ana, Završni rad' predlog Ekonomski menadzment. Univerzitet u Beogradu

ana, Završni rad' predlog Ekonomski menadzment. Univerzitet u Beogradu

19 str.
1broj preuzimanja
1000+broj poseta
Opis
ana
20 poeni
poeni preuzimanja potrebni da se preuzme
ovaj dokument
preuzmi dokument
pregled3 str. / 19
ovo je samo pregled
3 prikazano na 19 str.
preuzmi dokument
ovo je samo pregled
3 prikazano na 19 str.
preuzmi dokument
ovo je samo pregled
3 prikazano na 19 str.
preuzmi dokument
ovo je samo pregled
3 prikazano na 19 str.
preuzmi dokument
Stručni rad Podjela preduzeća prema zadacima u reprodukciji

Stručni rad

Predmet : Poslovna ekonomija

Podjela preduzeća prema zadacima u reprodukciji

Stručni rad Podjela preduzeća prema zadacima u reprodukciji

2

Sadržaj

1. Uvod ............................................................................................................................... 3

2. Osnovne karakteristike preduzeća .................................................................................. 4

3. Preduzeće kao oblik reprodukcije u privredi.................................................................. 5

3.1. Preduzeće i organizacija ......................................................................................... 6

3.2. Sistemski koncept preduzeća .................................................................................. 7

3.3. Preduzeće kao mezoekonomski organizacioni sistem ............................................ 8

4. Veličina preduzeća ......................................................................................................... 9

4.1. Mala preduzeća ....................................................................................................... 9

4.2. Srednja preduzeća ................................................................................................... 9

4.3. Velika preduzeća ................................................................................................... 10

4.4. Povezivanje malih i velikih preduzeća ................................................................. 11

5. Oblici i vrste preduzeća u savremenim uslovima ......................................................... 12

5.1. Inokosno preduzeće .............................................................................................. 12

5.2. Društva lica ........................................................................................................... 12

5.3. Društvo kapitala .................................................................................................... 13

5.4. Zadruge kao oblik preduzeća ................................................................................ 14

5.5. Društveno preduzeće ............................................................................................. 14

5.6. Javno preduzeće .................................................................................................... 14

6. Vrste preduzeća prema djelatnostima u procesu reprodukcije ..................................... 15

6.1. Proizvodna preduzeća ........................................................................................... 15

6.2. Trgovinska preduzeća ........................................................................................... 16

6.3. Uslužna preduzeća ................................................................................................ 16

7. Velika preduzeća i poslovni sistemi ............................................................................. 17

7.1. Korporacije ........................................................................................................... 17

7.2. Holding preduzeća ................................................................................................ 17

Zaključak ............................................................................................................................. 18

Literatura ............................................................................................................................. 19

Stručni rad Podjela preduzeća prema zadacima u reprodukciji

3

1. Uvod

Privreda ne može da postoji bez preduzeća. U privredama koje su predhodile robno

- novčanoj, domaćinstva su, uglavnom, bila samodovoljna, odnosno proizvodila za sebe.

Ali ovakav način proizvodnje nije bio efikasan. Društvo je ostalo bez prednosti

specijalizacije, a domaćinstva bez prednosti koje donosi razmjena. Preduzeća su nastala

kada su domaćinstva prestala da budu samodovoljna i kada su počela da proizvode za

drugog, odnosno za razmjenu. Preduzeća nastaju sa pojavom tržišne privrede, kada su

domaćinstva počela da se specijalizuju u jednu vrstu proizvodnje i da svoje proizvode

razmjenjuju na tržištu.

Svako preduzeće je organizacija ljudi i sredstava, koji imaju zajednički cilj.

Nezavisno od toga da li preduzeće teži ostvarivanju profita ili funkcioniše kao neprofitno

orijentisano, osnovni razlog nastanka i postojanja preduzeća je povećanje efikasnosti.

Preduzeće predstavlja najefikasniji oblik organizacije privredne aktivnosti i zato je

preduzeće osnovna institucija svake tržišne privrede.

Postoji niz različitih definicija i koncepata preduzeća. Oni se mijenjaju u skladu sa

usavršavanjem i razvojem znanja o preduzeću i promjenama koje doživljavaju preduzeća u

praksi. Preduzeće se definiše na sledeći način: Preduzeće je organizacija koja ima formu

istrukturu, u kojoj se vrši transformacija ulaza i izlaza, sa ciljem da se ostvari

profit.Preduzeće je tržišna institucija, što znači da postoji samo u tržišnim privredama, gdje

se alokacija resursa obavlja u skladu sa ponudom i tražnjom, osnovnim ekonomskim

zakonom.

Preduzeća su oduvijek bila i ostala osnovni pokretač društva, ekonomije i

civilizacije. Bez njih, kompletan proces razvoja ljudskog društva u cjelini bio bi doveden u

pitanje. Samo preduzeće po sebi je organ koji stalno evoluira, mjenja se, razvija,

prilagođava novonastalim situacijama. Sposobnost preduzeća da se prilagođava tržišnim

zakonima, unaprijed određuje njegovu uspješnost i dalji opstanak na vječitom bojištu koje

zovemo tržište.

Stručni rad Podjela preduzeća prema zadacima u reprodukciji

4

2. Osnovne karakteristike preduzeća

Preduzeće je oblik organizovanja privrednih aktivnosti i djelatnosti čiji je zadatak

da obavlja određene funkcije u procesu društvene reprodukcije.

Osnovne karakteristike preduzeća su :

predstavlja posebnu organizacionu cjelinu, obavlja određenu funkciju, djelatnost u privredi, ima ekonomsku i pravnu samostalnost i subjektivitet.

U svom poslovanju preduzeće se mora pridržavati zakonskih propisa i drugih pravnih

normi koje propisuje država. Preduzeće egzistira u određenom organizcionom obliku i

unutrašnje odnose djelova uređuje na načelima organizacije rada. Upravljanje i

rukovođenje procesom rada, takođe, se zasniva na usvojenim načelima organizacije rada.

Ekonomska i pravna samostalnost su značajne odrednice preduzeća u tržišnoj

privredi. Bitna obilježja te samostalnosti ogledaju se u :

donošenju planova i programa, samostalnom donošenju i vođenju poslovne politike, slobodnom ugovaranju poslova, slobodnom utvrđivanju cijena svojih proizvoda ili usluga, raspodjeli ostvarenih rezultata poslovanja, imovinskoj samostalnosti, slobodnom udruživanju i povezivanju sa drugim ekonomskim i

neekonomskim subjektima.

Da bi moglo obavljati svoje poslovne fnkcije, preduzećee mora raspolagati

određenim sredstvima i zaposlenima. Materijalnim komponentama preduzeće raspolaže po

svom nahođenju i u skladu sa svojim ekonomskim interesima. U procesu donošenja

upravljačkih i drugih odluka, preduzeće mora poštovati zakonske propise koji regulišu

privrednu aktivnost. Ono posluje po pravilima i načelima poslovnog morla, i zavisi od

okruženja u kome radi.

Ekonomski i pravni subjektivitet preduzeća realizuje se preko:

žiro-računa preduzeća, preko koga se obavljaju sve finansisko-imovinske transakcije,

poslovne knjige koje je svako preduzeće dužno da vodi i koje su svojevrsni oblik kontrole poslovanja i ekonomske autonomije preduzeća,

opštih akata preduzeća: ugovor o osnivanju, statut i pravilnici, koje preduzeće samoatalno donosi i u okviru kojih regulišesvoj unutrašnji

poslovni i pravni život.

Ciljeve preduzeća, sačinjavaju raznovrsni ekonomski i neekonomski ciljevi.

Definisanje ciljeva preduzeća mora da odrazi suštinu i raznovrsnost njegovog bića kao

složenog ekonomskog organizma. Ono mora da uzme u obzir sve aspekte njegovih internih

i eksternih međuodnosa koji određuju njegovo ukupno ponašanje i poziciju na tržištu.

Stručni rad Podjela preduzeća prema zadacima u reprodukciji

5

3. Preduzeće kao oblik reprodukcije u privredi

Komponente preduzeća kao oblika društvene reprodukcije su:

zaposleni u preduzeću, sredstva preduzeća, organizaciona struktura preduzeća.

Zaposleni u preduzeću

Zaposleni u preduzeću su svi, bez obzira na funkciju koju obavljaju i radno mjesto

na kome se nalaze. Njihovi međusobni odnosi definisani su zadacima i organizacijom i

usklađeni kvalitativno, kvantitativno i vremenski.

Sredstva preduzeća

Preduzeće raspolaže sredstvima kao nužnom komponentom svoga rada i

poslovanja. Obim i struktura sredstava izražavaju kvalitativnu us-klađenost i odnos

pojedinih vrsta i oblika sredstava. Na primer, odnos osnovnih i obrtnih sredstava, novčanih

i robnih oblika sredstava – izraz je vrste preduzeća, njegove veličine i zadataka.

Kvantitativna pak usklađenost sredstava izraz je odnosa između sredstava i zadataka

preduzeća u okviru njegove djelatnosti. Ukoliko su sredstva i zadaci preduzeća usklađeni,

nema neizvršenih zadataka, odnosno neiskorišćenih sredstava.

Sredstva preduzeća mogu biti predimenzionirana u odnosu na zadatak. U tom

slučaju dio sredstava ostaje van funkcije neiskorišćen. Nedovoljnost sredstava u odnosu na

zadatak uslovljava neizvršavanje dijela zadataka preduzeća. Time se ciklus reprodukcije

produžava i, čak, ugrožava. Stoga je dinamička usklađenost zadataka i sredstava jedan od

uslova uspješnosti postojanja i poslovanja preduzeća. Ta usklađenost se obezbjeđuje

efikasnošću finansijske funkcije preduzeća.

Organizaciona struktura preduzeća

Zadaci preduzeća izvršavaju se primjenom principa tehničke podjele rada.

Primjenom tog principa, ukupan zadatak preduzeća se razlaže na zadatke djelova

preduzeća i pojedince, članove radnog kolektiva. Realizacijom pojedinačnih zadataka

preduzeća obezbjeđuje se i njegova ukupna reprodukcija.Usklađivanje komponenata –

faktora proizvodnje u radnom procesu, vrši se pomoću organizacije rada. 1

Organizacija rada je usklađivanje ljudskih i materijalnih komponenata proizvodnje

u svrhu postizanja najvećeg učinka, s najmanjim utroškom ljudskog rada i sredstava.

U okviru preduzeća usklađivanje znači uspostavljanje određenih optimalnih odnosa

između sredstava za rad, predmeta rada i radne snage. Organizacija rada ne predstavlja

mehaničko uspostavljanje odnosa između raspoloživih komponenata preduzeća. Ona

1 Prisutne su raznovrsne definicije organizacije rada u zavisnosti od ciljeva organizacije. Npr. „organizacija rada bi

semogla definisati kao svesna delatnost čoveka kojom se usklađuju svi činioci proizvodnje radi postizanja optimalnih re-

zultata rada proizvođača“ (dr Mijo Novak, „Organizacija rada u socijalizmu“, „Informator”, Zagreb 1998. str. 29).

Stručni rad Podjela preduzeća prema zadacima u reprodukciji

6

obezbjeđuje njihovo povezivanje i usklađivanje prema postavljenim ciljevima organizacije

preduzeća.

Slika 1. Šematski prikaz organizacije rada preduzeća

Organizovanje tehnološki utvrđenog procesa rada vrši se u okviru organizacione

strukture preduzeća. Ona obuhvata sve komponente preduzeća, njihove međusobne odnose

i veze.Usklađivanje procesa rada vrši se raščlanjivanjem komponenata radnog procesa na

pojedinačne djelove i povezivanjem tih djelova u jedinstveni sistem radnog procesa.

Tako se proces rada u preduzeću raščlanjuje na pojedinačne zadatke izvršilaca, sve

do radnih operacija, a zatim se ti, pojedinačni zadaci i operacije, koordinacijom povezuju u

efikasan sistem rada preduzeća. Od djelotvornog i uspješnog funkcionisanja organizacije

zavisi uspjeh rada preduzeća u cjelini.

Organizaciona struktura prati proces rada i odlučivanja u preduzeću i zavisi od toga

da li je preduzeće centralizovano ili decentralizovano.

3.1. Preduzeće i organizacija

Preduzeće ostvaruje ekonomske i društvene zahteve i ciljeve u okviru odgovarajuće

organizacije. Ono funkcioniše usklađivanjem zahtjeva društva, samog preduzeća i radnog

kolektiva (zaposlenih).

Slika 2. Uslovljenost organizacije

Stručni rad Podjela preduzeća prema zadacima u reprodukciji

7

Ciljevi preduzeća ne mogu se efikasno ostvariti bez adekvatne organizacije, a sama

organizacija nema svrhe bez odgovarajućih rezultata.

Organizacija doprinosi ostvarivanju ekonomskih ciljeva i rezultata preduzeća time

što obezbeđuje skladan odnos i racionalno angažovanje svih komponenata – faktora

preduzeća. Promjene na komponentama zahtjevaju stalnu aktivnost organizatora i

menadžera i primjenu elastičnih organizacionih metoda. Kao funkcionalna cjelina,

organizacija obuhvata zaposlene, njihove međusobne odnose, materijalne činioce

proizvodnje i sistem njihovih međuodnosa. Organizaciono posmatrano, preduzeće

predstavlja skup komponenata (materijalnih i ljudskih) između kojih i unutar kojih postoje

odnosi organizovani radi postizanja ekonomskih i drugih ciljeva. Odavno je u teoriji i

praksi napuštena koncepcija jednog cilja preduzeća i prihvaćen je pristup većeg broja

ciljeva i to ne samo ekonomske prirode.

Ovo je razumljivo jer preduzeće predstavlja i ekonomsku i neekonomsku

(društvenu) organizaciju. Kvantitativno izražavanje svih ciljeva preduzeća je često

nemoguće jer su oni različite prirode, i ne mogu se uvek kvantifikovati.Ostvarivanjem

ciljeva preduzeća ostvaruju se i društveni ciljevi. Promjene karakteristika i organizacione

strukture preduzeća uslovljene su promjenama cjelokupne društvene strukture i osnova na

kojima ona počiva. U tom smislu društvena osnova preduzeća je promjenljiva i u funkciji

je promjena društvenih odnosa. Društveni faktori, dakle, bitno opredjeljuju definisanje,

strukturu i ciljeve organizacije preduzeća. Taj uticaj ogleda se u odnosima ljudi i njihovim

međuodnosima, motivaciji, ulogama u procesu rada u preduzeću. Razvoj tehničke osnove

društva, nauke i tehnike s druge strane uslovljava promjene preduzeća i organizacije. Taj

razvoj zahtjeva stalno adaptiranje strukture preduzeća savremenim kretanjima razvoja

automatizacije i informatike. Razvojem ovih procesa preduzeće je u funkciji tehničke

podjele rada i savremenih procesa i mora pratiti zahtjeve tehničke podjele rada. U tom

smislu, tehnička osnova preduzeća je konstantna.

3.2. Sistemski koncept preduzeća

Sistemeki prilaz omogućava sagledavanje karakteristika modela preduzeća i

njegovo funkcionisanje. Preduzeće je sistem sastavljen od djelova podsistema. Preduzeće

je jedinstvena poslovna i upravljačka cjelina sastavljena od relatino nezavisnih djelova i

struktura. Kroz ulazne veze, preduzeće prima energiju informacije od poslovnog

okruženja, a preko izlaznih veza prima energiju i informacije drugih sistema u okruženju.

Preduzeće posluje po ekonomskim zakonima i principima. Ono ima karakteristike

funkcionalnog ekonomskog sistema.Njegove aktivnosti se zasnivaju na zakonima tržišta i

principu ostvarenja dobiti, kao osnovni motiv za ostvarivanje poslovnih rezultata.

Preduzeće je organizacioni sistem koji ostvaruje unaprijed postavljene ciljeve.

Preduzeće se i organizuje radi ostvarenja ciljeva i zadataka. Zaposleni u preduzeću, poslovi

i zadaci se međusobno povezuju tako da predstavljaju cjelinu.

Preduzeće je dinamički sistem, podložan stalnim promjenama. Preduzeće se

mijenja prema uticajima i zahtjevima funkcionalnog okruženja (država, tržište, kupci,

dobavljači, tehnologija i sl.).

Stručni rad Podjela preduzeća prema zadacima u reprodukciji

8

Klasična centralizovana preduzeća imaju hijerarhijsku strukturu upravljanja i

rukovođenja. Decentralizovani procesi odlučivanja i upravljanje putem kapitala

podrazumjevaju takvu organizacionu strukturu u kojoj djelovi preduzeća imaju punu

poslovnu, ali i razvojnu autonomiju. Efikasnost preduzeća je najčešće uslovljena i nivoom,

odnosno procesima centralizacije, odnosno decentralizacije.

3.3. Preduzeće kao mezoekonomski organizacioni sistem

Organizacija rada u procesu društvene reprodukcije koja djeluje između

makroekonomske strukture društva i mikroekonomskih struktura pojedinaca – javlja se kao

specifični, srednji ekonomski organizacioni sistem – mezoekonomski organizacioni sistem.

Taj sistem se javlja u obliku preduzeća. Sa organizacionog aspekta preduzeće je, kao

mezoekonomski sistem, skup ljudi i sredstava između kojih se, u dinamici njihovih poslova

i u procesu društvene reprodukcije, formiraju i razrešavaju određeni odnosi i ostvaruju

određeni ciljevi. Međusobni odnosi (ljudi) i sredstava organizovani na način kojim se

obezbjeđuje ostvarenje cilja preduzeća kao međuekonomskog sistema – čine strukturu tog

preduzeća kao sistema.

Stručni rad Podjela preduzeća prema zadacima u reprodukciji

9

4. Veličina preduzeća

Značajna odrednica ekonomije svakog preduzeća je i njegova veličina. U

ekonomici i praksi preduzeća koriste se različiti kriterijumi i metode za rangiranje

preduzeća. Kao kriterijum veličine preduzeća obično se uzimaju: broj zaposlenih,

vrijednost uloženog kapitala, obim proizvodnje i prodaje . Za efikasnost svake nacionalne

privrede je bitno da u njenoj strukturi postoji uravnotežen odnos između broja velikih,

srednjih i malih preduzeća koja se međusobno dopunjavaju. Velika preduzeća su nosioci i

glavni činioci tehnološkog razvoja i ekonomskog rasta privrede. S druge strane, mala

preduzeća predstavljaju sinonim preduzetništva i njima se u savremenoj privredi poklanja

posebna pažnja.

4.1. Mala preduzeća

Ova preduzeća imaju mali obim poslovanja, mali uloženi kapital i mali broj

zaposlenih radnika. Ona se strukturno uklapaju u privredni prostor koji nisu pokrila velika i

srednja preduzeća i obavljaju i poslove za koje nisu zainteresovana, ili koji nisu profitabilni

za veća preduzeća. Mala preduzeća po pravilu, osniva pojedinac, preduzetnik, koji je

istovremeno vlasnik i menadžer preduzeća. On samostalno donosi sve odluke koje se

odnose na poslovanje i snosi rizik poslovanja svoga preduzeća. Malo preduzeće karakteriše

relativno nizak stepen specijalizacije poslova, upravljačkih i poslovnih funkcija. Poslovi

malog preduzeća su, po pravilu, lokalnog karaktera sa stanovišta tržišta i zaposlenosti. Broj

zaposlenih u malom preduzeću varira od jedne oblasti do druge. Najveći broj malih

preduzeća osniva se i posluje u oblasti maloprodaje, velikoprodaje i u sektoru usluga.

Danas oko jedne trećine malih firmi posluje u sferi usluga, a oko jedne četvrtine radi u

trgovini na malo. Visok stepen tržišne fleksibilnosti i niski fiksni troškovi predstavljaju

značajnu odrednicu i komparativnu prednost malih preduzeća. Ona su često i izvor

inovacija i kao takva doprinose ubrzanijem razvoju privrede. Mala preduzeća imaju

izuzetno značajnu ulogu u lokalnom i regionalnom razvoju jedne zemlje. Ona su često

glavni izvor nove zaposlenosti i inovativnosti. Bitna prednost malih preduzeća takođe je

jednostavnost, brzina i elastičnost u donošenju odluka, koje najčešće zavise od jednog ili

nekoliko glavnih menadžera preduzeća. Jedan od najvećih problema malih preduzeća je

nedostatak potrebnog kapitala. Jedan od uzroka brzog prestanka malih preduzeća je i

bankrotstvo velikih korporacija sa kojima su male firme povezane sistemom ugovornih

odnosa. Kao uzroci brzog zatvaranja malih preduzeća navode se i nedostatak znanja,

sposobnost i iskustva u upravljanju od strane vlasnika preduzeća koji su istovremeno i

njegovi menadžeri.

4.2. Srednja preduzeća

Preduzeća srednje veličine imaju između 100 i 300 zaposlenih. Nalaze se na

prelazu između malih i velikih. Preduzeća srednje veličine imaju određene sličnosti i sa

malim i velikim preduzećima. Prednosti srednjih preduzeća u odnosu na velika su u većoj

Stručni rad Podjela preduzeća prema zadacima u reprodukciji

10

fleksibilnosti i reagibilnosti na tržišne i tehnološke promjene, kao i bolje i efikasnije

korišćenje raspoloživih resursa. Podjela rada i kooperacija su značajno razvijene u ovim

vrstama preduzeća. Srednja preduzeća karakteriše relativno visok stepen specijalizacije

poslova i zaokruženost radnog i tehnološkog procesa. Visok stepen specijalizacije

poslovnih funkcija u preduzeću srednje veličine dovodi do povećanja ukupne efikasnosti

preduzeća. Primjena nauke i savremenih dostignuća tehnike i tehnologije kod ovih

preduzeća veća je nego kod malih preduzeća, ali i znatno manja nego kod velikih

preduzeća. Srednja preduzeća su obično preovlađujuća u strukturi privrede jedne srednje

ekonomski razvijene zemlje.

4.3. Velika preduzeća

Velika preduzeća raspolažu velikim obimom kapitala i pokrivaju velika tržišta. Ove

pokazatelje prati i veći broj zaposlenih. Obim i obuhvat poslova su veliki i raznovrsni, a

proizvodnja ili promet imaju masovni karakter. Ona su u mogućnosti da raspolažu

najmodernijom opremom i da prednjače u inovacijama. Veliko preduzeće ima značajan

uticaj na tržište i tržišna kretanja, što je pokazatelj njegove tržišne moći. Pravilo je da

veliko preduzeće, zahvaljujući prednostima ekonomije obima i efektima obima kapitala i

tržišne moći, obezbjeđuje i veći obim profita. U okviru grupe velikih preduzeća posebno se

ističu tzv. multinacionalna preduzeća koja imaju lidersku poziciju na međunarodnom

tržištu. Multinacionalna preduzeća imaju centralizovano vlasništvo kapitala u matičnoj

kompaniji. Za razliku od ovih preduzeća, transnacionalne kompanije imaju centralizovano

vlasništvo kapitala u domicilnoj državi i veoma decentralizovanu organizacionu strukturu u

većem broju država. Multinacionalna i transnacionalna preduzeća (kompanije) danas

proizvode više od polovine ukupne savremene industrijske proizvodnje. Ona vrše

odlučujući uticaj na tržišna kretanja i razvojne pravce savremene industrije i tehnologije.

Ova preduzeća su nosioci procesa globalizacije u svetskoj privredi i vrše odlučujući uticaj

na njene tokove. U velika preduzeća spadaju i tzv. preduzeća globalnog karaktera. Ova

preduzeća svoje poslovanje i razvoj zasnivaju na potrebama tražnje u svetskim, globalnim

okvirima i granicama, stavljajući u drugi plan nacionalne potrebe.

Savremeno poslovanje prate sve složeniji oblici organizacije, povezivanja i

udruživanja kapitala i resursa. U složene oblike organizacije i udruživanja spadaju:

koncerni, karteli, trustovi i konglomerati.

U okviru koncerna, kao složenog preduzeća, udružene kompanije zadržavaju svoju

pravnu samostalnost. U okviru koncerna se obično stvara „lanac filijala“, odnosno

preduzeća koja zavise od koncerna i koja su kontrolisana u pogledu vođenja poslovne

politike, finansija i strategije razvoja.

Kartele najčešće formiraju manja preduzeća, kao odbrambeno sredstvo i

organizacioni mehanizam zaštite od monopola i konkurencije velikih preduzeća. Oni

koriste tržišne mehanizme uticaja na cijene (karteli cijena), vrše podjelu tržišta radi

njegovog kontrolisanja i jačanja pojedinačnog uticaja (karteli područja) ili, pak, svoje

ciljeve ostvaruju balansiranjem ponude i tražnje (karteli kvota proizvodnje).

Stručni rad Podjela preduzeća prema zadacima u reprodukciji

11

Trustovi su složeni oblici udruživanja, uglavnom sa karakteristikama koncerna. U

okviru trustova se vodi jedinstvena politika cijena, čime se podstiču produktivniji

proizvođači i konkurentnost u okviru članova trusta.

Konglomerati su složeni oblici organizovanja preduzeća formirani na osnovu koncentracije

kapitala i proizvodnje. Konglomerati objedinjuju različite vrste delatnosti i funkcije. Veliki

konglomerati, koji objedinjuju različite delatnosti, po pravilu imaju monopolski položaj.

4.4. Povezivanje malih i velikih preduzeća

Koncentracija proizvodnje u savremenim uslovima se vrši na način da velike

kompanije odgovarajućim sredstvima i metodama poslovno i trajnije vezuju za sebe

pravno samostalna mala specijalizovana preduzeća. Rast proizvodne specijalizacije dovodi

do oslobađanja velikih kompanija, sa masovnom proizvodnjom od proizvodnje proizvoda i

djelova u malim serijama i neposrednog, direktnog opsluživanja potrošača. Zahvaljujući

tim procesima, dolazi do masovnije privredne integracije malih i velikih prduzeća Velikim

kompanijama često ne pogoduje organizovanje usko specijalizovane proizvodnje, koja

unosi suviše veliku raznovrsnost u njihov asortiman proizvodnje. Time se komplikuju

upravljački procesi, a kadrovski i tehnički resursi „ravlače“ na rešavanje brojnih i često

manje značajnih poslova. Usled toga se dio proizvodnog programa velikih kompanija

povjerava malim preduzećima, specijalizovanim za proizvodnju jednog ili nekoliko

proizvoda ili djelova, koji se zatim komponuju i isporučuju krajnjim potrošačima. Osnovnu

proizvodnju malih preduzeća pri tome čine djelovi, sklopovi, poluproizvodi ili proizvodi

pojedinih faza tehnološkog procesa, kao i operacije na montaži proizvoda.

Na taj način sistem vezivanja male za krupnu proizvodnju postao je jedna od

karakteristrika organizacione strukture savremene industrije. U toj podjeli rada, velika

preduzeća u kojima je koncentrisana proizvodnja osnovnih vidova proizvoda i najvažnije

faze tehnoloških procesa, ostavljaju značajno mjesto za djelovanje i rad većeg broja malih

preduzeća, stupajući sa njima u čvrste i dugoročnije poslovne veze. Među savremenim

oblicima povezivanja velikih i malih preduzeća, naročito u oblasti proizvodnjue,

karakterističan je ugovorni sistem. On predstavlja dugoročni ugovorni odnos između velike

kompanije koja proizvodi velike količine proizvoda i mnoštva manjih preduzeća koja rade

na osnovu detaljne specijalizacije i specifikacije ili proizvode u relativno malim serijama.

Pri tome se ugovorom o isporuci precizno određuju kvalitet roba ili usluga, cijena, rokovi i

količine isporuka.U ugovorima se može predvidjeti i pružanje pomoći u organizaciji

upravljanja, obuci zaposlenih, korišćenju rezultata naučnih i tržišnih istraživanja i sl.

Skoro svako veliko preduzeće naročito u djelatnostima sa masovnom proizvodnjom u

većoj ili manjoj mjeri se koristi uslugama specijalizovanih preduzeća Razvoj

specijalizacije i kooperacije čine malu privredu i mala preduzeća sastavnim dijelom krupne

proizvodnje, čime se povećava i njihova uloga u povećanju efektivnosti društvene

reprodukcije.

Stručni rad Podjela preduzeća prema zadacima u reprodukciji

12

5. Oblici i vrste preduzeća u savremenim uslovima

Tržišni uslovi u kojima se savremena preduzeća osnivaju i posluju, uslovljavaju

raznovrsne pravne oblike organizacija preduzeća. Praksa brojnih zemalja ustrojila je

sledeće institucionalne oblike preduzeća:

inokosna preduzeća, društva lica, društva kapitala, i zadruge.

Ova podjela označava grupisanje preduzeća po specifičnim karakteristikama

njihove sadržine. Aktuelna zakonska regulativa u Srbiji i Crnoj Gori, novim zakonom o

preduzećima uvodi i razrađuje sledeće oblike preduzeća.

privredno društvo, društveno preduzeće, javno preduzeće.

5.1. Inokosno preduzeće

Predstavlja najjednostavniji oblik i pravnu formu preduzetničkog organizovanja u

privredi. To je preduzeće koje osniva, oganizuje proces rada i kojim upravlja pojedinac,

vlasnik. On ulaže kapital u inokosno preduzeće i vodi ga kao svoj sopstveni biznis.

Prednosti inokosnog preduzeća su u visokoj motivisanosti za profit (dobit),

efikasnosti kontrole i efikaasnom menađmentu. Nedostatak je u visokom riziku za vlasnika

preduzeća. Inokosna preduzeća su najbrojnija u razvijenim zemljama.

5.2. Društva lica

Predstavljaju oblik organizovanja u koje se udružuju dva ili više lica radi

ostvarivanja određenih zajedničkih ciljeva. Društva lica se nazivaju još i partnerska ili

ortačka društva. Njih sačinjavaju i osnivaju partneri, a ne pojedinačni vlasnici. U praksi se

društva lica javljaju kao:

javno trgovačko ili ortačko društvo, komanditno društvo.

Ortačko društvo: Ortakluk ili partnerstvo je forma poslovne organizacije u koju se

udružuju dva ili više partnera. U praksi razvijenih zemalja postoje uglavnom dvije vrste

ortačkih društava :

javno ortačko društvo, tajno ortačko društvo.

Stručni rad Podjela preduzeća prema zadacima u reprodukciji

13

U javnom ortačkom društvu partneri su poznati, a u tajnom naajčešće nisu poznati

javnosti. Oni su poznati samo članovima društva.

Komanditno društvo je u tržišnj privredi uobičajeni oblik organizacije preduzeća

kao društva lica. U ovom društvu bar jedan ortak ne odgovara neograničeno i solidarno za

obaveze prema povjeriocima društva, već ograničeno, i to u visini njegovog uloga u

društvu. Postoji više prednosti koje upućuju preduzeća da se organizuju u ovu pravnu

formu: poreske pogodnosti, ograničenje odgovornosti (jemstva) i nezavisnost poslovodstva

od promjene ortaka i sl.

5.3. Društvo kapitala

Se bitno razlikuje od društva lica. Kod ovih društava je dominantan kapital, koji se

nalazi u prvom planu pri njihovom osnivanju. Pošto ulagači sredstava nisu bitni za ovu

vrstu preduzeća, to su ulozi u ovim društvima lako prenosivi.Ova društva se dijele na:

akcionarsko društvo, društvo sa ograničenom odgovornošću, komanditno društvo na akcije.

Akcionarsko društvo se može definisati kao preduzeće koje osniva jedno ili više

pravnih, odnosno fiičkih lica, pod zajedničkom firmom, radi obavljanja određene

djelatnosti. Osnovna glavnica (kapital) tog preduzeća je definisana i podeljena na akcije

određene nominalne vrijednosti. Upravljanje akcionarskim društvom vrše odgovarajući

organi koje po pravilu čine:

skupština društva (ili skupština akcionara), upravni odbor, nadzorni odbor i direktor.

Društvo sa ograničenom odgovornošću je privredno društvo koje radi obavljanja

privredne djelatnosti osnivaju pravna ili fizička lica sa unaprijed utvrđenom osnovnom

glavnicom i sa razlikom članova za poslovanje drušva do visine svog uloga u njemu.

Dobit društva se po pravilu dijeli među članovima srazmjerno udjelima, što važi i

za gubitak.

Komanditno društvo na akcije je kombinacija komanditnog i akcionarskog društva.

Ortaci su i akcionari društva tako da svojim ulozima učestvuju u osnovnom kapitalu

društva podjeljenom na akcije, bez lične odgovornosti za obaveze društva.

Stručni rad Podjela preduzeća prema zadacima u reprodukciji

14

5.4. Zadruge kao oblik preduzeća

Zadruge su, društva koja se formiraju udruživanjem članova sa ciljem da se njihovo

poslovanje podstiče i pospješuje zajedničkim preduzetništvom. U praksi oni čine male,

srednje, ponekad i veće poslovne sisteme.

Karakteristike zadruga su:

ravnopravno članstvo, učešće svih zadrugara u organima zadruge, neprofitni karakter udruženja.

5.5. Društveno preduzeće

Društveno preduzeće je preovlađujući oblik organizovanja u jugoslovenskoj

privredi poslednjih decenija. Ono je opredjeljeno društvenim kapitalom kiji je podjeljen na

akcije određene nominalne vrijednosti.

Neefikasnost i neracionalnost često vode slabljenju konkurentske pozicije ovih

preduzeća na tržištu u odnosu na druge vrste preduzeća, organizovanih kao društva lica ili

društva kapitala.

5.6. Javno preduzeće

Javna preduzeća spadaju u grupu državnih preduzeća. Osnivaju se u oblastima od

posebnog interesa za državu i sa državnim kapitalom.

Stručni rad Podjela preduzeća prema zadacima u reprodukciji

15

6. Vrste preduzeća prema djelatnostima u procesu

reprodukcije

Poredopštih uslova i klasifikacije preduzeća, određenih zakonskom regulativom,

preduzeća se mogu klasifikovati i prema ulozi i funkcijama u procesu reprodukcije. Jedna

od poznatih i prihvaćenih podjela preduzeća je na:

proizvodna preduzeća, trgovinska preduzeća, uslužna preduzeća.

6.1. Proizvodna preduzeća

Proizvodna preduzeća se organizuju prema tehnološkim funkcijama u zaokruženom

procesu rada. Tržište ovih preduzeća su proizvodne aktivnosti. U ovoj vrsti preduzeća,

njegovi tehničko-tehnološki zaokruženi djelovi , mogu obavljati određene poslovne

funkcije za cjelinu preduzeća.

Proizvodna preduzeća se dalje mogu diferencirati prema specifičnim

karakteristikama njihove djelatnosti na:

industrijska preduzeća, građevinska preduzeća, poljoprivredna preduzeća, ekstraktivna i rudarska preduzeća…

Industrijska preduzeća su privredni subjekti koji obavljaju djelatnost prerade

materijala koristeći specijalna sredstva za rad, tehnološke postupke zasnovane na naučnim

saznanjima i uz specijalizovan i visokostručan kadar.

Poljoprivredna preduzeća se bave gajenjem biljnih kultura i domaćih životinja i

primarnom preradom ratarskih i stočarskih proizvoda. U njihovim sastavima pretežno su

stručnjaci poljoprivredne struke.

Šumarska preduzeća se bave uzgojom i eksploatacijom šuma.

Građevinska preduzeća obavljaju proces rada izgradnjom stambenim i poslovnih

zgrada, puteva, mostova i brojnih drugih objekata. Njihova sredstva za rad su uglavnom

prenosiva i pokretna.

Saobraćajna preduzeća obavljaju privrednu djelatnost prevoza robe, putnika,

pisama, paketa, uspostavljanja telefonskih i drugih veza među ljudima. Sredstva za rad su

im uglavnom vozila i koriste velike saobraćajne sisteme.

Zanatska preduzeća su privredni subjekti koji prerađuju materijal u različite

proizvode uz korišćenje jednostavne opreme i jednostavnih tehnoloških postupaka sa

zaposlenima nižeg stepena kvalifikovanosti.

Stručni rad Podjela preduzeća prema zadacima u reprodukciji

16

6.2. Trgovinska preduzeća .

Ova preduzeća imaju za zadatak realizovanje funkcije robnog prometa u

reprodukciji. Struktura rada u ovim preduzećima, uslovljena je veličinom i karakterom

tržišta, djelovanjem konkurencije, strukturom stanovništva i dr.

Zbog svojih izraženih tržišnih karakteristika, ova preduzeća imaju razvijene

marketing aktivnosti, metode propaganda i promocije proizvoda. U okviru ovih preduzeća

se odvijaju finansijski poslovi, kao i poslovi novčanog prometa. Važno za ova preduzeća je

to da su ona pod stalnim uticajem promjene tržišta, što može rezultovati da ovakvo

preduzeće gubi samostalnost i stabilnost, pa je, kao takvo, preduzeće primorano da razvija i

usvaja nove metode tehnika prodaje, propagande i promocije proizvoda.

6.3. Uslužna preduzeća

Ova preduzeća se osnivaju i funkcionišu u tzv. tercijarnom sektoru – sektoru

usluga. On obuhvata širok spektar uslužnih preduzeća raznih delatnosti:

osiguranja, bankarstva, zanatstva, ugostiteljstva, intelektualnih usluga, nekretnina i sl.

Karakteristika uslužnih preduzeća je fleksibilnost i specijalizacija za određene

poslove. Uslužna preduzeća su, po pravilu, mala preduzeća, sa manjim brojem zaposlenih.

Ona takođe spadaju među najbrojniju vrstu preduzeća u savremenoj tržišnoj privredi.

Najčešće se organizuju kao ortačka i komanditna društva i društva sa ograničenom

odgovornošću. Prisutna su i jednopersonalna uslužna preduzeća.

Stručni rad Podjela preduzeća prema zadacima u reprodukciji

17

7. Velika preduzeća i poslovni sistemi

7.1. Korporacije

Najčešći oblici organizovanja velikih poslovnih sistema u svetu su korporacije. U

privredama razvijenih zemalja one su dominantni oblik i forma organizovanja preduzeća.

Korporacije najčešće čine velika preduzeća (kompanije), ali i multinacionalne i

transnacionalne kompanije. Američke multinacionalne korporacije se javljaju i kao najveća

globalna preduzeća u svetskoj privredi. Osnovni cilj korporacija je tržišno poslovanje i

ostvarivanje profita. Većina korporacija je u privatnom vlasništvu. U korporacijama je

razgraničeno vlasništvo nad kapitalom od upravljanja preduzećem. Korporacije vode dobro

plaćeni menadžeri i eksperti, motivisani visokim zaradama. Prednosti korporacija su

veoma značajne. U jednu od njih spada to što vlasnici korporacije, koji poseduju njene

akcije, imaju ograničenu odgovornost. Oni nisu lično odgovorni za poslovanje, obaveze i

dugove korporacije. Za to je odgovorna sama korporacija, jer ona predstavlja kao subjekt

poslovanja. Ako korporacija padne pod stečaj, vlasnici gube samo vrednost kapitala

uložen u akcije. Prednost korporacije je jednostavna promena vlasništva. Lica koja

posjeduju njene akcije mogu ih u cjelini, ili u određenom dijelu prodati kada to sami

odluče. Oni mogu da ih prodaju svima koji su spremni da ih kupe po odgovarajućoj cijeni.

Da bi se izvršila prodaja akcija, odnosno vlasnici ili posednici treba samo da obavjeste

subjekte koji vrše kupoprodaju akcija, berzu i brokere. Najveća prednost savremenih

korporacije je što omogućava prikupljanje finansijskih sredstava velikokg obima od raznih

vrsta posednika, pa i sitnih štediša. Time se omogućuje obavljanje krupnih poslovnih i

investicionih poduhvata, kao što su izgradnja željeznica, auto puteva, elektrana, itd.

7.2. Holding preduzeća

Holding je preduzeće koje ima u svojini akcije ili udjele zavisnih preduzeća.U

svom sastavu on ima više preduzeća, od kojih jedno predstavlja matično ili upravljačko

preduzeće, a ostala su zavisna, ili kontrolisana preduzeća. Uobičajeni naziv za matično

preduzeće je i mati – preduzeće, a za zavisna preduzeća preduzeća – kćerke. U okviru

holdinga sva preduzeća članice su potpuno autonomne u poslovanju. Holding karakteriše

vlasnička objedinjenost preduzeća članica. Kao matično preduzeće holding ima svoj udio,

odnosno sopstveni kapital u osnovnoj glavnici svih preduzeća članica (zavisnih

preduzeća). Taj udio se može kretati od 51-100% ukupne osnovne glavnice preduzeća,

članica holdinga. Holding ima upravljačku dominaciju nad preduzećima – kćerkama i nad

sistemom kao celinom. Osnovni motiv formiranja holdinga jeste uspostavljanje vlasničke,

odnosno upravljačke prevlasti nad postojećim i budućim članicama ovog sistema. To se

najčešće obezbjeđuje kupovinom članica holdinga, otkupom većeg broja akcija (kapitala) u

njima, ili ulaganjem novog, dodatnog kapitala u njihovo širenje i razvoj. Upravljačko

potčinjavanje i uključivanje u holding samostalnih preduzeća vrši se i putem njihovog

integrisanja i pripajanja. To se najčešće dešava kad ova preduzeća zapadnu u težak

finansijski i materijalni položaj. Veća i snažnija preduzeća ih tada „gutaju“, uključujući ih

u svoj sastav, oduzimajući im upravljačku, pa i poslovnu autonomiju. Holdinzi nastaju i

šire se i putem osnivanja novih preduzeća. Vremenom, kada i preduzeća – kćerke počnu da

investiraju i osnivaju nova preduzeća, stvara se i mreža preduzeća – unuka, itd.

Stručni rad Podjela preduzeća prema zadacima u reprodukciji

18

Zaključak

U samom početku, dok su još porodice proizvodile isključivo za svoje potrebe i dok

se još nije radilo isključivo za stvaranje dobiti, u vrijeme kada su ljudi polako, ali sigurno

bivali svjesniji činjenice da nisu u mogućnosti da sami, za sebe, u krugu svoje porodice,

stvore sve ono što im je bilo potrbno za život, kao nužnost, javila se potreba da se

poredone osnovne, egzistencijalne proizvodnje, proizvode višak proizvoda. Cilj ovoga bila

je razmjena dobara. Još tada, iako možda nesvjestan činjenice kakvu revoluciju započinje,

čovek je udario temelje onome što danas poznajemo kao preduzeće, u svakom postojećem

obliku.

U početku dolazi do ekspanzije inokosnih preduzeća, jer je ovakvo preduzeće, u

suštini, izuzetno lako osnovati, što je i u današnje vrijeme slučaj. Naravno tu su i prednosti

zaposlenja, lakog prilagođavanja tržištu, ali kao mala, posluju sa rizikom da se brzo I

ugase, uglavnom zbog jake konkurencije i nemogućnosti da, zbog slabog kapitala, isplivaju

iznad drugih.Upravo sva ta druga preduzeća, su ono čemu teži svaki ambiciozniji

preduzetnik. Poznato je da se u tržišnoj ekonomiji lakše snalaze preduzeća koja imaju veće

količine početnog kapitala, jer njihova sposobnost rasta i razvoja, je recipročno veća sa

količinom kapitala sa kojim nastupe na tržištu. Zbog toga je čest slučaj udruživanja

preduzeća, ili njihovih vlasnika, a sve u cilju što boljeg plasmana na tržištu i što većeg

profita. Kod nas je postoje primjeri pripajanja preduzeća, ili njihovog kapitala i kao

rezultat toga, imamo veliki broj preduzeća koja postaju zapaženija na tržištu, ali i onih koja

se uglavnom baziraju na tržište kapitala. Ono sto je specifično za naše tržište, jeste veliki

broj preduzeća, koja susve više okrenuta stvaranju preduzeća holding tipa, a to najviše

zbog nemogućnosti malih i srednjih preduzeća da samostalno prokrče sebi put ka uspjehu.

Akcionarska društva, su takođe jedan od tipova preduzeća koja

doživljavajuekspanziju na našem tržištu, posebno u situaciji, kao što je ova, gdje se vrši

privatizacija nekadašnjih društvenih preduzeća, pri čemu se vrši emisija akcija i traži

većinski vlasnik. Primjetan je i monopolistički odnos nekih naših javnih preduzeća, gdje

država, svojim zakonom, ne dozvoljava razvoj određenih grana privrede, jer dobit koja se

stvara budžetu, ali time i guši razvoj određenih preduzeća, koja bi mogla da predstavljaju“zdravu” konkurenciju.

Iako slabo privredno razvijena, naša zemlja se može pohvaliti malim, ali vrlo

uspješnim, brojem preduzeća, koja u današnje vrijeme imaju status holdinga, a koja su

veoma zastupljena, ne samo na našem, već i na inostranom tržištu. Ova preduzeća imaju

tendenciju velikog rasta, jer je veoma velik broj malih i srednjih preduzeća koja žele da

postanu članovi ovakvih organizacija. Poznato je da jedna država ima sve potrebne razloge

da poslovanje ovakvih sistema podrži, jer što ih više posjeduje, njena ekonomija biva

sigurnija, ali i više zavisna. Zato je u državnom interesu da ovakvi sistemi budu što više

podržani, ali sa druge strane, to ne znači da treba zapostaviti razvoj malih i srednjih, jer

upravo od njih zavisi dalji razvoj ovih velikih, naprednih sistema, ali i ukupan razvoj

društva u cjelini

Stručni rad Podjela preduzeća prema zadacima u reprodukciji

19

Literatura

1. Prof. Dr Jasminka Stanković: „Ekonomika preduzeća“, Centar za stručno obrazovanje, Podogrica 2010, god.

2. Gereke Lj., Božić V., Jelenić G., Kisić S.: „Ekonomika i organizacija preduzeća“ za II razred ekonomske škole, Zavod za udžbenike i nastavna sredstva.

3. Kisić C., Pavlović M.: „Poslovna ekonomija“ za II razred ekonomske škole, Zavod za udžbnike i nastavna sredstva Beograd, 2006.god.

4. Lovreta S., Hamić H., Ačić J.: „Marketing“, Zavod za udžebike i nastavna sredstva, Beograd, 2004.god.

Internet:

http://www.scribd.com/doc/73723038/6/Preduze%C4%87e-kao-oblik-reprodukcije-

uprivredi

nema postavljenih komentara
ovo je samo pregled
3 prikazano na 19 str.
preuzmi dokument