

obciąża ona człowieka. Człowiek żyjew ciągłych wątpliwościach i nie potrafi ich sobie

rozwiązać.

c. Istotne współczynniki formacji sumienia

W formacji sumienia można wyliczyć kilka czynników, które mają znaczący wpływ na

właściwe ukształtowanie i działanie sumienia. Wyliczymy skrótowo niektóre z nich.

1. Zdrowy rozsądek −zdrowy osąd i uczciwość zamierzeń.

2. Znajomość życia − wiedza, rozumienie ludzi, samowiedza i samokontrola. Doświadczenie

osobiste, cudze doświadczenie, podatność na cudze rady.

3. Trafna ocena sytuacji −zmysł rzeczywistości, ostrość obserwacji i sądu, bystra orientacja.

4. Zdolność patrzenia w przyszłość − planowanie przyszłości przezorność, oględność.

d. Etapy formacji sumienia

Zasadniczo wyróżnia się następujące:

1. Anomia: 1-2 rok życia, sumienie jeszcze nie funkcjonuje.

2. Heteronomia: do 10-12 roku życia, wpływ rodziców i rodziny na formowanie sumienia,

autorytet rodziców.

3. Socjonomia: od 10-12 roku do 18-20 − wpływ środowiska: szkoła, grupa rówieśnicza.

4. Autonomia: po 18-20 roku − formowanie osobistych osądów, wyborów; autonomiczność

decyzji.

Brak komentarzy
To jest jedynie podgląd.
3 wyświetlane ||| 3 wyświetlanych na 11 str.
Pobierz dokument