Građanska Prava kroz istoriju,, Ostalo' predlog Ustavno pravo. European University
jaroslavc7512-1
jaroslavc7512-12 January 2018

Građanska Prava kroz istoriju,, Ostalo' predlog Ustavno pravo. European University

DOCX (282 KB)
20 str.
26broj poseta
Opis
Egipatsko pravo, Anglosaksonsko pravo, ljudska prava.
20 poeni
poeni preuzimanja potrebni da se preuzme
ovaj dokument
preuzmi dokument
pregled3 str. / 20

ovo je samo pregled

3 prikazano na 20 str.

preuzmi dokument

ovo je samo pregled

3 prikazano na 20 str.

preuzmi dokument

ovo je samo pregled

3 prikazano na 20 str.

preuzmi dokument

ovo je samo pregled

3 prikazano na 20 str.

preuzmi dokument

USTAV I PRAVO GRAĐANA

(SAŽETO)

- PRAVA-

01.I.2018.

(Pivnice)

SADRŽAJ:

1

Uvod.........................................................................................................................

Istorija ličnih prava...................................................................................................

Nastanak ličnih prava i Sloboda...............................................................................

Lične Slobode i Prava...............................................................................................

Pravo na Ličnu Slobodu, Sigurnost i Dostojanstvo..................................................

Sloboda Kretanja i Nastanjivanja.............................................................................

Sloboda Misli i Savesti.............................................................................................

Sloboda veroispovesti...............................................................................................

Egipatsko Pravo........................................................................................................

Anglosaksonsko Pravo.............................................................................................

Zaključak..................................................................................................................

-UVOD-

„Svi su ljudi rođeni slobodni, s jednakim dostojanstvom i pravima”.

2

To znači da sve osobe od trenutka rođenja posjeduju određena prava koja se nazivaju ljudskim pravima. Ljudska prava su zagarantovana svakom ljudskom biću na temelju postojanja kao bića. Karakteristike ljudskih prava su: univerzalnost, neotuđivost, nedjeljivost i međusobna ovisnost i povezanost. Osnovni principi ljudskih prava su: nediskriminacija i jednakost, participacija i uključenost, i odgovornost i vladavina zakona. Osnovna podjela ljudskih prava je na:

-Lična prava i slobode,

-Politička i Građanska prava i slobode

-Socijalna, ekonomska i kulturna prava

Lična, te politička i građanska prava i slobode se još nazivaju i pravima prve generacije, dok su socijalna, ekonomska i kulturna prava, prava druge generacije. Tek odnedavno se u ljudska prava počinju ubrajati i pravo zaštite prirode i ljudske okoline, te prava kolektiviteta (na primjer, pravo samoopredjeljenja naroda), pravo na razvoj i pravo na mir, koja čine prava treće generacije. 16 međunarodnih konvencija koje su sastavni dio Ustava BiH upravo obuhvataju gore nabrojane grupe ljudskih prava i sloboda. Sva ljudska prava su usko povezana koliko i neovisna jedna od drugih. Iako ne postoji hijerarhija ljudskih prava, po principu prioriteta postoji podjela na trenutne i progresivne obaveze, to jeste prava. Trenutna su ona prava gdje nema pregovaranja oko raspoloživih resursa bilo ona ljudske, tehničke ili finansijske prirode. Tu država kao potpisnica sporazuma mora preduzeti hitne i neodložne mjere za rješavanje situacije kojom se ugrožavaju ta prava, a to su sva građanska i politička prava i slobode, pobrojane u Međunarodnom paktu o građanskim i političkim pravima. Progresivna prava su sva druga, dakle ekonomska, socijalna i kulturna prava. Ova posljednja pod određenim uslovima prelaze u trenutna, a to je u slučajevima diskriminacije, regresije i statusa quo (gdje se ne preduzimaju nikakve mjere za progresivno unapređenje stepena uživanja prava). Također, kod nekih progresivnih prava, Generalni komentari pri konvencijama određuju minimum koji se mora zadovoljiti. Na primjer, pravo na obrazovanje je progresivno socijalno pravo, ali njegov minimalni suštinski sadržaj je osnovno obrazovanje koje država automatski obezbjeđuje. Sve ove segmente prava i šire, pokušat ćemo na što bolji i konzizniji način objasniti, posebno lične slobode i prava koje su direktno tema ovog seminarskog rada.

I

- ISTORIJA LIČNIH PRAVA-

Prvi poznati pravni kodeks doneo je Ur-Namu, kralj Ura, oko 2050. g. p.n.e. U Mesopotamiji je oko 1780. g.p.n.e. donet čuveni Hamurabijev zakonik u kojem postoje pravila i sankcije iz

3

dela oblasti ženskih,dječijhi prava robova.Persijsko carstvo je u 6. vijeku p.n.e., tokom vladavine Kira Velikog, uspostavilo do tada nezabilježene principe ljudskih prava. Kralj Kir Veliki izdao je tzv. Kirov cilindar u kome se, između ostalog, dozvoljava slobodno ispovedanje vere i oslobađanje robova. Drugdje, začeciljudskih, ličnih prava i sloboda, nalaze se u svim religijskim dokumentimaVeda, Biblije, Kurana i Konfučijevih spisa. Srednji vijek donosi postepen razvoj svesti o ličnim pravima čoveka.1215.godine, engleski kralj Džon Bez Zemlje, donosi tzv. Magna Kartu koja muograničava do tada apsolutnu vlast.Taj dokument je postao osnova ustavnog prava u Britaniji.Nekoliko filozofa 17. i 18. veka, kao što su Džon Lok ,Džon Stjuart Mil i Hegel, razvili su koncept tzv.prirodnih prava, po kome ljudi pojseduju prava samo na osnovu toga što su rođeni. Po njima, prirodna ili kakokažu univerzalna prava, priznata su svim ljudima bez izuzetka, bez obzirana zakon države, pripadnost etničkoj, religijskoj ili kulturnoj grupi.Krajem 18. vijeka, poslije velikih revolucija u SAD 1776. godine i u Francuskoj 1789.godine, kao njihov rezultat, donose se prve deklaracije o pravima čoveka i građanina koje garantuju neotuđiva prava na život i slobodu.Bile su to Deklaracija nezavisnosti SAD i Deklaracija prava čoveka igrađanina u Francuskoj. Slobode i lična prava čoveka počinju da se uobličavaju u današnjem obliku posle velikih buržoaskih revolucija, pod uticajem prirodnopravne teorije.Prirodna prava stiču se rođenjem, ali su izražena samo ako se uobliče i regulišu pravnom normom-ustavom.Prve deklaracije o ličnim, prirodnim pravima čoveka smo već spomenulikada smo govorili o nastanku pojma.Savremene deklaracije donose se tek posle Drugog svjetskog rata.Tek su velike tragedije svjetskih razmjera, kakvi su bili svijetski ratovi,doveledo toga da se formira međunarodna zajednica i da ona pokaže zainteresovanost za razvijanje i zaštitu ličnih prava čoveka.Do tada su ljudska prava njihov sadržaj i garancije i odnos pojedinca i države, bili isključivo stvar unutrašnjeg prava svake države. Sazrela je svijest o univerzalnom karakteru ljudskih prava, ona se proširujudopunjuju i teži se ka internacionalizaciji istih,da bi svim ljudima sveta bilazagarantovana.To je dovelo do donošenja prvih univerzalnih konvencija oljudskim pravima koje i danas utiču na sadržaj ustava mnogih država sveta.Na međunarodnom nivou osnovne su Povelja Ujedinjenih nacija, donijeta1945. godine i Opšta deklaracija o pravima čoveka iz 1948. godine, a na području Evrope to je Evropska konvencija za zaštitu ljudskih prava iosnovnih sloboda iz 1950.Iako nisu bile pravno obavezujuće, deklaracije su bile prvi međunarodni pravni pokušaj da se ograniči ponašanje pojedinih država i da se one privoleda prihvate obaveze prema svojim građanima u priznavanju njihovih ljudskih, građanskih, ekonomskih i socijalnih prava.

II

-LIČNE SLOBODE I PRAVA-

Kriterijum prema kome se ovu grupu svrstavaju slobode i prava je zaštita fizičkog i duhovnog integriteta čovjeka i njegove privatnosti. Ovo je najstarija grupa sloboda i prava. Prve deklaracije i povelje, a kasnije i ustavi, upravo su štitili fizički i moralni integritet čovjeka, jer je njega najviše ugrožavala neograničena državna samovolja. Na ovim temeljima kasnije su dograđivana sva druga prava i slobode. Lične slobode i prava imaju temeljni karakter i

4

pripadaju svakom čovjeku kao pojedincu, bez obzira na njegov status u državi ili bilo koje drugo svojstvo.Lična prava i slobode predstavljaju skupinu prava koja pripadaju ličnosti- pojedincu ili pojedinki-kao ljudskom biću.Kao primeri ličnih prava i sloboda su:

-Pravo na život

-Pravo na privatnost

-Pravo na imovinu

-Pravo na slobodu

-Sloboda kretanja

-Sloboda nastanjivanja

III

-PRAVO NA LIČNU SLOBODU,SIGURNOST I DOSTOJANSTVO-

Ne razmatrajući filozofske i sociološke rasprave o ljudskoj slobodi, njenim uslovljenostima, dometima i ograničenjima, ustavno pravo posebno vodi računa o tome da državni organi, budući da raspolažu vlašću, ukljućujući i fizičku silu, ne ugrožavaju i ne ograničavaju slobodu čovjeka shvaćenu u bukvalnom fizičkom smislu. Najgrublji oblik ugrožavanja fizičke ličnosti i dostojanstva čovjeka je njegovo dovođenje u položaj roba, odnosno nametanje obaveznog ili prisilnog rada. Nažalost , ni današnji svijet nije oslobođen pojava da se ljudi dovode u položaj robova. Zato je polovinom XX vijeka, Opštoj deklaraciji o pravima čovjeka izričito propisano : „ Niko ne smije biti držan u ropstvu

5

ili ropskom odnosu; ropstvo i trgovina robljem zabranjuju se u svim njihovi oblicima.“Opšta deklaracija, kao i Međunarodni pakt o građanskim i političkim pravima propisuju da niko ne može biti podvrgnut torturi, niti surovim, neljudskim ili ponižavajućim kaznama ili postupcima. Ova prava su detaljno razrađena u posebnoj Konvenciji protiv torture i drugih surovih, neljudskih ili ponižavajućih kazni i postupaka koja je stupila na snagu 1987. Godine. Ovom konvencijom države su se obavezale da će preduzimati sve zakonske, administrativne, sudske ili druge efikasne mjere kako bi spriječile izvršenje akata torture. Akti torture se moraju sankcionisati kao krivično djelo. Zabranjena je tortura i za vrijeme rata, neposredne ratne opasnosti ili bilo kojih drugih vanrednih prilika.Prava zajamčena ovim konvencijama Ustav BiH garantuje svim licima na teritoriji naše zemlje. .Posebno značajnu grupu prava kojom se garantuje nepovredivost tjelesnog integriteta i dostojanstva čovjeka čine ustavne odredbe koje se odnose na krivično pravo i krivični postupak. Tako su još Habeas corpus actom iz 1679. godine zabranjene svaka samovolja i arbitrarnost u lišavanju slobode. Ove garancije su preuzimane i razrađivane u brojnim drugim deklaracijama i poveljama i, posebno, u gotovo svim ustavima u svijetu.Zbog najveće vrijednosti slobode i značaja ovog pitanja, ustavi, pored uobičajene pravne tehnike, detaljno razrađuju brojne garancije u slučaju lišavanja slobode. Ove garancije, najčešće, obuhvataju :

-Presumciju nevinosti

-Princip legaliteta

-Pravo na pravično i nepristrasno suđenje

-Zaštita dostojanstva u krivičnom postupku

Presumpcija Nevinosti

Prema kojoj se niko ne može smatrati krivim dok se krivica ne dokaže i utvrdi pravosnažnom presudom. U toku postupka teret dokazivanja je na tužiocu. To staro pravilo koje već ima krakter civilizacijske vrijednosti u praksi se, nažalost, često krši, posebno u medijskom izvještavanju o policijskim istragama i krivičnom gonjenju.

Princip Legaliteta

Princip legaliteta, odnosno princip „Nullum crimen sine lege nulla poena sine lege“. Samo se zakonom, nikad podzakonskim aktom, mogu propisivati krivična djela i kazne. Niko ne može odgovarati za djelo koje nije bilo zakonom propisano kao krivično djelo u vrijeme kada je izvršeno. Isto tako, kazna ne može biti teža od one koja je bila propisana u vrijeme izvršenja djela. Niko ne može biti proizvoljno uhapšen osim zbog razloga i prema postupku predviđenim zakonom. U trenutku hapšenja svako lice mora biti obaviješteno o razlozima hapšenja. U najkraćem roku mora biti pismeno obaviješteno o optužbama koje mu se stavljaju na teret. Lice koje je pritvoreno ili uhapšeno pod optužbom da je počinilo krivično djelo mora u najkraćem roku biti predato sudu, mora mu u najkraćem roku biti suđeno, ili mora biti oslobođeno. Osigurano mu je pravo žalbe o kojoj se mora odlučivati po hitnom

6

postupku. Prilikom pritvaranja pritvoreni mora biti upoznat sa svojim pravima, posebno sa pravom na odbranu, na žalbu i dr.

Pravo na Pravično i Nepristrasno Suđenje

U međunarodnim dokumentima i ustavima predviđaju se raznovrsne garancije za pravično i nepristrasno suđenje, i naročito:

-Pravo na suđenje pred redovnim sudom uspostavljenim zakonom:

-Zabrana obrazovanja specijalnih sudova i suđenje pred tim sudovima:

-Nezavisnost suda:

-Javnost suđenja

-Pravo na žalbu

-Suđenje na jeziku koji optuženi razumije

-Princip „res iudicata“,odnosno da nema suđenja u stvari koja je presuđena i dr.

Optuženi za krivično djelo mora imati dovoljno vremena i potrebne olakšice za pripremanje svoje odbrane i mogućnost da kontaktira sa braniocem kojeg je sam izabrao. Suđenje se mora održati bez nepotrebnog odgađanja, u razumnom roku se mora okončati i mora se voditi u prisustvu optuženog i njegovog branioca. Optuženi ima pravo i na branioca po službenoj dužnosti o trošku države ako sam nije u mogućnosti da ga plati. Niko ne može biti prisiljen da svjedoči protiv samoga sebe. Ako se u žalbenom postupku dokaže nevinost, krivo osuđeni ima pravo na naknadu štete.

-ZAŠTITA DOSTOJANSTVA U KRIVIČNOM POSTUPKU-

U svim fazama krivičnog postupka i na izdržavanju kazne sa okrivljenim, odnosno osuđenim licima mora se postupati humano i mora se poštivati njihovo dostojanstvo. Već je istaknuto da su zabranjenji svi oblici torture, iznuđivanje dokaza i svi drugi oblici nehumanog postupanja ili ponižavajućeg kažnjavanja. U Međunarodnom paktu o građanskim i političkim pravima detaljno se propisuju garancije prava optuženih i osuđenih lica. Domaće krivično zakonodavstvo te garancije dalje razrađuje i precizira.

IV

-Sloboda Kretanja i Nastanjivanja-

Ova sloboda podrazumijeva pravo građana da se slobodno kreću unutar državne teritorije, da slobodno biraju mjesto svoga boravištva, kao da slobodno mogu napustiti zemlju i slobodno se vratiti u nju. Rijetki su ustavi u svijetu koji ne garantuju ovo slobodu. ( Izuzetak su ustavi Kine i Kube ). Međunarodni pakt o građanskim i političkim pravima precizira u kojim slučajevima se može ograničiti ta sloboda. To može biti učinjeno samo zakonom, i to samo u sljedećim slučajevima :

-Ako je to potrebno radi zaštite nacionalne sigurnosti

-Zaštite javnog reda

7

-Zaštite javnog zdravlja ili morala

-Ako je potrebno radi zaštite sloboda i prava drugih lica

Ovim,ograničenjima.nesmeju,se,ograničavati,druga,ljudska,prava. Koliki se značaj u Bosni i Hercegovini posvećuje ovoj slobodi govori činjenica da je ona zagarantovana već u prvom poglavlju Ustava ( član I. Tačka 4 ). Iskustva potvrđuju da se bez pune slobode kretanja ne može govoriti ni o drugim slobodama i pravima, ali ni o obnovi ekonomskog i društvenog života i demokratske reintegracije Bosne i Hercegovine. Nacionalističke i secesionističke snage su se najviše opirale realizaciji ove slobode. Zbog toga je, naročito u početnom periodu provođenju Mirovnog sporazuma, bilo neophodno značajno angažovanje međunarodnih mirovnih snaga (SFOR) i međunarodne policije ( IPTF ) kako bi se osugurala puna sloboda kretanja. Ustav BiH propisuje :

Postoji sloboda kretanja širom Bosne i Hercegovine. Bosna i Hercegovina i entiteti neće ometati punu slobodu kretanja lica, robe, usluga i kapitala širom Bosne i Hercegovine. Nijedan entitet neće provoditi bilo kakvu kontrolu na međuentitetskoj liniji razgraničenja“.

Ustavi u svijetu obično prepuštaju zakonodavcu da preciznije uredi slobodu kretanja. Neki ustavi posebno navode da politička i druga uvjerenja ne mogu biti razlog ograničavanja slobode kretanja. Međunarodne konvencije i većina ustava izričito zabranjuju protjerivanje svojih državljana iz svoje zemlje. Često je ograničena i mogućnost protjerivanja stranaca. U većini ustava međunarodnih dokumenata, pa tako i u Ustavu BiH, sloboda kretanja je pravo svakog čovjeka i nije vezano za državljanstvo. Ostvarivanje nekih prava se veže za državljanstvo ( režim prelaska državne granice ) ili za prebivalište ( biračko pravo ). U zakonodavstvima, rijetko i u ustavu, pravi se razlika između prebivališta i boravišta. Prebivalište je mjesto gdje se obavljaju stalne životne aktivnosti i za to mjesto je, obično, vezano regulisanje građanskog statusa i ostvarivanje određenih građanskih prava. Boravište podrazumijeva privremeno zadržavanje u određenom mjestu. To razlikovanje je izričito navedeno u Ustavu Švajcarske u kome se propisuje : „Posebnim saveznim zakonom će se odrediti razlika između nastanjivanja i boravka i istovremeno utvrditi pravila kojima će prilikom svog boravka u nekom mjestu biti podvrgnuti Švajcarci u pogledu svojih političkih i građanskih prava“ ( član 47 ).

V

-PRAVO NA PRIVATNOST-

U ostvarivanju humanih odnosa među ljudima i u nastojanjima da se proširi sloboda svakog čovjeka, pravo na privatnost dobiva sve veći značaj. Svaki čovjek se najugodnije osjeća u svojoj privatnoj sferi, a ona obuhvata dom i porodicu, neometano komuniciranje sa drugim ljudima, tajnost ličnih podataka i dr. Da bi se, u što većoj mjeri, garantovala privatnost, ustavi propisuju ograničenja za mišljenje države, a pogotovo drugih neovlaštenih subjekata, u privatni život svakog čovjeka. Nažalost, istovremeno sa povećanjem grancija privatnosti razvijaju se različita informatička, komunikacijska, medijska i druga sredstva pomoću kojih

8

se sve više zalazi u sferu privatnosti. Zbog toga i pravna zaštita mora stalno da prati brz razvoj savremenih tehnologija.

Međunarodnim paktom o građanskim i političkim pravima, pa time i Ustavom BiH, garancije prava na privatnost utvrđuju se na sljedeći način :“ Niko ne može biti predmet samovoljnih i nezakonitih miješanja u njegov privatni život, u njegovu porodicu, u njegov stan ili u njegovu prepisku, niti može biti predmet nezakonitih povreda njegove časti ili njegovog ugleda.“ Države potpisnice ovog pakta su se obavezale da će svojim zakonodavstvom osigurati zaštitu ovih prava ( član 17 ). Evropska konvencija o zaštitiprava i temeljnih sloboda,koja je starijeg datuma, ipak, dosta široko propisuje mogućnost ograničavanja ovih prava. Tako se u članu 8. stav 2. utvrđuje: „Javna vlast se ne miješa u vršenje ovog prava osim ako je takvo miješanje predviđeno zakonom i ako je to neophodna mjera u demokratskom društvu u interesu nacionalne sigurnosti, javne sigurnosti, ekonomske dobrobiti zemlje, sprečavanje nereda ili zločina, zaštite zdravlja i morala ili zaštite prava i sloboda drugih.“ Pravo na privatnost je kompleksno pravo i ono uključuje više različitih prava. U skladu s tim potrebno je ukazati na najvažnija, o ćemu će u daljem radu biti govora.

-Nepovredivost Stana-

Ovo pravo štiti privatni život pojedinca i porodice time što zabranjuje svako neovlašteno uznemiravanje ili prodiranje u stan. Ustavi , najčešće garantuju ovo pravo, prepuštajući zakonodavcu da precizira uslove ostvarivanja ovog prava i njegova moguća ograničenja. Najčešća je odredba kakvu sadrži Ustav Belgije, koja glasi: '' Stan je nepovrediv , do ulaska u stan može doći samo u slučajevima predviđenim zakonom i na način koji zakon propisuje'' (član 10). Vrlo često ustavi to pravo garantuju zajedno sa drugim srodnim pravima. Tako i Ustav BiH propisuje: '' Pravo na privatni i porodični život, dom i prepisku '' (član II tačka 3.f)). Zakonom se propisuje da je neovlašteno prodiranja u tuđi stan kažnjivo djelo. Njime se propisuju i ograničenja ovog prava, odnosno slučajevi kada se može ući u tuđi stan. U demokratskim zemljama samo sud može odobriti ulazak u tuđi stan i eventualni pretres stana. To može biti učinjeno samo na osnovu pismenog naloga i u prisustvu korisnika stana i svjedoka. Bez naloga se može prodrijeti u tuđi stan , i to u slučajevima : sprečavanja izvršenja krivičnog djela, hvatanja učinioca krivičnog djela , izvršavanja sudske odluke, otklanjanja opšte opasnosti i sl.

-Tajnost Pisama,Telefonskih Razgovora i Drugih Oblika Komunikacije-

Prvobitno , ovo pravo se odnosilo na nepovredivost pisama , telefonskih razgovora i telegrafskih poruka. Razvojem informatičkih i komunikacijskih tehnologija ovo pravo se stalno proširuje. Demokratski pravni sistem štite nepovredivost komunikacije i kad su u pitanju ove nove tehnologije. Istovremeno se, međutim , razvijaju savremeni metodi špijuniranja i kontrole ovih komunikacija . U pojedinim ustavima , a najčešće u zakonima , propisuju se razlozi , uslovi i postupak prema kome se može ograničiti ovo ustavno pravo. Takva ograničenja se dozvoljavaju zbog odbrane i sigurnosti zemlje , vođenja krivičnog postupka i sl. Da bi se izbjegla zloupotreba ovih ograničenja , obično se odluka povjerava najvišim državnim organima , u pojedinim najdelikatnijim slučajevima i šefu države , a vrlo

9

često se predviđa i parlamentarna kontrola organa koji donose odluke o ograničavanju ovih prava , kao i službi koje to neposredno ostvaruju.

-Tajnost Ličnih Podataka-

Organizacija savremenog života je nemoguća bez razvijene informatičke podrške. Veliki broj ličnih podataka o svakom građaninu nalazi se u službenim bazama podataka . U kontaktima sa državnim organima, prosvjetnim, zdravstvenim i drugim ustanovama stalno se deponuje veliki broj ličnih podataka . Zbog toga se ustavom i zakonodavstvom svakome garantuje sigurnost i štiti tajnost tih podataka . Bez saglasnosti lica na koje se odnose, podaci se mogu prikupljati , obrađivati i koristiti samo pod uslovima određenim zakonom. Zabranjena je upotreba ličnih podataka suprotno propisanoj svrsi. Nadzor nad informatičkim sistemima i zaštita podataka se, također, uređuju zakonom.

-Prava Deteta-

Ima veoma mnogo razloga i opravdanja što se u većini država i u međunarodnoj zajednici posebna pažnja , iako još uvijek nedovoljno , posvećuje zaštiti i brizi o djeci. Najprije , riječ je o posebno ranjivoj kategoriji koja do punoljetstva zahtijeva posebnu zaštitu porodice, društva i države. Od toga kako će se odgajati mlada generacija zavisi budućnost svakog društva, pa i civilizacije u cjelini. Nažalost , u mnogim zemljama , posebno u zemljama u razvoju , veliki broj djece živi u izuzetno teškim uslovima , često izloženi eksploataciji i zloupotrebama. Zbog toga se u međunarodnom pravu , od tridesetih godina XX stoljeća , počinje posvećivati značajnija pažnja ovim pitanjima. Nakon drugog svjetskog rata , u svim najvažnijim dokumentima o ljudskim pravima, posebna pažnja se posvećuje pravima djeteta i njihovoj zaštiti . Koordinisani napori međunarodne zajednice međunarodne zajednice posebno su došli do izražaja usvajanjem Konvencije o pravu djeteta, koja je stupila na snagu 1990.godine. Na osnovu Ustava BiH ova konvencija je sastavni dio i pravnog sistema naše zemlje. Zaštita djeteta zasniva se na sljedećim principima i polazištima : porodici, kao osnovnoj jedinici društva i priodnoj sredini za razvoj i blagostanje djeteta , treba da budu pružene prijeko potrebna zaštita i pomoć. Radi potpunog i skladnog razvoja ličnosti , dijete treba da raste u porodičnoj sredini , u atmosferi sreće, ljubavi i razumijevanja. S obzirom na djetetovu fizičku i mentalnu nezrelost , njemu su potrebni posebna zaštita i briga , uključujući odgovarajuću pravnu zaštitu, kako prije , tako i poslije rođenja. Države – članice se obavezuju da djetetu pruže takvu zaštitu i brigu koja je prije potrebna za njegovu dobrobit , uzimajući u obzir prava i obaveze njegovih roditelja, zakonskih staratelja ili drugih osoba koje su pravno odgovorne za dijete i s tim ciljem preduzimaju sve potrebne zakonodavne i administrativne mjere. U Konvenciji su opširno i detaljno razrađeni međunarodni standardi zaštite djeteta koje svojim mjerama treba da osiguraju države-članice.

-Zaštita Porodice i Braka-

Prava koja su usmjerena na zaštitu porodice i braka u ustavima se pojavljuju još u drugoj polovini XIX stoljeća. Početkom XX stoljeća pojavom druge generacije ljudskih sloboda i prava , socijalno-ekonomskih osnovama braka i porodice posvećuje se sve više pažnje. Neki autori, zbog toga, ova prava svrstaju u grupu socijalno-ekonomskih prava . Težište ovih prava

10

je na slobodama i pravima ličnosti i njene privatnosti. U drugoj polovini XX stoljeća ova prava dobivaju i međunarodni karakter i zaštitu. Tako se u Evropskoj konvenciji o zaštiti prava i temeljnih sloboda propisuje : '' Od trenutka kada postanu sposobni za brak, muškarac i žena imaju pravo da sklope brak i zasnuju porodicu prema nacionalnim zakonima kojima se reguliše ostvarivanje ovog prava'' ( član 12).

Međunarodni pakt o građanskim i političkim pravima još preciznije uređuje ova pitanja. Tako se ističe: '' Porodica je prirodni i osnovni sastavni dio društva i ima pravo na zaštitu društva i države. Pravo na sklapanje braka i osnivanje porodice priznaje se muškarcu i ženi kada su odrasli za ženidbu. Ni jedan brak se ne može sklopiti bez slobodnog i potpunog pristanka budućih supružnika. Države – članice ovog pakta donijeće odgovaraujće mjere radi osiguranja jednakosti u pravima i odgovarajućim supružnika u pogledu sklapanja braka , za vrijeme braka i kod razvoda braka. U pogledu raskida braka, preduzimaju se mjere radi osiguravanja zaštite djece'' (član 23).

Ustav BiH, također, garantuje ovo pravo kao ''Pravo na brak i zasnivanje porodice'' ( član II tačka 3.j)) . Domaće zakonodavstvo , odnosno zakoni entiteta , u čiju se nadležnost ubrajaju ova pitanja, treba da osigura i dalje razradi garancije koje su date u ovim međunarodnim aktima i Ustavu BiH. Zbog sličnosti našeg ustavnog sistema sa ustavnim uređenjem Švajcarske, zanimljivo je navesti odredbe Ustava Švajcarske koje se odnose na brak i porodicu :

1 „Pravo na brak se stavlja pod zaštitu Konfederacije

2 Nikakva bračna smetnja ne može da se zasniva na vjerskim razlozima,na siromaštvu jednog ili drugog supruga,na njihovom ponašanju ili na bilo kom drugom razlogu policijske prirode.

3 Biće priznat kao punovažan u cijeloj Švajcarskoj brak zaključen u jednom kantonu ili u inostranstvu,saglasno zakonima koji su tamo na snazi.

4 Žena stupanjem u brak stiče pravo građanstva svog muža.

5 Deca rođena prije braka pozakonjuju se brakom koji njihovi roditelji kasnije zaključe.

6 Ne može biti naplaćen bilo kakva iznos za stupanje u brak, niti bilo kakva slična taksa od jednog ili drugog supruga“ (član 54).

VI

SLOBODA MISLI I SAVJESTI

Ove slobode ubrajaju se u tradicionalne ljudske slobode usmjerene na zaštitu duhovnog integriteta čovjeka. To je kompleksna sloboda i u većini ustava se povezuje sa slobodom savjesti, slobodom opredjeljenja , slobodom javnog saopštavanja i iznošenja mišljenja , sa slobodom naučnog i umjetničkog stvaranja i dr. Neki autori ove slobode smatraju prvenstveno političkim slobodama , pa ih svrstavaju u tu grupu. Nesumnjivo je, da su one primarno lične slobode. Ostvarivanje ovih sloboda svakako je uslov za ostvarivanje drugih, posebno političkih sloboda i prava. Sloboda misli i savjesti je

11

prirodno pravo čovjeka i ona se pravnim normama ne može ograničavati. Moguće je ograničavanje izražavanja misli i opredjeljenja, pa se zbog toga , u ustavima posebna pažnja posvećuje slobodi štampe , slobodi govora, javnog istupanja i saopštavanja i drugih prava putem kojih se realizuje sloboda misli. Ta povezanost je izražena i u međunarodnim dokumentima o ljudskim pravima. Tako se još u Deklaraciji o pravima čovjeka iz 1789. godine propisuje : '' Sloboda saopštavanja misli i ubjeđenja je jedno od najprioritetnijih prava čovjeka , prema tome svaki građanin može slobodno govoriti , pisati , objavljivati, s tim što odgovara za zloupotrebu ove slobode u slučajevima predviđenim zakonom'' (član 11).

U međunarodnom paktu o građanskim i političkim pravima ovo pitanje se mnogo preciznije i šire uređuje. Tako se između ostalog, propisuje : ''Svako ima pravo na slobodu izražavanja , ovo pravo , bez obzira na granice , podrazumijeva slobodu iznalaženja , primanja i širenja informacija i ideja svih vrsta , u usmenom, pismenom, štampanom ili umjetničkom obliku ili na bilo koji drugi način po slobodnom izboru. Ostvarivanje ovih sloboda obuhvata i posebne dužnosti i odgovornosti. Zbog toga, ono može biti podvrgnuto izvjesnim ograničenjima koja moraju, međutim, biti izričito određena zakonom , a potrebna su iz razloga :

-Poštovanja prava i ugleda drugih lica

-Zaštite državne sigurnosti,javnog reda,javnog zdravlja i morala (član 19)

Pakt , propisuje da je svako propagiranje rata zakonom zabranjeno , te da je : '' Svaki poziv na nacionalnom , rasnu ili vjersku mržnju koji podtsiče na diskriminaciju , neprijateljstvo ili nasilje zakonom (je) zabranjeno.''

VII

SLOBODA VJEROISPOVIJESTI

Ova sloboda je jedna od tradicionalnih i najstarijih individulanih sloboda čovjeka. Ona je zagarantovana najvećim brojem ustava u svijetu, ali i svim najvažnijim međunarodnim dokumentima o ljudskim pravima. Ova sloboda je u uskoj vezi sa slobodom misli,savjesti i uvjerenja. Zbog toga se često tretira u kontekstu ovih sloboda. Dva su bitna aspekta ove slobode privatni i javni. Sastavni dio čovjekove privatnosti jeste da bez ometanja vjeruje i praktikuje svoja vjerska uvjerenja i obrede. Javni

12

aspekt ovog pitanja ogleda se u ustavno-pravnom tretiranju vjerskih zajednica i uređivanju odnosa između njih i države.

Međunarodnim paktom o građanskim i političkim pravima je detaljno razrađena ova sloboda i utvrđene su garancije za neometano uživanje te slobode. Osnovni cilj svih dokumenata je da jačaju razumijevanje, toleranciju i poštivanje slobode vjere i uvjerenja, te nastojanje da se zabrani svaka zloupotreba religije i vjerskih osjećanja. Generalna skupština Ujedinjenih nacija usvojila je 1981. godine posebnu Deklaraciju o eliminisanju svih oblika netolerancije i diskriminacije na osnovu religije i uvjerenja.

Ta sloboda je Međunarodnim paktom o građanskim i političkim pravima definisana na sljedeći način : '' Svako ima pravo na slobodu misli, savjesti i vjeroispovijesti. Ovo pravo podrazumijeva slobodu ispoljavanja i primanja vjere ili uvjerenja po svom nahođenju , kao i slobodu da tu vjeru ili uvjerenje ispoljava pojedinačno ili zajedno sa drugima kako javno, tako i privatno, kroz kult, vršenje vjerskih i ritualnih obreda i kroz vjeronauku '' (član 18).

Pakt zabranjuje bilo kakvu prinudu kojom bi se kršila sloboda vjere. Samo zakonom se mogu predvidjeti ograničenja u korištenju ove slobode, i to samo ako su nužna radi zaštite javne sigurnosti, reda, zdravlja ili morala , ili osnovnih prava i sloboda drugih. Pravo roditelja je da svojoj djeci osiguraju ono vjersko i moralno obrazovanje koje je u skladu sa njihovim vlastitim uvjerenjima. O odnosu države i vjerskih zajednica u uporednom ustavnom pravu iskristalisale su se dvije osnovne koncepcije: koncepcija sekularne države prema kojoj su vjerske zajednice odvojene od države i druga , prema kojoj se jedna ili više religija proglašavaju državnim i njima se posvećuje posebna briga i pruža pomoć iako postoji sloboda ispoljavanja i drugih religija.

Ustav BiH, također garantuje slobodu misli,savjesti i vjere. Međunarodne garancije vjerskih sloboda su sastavni dio našeg pravnog sistema . Za razliku od Ustava Federacije BiH , koji pretpostavlja odvojenost vjerskih zajednica od države, Ustav Republike Srpske sadržavao je i sljedeće odredbe: '' Srpska pravoslavna crkva je crkva srpskog naroda i drugih naroda pravoslavne vjere . Država materijalno pomaže pravoslavnu crkvu , sarađuje sa njom u svim oblastima, a naročito na čuvanju, njegovanju i razvijanju kulturnih, tradicionalnih i drugih duhovnih vrijednosti '' (član 28). Odlukom Ustavnog suda iz 2000.godine , poznatom kao ''odluke o konstitutivnosti naroda'', poništena je ova odredba Ustava RS , jer nije saglasna sa ustavom BiH. Visoki predstavnik je u aprilu 2002.godine,umjesto ove, nametnuo odredbu koja glasi : '' Srpska pravoslavna crkva je crkva srpskog naroda i drugih naroda pravoslavne vjere '' ( Amandman LXXII na ustav RS).

IX

EGIPATSKO PRAVO

-Istorijski Osvrt- Egipatsko pravo koje je nastalo nakon ujedinjenja Gornje i Donjeg Egipta pod vladavinom kralja Menesa ( 2925. godine p.n.e. ) i koje je raslo i razvijalo se sve dok Rimljani nisu okupirali Egipat ( 30.godine p.n.e. ). Istorija egipatskog prava je duža nego istorija prava bilo koje druge civilizacije.

13

Egipatsko pravo je bilo nerazvijenije od klinopisnog prava zbog jačeg uticaja običajnih prava. Skromna razmena nije zahtevala donošenje obimnijih zakona i zakonika. Faraon je smatran stvaraocem prava koji kosmički princip Ma' at proglašava pravom svojom naredbom Hepu. Ma' at predstavlja istinu, red, ravnotežu i pravdu u univerzumu. Ovaj koncept dozvoljava da svako, sa izuzetkom robova, treba posmatrati kao jednake pred zakonom, bez obzira na bogatstvo ili društveni položaj. Za vreme helinističkih vladara paralelno se primenjivalo egipatsko i grčko pravo, a pod rimskom vlašću nastao je hibridni rimsko - grčki - egipatski pravni sistem. Kada su rimljani preuzeli kontrolu nad Egiptom, rimski pravni sistem koji je postojao u Rimskom carstvu bio je nametnut u Egiptu. Međutim, pre rimskog perioda, na kraju je bio kralj, kao živi bog koji je bio vrhovni sudija i zakonodavac.Kralj i vezir često su delovali kao sudije, za svaki se pravni problem predmet morao doneti pred vezira. Verujemo da se naziv Overseer od šest velikih vila, odnosi na naše moderne ekvivalentne sudije. Palata se odnosi na glavni sud zakona u Tebi, mada je bilo i drugih velikih sudova u Egiptu. Manje slučajeve sudi lokalni savet staraca i svaki grad ili selo ima svoju lokalnu Kenet, zaduženu za pravni postupak. Najvažnije stvari su prijavljivane kralju koji bi onda odlučio slučaj. Interesantna varijanta je da su ponekad presude napravljene po božanskom proročištu, a ne po ljudskom zvaničniku.

IMOVINSKO PRAVO

Imovinsko pravo bilo je nerazvijeno. Faraon je smatran formalnim vlasnikom sve zemlje. U stvarnosti faraoni su raspolagali samo delovima zemljišta koje su delili pojedincima ili hramovima na korišćenje. Hramovi, vojnici, činovnici i seoske opštine predstavljale su neku vrstu uslovnih sopstveniak. U nekom carstvu hramovi i slobodni seljaci zemljom raspolažu kao punopravni vlasnici. Ugovor o kupoprodaji sastojao se od tri akta: sporazum o predmetu i ceni, zakletve i uvođenja zemljišta u zemljišni registar. Puna privatna svojina postojala je na pokretnim stvarima i građevinskom zemljištu. Faraon Bohoris promovisao je individualna prava, ukinuo zatvaranje zbog duga i izvršio reformu zakona vezanih za prenos imovine. Njegove zakonske inovacije su samo jedan primer dalekosežnosti implikacija egipatskog prava. Grčki zakonodavac Solomon je u 6. veku p.n.e. posetio Egipat i prilagodio određene aspekte zakonskog sistema svojim idejama za Atinu. Egipatsko pravo je nastavilo da utiče na grčko pravo tokom perioda helenizma, a njegov uticaj na rimsko pravo se oseća i danas. Pravni položaj žene bio je mnogo povoljniji u odnosu na druge istočne civilizacije i u odnosu na pravne sisteme grčko - rimske civilizacije. Osnovna ženina obaveza je bila staranje o kući i deci. Brak se lako sklapao i lako razvodio. Poligamija je dozvoljena samo faraonima i prinčevima. Poligamija i incest bili su relikti plemenske prošlosti posvećeni religijom i rezervisani za bogove na zemlji - faraone. Žene su mogle da obavljaju sve državne poslove od pisara do faraona. Najpoznatije egipatske žene su žene - faraoni Hatšepsut i Kleopatra. Žena je mogla da bude i porodični starešina i vladar države.

-GRAĐANSKO PRAVO-

Verovatno od najpoznatijih slucajeva je da od elokventnih seljaka, koji ispituju za pretragu siromašnog čoveka za pravdu od visokih zvaničnika i samog kralja. Ova priča je široko rečeno u srednjoj Kraljevini Egipta i ilustruje tačke tačke da su čak i problemi od zajedničkog seljaka smatraju važnim. Iako su muškarci dominiraju pravni sistem u drevnom Egiptu , zapisi pokazuju da su žene uživale značajna prava u skladu sa zakonom. Nakon smrti pojedinca, imovina je često podeljena podjednako i kod muškaraca i kod žena, dece. Žena može da poseduje i zavešta imovinu, fajl tužbe, biti svedoci na sudu i podnese zahtev za razvod. Nasleđivanje je po pravilu bilo zakonsko. Naslednici su mogli da budu sinovi i ćerke ostavioca. Običaji nisu čvrsto regulisani nasledna prava pa je često favorizovan

14

prvorođeni sin. Deca i siromašni su imali značajna zakonska prava, pa je čak i robovima bilo dozvoljeno da poseduju imovinu, pod određenim okolnostima. Pre 7. veka p.n.e. većina ugovora i dela su usmeno, ali sa pojavom grupom građana pisma, mnogi pravni poslovi su morali da budu napisani, a ti dokumenti nam daju bolju sliku pravnog postupka. Tužilac je dužan da pokrene parnicu, a ako se smatra da je slučaj validan, optuženom će biti naređeno da je pojavi pred sudom. Nije bilo nikakvih zakonskih advokata, tako Da obe strane predstavljaju svoje argumente. Dok se svedoci nekad nazivaju, sudija bi obično pravilo na osnovu dokumentovanih dokaza i svedočenja svake strane.

-KRIVIČNO PRAVO-

Krivičnom pravu je nedostajala hijerarhija u zakonskom sistemu. Najstrašnijim zločincima mogao je da sudi samo faraon, često sa vezirom koji je vodio istragu i okretao se faraonu za finalnu presudu. Krivično pravo je bilo obeleženo reliktima prošlosti. Krivična dela protiv države ( izdaja, pobuna, zavera ) podrazumevali su kolektivnu odgovornost cele porodice izvršioca. Mada su kazne za zločince bile prestroge, gledano iz današnje perspektive - varvarske, egipatsko pravo je bilo za divljenje zbog svoje podrške osnovnim ljudskim pravima. Kazne su bile smrtne, telesne i imovinske. Smrtnom kaznom su kažnjavani nevernici, ubice, krivokletnici i podnosioci lažnih optužbi. Sudiji je za primanje mita sledilo sečenje nosa i slanje na prinudni rad. Telesne kazne su široko korišćene u vidu batinanja, odsecanja nosa, ušiju, nanošenja rana. Kodifikacija imovine i slanje na prinudni rad predstavljali su dopunske kaznene mere. Neprijavljivanje porekla imovine kažnjavalo se smrću. Društvena nejednakost uticala je na izvršenje smrtne kazne. Osuđenici na smrt iz najvišeg sloja mogli su da '' kao Sokrat'', izvrše samoubistvo ispijanjem otrova. Sudski postupak su obavljali državni činioci. Iznad svih sudija bio je faraon - vrhovni sudija koji može da presudi svaki slučaj po svojoj volji. Iz sudskih dokumenata u Deir el - Medina, znamo da kazna za ukradenu ili proneverenu robu može biti jednostavna kao vraćanje robe uz kaznu od dva puta njihove vrednosti. Jednostavna telesna kažnjavanja mogu se postići stotinama udaraca trskom, a u ozbiljnijim slučajevima i po neka posekotina, ili brendove kao znak stalne sramote. Faraon može da odluči o najvažnijim krivičnim delima, ili bi mogao da imenuje posebnu komisiju sa puno ovlašćenje da donese presudu. U zavisnosti od težine slučajeva, osuđenik može biti proteran u Nubiju ili zapadne oaze, ili poslat na rad u udaljenim rudnicima ili kamenolomima. Neki zločinci su kažnjavani sakaćenje, a smrtna kazna moze biti nabijanje na kolac, spaljivanje, odsecanje glave ili davljenje. Optuzeni koji je prekršio Ma' at bi pretrpeo neuspeh, siromaštvo, bolesti, slepilo ili gluvoću pa bi se konačna odluka čekala u sudu mrtvih. Presudu izriče ili proglašava sam faraon , pa nije postojalo pravo na žalbu. Vil Djurant tvrdi da se pored egipatske samo još kineska civilizacija ''u toliko velikoj meri oslonila na psihološku disciplinu.''

X

ANGLOSAKSONSKO PRAVO

Anglosaksonski tip prava se iz Engleske, u kojoj je ponikao, proširio, ne bez izuzetka, u zemlje engleskog govornog područja, kao i u većinu zemalja koje su bile, ili su to još uvijek, pod političkim uticajem Engleske . Valja istaći to da su zemlje čiji sitemi prava pripadaju ovom tipu čuvale i njegovale sopstvenu tradiciju, ali da je u domenu procesnih prava, organizacije sudstva, a naročito u

15

praksi konkretnog odlučivanja, engleski uticaj, ipak, preovlađujući . Sistem engleskog prava obilježen je drugačijim kvalitetima nego što je tip sistema prava zemalja evropskog kontinenta. Najdublje je obilježen ubažavanjem historije pravnih institucija i uglavnom otuda proisteklim načinom pravničkog rezonovanja. Zahvaljujući ostrvskoj izolovanosti, uticaj iz Evrope bio je ograničen, pa tako englesko pravo ne poznaje ni recepciju rimskog prava ni proces kodifikacije. Zato ovo pravo izgleda kao proizvod potresima neprekidane, smirene evolucije, u kojoj sačuvana tradicija predstavlja osnov njegove vrijednosti. Nasuprot logičkoj uređenosti prava, hijerarhiji njegovih izvora i deduktivnom zaključivanju, koji odlikuju kontinetalno prava, u anglosaksonskom sistemu izvori prava imaju uporednu vrijednost, a konkretna rješenja donose se na osnovu poznavanja činjenica - a posteriori, u kontradiktornom postupku što ga odlikuje zaštita ličnih prava uopšte, a naročito pravo odbrane okrivljenog . Pozivanje presuda iz prošlosti nužno je ne samo zato što omogućava razumjevanje savremenih sudskih odluka, već poglavito zbog toga što već izrečene presude predstavljaju važeće, pozitivno pravo. Jer, jednom slučajevima, pa tako predstavlja izbor prava. Ovo praksom ustanovljeno pravilo poznato je kao „zakon precedenta" ili doktrina stare decisis - držati se onog što je već presuđeno („neka odluka važi!").

Mnogo više od spoljnog označavanja spoljnog označavanja, uvažavanje historijskog kontinuteta služi za razumjevanje sistema engleskog prava - specifičnosti njegovih izvora umehanizama kojima se pravo stvara i primjenjuje, dakle unutrašnje logike sistema, njegove stabilnosti, ali i klasifikacije pravnih pojmova u terminologije što je pravna praksa doktrina koriste . Ipak, kada se ako karakeristika sistema ističe historijski, kontinuitet, valja, dabome, imati na umu da su se tradicionalna rješenja povlačila pred racionalnim uvijek kad su to promjenjene društvene okolnosti i novonastale potrebe zahtijevanja. Sudska praksa je kroz vijekove uspješno uravnotežavala nove ideje i stare precedente, i tako obezbjeđivala pravu koje primjenjuje(i stvara) potrebu elastičnost i aktuelnost, ne narušavajući pri tom autonomnu sferu ljudskih sloboda i prava niti „zakon precednta". Neodređenost izraza izvor prava, o kojoj je bilo riječi naprijed, postaje još veća kada je u pitanju anglosaksonski tip prava. Izgleda kao da tamošnja pravna nauka ne mari previše za stroge klasifikacije i precizne definicije osnovnih pravnih pojmova. Mnogo veća pažnja poklanja se pokazivanju strukturalnih i funkcionalnih veza među pravnim institucijama, što, uostalom, ovaj sistem prava i razlikuje od drugih. Obično se izvori prava nabrajaju i pojedinačno objašnjavaju. Jednu „listu" izvora prava, koju nerijetko navode angloamerički pisci bilo da se sa njom saglašavaju ili da je osporavaju, sačinio je Džon Čimpen Grej(Gray). On je najprije napravio opštu razliku između, kako kaže, prava (the law), na jednoj strani, i izvora prava (the sources of the law), na drugoj. Za njega se pravo sastoji od pravila što ih sudovi autoritativni postavljaju svojim odlukama, dok izvori prava obuhvataju izvesnu pravnu i nepravnu građu kojoj sudije uobičajeno pribjegavaju u oblikovanju pravila što sačinjavaju pravo . Izvore prava, prema njegovom mišljenu, tako čine akti zakonodavnih organa, sudsku precedenti, mišljenja sturčnjaka, običaji i moralna načela koja podrazumjevaju i načela politike koja se javno vodi . Uprkos tome što među pomenutim izborima zakonske odredbe smatra obaveznim za sudove - što bi moglo da navede na zaključak da se pravo sastoji iz dva ravnopravna djela: zakonskog i sudskog - Grej ističe da je pravo samo ono koje stvaraju sudovi „unose život u mrtve riječi zakona". Sve što prethodi sudskoj odluci jeste(samo) izvor prava. Jer, prema riječima Bendžamina Hodlija(Hoadly) koje Grej navodi , samo onaj koji imaapsolutni autoritet u tumačenju pisanih i nepisanih jeste tvorac prava (law - giver), a ne onaj koji ih je prvi sročio - napisao ili izgovorio.

-Anglosaksonsko pravo-

Različiti autori, razumije se, imaju drugačiji pristup, što navodi na zaključak, ne mnogo određen, pa otuda ni upotrebljiv, da se pod izvorima izvorima prava razumiju pojave raličite prirode. Tako se izvorima prava označavaju, rekosmo, najrazličitiji spisi iz kojih se mogu dobiti obavještenja o noramtivnom sadržaju prava. Smisao izvora odnosi se i na porijeklo važećeg prava - ideje i činjenice iz kojih pravo stvarno nastaje i neprekidno „teče" - kao što običaj, moral, religija, filozofse ideje, ugovori, naučne rasprave, logika, čak gramatika, priroda stvari, razum, načela pravde, individulana pravičnost, aktuelna politika i društvena kretanja. Pored „neformalnih izvora prava" ili „osnovnih

16

pravaca izvođenja prava", kako se metapravno porijeklo prava ovdje označava, izvori prava još i označavaju autorativne forme prava (authoritative sources). Edvin Paterson (Patterson) ih određuje kao „akte i izjave (... ) zvaničnih autoritateta(...) što imaju vrijednost prava ili kojima se daje pravno priznanje pravilima što tu vrstu autoritateta nisu imala". S obzirom na političku podjelu moći, u moderno doba ovaj autoritet imaju zakonodavstvo i sudstvo. Još određenije, Edgar Bodenhajmer (Bodenheimer) izjednačava izvore prava sa „zvaničnim, autoritativnim tekstovima iz kojih formalisana pravna pravila obično izvode svoju snagu". Ovi, pravni izvori (legal sources), kako ih naziva Džon Salmond, jesu u stvari, zakoni, ratifikovani međunarodni ugovori i drugi konsezualni sporazumi, naredbe izvršene vlasti i dekreti, sudijsko mišljenje, procedulana sudska pravila i, prema nekim mišljenjima, običaji. Ostavljajući naučne rasprave po strani, za naše potrebe i ne određujući bliže značenje riječi izvor, zakon i običaj. Zbog pretežnog značaja sudske prakse i običaja, ovaj se sistem kvalifikuje kao običajno ili precedentno pravo (common law).

Common law - opšte (običajno) pravo - često se identifikuje sa sistemom engleskog prava u cijelini, mada predstavlja samo jedan, doduše najstariji, dio. Pored opšteg prava, englesko pravo sadrži jos pisano (zakonsko) pravo (statute law), sistem pravičnog prava (equity law) i, prema nekim mišljenjima, kanonsko pravo. Potpuno izgrađeni, danas ovi sistemi kao sastavni dijelovi engleskog prava postoje paralelno.

-Common law-

Vilijem Blekstone (Blackstone) određuje common law kao zajedničke običaje kraljevstva. „Ovo nepisano ili opšte pravo" - piše - „pogodno je podijeljeno u tri vrste: 1. Opšti običaji, koji su univerzalna pravila cijele kraljevine i čine opšte pravo u njegovom striktnijem i uobičajenijem značenju; 2. Posebni običaji, koji se odnose na stanovnike pojedinih oblasti; 3. Običajno prilagođeni, posebni zakoni (the laws) koje su primjenjivali posebni sudovi opšte i dosta široke jurisdikcije". Opšte običaje kraljevstva u Blekstonovom smislu Alen (Caleton Kemp Allen) izjednačava sa „fundamentalnim principima u pravnim odnosima, koji se uglavnom ne nalaze u izričitim formulacijama, već čine nerazdovni dio (... ) društvenih ustrojstava." Pretpostavke na kojima je englesko pravo izgrađeno su „tako brojne i tako životne", da to - kako kaže Alen - „vodi u iskušenje da se smatraju samoniklim plodovima narodnog genija". Ali ovako jednostavna „teorija", u kojoj se common law izjednačava sa običajnim pravom (customary law), ne može, prema nekim mišljenjima, da objasni promjene i prilagođavanje precedentnog prava. Imajući na umu američku pravnu tradiciju, Paund predlaže jednu, doduše retoričku, „definiciju" common law-a podesnu da izrazi njegovu pravu prirodu. Za njega, common law,,(...) nije bilo koji skup čvrstih pravila ustanovljenih u bilo kom utvrđenom vremenu ili od strane bilo kog određenog autoriteta; to nije bilo koji skup autoritativnih, stalnih ili univerzalnih premisa za pravno rasuđivanje, to nije bilo koji skup pravnih instituta za koji možemo vjerovati da će imati dugu i slavnu budućnost kao oličenje pravde među narodima engleskog govornog područja. To je prije naučena tradicija o mjestu presuđivanja u političkoj zajednici samouprvnog naroda. Prije je to naučena tradicija voljnog potčinjavanja autoritetu i moć da se rasuđuje na osnovu srednjovjekovni podjela ili prastarih običaja, ili prema sporazumu suverenog naroda da vlada prema objavljenim prinicipima uprave i pravde. Za njega je common law u „osnovi način sudskog i, uopšte, pravičnog mišljenja, način razmatranja pravnih problema prije negoli utvrđen skup definisanih pravila (...)". U svakom slučaju, common law - čiju prirodu određuje u poretku običajno porijeklo pravila, a kasnije sve više diskreciona vlast sudova i neprikosnoveni autoritet precedenta kojima se drevna načela objavljuju, potvrđuju i nova, na zahtijev vremena, stvaraju-jeste duh engleskog prava, njegova prošlost, sadašnjost i budućnost. Uobličavanjem i stvarnim uvažavanjem tradicionalnih načela common law-a nastala je dalekosežna i plodotvorna ideja vladavine prava.

17

-Zakonsko pravo-

Pisano pravo na snazi (lex scripta, statute law, legislation) obuhvata zakone koje donosi Parlament, akte Parlamenta koji nisu zakoni i pisane akte upravnih i drugih državnih organa. U pisane zakone kraljevstva Blekston ubraja „zakone, odluke i ukaze koje donosi kravljesko visočanstvo uz pristanak Gornjeg i Donjeg doma u okupljenom parlamentu". Zakonodavstvo(legislation), izraz koji ima šire značenje nego li riječ statute, Edvin Paterson upotrebljava za označavanje „svih pravni normi koje promišljeno, i u tako mnogo izraza, stvaraju autoriteti ovlašteni za takvu vrstu stvaranja".

U istom smislu, Bodenhajmer piše da u moderno doba termin legislation obuhvata „svjesno stvaranje pravnih pravila od strane, za tu svrhu ustanovljenog, državnog organa, koji tim pravnim pravilima daje jasan izraz u formalizovnam pravnom dokumentu". Prema Rosovom mišljenju, „svako donošenje akata na osnovu nadležnosti poznato je pod opštim imenom zakonodavstvo". U širem smislu, dakle, zakonodavstvo obuhvata ne samo elemente Parlamenta, „nego također i sve vrste podređenih i autonomnih akata bilo kako da se zovu(...)". Evropskom shvatanju najviše odgovara riječ statut, koja u engleskoj pravnoj terminologiji označava pisanepravne akte koje donosi zakonodavni - kralj u Parlamentu. Bilo kako da se ovo pravo definiše, jedno je sigurno - pisano pravo je drugačije naravi od samoniklog, i zato je u teorijskom objašnjenju anglosaksonskog pravnog sistema jasno odijeljeno i suprostavljeno opštem(običajnom) pravu. Zakoni se mogu razvrstati u opšte i posebne, javne i privatne, one koji objavljuju i objašnjavaju common law, tačnije običaje što ga čine, i one koji u njemu otklanjaju nedostatke. Zakonodavstvo, isto tako, može biti suvereno i subordinirano, odnosno autonomno i delegirano. Ne treba posebno naglašavati da je pisano pravo imalo sopstvenu historiju, u kojoj je dugo vremena trebalo da „zakonodavno pravo javne vlasti stekne opšte prizivanje". Malo broj zakona iz vremena prije normadskog osvanja, kojima su se utvrđivali sporni običaji, danas je, sasvim sigurno, bez značaja, naročito zbog toga što su arhive izgubljene pa se njihova sadržina sa izvjesnošću ne može rekonstruisati. Najznačajniji stariji pisani pravni akti jesu: klaredonske asize(1166.), kojima je preuređen krivični postupak i uspostavljeno načelo velike porote; Magna Charta (The Great Charter, 1215.), pravni akt ustavnog karaktera i Drugi vesministarski statut (1285), kojim se mijenjaju neki instituti građanskog prava, tačnije federalnog prava na zemlju. Učešće parlamenta u izadavanju zakona postaje obavezno u XIV vijeku. Tek od tada, prema mišljenju pravne nauke, može se smatrati da postoji prava zakonodavna djelatnost, odnosno zakonsko pravo kakvo poznajemo u zemljama kontinentalne Evrope. Pisana pravna pravila predstavljaju samo opšti i elastičan okvir u kojem se presuđivanje rukovodi drevnim načelima „prava zemlje".

-Pravičnost-

Pravično pravo (equity) predstavlja skup pravila koja je prije reforme iz 1873. donosio i primjenjivao sud lorda kancelara (Lord Chancellors court, court of chancery, court of equity). Djelatnost posebnih sudova ustanovljena je početkom XV vijeka, kada se pojavila potreba da se pravila common law-a dopune ublaže ili usavrše. Prema riječima engleskog srednjovjekovnog pravnika Kristofora Džermana (Germain), „u nekim slučajevima neophodno je ostaviti po strani slovo zakona i slijediti ono što razum i pravda zahtijevaju, pa je zarad toga pravičnost naložena(...) da omekša i ublaži strogost prava". Uostalom, već je Ciceron uobličio maksimu, udomaćenu u primjeni prava, Summum ius, summa iniuria, koja sadrži ideju da striktna primjena izričitih i nepromjenjivih pravnih pravila, neublaženih

18

pravičnošću, vremenom može proizvesti veliku nepravdu. Budući da je kralj, zaštitnik pravde, nadležnost ovih specijalizovanih sudova obuhvatila je poništavanje očigledno nepravednih odluka sudova koji promjenjuju opšte pravo, kao i lokalnih sudova, odlučivanje o osnovanosti uskraćivanja pravosuđa, davanja pomilovanja i rješenje slučajeva koji nisu bili predviđeni „pravom zemlje", odnosno za koje nije nije bio predviđen sudski nalog. Molbe i žalbe su se podnosile kralju, odnosno kancelaru, uglavnom ona lica koja zbog strogo formalizovanog postupka pred sudovima što su primjenjivali „pravo zemlje" nisu dobili zaštitu svojih prava. Budući da se radilo o presudama donijetim po pravilima common law sistema, kancelar, kraljev zastupnik za pravna pitanja, ovlašćen je da, kada utvrdi osnovanost zahtjeva moliočevog, odlučuje prema načelu ars aequi et boni. Cjeneći okolnosti konkretnog slučaja i duh vremena, osnov za rješenje sporne situacije kancelar je nalazio u sopstvenom shvatanju pravdei prirodnog prava, ali i u odredbama zabranjenog rimskog prava. Tako su se rješavanjem po savjesti i pravičnosti katkad ispravljale odredbe opšteg prava, a katkad stvarale nove i tako popunjavale praznine u njegovom sistemu. Pravila pravičnosti danas predstavljaju poseban, i skoro isključivo tehnički, sistem prava, tako da više nije moguće, kako piše Alen, misliti o razlici između common law i equity u Engleskoj na istovjetan način kao o razlici između ius strictum i aequitas u pravu zemalja evropskog kontinent.

-ZAKLJUČAK (ANGLOSAKSONSKOG PRAVA)-

Anglosaksonski tip prava potiče na školi engleskog pravnog sistema, te tako se širi nevezano za uticaj rimskog prava. Anglosaksonski tip prava do svog punog izražaja dolazi stvaranjem SAD i njenim političkim utjecajem na druge zemlje. Jedna od osnovnih karakteristika ovog sistema je što sudije imaju znatno veću slobodu u donošenju odluke i izboru sankcija. U SAD je bila i ostala cijenjena uloga suda tako da se ponekad govori i o sudokratiji. Zabilježeno je dosta slučajeva kada je Vrhovni sud donio odluku da neki akt predsjednika SAD nije u skladu sa ustavom ili zakonom pa ga je stavio van snage što nam jasno ilustruje nezavisnost suda. U Engleskoj i SAD za sudije se biraju najugledniji dugogodišnji pravnici i njihov moralni i drugi uticaj je nemjerljiv. U anglosaksonskom sistemu profesionalni sudija je odvojen od porote, odnosno žirija kako ga oni nazivaju, i imaju različite uloge. Razvojem tehnologije, posebno masovnih medija, satelitski TV programa, masovna kompjuterizacija, interneta, engleski jezik je postao jezik kojim se koristi cijeli svijet i on nam pomaže pri stvaranju „globalnog sela", dovodi do toga da tehnološko snažniji uveliko to koriste i utiču u više smjerova na slabije. To se može vidjeti iz teksta Statuta Haškog tribunala, Dejtonskog sporazuma te mnogih drugih ustava i zakona.

PREUZETO:

-http://www.seminarski-diplomski.co.rs

-ZAKLJUČAK (LIČNE SLOBODE I PRAVA)-

Lična prava i slobode su demokratski ideali.Cilj koncepta ličnih prava isloboda je uspostavljanje zajedničkih standarda u položaju ljudi koje trebada postignu svi narodi, kako bi ih svaki pojedinac uživao i doprinosio njihovom uspostavljanju i razvoju.Pojam ličnih prava i sloboda odnosi se na koncept koji se bazira na idejida sva ljudska bića imaju univerzalna, prirodna prava, nezavisna od pripadnosti državi, rasi, vjeri ili polu.Postojanje, validnost i sadržaj ličnih prava i sloboda, poslije dugih rasprava u filozofiji, političkim i pravnim naukama, konačno se definiše u međunarodnom pravu poslije stravičnih svjetskih ratova,sredinom prošlog vijeka ido danas se razvija.U nekim zemljama

19

svijeta, demokratija i lična prava i slobode još uvijek nisu u potpunosti primenjeni a u pojedinim skoro da nema ograničenjaistih.

U preambuli Opšte deklaracije o pravima čoveka iz 1948. godine kaže se:“Priznanje urođenog dostojanstva i jednakih i neotuđivih prava svih ljudskih bića je osnov slobode, pravde i mira u svijetu‘‘. Ova rečenica daje ukratko suštinu svih deklaracija i konvencija donijetih dosada.Deklarativno, većina zemalja sveta prihvata sve međunarodne dokumente.Problem je u njihovoj implementaciji u pravne sisteme i njihovoj primjeni u praksi.Dakle, pravno su lične slobode i prava definisane u međunarodnom pravu,kao i u unutrašnjem pravu velikog broja zemalja.Ona su ustanovljena sa ciljem uvođenja zajedničkih standarda u položaju ljudi koje treba da postignusvi narodi i nacije, kako bi svaki pojedinac i svaki građanin društva imao sva prava i slobode. Isti taj pojedinac trebao bi težiti da doprinese poštovanju iunapređenju ustanovljenih prava i sloboda.

20

komentari (0)

nema postavljenih komentara

budi prvi koji ce napisati!

ovo je samo pregled

3 prikazano na 20 str.

preuzmi dokument