Kriminologija, Ispiti' predlog Kriminologija
lalala11266
lalala11266

Kriminologija, Ispiti' predlog Kriminologija

36 str.
2broj preuzimanja
711broj poseta
Opis
skripta iz kriminologije za pravni fakultet
20 poeni
poeni preuzimanja potrebni da se preuzme
ovaj dokument
preuzmi dokument
pregled3 str. / 36
ovo je samo pregled
3 prikazano na 36 str.
ovo je samo pregled
3 prikazano na 36 str.
ovo je samo pregled
3 prikazano na 36 str.
ovo je samo pregled
3 prikazano na 36 str.
K R I M I N O L O G I J A

KRIMINOLOGIJA

1

K R I M I N O L O G I J A

1. POJAM KRIMINOLOGIJE U najopštijem smislu kriminologija je nauka o zločinu ili nauka o proučavanju KD. Proučavajući kriminalne probleme iz različitih aspekata vremenom su se razvile i posebne kriminološke discipline kao što su: kriminalna antropologija, sociologija, psihologija, politika, etiologija, fenomenologija i dr. koje nose predznak kriminalne kao što je viktimologija, penologija. Veoma rano kriminalitetom kao predmetom nauke, počela je da se bavi kriminalna sociologija. Ona je svoja kriminološka shvatanja začela praktično s klasičnom školom u 18. vijeku, zatim pozitivističkim teorijama s kraja 19. vijeka, da bi vremenom evoluirala sredinom 20. vijeka u savremenu kriminologiju, izučavajući kriminalitet isključivo kao društvenu pojavu. Prema Feriju kriminologija je opšti pojam za sve krivične nauke, pa i za krivično pravo. Takvo mišljenje prije II Svjetskog rata zastupao je i poznati pravnik Toma Živanović i akademik Milan Milutinović. Kriminologija se vremenom formirala u savremenu nauku koja inkorporira sva validna saznanja, pojavnim oblicima i razvoju kriminala u određenim vremenskim okvirima i prostornim granicama.

2. PREDMET KRIMINOLOGIJE U najopštijem smislu riječi predmet kriminologije je kriminalitet kao individualni čin i društvena pojava, njegovi uzroci i pojavni oblici.Poseban predmet kriminologije je ličnost delinkventa, njegova socijalna obilježja, psihološka i biološka struktura.Predmet istraživanja kriminologije je delinkventna ličnost ili sam delikt ili i jedno i drugo. Prva shvatanja o predmetu kriminologije potiču još od italijanskog kriminologa Lombroza koji je smatrao da je osnovno pitanje nauke zločinac, a ne njegovo djelo. Drugo stanovište prevashodno sociološke i pravne orijentacije polazi od toga da je predmet kriminologije zločin. Ono potiče od francuskog sociologa Dirkema po kome kriminologija izučava društveno ponašanje u vezi s krivičnom sankcijom. Pretežna kriminološka istraživanja, shvaćena kao predmet interesovanja ove nauke kreću se u dva smjera: posmatranje unutrašnjeg stanja ličnosti i ispoljavanje slobode ili prinudne volje, uslovljena socijalnom okolinom u određenom obliku spoljne manifestacije ponašanja ličnosti. Kada je u pitanju ličnost delinkventa kao predmet kriminologije može se posmatrati iz dva aspekta kako se njegovo unutrašnje stanje manifestuje u socijalnoj sredini i na drugoj strani kako se socijalna sredina odražava na njegova unutrašnja svojstva. ETILOGIJA – proučava uzroke korijeni kriminaliteta FENOMENOLOGIJA – pojavne oblike kriminaliteta

3. ODNOS KRIMINOLOGIJE SA DRUGIM NAUKAMA Kriminologija je multidisciplinarna nauka i oslonjena je na druge srodne naučne discipline. Od pravnih nauka oslonjena je na krivično, krivično procesno pravo i kriminalistiku. Veza između krivičnog prava i kriminologije veoma je bliska tako da neki teoretičari kao što je Feri smatraju da je krivično pravo grana kriminologije. Veza kpp i kriminologije odnosi se na tretman učinilaca krivičnog delikta, u postupku utvrđivanja odgovornosti i izricanja sankcija. Veza između kriminalistike i kriminologije je veoma uska, jer kriminalistika izučava efikasno otkrivanje i dokazivanje KD, otkrivanje i hvatanje učinilaca, a kriminologija uzroke kriminala i njegove pojavne oblike.Najtješnji odnos između tih dviju disciplina postoji kod proučavanja ličnosti delinkventa gdje su međusobna saznanja i metodi proučavanja veoma slični.Kriminologija uz pomoć psihologije otkriva faktore koji su uzrokovali i formirali delikvenciju.U kriminologijipsihopatologija zauzima značajno mjesto u izučavanju određene kategorije delinkventa.Psihijatrija je grana medicine koja proučava mentalne bolesnike odnosno njihove poremećaje.Sociologija je opšta nauka o društvu koja proučava strukturu i zakonitost mentalnih društvenih odnosa i procesa. Pedagogija je nauka o vaspitanju koje je značajan činilac formiranja ličnosti i primjerenom društvenom ponašanju.Socijalna patologija je nauka koja izučava kompleks ljudskih problema i čovjekove normalnosti i zdravlje.Filozofija je disciplina koja predstavlja najopštije mišljenje o zakonitostima razvoja prirode, čovjeka i društva.

2

Statistika je više matematička disciplina koja se bavi analizom numeričkih podataka. Penologija je nauka o načinu i efikasnosti sistema izvršavanja kazni i drugih sankcija, iz aspekta njihovog uticaja na resocijalizaciju ličnosti izvršilaca KD i suzbijanja kriminaliteta. Viktimologija se tretira negdje kao samostalna disciplina, ali najčešće i kao grana kriminologije koja se bavi izučavanjem žrtve krivičnih djela i odnosa žrtve i izvršilaca. Predmet viktimologije je prije svega ličnost žrtve, njene bio-psihičke karakteristike i socijalna obilježja.

4. POJAM KRIMINALITETA Kriminnalitet je skup (određenost) krivičnih djela na određenom prostoru u određeno vrijeme. Kriminalitet je društvena pojava vršenja krivičnih djela od strane pojedinaca.Pojam kriminaliteta potiče od latinske riječi crimen što znači zločin. DEFINICIJE kriminaliteta: Pravna definicija kriminaliteta postoji UŽE i ŠIRE određenje pojma kriminaliteta. Prema užem shvatanju kriminalitet su radnje koje predstavljaju k.d., a prema širem shvatanju riječ je o djelima koja obuhvataju sve protivpravne krivične radnje, pored k.d. tu su i prekršaji i prestupi. U sociološkom smislu kriminalitet se posmatra ne samo kroz djelo, on izučava i učinioca, društvene uzroke, uslove i posljedice kriminaliteta.U bitna svojstva kriminaliteta ubrajaju se : skup kriminogenih individualnih pojava, pojava koja ima društveni karakter, negativna društvena pojava, istorijska pojava, univerzalna pojava.

5. Opšta i klinička kriminologija Standardizovana kriminologija izučava kriminalitet kao opštu društvenu pojavu, neovisno od vremena i prostora u kojima se kriminalitet pojavljuje. Ona ne uviđa da kriminalitet predstavlja prevashodno jednu dinamičnu pojavu koja izvire iz društvene strukture jedne zemlje i usko je povezana sa tom strukturom, pa prema tome i podložna društvenim promjenama. Klinička kriminologija izučava kriminalitet i učinioce KD na bazi određenog broja slučajeva, a primjenom raznih kliničkih metoda (medicinskog, psihološkog, psihijatrijskog) i socijalnog, putem socijalne ankete.Klinička kriminologija ima za cilj da pruži mišljenje prestupniku koje sadrži dijagnozu i tretman postupanja u penitenciranoj fazi.

6. Akademska i primjenjena kriminologija

3

7. KRIMINOLOŠKE DISCIPLINE

Primarno mjesto u kriminologiji zauzimaju: kriminalna etiologija i kriminalna fenomenologija

7.1.KRIMINALNA ETIOLOGIJA – proučava uzroke, uslove i povode kriminalnog ponašanja. Izučava ličnost delikventa, njegovu psihološku strukturu i uticaj socijalne sredine na delikvenciju. Istražuje uzroke ponašanja delikventa kroz način njegovog života i njegove moralne i karakterne osobine i prirodu veza sa društvenom sredinom.Etiološki problemi su centralna pitanja kriminologije. 7.2.KRIMINALNA FENOMENOLOGIJA – bavi se pojavnim oblicima kriminaliteta.Proučava delikventa kao individualnu,delikt kao pravnu i delikvenciju kao društvenu pojavu.Njen predmet izučavanja je tipologija kriminaliteta ( prostorna, vremenska rasprostranjenost, struktura i klasifikacija kriminalnih pojava, njihova manifestacija). U okviru kriminalne populacije proučava delikvente – po polu, uzrastu, obrazovanju., socijalnoj i drugoj pripadnosti.

7.3.KRIMINALNA PROFILAKSA je disciplina koja proučava uspešnost preventivnih mera u suzbijanju i sprečavanju kriminaliteta.

U ostale značajne kriminološke discipline spadaju: 7.4.KRIMINALNA ANTROPOLOGIJA – proučava uzroke (etiološke osnove kriminaliteta) polazeći od strukture delikventa (anatomskih, fizioloških i psihičkih) karakteristika delikventa. Vodi porijeklo od frenoloških studija i shvatanja LOMBROZA . Prema shvatanju predstavnika ove discipline – uzroci kriminaliteta su biološko-konstitutivnoj i organski degenerativnoj strukturi ličnosti. 7.5.KRIMINALNA BIOLOGIJA – proučava genetsku stranu ličnosti delikventa. Istražuje fizičke uzroke devijantnosti na osnovu izgleda,konstitucije, zdravstvenog stanja, fizičkih procesa naslijeđa na devijantno ponašanje.Pojam je uveo LENC – ustanovljavajući posebnu disciplinu biološke orijentacije u izučavanju kriminaliteta 7.6.KRIMINALNA ETNOLOGIJA proučava vezu kriminaliteta i uslova života pojedinih naroda i etničkih zajednica. Posmatra međusobnu zavisnost načina života, običaja, tradicije naroda i delikventnog ponašanja. 7.7.KRIMINALNA GEOGRAFIJA je disciplina koja izučava prostorne i vremenske dimenzije kriminaliteta. 7.8.KRIMINALNA MORFOLOGIJA predstavlja disciplinu koja se bavi spoljnim oblicima ispoljavanja zločina. Ona ukazuje na oblike pripremanja i izvršenja zločina, kao i na tragove izazvanih posledica. 7.9.KRIMINALNA POLITIKA proučava mere i aktivnosti društva na problemima sprečavanja i suzbijanja kriminaliteta.. 7.10.KRIMINALNA PSIHOLOGIJA bavi se proučavanjem psiholoških predispozicija, determinanti i manifestacija kriminalnog ponašanja ličnosti. Osnove delikventnog ponašanja pored objektivnih činilaca uslovljavaju i psihološki faktori. 7.11.KRIMINALNA PSIHOPATOLOGIJA je disciplina koja se bavi pitanjima odnosa druševnih stanja i delikvencije. Uzroci kriminaliteta po ovom shvatanju su trajne ili privremene duševne bolesti, duševni poremećaji ili zaostalost u duševnom razvoju. 7.12.KRIMINOLOŠKA SOCIOLOGIJA je sociološka I kriminološka disciplina koja izaziva kriminalitet kao posebnu društvenu pojavu. Osnovni predmet istraživanja socijalne kriminologije je dejstvo spoljašnjih faktora, uticaja sredine na ličnost delikvenata i delikvenciju uopšte kao što su ekonomski uticaji, uticaj kulture, porodice, demografski problem i slično. 7.13.KRIMINALNA STATISTIKA predstavlja zvaničnu statistiku evidentiranja kriminalnih pojava prema određenim kriterijumima.

4

8. ISTORIJSKI RAZVOJ KRIMINOLOŠKE MISLI Kriminologija je mlađa pravna disciplina koja se razvila u samostalnu nauku početkom 19. vijeka. Sofisti su motive ljudskog ponašanja počeli izučavati u 5. vijeku p.n.e. Teokrat smatra da u ljudskom ponašanju dominiraju tri osnovna motiva, a to su motivi za zadovoljstvom za bogaćenjem i za čašću.Hipokrat je ustanovio tipologiju temperamenta koja je i danas aktuelna u proučavanju endogenih faktora delinkvencije. Platon je zločinca tretirao kao izvor bolesne duše sa uzrocima psihološke i sociološke prirode i on je osoba koja djeluje pod uticajem strasti, koristoljublja, neznanja, seksualnih pobuda, psihičkog nereda. Aristotel je smatrao da je zločinac osoba koja izvršava djelo jer je pokvaren ili je pod uticajem zločinačkih sklonosti i navika na čiju konačnu odluku nemaju bitnog uticaja spoljni činioci. U srednjem vijeku krivac se nije smatrao razumnim bićem na koje utiču spoljni faktori nego bićem u koje je usađen zao duh. U srednjem vijeku istaknute su misli Augustina, Tome Akvinskog, a humanističku i renesansnu misao obilježili su Ibn Haldun, Tomas Mor, Hobs, Monteskije, Ruso i Holbak.

9.OSNOVNI KRIMIOLOŠKI PRAVCI: 9.1. Klasična škola - Predstavnici klasične škole izučavali su funkcije zakona i legalnih krivično-pravnih procesa.Taj kriminološki pravac formirao se pod uticajem francuske revolucije i filozofsko pravnih shvatanja krajem 18. i početkom 19. vijeka. Osnovno shvatanje škole je da je sloboda čovjeka najviša društvena vrijednost a zločin je povreda etičkog reda i izraz slobodne volje čovjeka, a ne uticaj subjektivnih i objektivnih procesa i odnosa. Predstavnici klasične škole su: Bekarija, Fojerbah, Bentam. Najveća slabost klasične škole je što je zanemarila društvenu uslovljenost delinkvencije tako što je sve predmete i probleme kriminala svodila na čisto pravne formulacije, ali joj pripada značajna zasluga za ukidanje inkvizitorskog postupka, ograničavanje smrtne kazne i ukidanje tjelesnih kazni.

9.2. Antropološka škola Antropološka škola - zasnovao je Lombrozo s tezom da delinkvente karakterišu određena tipična konstituciona obilježja degenerativnih karakteristika tijela, posebno lica i lobanje.Prema Lombrozovoj klasifikaciji razlikuju se kriminalni tipovi rođenog zločinca, zločinca iz strasti, zločinca iz navike, slučajnih duševno bolesnih zločinaca. Prema njemu kriminalci imaju primitivni tip moždane strukture fizičke degenerativnosti i defektnosti, a to znači i ponašanja. Svoje prvobitno stanovište je kasnije redefinisao dodajući degeneričnost i defektnost. Savremena shvatanja odbacuju antropološku školu i njene pristupe kao jednostrane i nenaučne. Njen značaj je u tome što je prva ukazala na važnost izučavanja izvršioca delikta, a ne samo delikta kao normativne kategorije.

9.3. Italijanska pozitivistička škola Pravac u kriminologiji orijentisan ka izučavanju pozitivnih činjenica vezanih za izvršioca KD, poznat kao Italijanska pozitivistička škola. Pozitivisti se okreću proučavanju svijeta oko sebe, tumačeći ljudsko ponašanje determinacijama bioloških, psiholoških i socijalnih faktora. Začetnik shvatanja je Lombrozo. Prema učenju na ličnost dominantno djeluju antropološki ili unutrašnji faktori. Uzroci delinkvencije su prema Feriju u prirordnim, odnosno fizičkim faktorima kao i porodičnim, društvenim i ekonomskim uslovima. Zato je odbacio pojam moralne odgovornosti i prihvatio samo društvenuodgovornost. Drugi predstavnik ove škole Garofalo je ustanovio 4 tipa prestupnika: a) tipični zločinac, b) plahovite prestupnike, ubice, kriminalci s pogrešnim predstavama o časti i nužnosti osvete, c) nasilnike, i d) pohotljivce.

5

9.4. Sociološka škola U njihovoj osnovi su prvenstveno socijalni i drugi društveni činioci determinacije kriminalne orijentacije čovjeka.Vremenom se oformilo nekoliko varijanti sociološke kriminološke škole. Među njima najpoznatije: Francuska sociološka škola, Austijska enciklopedijska škola, Njemačka sociološka škola i Čikaška škola. Francuska škola uvodi tezu kolektivne krivice tj. da društvo stvara ipriprema zločince i shodno tome za njih ima i odgovornost. Osnovu učenja Čikaške škole čini polazište da su ljudska zajednica i sredina glavni faktor uticaja na ljudsko ponašanje. Austrijska enciklopedijska škola nastala je na temelju teorijskih shvatanja Hansa Grosa profesora krivičnogprava u Gracu s kraja 19.vijeka.Gros smatra da kriminologija obuhvata kriminalnu antropologiju i kriminalnu sociologiju. Njegov učenik Zelig je vjerovao da kriminologiju čine dva osnovna područja – nauka o uzrocima i pojavi zločina (etiologija, fenomenologija, i kriminalna sociologija) i nauka o suzbijanju kriminaliteta, gdje svrstava kriminalistiku i penologiju. Shvatanja Njemačke sociološke škole polazila su od stanovišta da je suzbijanje i sprečavanje kriminaliteta moguće samo utvrđivanjem uzroka dvije grupe : individualna svojstva delinkventa (nasljedna i stečena i fizičke, društvene, geografske i ekonomske okolnosti i uslovi.

9.5. Škola društvene odbrane Ova škola nastala je poslije II s.r. osnivanjem, Međunarodnog centra za proučavanje društvene odbrane u Đenovi 1945. godine. Osnovao ju je talijanski kriminolog Filip Gramatika koji je i dao inicijativu za okupljanje pristalica ideja društvene odbrane u krivičnom pravu.Društvena odbrana je definisana kao „proučavanje problema kriminaliteta i mjera društvene zaštite zasnovane na konceptu zaštite društva od zločinaca i zaštita pojedinaca od opasnosti da ne padnu ili da se ponovo ne nađu u zločinu“. Prema pomenutoj definiciji smatra se da pet elemenata sačinjavaju osnovu pojma Društvene odbrane: 1.) Ideja zaštite društva od KD izvan tradicionalnog sistema kazne, 2.) određeno priznanje ideje opasnosti i nužnosti da se novim sredstvima i na nov način reguje protiv kriminalne aktivnosti, 3.) potvrđivanje da krivično pravo budućnosti i moderna kriminalna politika moraju da budu zasnovani na naučnom poznavanju KD i ličnosti izvršilaca, 4.)potvrđivanje da moderna kriminalna politika teži da organizuje sistematsku, strpljivu, racionalnu i odlučnu akciju resocijalizacije, 5.) ova nova politika društvene zaštite i individualne prevencije može da se razvije samo putem smione humanizacije krivičnog prava koja vodi računa o svim ličnim svojstvima pojedinaca i na realan način podstiče solidarnost koja treba da je u osnovi savremenog društva

10.METODI KRIMINOLOGIJE Kriminologija se koristi uglavnom naučnim metodama koje su zajedničke svim društvenim naukama, s tim što ih ona prilagođava izučavanju svoga predmeta . Za kriminologiju se može reći da je razvila naročito metodu ispitivanja individualnih slučajeva kriminalne aktivnosti i kriminološku kliničku metodu, kojima se proučavaju pojedini izvršioci KD u svim svojim aspektima, metode izučavanja kriminaliteta kao masovne pojave, zatim metode prognoziranja delinkventnog ponašanja sa razrađenim prognozističkim tablicama i instrumentima i neke druge metode. To znači da se, ne može govoriti o nekim novim specifičnim metodamau kriminologiji, koje nisu poznate drugim naukama, već samo prilagođavanju metoda društvenih nauka potrebama kriminologije i kriminoloških istraživanja.

10.1.Metoda izučavanja individualnih (pojedinačnih) slučajeva Ova metoda se sastoji u poučavanju pojedinih slučajeva delinkventnih akcija odnosno u proučavanju pojedinih delinkvenata u vezi sa njihovim prestupnim ponašanjem. Ona obuhvata sve strane u njegovom razvoju, a zatim uočavanje objektivnih i subjektivnih okolnosti i uslova, koji su omogućili izvršavanje negove delinkventne radnje.Ovom metodom se dolazi do mnogih konkretnih i provjerenih podataka, koji omogućavaju izučavanje individualnih aspekata i raznolikosti. Primjena metode pojedinačnog slučaja zasniva se na analitičkom postupku, koji vodi uprošćavanju određene pojave, jer ističe njegove pojedine vidove i elemente.

6

10.2. Metoda izučavanja kriminaliteta kao masovne pojave Postupak naučnog saznanja kriminaliteta ostvaruje se kroz sledeće faze: određivanje predmeta i cilja istraživanja, određivanje polaznih pretpostavki, prikupljanje činjenica, naučna interpretacija i utvrđivanje zakonitosti njegovog javljanja u datim uslovima života i provjeravanja rezultata u praksi. U pogledu određivnja predmeta i cilja istraživanja i postavljanja polaznih hipoteza primjenjuje se u osnovi isti postupak kao i pri izučavanju drugih društvenih pojava, s tim što se n smije ispuštati iz vida činjenica da je ovde u pitanju kriminalitet ili njegovi pojedini oblici i aspekti.

10.3. Statistički metodi Prilikom izučavanja kriminaliteta kao masovne pojave upotrebljavaju se i razne statističke metode, kao zakon vjerovatnoće, srednja vrijednost,metoda korelacije, metoda uzroka i druge metode. Primjenom ovih metoda dolazi se do podataka koji osvjetljavaju stanje i tendenciju kretanja kriminaliteta u jednoj zemlji. U literaturi se razlikuju opšte i posebne statističke zakonitosti kriminaliteta. Opšte zakonitosti se odnse na dinamiku i tendenciju razvitka ove pojave iskazujući globalnu stranu kriminaliteta. Posebne statističke zakonitosti se odnose na stukturu kriminaliteta po vrsti KD, po polu, starosti, po socijalnoj pripadnosti i sl. Primjenom statističkih metoda dobija se tzv. relativna veličina kriminaliteta.

TEORIJE O KRIMINOLOGIJI (pojam, vrste, naučni i praktički značaj)

1. BIOLOŠKE TEORIJE Biološke teorije u kriminologiji čine naučni pravci koji shvatanja u organskom svijetu primjenjuju na društvene odnose i pojave. Tu se ubrajajučinioci biosomatskih procesa kao što su: urođene nasljedne organske, fiziološke i druge biološke funkcije koje uslovljavaju delikventno ponašanje pojedinih lica. Ovo su uglavnom teorije koje proučavaju delikventnost kao što su: teorija naslijeđa, frenološka teorija, biokonstituiconalna teorija i teorija sklonosti, hromozomska teorija,endokrinološka teorija,rasna teroija idr.Ove teorije su od početnih i često tvrdih stavova vremenom evoluirale u kompromisnija shvatanja. Istraživači se dijele na dva glavna smjera već prema važnosti koju pridaju konstitucionalnim determinantama i stečenim navikama. Savremena kriminološka misao tvrdi da biološki faktori mogu činiti neke predispozicije ali ne i determinacije za devijantne sklonosti.

1.2. Frenološka teorija Potiče od shvatanja bečkog ljekara Gala i švedskog teologa Lavantera. Frenološke teze ističu povezanost delikventnih sklonosti i moralnih osobina ličnosti sa konstitucijom lobanje. Suština karakternih osobina čovjeka je u vezi s koštanom konstrukcijom, obimom i oblikom glave , koji se izražavaju u segmentima. Na osnovu tzv.segmenata pristalice ove teorije su smatrale da se sa sigurnošću može predvidjeti buduće ponašanje osobe. Tridesetih godina prošlog vijeka, pod uticajem nekim naučnih osobina, frenološka shvatanja su skoro u potpunosti osporena.

1.3. Teorija naslijeđa Pitanje odnosa naslieđa i delinkventnosti je klasično pitanje kriminologije a bioloških teorija posebno još od Lombroza. Prema Lombrozu rođeni zločinac potiče od degenerisane porodice kod čijih se članova javljaju slučajevi ludila, gluvoće, sifilisa, epilepsije i alkoholizma.Feri biološkim faktorima pridaje bitan značaj kod delinkvencije smatrajući da u ponašanju ličnosti postoje nasljedne sklonosti.Od svih oblika naslijeđa (materijalno,duhovno i genetsko) za kriminologiju je najbitnije genetsko koje se ispoljava u biološkim karakteristikama definisanim u hromozomima, genima i DNK. Genetsko naslijeđe se odnosi na pojedinca, etničku cjelinu ili ljudsku vrstu. U suštini genetička shvatanja tumače da je kriminalno ponašanje urođena i nasljedna pojava, što je dokazivano kroz dvije vrste studija: proučavanjem tzv. kriminalnih porodica i blizanaca.

7

1.4. Biokonstitucionalna teorija i teorija sklonosti Prva značajnija teorija u okviru bioloških s konstitucionalnim osnovama proistekla je iz Lombrozove tzv. antropološke škole, koja u početku u potpunosti ignoriše dr. kriminološke činioce, kao uzročnike osim fizičkog izgleda delinkventa.Njegova teorija je u to vrijeme doživjela ozbiljne kritike.Zbog toga je Lombrozo donekle evoluirao i ustanovio kasnije pet tipova zločinaca: a) rođeni zločinci, b) duševno bolesni kriminalci, c) zločinci iz strasti, d) slučajni zločinci i e) zločinci iz navike. Delinkvencije kod žena objašnjavali su biološkim procesima hormonalnih poremećaja,menopauza, poremećaja menstrualnih ciklusa i sl. faktorima. U nauci egzistira i teorija biokonstitucionalnih sklonosti. Ovaj pravac u kriminologiji razvijen je između dva rata iz kriminalne biologije njemačkih i austrijskih teoretičara, posebno Antropološke kriminalističke škole iz Graca. Urođene sklonosti za delinkvenciju i naslijeđe u delinkventnoj orijentaciji pripisuje se ličnostima posebnih, bioloških svojstava koja stiču: naslijeđem gena i naslijeđem posebnog konstitucionalnog tipa. Ovaj pravac se zalagao za proučavanje kako specifičnih, tako i opštih nasljednih dispozicija, odnosno sklonosti koja kod osoba lakše nego kod drugih vode u devijantno ponašanje. Pristalice shvatanja biokonstitucionalne sklonosti (Niceforo, Morseli, Hogeman, Lange i dr. polaze od urođenih i nasljednih osobina koje konstituišu ličnost. Pristalice ovog pravca smatraju da devijantno ponašanje determiniše, pored nasljednih osobina i povezanost između fizičkog izgleda i psihičkih osobina ličnosti.

1.5. Hromozomska teorija Ova teorija je zasnovana na učenju da postoje poremećaji u jezgru ćelije (hromozomima) koja sadrži gene i nosilac je nasljednih osobina a produkuju društveno abnormalno ponašanje. Ta teorija nastala je na osnovu rezultata istraživanja sprovedenog na osuđenicima i govori da se među kriminalcima znatno češće javljaju XYY kombinacije hromozoma nego u normalnoj populaciji. Tako se kombinacije hromozoma XYY kod muškaraca i XXY kod žena smatraju kriminogenim koji podstiču određenu vrstu KD (seksualni delikti, krađe i ubistva) a kod žena i na prostituciju.

1.6. Endokrinološka teorija Polazi od istraživanja devijacija u ponašanju ljudi koje dovodi u vezu sa smetnjama u funkcionisanju endokrinog sistema.Ovaj sistem dijeli se na dva zasebna sistema, i to cerebralni i hormonalni sistem, koji u funkcionisanju mogu ispoljiti poremećaje, a perko njih mogu biti izazvani poremećaji u ponašanju pojedinca. Mentalni poremećaji i poremećaji inteligencije smatraju se posljedicama poremećaja bilo hormonalnog, bilo cerebralnog sistema.Razvoju ove teorije doprinosi sve većirazvoj nauke koja okazuje da žlijezde sa unutrašnjim lučenjem imaju veliki uticaj na čovjeka njegovo ponašanje i prilagođavanje.Naučnici koji zastupjau ovu teoriju su ŠLAP-koji cijeli kriminalitete objašnjava poremećajem funkcionisanja endokrilnih teorija,BERMAN dovodi kriminalitet u vezu sa endokrinim sistemom neposredno i preko perverznih instikata.Podolski koji smatra da krađe,nasilje,saobraćajni delikti su uzrokovani padom šećera u krvi.Što je veći nivo pada šećera u krvi to je veća kriminalna predispozicija za vršenje KD.Postoje i mišljenja koja nisu tako ekstremna.Ove teorije nisu priznate jer je riječ o području koje nije dovoljno ispitano.

1.7. Rasna teorija Najekstremniji vid bioloških pristupa u nauci zasnovan je prvenstveno na pretpostavci da je rasno svojstvo svakog od pripadnika viših i nižih rasa urođeno i nasljedno. Ovakvi pristupi, u savremenim shvatanjima, imaju uporište kod onih autora koji nastoje da statističkim podacima, poređenjem kriminaliteta bijelih, žutih, crnih i ostalih, dokažu rasni karakter obojenih. Teorija ima osnova u stavovima Lombroza, Lovanžea, Nićefora, i posebno Garofala po kome svaka rasa posjeduje zbir moralnih instikata koji nisu plod rasuđivanja individuuma nego njegov urođeni dio, jednako kao i fizički tip rase kojoj pripada, a sklonost ili predispozicija za zločin mora se nužno prenositi nasljedstvom poput svih drugih sklonosti i predispozicija.Ova teorija je puno kritikovana kao neodrživa a u Americi imala je negtivne implikacije kod donošenja imigracionih zakona.

8

2. PSIHOLOŠKE TEORIJE Psihološke teorije objašnjavaju pojavu socijalnih devijacija i delinkvencije kao njegovog posebnog izraza, postavljaju psihološke determinante. One polaze od psiholoških karakteristika koje determinišu ponašanje ličnosti dovodeći u vezu psihičke osobine i delinkventnost. U psihološke teorije spadaju psihoanaliza, teorija inteligencije, teorija podražavanja,teorija neprilagođenosti, teorija frustracije, bihejviorističko shvatanje. Psihološka psihoanalitička shvatanja imaju za polaznu osnovu objašnjenja devijantnosti psihičkim stanjem ličnosti u sferi nesvjesnog odnosno podsvjesnog prije svega potisnute seksualne sile i impulse.

2.1.Psihoanalitička shvatanja PSIHOANALITIČKA SHVATANJA za polaznu osnovu imaju objašnjenja devijantnosti psihičkim stanjem ličnosti u sferi nesvesnog, odnosno podsvesnog, pre svega potisnute seksualne sile i impulsa. Ova shvatanja polaze od teze da sve što se odvija u životu i snovima čoveka, nastaje iz podsvesti, odnosno posledica je događaja u ranom detinjstvu. Na osnovama psihoanalitičkih shvatanja razvijen je poseban pravac KRIMINALNE PSIHOLOGIJE. ETORE PATINI psihoanalizu tretira kao „nauku o podsvesti“. Ovakvo stanje naziva se i „ pomračena svest“. Prema psihoanalitičarima delikt je proizvod, odnosno posledica potisnute želje u podsvesti. U podsvesti se sukobljavaju prikriveni motivi i želje i tu proizvode unutrašnje sukobe. Prema psihoanalitičarima nema nehatnog delikta, nema ništa slučajnog i nenamernog, već je namera potisnuta u podsvesti. Na ovim podstavkama izgrađeni su stavovi o povezanosti i kauzalitetu nagona i devijacija, gde se faktori kriminaliteta tumače poremećajima odnosa funkcionalnih komponenti čovekovog života: IDA, EGA i SUPEREGA. ID predstavlja nesvesni deo psihičke strukture i čini deo nagonskog bića ličnosti. Njegova psihička energija ili ono što FROJD naziva libidom, teži za uživanjem i zadovoljavanjem prvenstveno bioloških potreba i motiva. EGO –razum, svest, je najaktivniji deo strukture ličnosti koji se odražava kao mišljenje, percepcija, govor, učenje, memorija, rasuđivanje, motorika, akcija i vreme. SUPEREGO –savest je deo psihičkih funkcija koje se odnose na moralne zahteve, norme društva i socijalne motive. Superego je ključna komponenta psihičke strukture za razumevanje moralnog ponašanja i reguliše ponašanje ličnosti da ne izvrši ili ne planira k.delo, a ukoliko to ipak uradi strogo ga kažnjava prekorima sredine i osećajem krivice. ID, EGO i SUPEREGO nisu strogo odeljeni jedan od drugog, oni sxu u dinamičkom odnosu. TIPOLOGIJA DELIKVENCIJE :Neki psihoanalitičari –ALEKSANDER I STAUB, razlikuju: ZAMIŠLJENI- IMAGINARNI KRIMINALITET koji se ispoljava u vidu pretnji i EFEKTIVNI KRIMINALITET koji može biti HRONIČNI I AKCIDENTNI. Hronični kriminalitet je posledica delovanja organskih kriminalaca koji su neuračunljiva lica-imbecili, duševno bolesni, narkomani; normalnih kriminalaca sa kriminalnim superegom –telesno i mentalno su zdravi, ali su sa moralnim shvatanjima u sukobu sa društvenim shvatanjima; nerazvijenih, zaostalih kriminalaca i kriminalaca nesvesnih svojih postupaka-neurotici. AKCIDENTNI KRIMINALITET podrazumeva dela koja su izvršena nehatno, u afektu ili u legitimnoj samoodbrani.

2.2. Teorija inteligencije U psihološkim teorijama postoji pristup koji uzroke delinkvencije dovodi u vezu s psihičkim svojstvima niske inteligencije, maloumnosti. Istraživanja koja su se bavila odnosom inteligencije i kriminaliteta nazivana su tzv.«pedigre» studijama, pomoću njih su se vršila genetička izučavanja porodičnog stabla kriminalaca kako bi se utvrdilo ima li osnova u porodičnom porijeklu predaka sa niskim IQ-om. Druga varijanta ove teorije devijantnost dovodi u vezu s niskom obrazovnom strukturom, pri čemu se ovaj faktor uzima kao posljedica niske inteligencije, a ne kao odraz socijalnih uslova i mogućnost obrazovanja.Ova shvatanja ne mogu se do kraja održati mada se ne može poricati značaj značaj intelegencije za ponašanje u društvu.Savremene studije kritikuju ovakva shvatanja bez obzira na nespornu ookolnost da i među delikventima ima osoba sa niskom intelegencijom kao i u ostalom dijelu stanovništva.Istraživanja obrazovanja i delikventne aktivnosti imaju određene nedostatke prije svega jer se intelegencija delikventnih lica mjeri uspjehom u školi.

9

2.3. Teorija neprilagođenosti i frustraciona teorija Neka psihološka shvatanja delinkventno ponašanje tumače faktorima nemogućnosti prilagođavanja ličnosti u realnim socijalnim uslovima, raskorakom između ciljeva pojedinaca i interesa zajednice. Neprilagođenost kao uzrok devijantnosti tumači se na različite načine. Di Tulio misli da se ona nalazi u oblasti osjećanja. Pejdž – da je uzroke kriminaliteta najbolje tražiti u prilagođavanju individue na njenu okolinu, a Frojd da se kriminal javlja zato što pojedinci kod kojih postoje instiktivne kriminalne tendencije ne uspijevaju da se prilagode društvu, jer im nedostaje vaspitanja za to. Frustraciona teorija polazi sa stanovišta da je pojačana agresivnost reakcija na sve što sprečava zadovoljavanje motiva. Predstavnici ovih shvatanja smatraju da se teži oblici devijantnosti – delinkvencija mogu dovesti u direktnu vezu s uzrocima frustracionih struja, niskim pragom frustracione tolerancije. Oni navode da frustracije mogu nastati usljed djelovanja socijalnih faktorab ( ekonomski status, regionalni raspored) ili ličnih svojstava ( invaliditet, obrazovanje, fizički izgled i sl.).Prema poznatoj teoriji traženja žrtve uzrok agresivnosti je u preprekama ostvarenja željenog cilja. Usljed nemogućnosti zadovoljenja motiva, izazvana gomilanjem frustracija, agresija se usmjerava ka najpristupačnijim ciljevima, objektima koji ne moraju biti stvarni izvor frustracije. Na osnovama frustracione teorije postoje pokušaji da se objasni kriminalitet nižih slojeva, kao kompenzaciona reakcija na socijalni status, kao i pojave huliganstva i vandalizma.

3. PSIHOPATALOŠKI PRISTUPI (psihopatološka teorija)

Vezano za neke pravce u objašnjavanju uzročnosti delinkventnih pojava veoma su izražena i shvatanja koja polaze od pojedinih težih i lakših oblika duševne poremećenosti ličnosti. Kriminalno ponašanje determinisano psihopatološkim činiocima bilo je oduvijek predmet interesovanja kriminologa i sudskih vještaka iz oblasti psihijatrije. U najopštijem psihijatrijsko stanovište duševnih poremećaja podrazumijeva odstupanje od stanja normalnosti u mentalnom zdravlju ličnosti. Pojam duševne poremećenosti bez sumnje spada prvenstveno u oblast psihijatrije ali ovaj fenomen pokušavaju da definišu i odrede i sociolozi i psiholozi. Osnovna obilježja normalnosti i antipodnog stanja jeste stepen zrelosti ličnosti koja se određuje kriterijumima intelektualne, emocionalne i socijalne zrelosti. Zahvaljujući ovim kriterijumima najčešće se jasno razlikuju normalna i patološka ličnost.Nesumnjivo je da psihički poremećene ličnosti, zavisno od stepena poremećenosti mogu ispoljavati devijantne sklonosti od najblažih do najtežih oblika kriminaliteta.

4. SOCIOLOŠKE TEORIJE

Sociološke teorije predstavljaju naučna shvatanja koja pojave i događaje izučavaju i tumače s pozicija determinacije društvenih i uže socijalnih faktora. Najznačajnije sociološke teorije su: TEORIJA SOCIJANE SREDINE I SOCIJALNIH PROBLEMA; - teorija anomije; - teorija interakcije -teorija socijalnih veza i teorija suzdržavanja; - teorija funkcionalizma

TEORIJE SOCIJANOG UČENJA - teorije imitacije - teorija diferencijalne asocijacije - teorija defirencijalne identifikacije

10

KUTUROLOŠKE TEORIJE - teorija podkultura i kontrakultura - teorija kulturnog konflikta - teorija društvenih grupa

4.1. TEORIJE SOCIJALNE SREDINE I SOCIJALNIH PROBLEMA : - teorija anomije - teorija interakcije - teorija socijalnih veza i teorija suzdržavanja - teorija funkcionalizma

4.1.1. Teorija anomije Stanje anomije je takvo stanje po kome su norme očekivanog ponašanja odsutne, nedefinisane ili nejasno formulisane, stanje odsustva normi. Poremećaj socijalnih normi čini norme nepoštovanim, pojedinac nije u stanju da pri tome nađe svoje mjesto u društvu, jer mu nisu jasna pravila po kojima treba da se upravlja. Društveno stanje dezorganizacije, nesigurnosti usamljenosti i izolacija, posebno u velikim gradovima dovode do pojave bezakonja i odsustva društvenog prilagođavanja.U procesu razvoja društvo sve više gubi snage koje ga ujedinjuju,nakon čega se javlja nesigurnost,nered ,haos u kome pšojedinici žive izolovano bez obaveze,što je karakteristično za velike gradove i iz takvo anomičnog društvenog stanja javljaju se zločini. Prema Dirkemu kriminalitet je normalna društvena pojava, zločin je nužan. On smatra da svako društvo vremenom iz faze homogenizacije prelazi u fazu dezorganizacije.Dirkem je svoju teoriju primijenio prilikom objašnjavanja samoubistva klasifikujući samoubice u tri tipa:altruistički,egosistički i anomički tip. Dr. značajan predstavnik pozitivističkog pravca ove teorije je R.Merton. Merton anomijom smatra stanje odsustva normativnosti ili pridržavanja normi u društvu ili društvenoj grupi, usled čega se pojedinci ili društvene grupe svojim stavovima i ponašanjem nameću društvu ili grupi. U Slučaju kad se ne mogu postići određeni ciljevi,nastaje jedno društveno stanje ,za koje je bitno opadanje poštivanja društvenih normi i odsustvo kulture i zakonitosti.Ovaj pristup Meton je primijenio na delikventne akcije omladine iz nižih klasa.On smatra da ona nije u stanju da na zakonit način ostvari matrijalna dobra kojima teži pa stoga u stanju anomije krši zakon i tako postižu svoj cilj.

4.1.2. Teorija socijalnog interakcizma i etikecije Ova teorija teži da pored kriminaliteta i devijantnog ponašanja obajsni i druge oblike devijantnog ponašanja.Prema ovoj teoriji društvo se sastoji iz raznih društvenih grupa i institucija .Te društvene grupe imaju različita shvatanja o vrijednostima ,načinima shvatanja života ponašanja itd.Grupe koje imaju dominantnu ulogu u političkom ekonomskom životu imaju uticaj u oblasti kulture poltike,prava te grupe definišu određena ponašanja kao devijantna jer ne odgovaraju njihovim shvatanjima.To su ponašanja lica iz društvenih grupa koji su došli u konflikt sa dominastnim društvenim grupama..Na toj interakcijskoj liniji traži se objašnjenje pojave devijantnog ponašanja. U procesu etiketiranja organi društvene kontrole svrstavaju etiketriana lica po sili i karakteru definisanja tih situacija u određeni stereotip delikvenata .Prema tome etiketiranje predstavlja sredstvo određivanja mjesta jednom licu u okviru opšte klasifikacione strukture stanoviništva.

4.1.3. Teorija socijalnih veza i teorija suzdržavanja i funkcionalizma Teorija socijalnih veza ili teorija društvenih spona kako je nazivao HIRŠI za zadatak ima da objasni zašto se ljudi podruštveno ponašaju, a ne devijantno. HIRŠI je 1969. god. ustanovio četiri društvene spone unapređenja socijalizacije čoveka: VEZA-POVEZANOST; OBAVEZAPREDANOST; UKLJUČENOST –UČESTVOVANJE I VEROVANJE. Po njemu što su ove spone čvršće, manje su mogućnosti delikventnog ponašanja. Svaki čovek je podložan društvenom i antidruštvenom

11

ponašanju, a kakvo će ono biti zavisi od društve kontrole –reda i zakona, a ne od moralne norme. Prva uporišna tačka socijalizacije kod HIRŠIJA je VEZA I POVEZANOST, odnosno odanost, koja je posebno izražena prema porodici i školi. Odanošću prema roditeljima potiskuju se delikventne predispozicije. Slaba veza učenika i škole podstiče delikvenciju, a bliska veza sa školom, profesorom i drugovima deluje u pozitvivnom nedelikventnom ponašanju. Druga spona je OBAVEZA – predanost, a odnosi se na vreme, energiju i napore u edukativnim i socijalnim naporima koje ličnost vezuju moralnim vrednostima društva. Treći oblik socijalnih veza je UKLJUČENOST- učestvovanje, što označava zaokupljenost aktivnostima u interesu zajednice, zbog čega se ostavlja malo vremena za ponašanje koje se smatra devijantnim. Poslednjom tačkom ili socijalnom vezom HIRŠI smatra VERU u poštovanje zakona, ljudi i institucija koje ih primenjuju.

TEORIJA SUZDRŽAVANJA - Krajem 60 –tih godina prošlog veka američki sociolog REKLES je na sličnim principima pokušao da objasni svojom teorijom suzdržavanja kako delikvenciju tako i normalno ponašanje. Društveni procesi podstiču jedinku ili je odvraćaju od delikventnog ponašanja. Spoljnim normativnim zabranama društvo kontroliše članove zajednice. Efekti spoljnog suzdržavanja su veći ukoliko je društvo postavilo razumne limite ponašanja i odgovornosti, kao i mehanizam ostvarivanja postavljenih ciljeva. Unutrašnja komponenta suzdržavanja podrazumeva jak ego, razvijenu svest, visok stepen odgovornosti i visok prag frustracione tolerancije.

FUNKCIONALIZAM Funkcionalistički pristup za polaznu opsnovu ima da je društvo skladna organska celina njegovih delova, pri čemu je zajednički interes izražen u zajedničkom sistemu vrednosti. Devijantnost po funkcionalizmu je rezultat uticaja neuspešne socijalizacije. Ova teorija polazi od toga da u društvu postoji funkcionalno jedinstvo elemenata koji mu omogućavaju skladan razvoj. Poremećaj u pojedinim elementima tog sistema dovodi do patoloških pojava kao i do kriminaliteta. TEORIJE SOCIJALNOG UČENJA Grupi teorija socijalnog učenja pripadaju ona shvatanja koja uzroke delikvencije nalaze u imitaciji, identifikaciji, odnosno u podržavanju modela u društvenoj sredini. Ove teorije slične su biheviorističkim shvatanjima koja su svrstana u psihološkai koja imaju dosta dodirnih tačka koje su vezane za socijalne uslove.

4.2. TEORIJE SOCIJALNOG UČENJA

- Teorija imitacije - Teorija diferencijalne asocijacije - Teorija diferencijalne identifikacije

4.2.1. Teorija imitacije Prihvata u suštini uticaj socijalne sredine na pojave delinkvencije, uvodeći i druge elemente. Tarde sa sociopsihološkim pristupima uporednim analizama dao je doprinos shvatanjima da uzroke treba tražiti i u uslovima državne organizacije.Odbacujući antropološka shvatanja o rođenom zločincu, on je ukazao na društveni karakter delinkvencije, zasnivajući svoja stanovišta na sociološko-psihološkoj osnovi podražavanja – imitacije. Delinkvencija je oblik naučenog ponašanja. Ona se uči i stiče, u saradnji s drugima.Tarde je opisao tri zakona imitacije:zakon bliskoga dodira, zakon imitacije superiornih i zakon ubacivanja. Tarde je smatrao da su kriminalci osobe koje uče zanat kao i svi drugi, imitirajući uzore još od najranije mladosti.Tarde smatra da se oponašanje u slučaju zločina maniifestuje o formi međusobnog sukobljavanja,prelivanja i smjenjivanja mode i navike-zločin se javlja kao moda koja prelazi u naviku a oponašanje se razvija sa tendencijom stalnog proširivanja od viših ka nižim-niži oponašaju više.

4.2.2. Teorija diferencijalne asocijacije Autor ove teorije je američki kriminolog Saderlend. Po njemu, kriminalna aktivnost rezultat je učenja u procesu druženja sa delinkventima i grupama u kojima preovladaju kriminalni uzori. Delinkventna ličnost se formira kroz život u delinkventnim grupama i zbog toga je za kriminološka

12

istraživanja najvažnije ispitivati sredinu u kojoj delinkvent živi.U takvim sredinama prvladavaju kriminalni elementi i uticaji i oni su odlučujući faktor za pojedince koji postaju kriminalne ličnosti.Ovi jutcaji mogu varirati u pogledu učestalosti vremena trajanja.Asocijacije koje djeluju trajnije ispoljavaju jaču snagu i intezitet

4.2.3. Teorija diferencijalne identifikacije Ova teorija se javila kao kritika teorije diferncijalne asocijacije,njoj se prigovaralo da ne pravi razlike između običnih i slučajnih delikventa.GLASER smatra da mnoga lica koja su izložena kriminalnom ponašanju ne podljiežu kriminalnom ponašanju,dok druga koja su u kontaktu sa krim miljeom često vrše KD .To znači da svako lice bira modele svoga ponašanja.Odnosno biraju lica sa kojima žele da se identifikuju.To je u stvari midentifikacija do koje dolazi u u procesu intereakcije sa drugim licima.

4.3. KULTUROLOŠKE TEORIJE:

- teorija podkultura i kontrakultura - teorija kulturnog konflikta - teorija društvenih grupa

4.3.1. Teorija potkultura i kontrakultura Predstavlja razradu teorije kulturnog konflikta za obašnjenje organizovanog kriminaliteta. Bavi se istraživanjem razlika koje postoje između kulture koja je zajednička za čitavo društvo i pojedinih specifičnih kulturnih sfera.Teorija potkulture obično se primjenjuje na uže gupe ljudi koje su određene posebnim normativnim sistemima i imaju poseban način života, jezik, religiju, moralne i društvene vrijednosti.Teorija kontrakulture ima za predmet izučavanja grupe koje stoje ukonfliktnom odnosu. To su delinkventne bande sa svojim normama i standardima. Kod teorije kontrakulture normativni elemenat je direktno kontradiktoran u odnosu na normativni sistem dominantne grupe po čemu se u stvari teorija kontrakulture razlikuje od teorije potkulture.

4.3.2. Teorija kulturnog konflikta Polazi od konflikta na području kulture, odnosno kulturnih normi raznih društvenih grupa. Ona je danas veoma široko zastupljena u američkooj kriminologiji. Najvažniji predstavnik teorije kulturnog konflikta je Thorsten Sellin koji je američko društvo podijelio u tzv. tri globalne grupe: prvu grupu čini izvorno američko stanovništvo, drugu grupu sačinjavaju imigrantske grupe iz svih dijelova svijeta i treću grupu sačinjava obojeno stanovništvo i razne urođeničke grupe.Analizom društvenog položaja pojedinih grupa Sellin izdvaja prvu grupu u tzv. dominantnu grupu s obzirom da posjeduje ekonomsku, političku i zakonodavnu moć.

4.3.3.Teorija društvenih grupa

Teorija društvenih grupa objašnjava pojave kriminaliteta i drugih vidova socijalnih devijacija kao grupno ponašanje. Prema ovoj teoriji društveni odnosi se odražavaju kroz grupno ponašanje, koje diferencirano može biti različito. U raznim gradacijama grupnog ponašanja specifično mesto imaju devijantne i delikventne grupe.

13

III dio KRIMINOGENI FAKTORI

KRIMINOGENI FAKTORI predstavljaju poseban predmet kriminologije i centralno pitanje kriminalne

etiologije.Kriminalna etiologija je područje kriminologije koje se bavi pitanjima determinacije dispozicionih faktora i uzroka,uslova i povoda kriminalnog ponašanja,a tretira se i kao nauka o oblicima egzistencije zločinaca čiji je predmet izučavanja ličnost delikventa,a proučava njegovu psihološku osnovu i socijalne determinante delikvntnosti.Ona istražuje uzroke ponašanja delikventa kroz način njegova života i njegovim moralnim i karakternim svojstvima i prirodi veza sa društvenom sredinom.Centralna teorijska pitanja kriminologije predstavljaju etiološke probleme pa se samim tim smatra da se na kriminalnu etiologiju svode kriminološki problemi pa i sama kriminologija.

1. KRIMINALITET KAO INDIVIDUALAN ČIN I DRUŠTVENA POJAVA

Već ono što je sastavljeno po pojmom kriminaliteta.

2. KRIMINOGENI FAKTORI(POJAM,VRSTE,TEORIJE FAKTORA) Kriminološki faktori su mnogobrojni činioci što na ma koji način utiču na pojavu kriminaliteta kao društvene pojave i kriminalne orijentacije kao individualnog akta.To je skup činilaca psihološke,biološke i socijalne prirode koji djeluju kao uzroci,uslovi i povodi za kriminalna djela,njihov međusobni odnos i uslovljenost.Kriminološki faktori se dijele na objektivne koji su vezani za djelo i subjektivne koji su vezani za ličnost izvršioca.Faktori se dijele na objektivne i subjektivne,posebni i pojedinačni,socijalni i unutrašnji. Teorije faktora-faktorska teorija se javlja u dvije varijante a to su:monistička(polazi od biologističkih učenja pri čemu je jedan faktor uzročnik jedne pojave) i pluralistička(tumačenje objašnjava da su pojave kriminaliteta mehanički uslovljene faktorima biološkog,psihološkog i socijalnog karaktera). Vrste faktora-objektivno subjektivni faktori su najčešći sadržaj u kome se mogu svrstati sve ostale klasifikacije,kao što su opšti i posebni,neposredni i posredni i sl.Objektivni se odnose na spoljne činioce uticaja na kriminalno ponašanje,socijalne uslove.Tu spadaju činioci društvenih uslova života,protivrječnost i vrednovanja koja se odražavaju na ličnost i njegovo asocijalno ponašanje.Subjektivni faktori su vezani za biološku strukturu i psihičke procese ličnosti,koji dovode do devijatnog odnosa i ponašanja u odnosu na društvene norme. Opšti kriminogeni faktori su izvor posebni i pojedinačnih.Posebni kriminogeni faktori uslovljavaju posebne vrste kriminaliteta ili pojedinačni kriminalni akt.

2.1. Uzročnost kriminalnog ponašanja Pod faktorima uzročnosti uzimaju se objektivno mjerljivi elementi sa egzaktnim dovođenjem u vezu s posljedicom pojedinih oblika kriminaliteta.Prema Begnaru uzrok je stalan i odlučujući uslov neke pojave.Teorija kvalitativnog razlikovanja polazi od razlikovanja uzroka i uslova.Prema tim shvatanjima samo su uzroci u stanju da proizvedu posljedicu, dok uslovi doprinose ili omogućavaju njeno nastajanje.Faktori uzročnosti postoje izvan svijesti čovjeka. Uzročnost je odlučujući faktor,odnosno objektivna i kauzalna veza između nekog stanja i posljedica.To mogu biti činioci socijalnog i ličnog karaktera,materijalno stanje,porodične prilike,krizna razdoblja,pojava alkoholizma i narkomanije,socijalni i kulturni sukobi i sukob vrijednosti i faktori vezani za subjektivna svojstva ličnosti.Kriminalitet je pojava koja se javlja kao posljedica djelovanja mnogobrojnih uzroka,ona je složen proces interakcije mnogobrojnih elemenata,biološke,psihološke i socijalne prirode.

14

2.2. Uslovi i povodi kao kriminogeni faktori -USLOVI kriminalnog ponašanja Kriminalni delikt je složena pojava da bi se mogla objasniti samo uzrokom i posledicom. Između ta dva elementa postoji čitav niz uticajnih okolnosti koje nazivamo kriminogenim uslovima. USLOVI SU ČINIOCI KOJI U IZVESNOM SMISLU, OBLIKUJU POSLEDICU, ALI NISU U MOGUĆNOSTI I DA JE PROIZVEDU. Oni omogućavaju lakše izvršenje kriminalne radnje. Uslovi se pojavljuju kao DOPUNSKI FAKTOR koji podstrekava, omogućava ili olakšava vrstu deliktnog ponašanja. Mogu se odnositi na mesto, vreme, način i sredstva izvršenja krivičnog dela (najpogodnije mesto, doba dana, vremenske prilike, najefikasniji način i sredstvo i sl). U najopštijem smislu u uslove spadaju: neefikasnost organa krivičnog gonjenja; neadekvatne sudske sankcije; nedovoljna organizacija i zaštita imovine; poznavanje nekih veština, raspolaganje sredstvima za izvršenje krivičnih radnji i sl. Iza UZROKA uz određeni uslov, do POSLEDICA DELIKATA neposredno postoji POVOD. Uzroci i uslovi su odlučujući činioci uticaja za nastanak pojave. Međutim za izazvanu pojavu potreban je i dodatni faktor-povod. POVODI su dodatni uslov za nastanak pojave. To su one činjenice koje pri postojanju uzroka i uslova čine podsticaj- dodatni stimulans, za odluku. Najšešće zavisi od ličnosti izvršioca.

3. FAKTORI LIČNOSTI

3.1. DELIKVENTNA LIČNOST I OPASNO STANJE DELIKVENTNE LIČNOSTI Svaki čovjek koga su objektivni uslovi formirali motivisali I pokrenuli na inkrimisanu djelatnost ima određenu strukturu koja se odlikuje mnogim izraženimm svojstvima moralnim psihičkim,kulturnim I drugim osobinama koje konkretno utiču na formiranje delikventne ličnosti.Lične ososbine su I same određene uticajima društvenih okolnosti pod kojima su ljudi živjeli.Svaki čovjek nosi različite individualne karakteristike koje ga razlikuju od drugih.Te različitosti uslovljava I različito reagovanje jedni reguju brzo,temperamentno,uzbudljivo,osjetljivo dok su drugim spori inertni ,plašljivi,brzopleti lakomisleniitd.Ovi kvaliteti određuju suštinu I karakter jednog lica njegove motive ,ideale stavove,ideale vrijednosti. Delikventna ličnost je osoba specifičnih tjelesnih degenerativnih karakteristika bilo konstitucionalnih specifičnosti,endokrinih i hromozomskih aberacija,genetskih predispozicija i urođenih sklonosti rasnih predispozicija.Delikventna osoba se vidi kao osoba ispodprosječne inteligencije,niskog praga frustracione tolerancije s poremećajima nagona u procesu socijalnog učenja i slično.Na VII kongresu kriminologa u Madridu 1970.godine definitivno je uveden pojam kriminalna ličnost.Sazdana u psihološkim svojstvima,kriminalnu ličnost čini centralno jezgro i varijante.Centralno jezgro obuhvata crte ličnosti,one određuju kriminalnu sposobnost tzv.temibilitet i uslove prelaska na akt.Posebno opasno stanje delikventne ličnosti je latentno stanje sklonosti kriminalne ličnosti ka vršenju krivičnih delikata.

3.2. KLINIČKE METODE U DIJAGNOSTICI KRIMINALNE LIČNOSTI Naučni tzv.klinični postupci zasnovani su na određenim saznanjima kriminološke ekspertize socijalne anamneze,te kriminološke dijagnoze i prognoze koja se odnosi na pojedinačne slučajeve vještačenja optuženih ili osuđenih lica u naučnom postupku opservacije i ispitivanja ličnosti.Kriminološka ekspertiza je naučna metoda ispitivanja ličnosti delikvenata radi procjenjivanja budućeg ponašanja,određivanja adekvatne sankcije i tretmana za resocijalizaciju.Obavlja je grupa stručnjaka specijalista iz pojedinih oblasti(psiholozi,psihijatri)za potrebe sudskog postupka ili prevaspitanja.Radi se na osnovu mediko psihološkog izučavanja i socijalne anamneze. Mediko psihološka izučavanja odnose se na izučavanje ličnosti,a socijalna anmneza na sagledavanje i objašnjenje uticaja ekonomskih,socijalnih i porodičnih prilika na ličnost.Na osnovu kriminološke ekspertize radi se kriminološka dijagnoza ličnosti.U pitanju je klinička metoda utvrđivanja stepena opasnosti delikvenata.Odvija se u tri osnovne faze:utvrđivanje kriminalne sposobnosti,stepena društvene neprilagodljivosti i dijagnoze opasnog stanja koja se dobije sintezom dva prethodna postupka. Treća faza u izučavanju ličnosti osuđenika jeste metodološki postupak predviđanja budućeg ponašanja delikventa tzv.kriminološka prognoza.

15

3.3. BIOLOŠKI FAKTORI ??????????????? OVO PROŠIRITI Biološki faktori predstavljaju kriminogene činioce definisane prvenstveno u kriminološkim teorijama biološke i antroploške orijentacije.To su činioci biosomatskih procesa kao što su urođene,nasljedne,organske,fiziološke i druge biološke funkcije koje uslovljavaju delikventno ponašanje pojedinih lica. Organske determinante du kriminogeni faktori uslovljeni organskim poremećajem.Organske poremećaje čine patogene promjene u psihosomatskom sistemu nastale kao posljedica anomalija u fiziološkim funkcijama organizma ili negativnim spoljnim uticajima. Uticaj nasleđa na ljudsko ponašanje postaje poslednjih godina sve veća preokupacija nauke.Za kriminologiju je bitno genetsko nasleđe koje se ispoljava u biološkim karakteristikama definisanim u hromozomima,genima i DNK. Urođeni faktori su vrsta subjektivnih svojstava ličnosti kriminogenog značaja,dijelom biološke,a dijelom i psihološke karakteristike u tipologiji delikvenata.

� � 3.4. PSIHOLOŠKI FAKTORI

3.4.1. Psihostruktura i delikvencije Psihološku strukturu čini organizacija psihičkih osobina ličnosti.Specifičnosti ukupnih svojstava psihostrukture djeluju kao cjelina uzajamnih uticaja i uslovljavaju različita reagovanja ličnosti na spoljne nadražaje.Kako će ličnost reagovati u sredini na iskrsli problem zavisi od niza psiholoških determinanti.Prilikom razmatranja psihostrukture ličnosti i delikvencije postoje dva shvatanja.Jedno po kome ne postoje posebne delikventne ličnosti s posebnom psihostrukturom,različitom od ostalog stanovništva i drugo koje ne samo što smatra da postoje razlike između delikvenata i nedelikvenata,već postoje posebni tipovi psihostrukture delikvenata. Aristotel je smatrao da su uzroci zločina u sistemu, a ne u ličnosti, u siromaštvu,navikama čovjeka,odnosno spoljnim uticajuma koji iniciraju unutrašnje pobude.Savremena nauka odbacila je shvatanje bioloških teorija o tipu urođenog zločinca, i zastupa stanovište da se ni u psihološkom smislu ne može govoriti o određenom tipu delikventa.

3.4.2. Sklonost,navika,karakter kao kriminalna dispozicija Sklonost je u opštem smislu nagonska reakcija,ljubav prema nečemu,naklonost.To je faktor uzročnosti u smislu urođene dispozicije ili stečene navike ka kriminalnom ponašanju.Sklonost u psihološkom smislu mogu biti tendencije urođene prirode,kao posljedica od određenih karakternih crta ličnosti,temperamenta i emocija,ali se one pod uticajem socijalnih faktora i procesa socijalizacije vremenom pretvaraju u moralne,kulturne i druge navike. Osobine sklonosti i navika karakteristični su za delikvente recidiviste.Otuda su sklonosti i navike najizraženije kod delikata nasilja,seksualnih i imovinskih delikata,dakle tamo gdje je pojava povrata najizraženija. Sklonost vršenju kriminalnih radnji mnogi vezuju za karakter,odnosno za prirodu i narav koja se manifestuje u predispozicijama ličnosti.Predstavlja kompleks ličnih osobina,sklonost ka određenoj vrsti raspoloženja i ponašanja čovjeka koje ga bitno i trajno odlikuju i razlikuju od ostalih, Karakter obuhvata ne samo moralne osobine(poštenje,sebičnost,skromnost) nego i voljne osobine(dosljednost,upornost).Sklonost ka delikventnom ponašanju imaju oni karakteri s crtama ličnosti koji nisu u stanju dovoljne otpornosti prema spoljnim egzogenim činiocima i podliježu uticajuma tih faktora ili sredine u delikventnom smjeru.

- Agresivnost,kriminalna sklonost,egoizam kao kriminalna predispozicija Među najznačajnije patološke crte karaktera spada agresivnost.U teorijskom smislu agresivnost je interpersonalna sklonost nasrtljivosti,tendencija da se silom ili drugim oblicima fizičke i psihičke prinude rješavaju konflikti s drugima ili sa sobom.Agresivnost je svakako urođeno svojstvo čovjeka, a spremnost za agresivnost je normalna pojava u ljudskom ponašanju.Agresivno reagovanje može biti i korisno i štetno u čovjekovom djelovanju.U prvom slučaju agresivnost se iskazuje potrebom i

16

opravdanošću,jer predstavlja određenu vrstu energije u ponašanju ka ostvarivanju normalnih socijalnih uloga i funkcija putem upornosti istrajnosti,dosljednosti.U drugom je ona štetna jer se njome povređuju prava drugoga ili se nanosi neka materijalna šteta.Odoba koja je sklona agresivnosti u teoriji se označava kao agresivna ličnost. Egoizam je negativna karakterna osobina i svojstva ličnosti koja može imati kriminogeno svojstvo.Egoizam se ispoljava kod čovjeka u samoživosti,motivacionoj orijentaciji usmjerenoj prvenstveno prema sebi.Egoizam spada u karakterne osobine velikog broja delikvenata.Postoji u osnovi motiva čitavih oblasti kriminaliteta,a naročito je karakterističan za imovinski delikt,privredni i organizovani kriminalitet kroz svjesni koristoljubivi interes.

- Egoizam i egocentričnost kao kriminalne predispozicije EGOIZAM I EGOCENTRIČNOST KAO KRIMINALNE PREDISPOZICIJE su takođe negativne karakterne osobine i svojstva ličnosti koja mogu imati kriminogeno svojstvo. EGOIZAM se ispoljava kod čoveka u samoživosti, motivacionoj orijentaciji usmerenoj prvenstveno prema sebi. Osoba takvog karaktera u ponašanju rukovođena je sopstvenim interesima, sebičnošću i neosećajnošću za druge. Egoizam spada u karakterne osobine velikog broja delikvenata, a kao kriminogeni faktor u najsnažnije motivacione determinante. EGOCENTRIČNOST je karakterna crta i asocijalna osobina ljudi, sklonost čoveka da svojim ponašanjem u sredini, stavlja u centar pažnje sebe i svoje interese. Egocentrik ima iskrivljenu sliku o sopstvenoj veličini, sujetan je i osetljiv, sklon je sukobima o tome kako njegovu ličnost vrednuju drugi. Egocentrične ličnosti su nestrpljive, netolerantne, autoritarne, dvolične, podle i despotske naravi.

- Malicioznost I kriminalna sklonost MALICIOZNOST čini jednu od bitnih delikventnih tendencija u karakteru ličnosti. U opštem smislu malicioznost se manifestuje kao podmuklost, sujeta, zluradost i pakost. Maliciozne osobe poseduju crte egoizma i egocentričnosti, bezosećajnosti i rigidnosti. Ove osobine mogu biti urođene ali se mogu i sticati pod uticajem socijalnih uslova. Takve ličnosti u izvršenju delikta nasilja imaju osvetnički sindrom, mogu biti veoma surove u postupcima iživljavanja na žrtvi. U osnovi malicioznosti nalazi se crta zavisti koja povremeno prelazi u osećanje mržnje. Osobe koje poseduju ova svojstva sklone su da bez ličnog interesa, smišljaju i čine podmukle radnje kako bi drugima naneli štetu. Razlozi za ovakve postupke za okolinu nisu poznati i neobjašnjivi su pa se kao takvi tumače kao obest, pakost i destrukcija radi destrukcije. Sujetna osoba zbog emocionalne i socijalne nezrelosti kroz život reaguje primitivno, neodgovorno, nerazumno i nesvesno i vremenom postaje potpun rob svog velikog EGA.

- Deprivacioni faktori delikvencije Deprivacija predstavlja jednu od osobina ličnosti koja je u osnovi čini asocijalnom i u većoj ili manjoj mjeri devijantnom.Deprivacija u opštem značenju predstavlja lišavanje ili gubitak sadržaja ili draži nužnih za zadovoljavanje potreba.Uzroci deprivacije su u društvenoj degradaciji,osjećanju odbačenosti društvene sredine nemogućnosti ostvarenja motiva i potreba stanja tipičnih za osuđeno lice.Ličnost je primorana da se odriče ustaljenih običaja,ograničena je u izboru ponašanja i podložna pritiscima raznih neformalnih grupa.U zatvorenim sredinama bilo da su formalne(zatvori,vojska,domovi) bilo neformalne(kriminalne,čak i prestroge porodične sredine) ličnost je pored prinudnih normi uređenog ponašanja,često izložena i maltretiranju samih pripadnika sredine njihovim ucjenama. Osnovni oblici deprivacije javljaju se u vidu deprivacije slobode,sigurnosti,heteroseksualnih odnosa,mogućnosti sticanja materijalnih dobara,zadovoljavanja duhovnih i kulturnih potreba.

3.4.3. Inteligencija i kriminalna orijentacija Inteligencija je višeznačan pojam koji u najopštijem smislu podrazumijeva bistrinu uma.Mjeri se skalama tzv. koeficijenta inteligencije(IQ).Razvoj inteligencije dostiže se do 16 godine.Mnogobrojna istraživanja ukazuju na izvjesnu konstantu da je prosječan IQ kriminalca 90-93.Neka istraživanja

17

govore o tome da IQ osuđenih lica koja izdržavaju kazne u prosjeku iznose 85.Posredni faktori se ispoljavaju u lanvu socijalnih činilaca uticaja.Ispodprosječna inteligencija utiče na sporo i otežano obrazovanje,a ono dalje ima za posljedicu nedostatak stručnosti,nemogućnost zapošljavanja i probleme materijalne egzistencije.Na kraju se to posredno dovodi u vezu sa tzv.deliktima nužde.S druge strane natprosječna inteligencija,iako se ni u kom slučaju ne može smatrati uzrokom kriminalne orijentacije ličnosti,ima izvjesnih osnova za uticaj na ove pojave.Njen značaj je prvenstveno u prevenciji kriminaliteta.

3.4.4. Emocije,temperament,motivacija i krim.ponašanje ??????? OVO PROŠIRTI MALO

Emocije se definišu kao subjektivni doživljaj prema stvarima,ljudima, događajima i ličnim postupcima.U opštem smislu emocije čine osjećanja,ljudske reakcije u vidu afekata,raspoloženja i strasti na neko zbivanje,osjetljivost čovjeka,uzbuđena stanja organizma,uzrujanosti. Temperament je pretežno urođena osobina ličnosti.Označava emocionalni način reagovanja pojedinca,brzinu,snagu i trajanje osjećanja kao i vrstu dominantnog emocionalnog tona.Antički mislilac Galen dao je klasifikaciju temperamenta i po njemu postoje 4 tipa temperamenta:kolerični,sangvinički,flegmatički i melanholički.Od svih tipova temperamenta kolerici su najskloniji devijantnom ponašanju.To su osobe naglih i snažnih reakcija koji se lako uzbuđuju,čije su emocije visokog intenziteta. Motivi su svjesne pobude koje ličnost,pod određenim socijalnim uslovima podstiču na postizanje nekog interesa.U shvatanju motiva postoji više pristupa u kriminologiji.Pojedini autori motive definišu kao najbliži uzrok,odnosno specijalni povod za zločin,povezan sa nagonom i karakterom

3.5. PSIHOPATOLOŠKI FAKTORI Psihopatološki faktori predstavljaju psihičke poremećaje dijelom koji neposredno ili pretežno posredno,utiču na devijantno ponašanje ili teže oblike delikventnog ponašanja ličnosti.S obzirom na vrste i težinu psihičkih poremećaja u nauci se koriste razne klasifikacije takvih pojava.Takve pojave spadaju u psihopatološke faktore a to su:duševni poremećaji,duševna zaostalost,psihotično stanje,neurotični poremećaji,poremećaji ličnosti,psihopatija i sl. Posebnu vrstu psihopatoloških faktora čine teži defekti psihičkih funkcija u sferi svijesti,mišljenja,opažanja,inteligencije,emocija i raspoloženja.Takva stanja se ispoljavaju u poremećajima nagona,osjećajnosti,pamćenja,rasuđivnja i djelovanja.Uzroci mogu biti unutrašnji(nasleđe,oboljenja endokrilnih žlijezda) i spoljni(povrede,psihički stresovi). Duševna zaostalost je vid psihičkog poremećaja koji se ogleda u ograničenosti duševnog razvoja.Razlikuju se tri stepena i to:idiotij,imbecilnost i debilnost.

3.5.1. DUŠEVNI POREMEĆAJ KAO FAKTORI DELIKVENCIJE

U kriminološkom smislu duševni poremećaji su značajni iz aspekta uzročnosti delikventnog ponašanja usled nemogućnosti rasuđivanja ličnosti o posledicama postupka, odnosno stepena njegove odgovornosti u krivičnom postupku. Duševna poremećenost prema uzrocima i vrsti može se razvrstiti u dva osnovna teža oblika: DUŠEVNA ZAOSTALOST-mentalna retardiranost koja je vid psihičkog poremećaja koji se ogleda u ograničenosti duševnog razvoja –oligofrenija. Razlikuju se tri stepena društvene zaostalosti: idiotije IQ ispod 30, imbecilnost IQ od 25-50, i debilnost IQ od 50-70; PSIHOTIČKA STANJAPsihoze su najteži oblici poremećaja mentalnih funkcija-duševnih oboljenja.Manifestuju se simptomima izobličenih predstava stvarnosti u vidu deluzija i halucinacija,potpune ili znatno ograničene mogućnosti kontakta ličnosti sa realnošću.Takve osobe imaju otežane mogućnosti razumijevanja i percepcije,jer im komunikaciju sa sredinom onemogućavaju razne pojave psihopatološke sumanosti,privida,opsesija. Razlikuju se organske i funkcionalne psihoze.U organske spadaju demencija,alkoholičarska psihoza,korsakovljev sindrom i psihoze udružene s organskim poremećajima mozga i drugih

18

organa.U funkcionalne psihoze spada širok spektar manifestacija šizofrenije,afektivnih psihoza,paranoidnih stanja,epilepsije,manično depresivne i ostale psihoze. Manično depresivne psihoze su privremeni duševni poremećaji manično depresivne prirode.Manija je stanje bolesno povišenog raspoloženja.Bolesnik iznenada ili češće postepeno prelazi uobičajenu granicu veselosti i ponaša se euforično i nagonski.Depresivne psihoze se odražavaju poremećajima ličnosti u sferi afekata,nagona i volje.

Šizofrenija je jedna od najtežih vrsta mentalnih bolesti.Manifestuje se u poremećajima mišljenja, izvitoperenim ligičkim relacijama,čestim halucinacijama u vidu izdatih naređenja ili preteće opasnosti nekoga u okruženju i potrebe da se ona bezuslovno otkloni. Paranoja je rijetka vrsta hronične psihoze koja se usljed sumanutih ideja koje dominiraju bolesnikovom ličnošću odlikuje poremećenošću komunikacije ličnosti sa okolinom,bolesnim idejama proganjan ja,osjećajima ljubomore. Epilepsija ili padavica je povremena poremećenost funkcije svijesti,s tendencijom ponavljanja i gubicima prisebnosti u vrijeme epileptičkog napada.

3.5.2. NEUROTIČNI POREMEĆAJI KAO FAKTORI DELIKVENCIJE ??????? OVDJE PROŠIRITI SA OBLICA NEUROTIČNIH POJAVA ??????

Neuroze su psihička odstupanja na somatskom području,u psihičkom stanju,doživljavanju i ponašanju.Za razliku od psihotičnih stanja,neurotična ličnost je svjesna svojih tegoba.Neurotičar raspolaže mentalnim sposobnostima,nije udaljen od realnosti,ali nije u stanju da kontroliše emocije.Jedna od osobina neurotične ličnosti koja ima kriminogenu dispoziciju jeste težnja za isticanjem-ekstravertnost i egocentričnost,prikrivena sklonost ka trijumfu osvetničkog tipa.Druga vrsta devijantne crte jeste samodstrukcija u vidu samooptuživanja,samoprezira,frustracije,mazohizma.Neurotični prestupnik djeluje na simboličan način da bi zadovoljio nesvjesni nagon.Neurotični prestupnik je delikvent kod koga ponašanje stalno varira između normalnog i patološkog.Oblici neurotičnih pojava i prestupništva su:anksioznost,histerija,fobije,opsesija,depresija.

3.5.3. POREMEĆAJI LIČNOSTI Prema psihoanalitičarima u osnovi psiholoških poremećaja su konflikti ličnosti,a njihova posljedica poremećaji u ponašanju,koji se manifestuju u psihopatijama i neurozama.U nauci se smatra da uzroci poremećaja ličnosti najvjerovatnije potiču iz kompleksnosti najranijih životnih iskustava ili genetskih i socijalnih faktora.U poremećaje ličnosti spadaju:manije,psihopatije,afektivnih,paranoidnih,šizoidnih i epileptoidnih poremećaja. Psihopatije su urođeni poremećaji u strukturi,ponašanji i emocionalnom razvoju ličnosti,naročito složenijih komponenti tzv.socijalnih emocija,ličnih osjećanja i volje.Kod psihopata nije riječ o duševnom poremećaju,već o poremećaju strukture ličnosti i psihičkih funkcija kao što su mišljenje,pamćenje i percepcija. Ostali oblici poremećaja ličnosti: Manija predstavlja zanesenost i opsjednutost idejom i potrebom. Afektivni poremećaji-prolazni funkcionalni poremećaji raspoloženja ličnosti izazvani nagomilanim emocijama koji se odražavaju na konfliktne odnose sa sredinom nazivaju se afektima.Njihov kriminološki značaj je tim veći jer su mahom izraz određenog raspoloženja nastalog mimo čovjekove volje čime se remeti logičko razmišljanje ličnosti Poremećaji sa simptomima bolesti – duševna stanja ličnosti koja ne predstavljaju bolest, ali se po simptomima manifestuju slično paranoji, žizofreniji I epilepsiji.

19

4. SOCIJALNI FAKTORI

Socijalni faktori su spoljni faktori odnosno činioci uticaja na društvo,pojedinca i njegovo ponašanje koji vode porijeklo iz društvenih odnosa i socijalnih uslova.U spoljne faktore uzročnosti kriminaliteta,prirodne i socijalne,ubrajaju se ekonomski činioci,politički,socijalno patološki,mikrogrupni i drugi činioci kao što su socijalna nejednakost,rasna i nacionalna diskriminacija,nezaposlenost,nizak životni standard,nepismenost i odsustvo zadovoljavanja kulturnih potreba.

4.1.EKONOMSKI USLOVI

Ekonomski uslovi su teški poremećaji u ekonomiji sa neminovnim odrazima na društveno stanje i odnose u određenoj zemlji sa pratećim posljedicama,nezaposlenosti,smanjenom platežnom sposobnošću i standardom građana,ograničenom mogućnošću investiranja,pojavama bankrotstva i drugih oblika propadanja privrednih subjekata.Ekonomska kriza je obično praćena raslojavanjem stanovništva i drugim nizom socijalnih problema.Ekonomski uslovi dovode do siromaštva kao kriminogenog faktora i ono je stanje nepostojanja ekonomskih,socijalnih i kulturnih uslova osnovno za zadovoljavanje bioloških i drugih ljudskih potreba,nedostatak uslova za razvoj i reprodukciju psihičkih i fizičkih sposobnosti i održavanje egzistencijalnih uslova života.Otuda i Aurelijeva tvrdnja da je siromaštvo majka zločina.Posredne posljedice siromaštva su neobrazovanje i nekvalifikovanost,nedovoljna uposlenost i niski prihodi,što ima odraza i na porodični status,nedovoljnu kulturu i povezanost s pojavama socijalne patologije,posebno s alkoholizmom.Neki autori smatraju da su materijalno stanje i uslovi najjače sile delikvencije,odnosno najznačajniji faktor kriminogenog uticaja. BOGATSTVO I KRIMINALITET-KRIMINALITET IZOBILJA Statistički podaci pokazuju da je imovinski kriminalitet u razvijenim zemljama u porastu i pored činjenice da se standard stanovništva u tim zemljama uvećava. Mnogi autori smatraju da bogastvo, izobilje, parazitizam i potreba za raskošnim životom, mogu biti u nekim oblicima kriminilateta element uzročnosti. Takav slučaj je sa organizovanim kriminalitetom povlašćenih društvenih slojeva. Bogatstvo predstavlja izazov za još veće bogaćenje, to je jedan od kriminogenih faktora u vidu pohlepnosti kod motiva sticanja profita na nezakonit način. Bogatstvo se javlja kao uzročnik profiterskih interesa. Težnja za bogaćenjem kod nekih osoba nema granica ni u pogledu potreba ni u pogledu obima, pri čemu se ne biraju sredstva ni načini za sticanje kapitala, pa i po cenu da se to izvede najtećim oblicima privrednog i organizovanog kriminala. U razvijenim zemljama sa povećanjem standarda u porastu je kriminalitet i to njegovi najorganizovaniji oblici. Kriminalitet iz siromaštva i izobilja razlikuje se po pojavnim oblicima. Kada je u pitanju siromaštvo tu preovlađuju imovinski delikti, a kada je u pitanju kriminalitet bogatih preovlađuje privredni i organizacioni kriminalitet. DRUŠTVENE POSLEDICE KRIMINALITETA BOGATIH SU NEUPOREDIVO VEĆE I ŠTETNIJE.

4.2. MIGRACIONI I RATNI FAKTORI

Migracija je fizičko kretanje,seobe stanovništva iz jednog mjesta u drugo bilo da je ono privremeno ili trajno,tj.iz jednog socio-kulturnog ambijenta u drugi,iz jedne zemlje u drugu.Kada se stvore kulturni konflikti oni stvaraju neprijateljstvo ili agresiju koja može lako da pređe preko granica moguće tolerancije i državne intervencije i koja takođe može biti diskriminirana.Polazište je da su migranti kriminalno predisponirani.Sva naselja u koja se vrše migracije prate se urbanizacijom,a ta su naselja praćena adaptacijom,zatim sukobima kulture vrijednosti,nezaposlenosti,stambenim i zdravstvenim problemima. Rat je oružani sukob protivnika,jedan od oblika političkog rješavanja međunarodnih odnosa i najgrublji način nasilnog razrješavanja međunarodnih suprotnosti i konflikata.U ratu su pojave kriminaliteta ispoljavaju u svim fazama,proizvodnja se preorjentiše za ratne potrebe,dolazi do nestašice robe široke potrošnje a samim tim i do pojave špekulacije i nedozvoljene

20

trgovine,napuštanja domova i pojavu izbjeglištva.Često se rade i nedozvoljeni poslovi,legalne državne institucije teško funkcionišu, a izvršioci krivičnih djela često su nedostupni legalnim državnim organima.Druge vanredne okolnosti bitno uzrokuju kriminalitet a pogotovu kada su u pitanju elementarne nesreće većih razmjera.

4.3. UTICAJ TRANZICIONIH PROCESA TRANZICIJA I KRIMINALITET Pojam tranzicija ima opšte i posebno značenje u zavisnosti od oblasti u kojoj se neki proces promena odvija. GODLIJE izrazom „ period tranzicije“ označava posebnu fazu u evoluciji nekog društva, fazu u kojoj se ono susreće sa sve većim unutrašnjim i spoljašnjim teškoćama i kada se u isto vreme pojavljuju novi privredni i društveni odnosi koji će se, brže ili sporije, više ili manje nasilno, proširivati i postajati uslovi funkcionisanja jednog novog društva. U našoj literaturi naizilazimo na slične opise pa je tako PETROVIĆ smatrao da bi tranzicija trebalo da podrazumeva promenu oblika upravljanja društvom. Postavlja se pitanje u kojoj meri procesi tranzicije utiču na pojavu kriminaliteta. Bivše jugoslovenske republike takođe prolaze kroz fazu tranzicije. KRIMINALIZACIJA bitnih segmenata političkih i ekonomskih odnosa u velikom broju zemalja u tranziciji, raspršile su iluziju o ekspresnom putu u bogato društvo jer su i danas suočena sa krizom. U takvim uslovima ORGANIZOVANI KRIMINALITET je dobio mogućnost za veću društvenu afirmaciju i ozbiljniji uticaj u društvu. Nekontrolisano širenje korupcije u privrednim, bankarskim i finansijskim oblastima i institucijama i nasilja kao metoda ostvarivanja političkih ciljeva aktiviralo je sve destruktivne potencijale društva. KONTROLANA FUNKCIJA PRIVATIZACIJE namerno ili slučajno, svesno ili nesvesno, postavljena je tako da ide na ruku organizovanom kriminalitetu.

4.4.UTICAJ OBRAZOVANJA Obrazovanje kao socijalni proces predstavlja oblik vaspitanja i socijalizacije ličnosti i osposobljavanje za profesionalnu delatnost i zanimanje. Obrazovanjem se stiču navike, način života i ponašanje. Obrazovanje je uslov za održavanje i poboljšavanje životnog standarda. Veoma je sporno pitanje u kojoj meri je obrazovanje kriminogeni faktor. U KRIMINOLOGIJI PREOVLADAVAJU MIŠLJENJA FERIJA I BONGERA DA SA VIŠIM STEPENOM OBRAZOVANJA OPADA I KRIMINALITET. OBRAZOVANJE je u bliskoj vezi sa zanimanjem, koje je u mnogim slučajevima uslov za izvršenje k. dela. Istraživanja ukazuju da je srazmerno stepenu neobrazovanosti kriminalitet prisutniji u nekim društvenim sredinama ( romska populacija). Lica sa nižim stepenom obrazovanja iskazuju veći stepen kriminogenog ponašanja zato što nisu dovoljno socijalizovani. Njihov kulturni i obrazovni nivo manje je u mogućnosti da shvati razlike u ponašanju, da pronađe odgovarajuće zaposlenje i da učestvuje u društvenom životu. Takva lica su sklonija vršenju imovinskih i delikata nasilja. Sa druge strane, neki vidovi kriminaliteta (kompjuterski kriminalitet, privredni klriminalitet, organizovani kriminal) uslovljeni su visoko stručnim znanjem. U tesnoj vezi sa obrazovanjem je i PROCES VASPITANJA, to je proces prenošenja kulturnih obrazaca na pojedinca i grupe u razvoju, u postupku socijalizacije ličnosti. Proces vaspitanja odvija se u različitim uslovima socijalne sredine: porodici, školi, socijalnoj sredini vršnjaka i slično. Vaspitanjem ličnost prevladava egoistične, egocentrične i devijantne tendencije. U vezi sa obrazovanjem postavlja se pitanje kak ŠKOLA I ŠKOLSKA SREDINA utiču na delikventnu orijentaciju pre svega dece i maloletnika. Od organizovanosti, čkolskih programa i nastavnog procesa dosta zavisi i razvoj mlade ličnosti i njegovo društveno ponašanje.

4.4. UTICAJ MASOVNIH MEDIJA Masovni mediji se mogu definisati kao opšti naziv za prenosnike informacija,odnosno sredstava komunikacija različite tehničke i funkcionalne sadržine(radio,tv,novine,filmovi,časopis) nastali za potrebe masovnog društva.U pitanju je raznovrsna i masovna struktura tehničke,organizacione i kadrovske prirode i potencijala informisanja,propagande i drugih vidova komunikacije u

21

savremenom svijetu.U savremenom društvu oni su postali jedan od njznačajnijih činilaca uticaja na socijalizaciju mladih,bitan faktor na formiranje njihovih vrijednosnih stavova i modela ponašanja. Medijski kriminalitet je vrsta delikvencije i tipologija kriminalnih pojava uslovljena podsticajima masovnih medija na kriminalitet kao motiv umjetničkog stvaralaštva.U kriminološkom smislu masovni mediji su u mogućnosti da trajno uobličavaju svijest ispiranjem mozga,kao sredstvom ideološke i političke manipulacije kod društvenih slojeva koji imaju prirodu mase i svjetine.

4.5. PORODIČNI FAKTORI Porodica predstavlja najstariji oblik društvene zajednice,zasnovan na bioseksualnim,reproduktivnim,ekonomskim i socio zaštitnim funkcijama.Porodična sredina se smatra jednom od bitnih determinanti ponašanja ličnosti,posebno delikvencije djece i maloljetnika.Moralna funkcija porodice uzima se kao jedan od važnih uslova mogućnosti i puteva integracije društva i socijalizacije čovjeka.Porodica je društvena sredina u kojoj se odvija primarni proces vaspitanja i socijalizacije ličnosti.Svako odsustvo vaspitne funkcije porodice,strukturalnog raspada i dezorganizacije vodi u neki oblik devijacije ili delikvencije. Na uzroke kriminaliteta,najvećim dijelom utiču strukturalne anomalije u porodici,a posebno poremećaj porodičnih odnosa i poremećaj porodične strukture.Nesklad u bračnim odnosima višestruko se odražava na porodične krize,zlostavljanje među članovima,emocionalni i vaspitni razvoj i socijalizaciju djece.Takvi poremećaji mogu imati za posljedicu i teže kriminalne radnje pojedinih ili više članova kao što su poligamija,dvobračnost,vanbračnost s maloljetnim licem,zlostavljanje i zapuštanje maloljetne djece,pojave porodičnog nasilja,incesta odnosno rodoskrvljenja.

4.6. SLOBODNO VRIJEME Slobodno vrijeme je ono vrijeme koje čovjeka ne obavezuje radom,profesionalnim,društvenim i porodičnim obavezam već je prepušteno slobodnom izboru aktivnosti pojedinca.Za mlade ličnosti slobodno vrijeme je bitno za analizu iz aspekta devijatnog ponašanja,jer se ono njačešće ispoljava upravo u tom periodu.Slobodno vrijeme predstavlaj vrijeme u kome se on potvrđuje kao ličnost i to potvrđivanje može biti društveno prihvatljivim načinom,ali i avanturističkim,nasilničkim,agresivnim,ekcentričnim i drugim ponašanjima neprimjerenim pravnim i moralnim normama.Racionalno i osmišljeno korištenje slobodnog vremena je ozbiljna prevencija u nastajanju delikventnog ponašanja,jer umanjuje rizike da se upuste u asocijalno ponašanje,kao što je zloupotreba droge ili kriminalne radnje.Slobodno vrijeme koje se provodi u dokolici i dosadi vremenom poprima kriminogeno svojstvo.Interesantno je da je slobodno vrijeme koje definišemo kao vrijeme dokolice izazovnije za stranputicu djece imućnijih nego djece siromašnijih roditelja,na šta sudska praksa ozbiljno ukazuje.

4.7. SOCIJALNA OBILJEŽJA I KRIMINALITET Socijalno obilježje predstavlja distribuciju socijalne strukture i nekih socijalnih posebnosti kriminalne populacije.Obično se pod socijalnim obilježjem podrazumijevaju starost,pol,profesija,obrazovanje,porodični profesionalni i socijalni status i porijeklo,materijalne prilike,mjesto boravka i vrsta delikventne orijentacije. Društveni status čini položaj pojedinca i grupe u društvenoj strukturi,mjesto na skali društvenog uticaja,ugleda,moći i materijalnog bogastva. Profesija predstavlja osnovno zanimanje,specijalizovanju djelatnost.Neka krivična djela bez elementarnih,u nekim slučajevima bez visokostručnih znanja i vještina poznavanja finansijskih,tehničkih i tehnoloških rješenja ne mogu se ni izvršiti. Pol je fiziološka struktura po kojoj se razlikuju muška i ženska osoba i jedna je od poznatih klasifikacionih vidova iskazivanja socijalnih obilježja delikvencije.Znatno je veći procenat učešća muškaraca u delikvenciji nego žena a objašnjava se posebnom konstitucijom i psihostrukturom,njihovim društvenim uticajem,položajem i ulogom u socijalnoj sredini.

22

Narodnost-zločini zasnovani na rasnim,etničkim,nacionalnim i religijskim predrasudama karakteristični su ne samo za mirnodopsko vrijeme nego i za ratne uslove.Njihova osobenost je u izuzetnoj brutalnosti,kako u pojedinačnim slučajevima,tako i prema čitavim socijalnim ili nacionalnim grupama.

4.8. OBLICI DRUŠTVENE SVIJESTI I KRIMINALITET U nauci se često postavlja pitanje kako se politika a i neki oblici društvene svijesti odražavaju na pojavu kriminaliteta.Društvena svijest je svijest razvijena u društvu u vidu zajedničkih sadržaja raznih oblika moralne,religijske,pravne i ideološke svijesti koji neku zajednicu ljudi čini kohezionim faktorom i relativnom cjelinom.Društvena sredina,obrazovanje,nauka i kultura su osnovna područja i uslovi formiranja društvene svijesti kojima se izgrađuje sistem vrijednosnih sudova ličnosti.Posredstvom društvene svijesti zajednica i društvo se određuju prema pojavama lične i socijalne patologije.Njome se oblikuju moralne,religijske i običajne norme reakcije prema pojavama delikvencije,dok su in kriminacija i dekriminacija pojedinih oblika delikventnog ponašanja samo pravni izraz izdiferenciranih stavova društvene svijesti o tim problemima.Od svih vidova društvene svijesti u najtješnju vez s ljudskim ponašanjem dovode se polkitika,religija,ekologija,pravo i moral

IV dio

POJAVNI OBLICI KRIMINALITETA

1. POJAVNI OBLICI KRIMINALITETA Kriminalna fenomenologija je naučna disciplina koja se bavi proučavanjem fenomena u kriminologiji kao nauci.Fenomeni su najteži oblici krivičnih djela i kao takvi zaslužuju i najvišu pažnju u njihovom proučavanju.Ova naučna disciplina proučava u kojem je stanju delikvent bio u momentu izvršenja ovog krivičnog djela,šta ga je navelo na izvršenje tog krivičnog djela ,kao i kakve posljedice proizvodi to krivično djelo. Podjela kriminaliteta:delikti nasilja,imovinski delikti,privredni kriminalitet,organizovani kriminalitet,kompjuterski kriminalitet,saobraćajna delikvencija,seksualna delikvencija,politički kriminalitet,ekološka delikvencija,maloljetnička delikvencija i recidiviza.

2. DELIKTI NASILJA Nasilje predstavlja drsku i bezobzirnu primenu fizičke sile, protivpravnog ugrožavanja integriteta čoveka i drugih javnih dobara i društvenih vrednosti. Bitna obeležja nasilništva su sklonost ka iživljavanju i drskost bez razumnog povoda, prinuđavanje drugog da trpi takvo ponašanje čime se teško vređa njegovo dostojanstvo ili ugrožava fizički integritet.Nasilje se manifestuje na ulici, poslu i stadionima,u školskoj sredini u porodici. Nasilništvo se tretira kao nezakonita fizička ili psihička prinuda na drugoga, na ponašanje protiv njegove volje, kao sredstvo i metod radi izvršavanja najtežih vidova kriminaliteta. Time je obuhvaćena vrsta teških kriminalnih akata gdje se sredstvima fizičke sile ili psihičke prinude ugrožava fizički integritet ličnosti i materijalna dobra. U delikte nasilja spadaju tzv. krvni delikti odnosno djela upravljena na lišavanje života čoveka - ubistva, povrede telesnog zdravlja (teške i lake telesne povrede) i drugi delikti izvršeni primenom sile. U najteže oblike kriminaliteta ove vrste spadaju politički delikti nasilja, posebno akti terorizma i zločin protiv čovečnosti i međunarodnog prava. Od svih oblika nasilja najtežim se smatra ono koje ima kolektivna obeležja.

23

2.1. KRVNI DELIKTI Pod pojmom krvni delikti podrazumevaju se krivična djela usmerena protiv fizičkog integriteta ličnosti, delikti izvršeni primenom sile i nasilja napadom na osnovnu vrednost život i telesni integritet čovjeka. U ovu vrstu spadaju svi oblici dela koja za posledicu imaju smrt ili telesne povrede, neka djela imovinskog karaktera izvršena nasilnim aktima.Najteži oblici krvnih delikata su ubistva i teške tjelesne povrede.Takva djela mogu biti izvedena različitim sredstvima:fizičkim i psihičkim,direktnim ili indirektnim. Najteži iz pomenute grupe krivičnih dela je ubistvo. Kod ubistva nasilje je dominantno sredstvo, ali postoje i posebno teški, kvalifikovani oblici nasilja koji za posledicu imaju ubistvo na svirep način (mučenje i mrcvarenje žrtve) i ubistva na podmukao način - prevarno ubistvo, višestruka ubistva, ubistva službenih lica u vršenju službene dužnosti, ubistva iz bezobzirne osvete, ubistvo djeteta ili bremenite žene. Neki oblici ove vrste nasilja povezani su sa drugim krimnalnim aktima (razbojništva i razbojničke krađe), seksualnim deliktima, saobraćajnom delikvencijom, ugrožavanjem ustavnog sistema i sl. Pored težih, postoje i pojedini delikti nasilja koji se nazivaju privilegovanim zbog olakšavajućih okolnosti za učinioce (ubistva izvršena u afektivnim i posebnim psihopatološkim stanjima ubistva na mah, ubistvi iz nehata ili samilosti i sl.). Najčešći motivi krvnih delikata su koristoljublje, osveta, prikrivanje nekog drugog krivičnog djela i pobude iz konfliktnih odnosa sa okolinom.

2.1.2. Tipologija delikvenata Socijalna obeležja izvršilaca krvnih delikata kroz kriminološka istraživanja ukazuju na to da je nasilničko ponašanje pretežno vezano za mlađu mušku populaciju,nižeg obrazovnog nivoa.Njihov ekonomski status je ispod proseka, ali oni ne spadaju u grupu ekonomski i egzistencijalno ugroženih struktura.Veliki broj potiče iz porodica koje naginju nekim socijalno patološkim pojavama, posebno alkoholizmu, besposličarenju, kocki. Prve studije o ubicama datiraju iz prve polovine 19. veka kada je američki psihijatar Rej opisao dve vrste ubica: homocidne monomanijake i kriminalne ubice. Lombrozov tip ubice pripada etiološkoj grupi koju on naziva rođenim zločoncem, karakterističnih fizičkih degenerativnosti (zakrvavljene oči, orlovski nos, kovrdžava crna kosa, jake vilice, velike uši, tanke usne). lL. Kron je analizirala profil ubice na 142 ispitanika osuđena za krivična dela ubistva i na osnovu Klaster analize ustanovila da postoji uslovno pet tipova psihološkog profila ubica: neurotični, paranoični, simulativni, depresivni i normalni. Za sve kategorije je specifično da pripadaju kategoriji dece koju su u djetinjstvu zlostavljali roditelji ili susedi. Serijski ubica - homocidoman je tip delikventa koga je teško odrediti individualnih razlika samih ubica, izvršenih krivičnih dela i različitih kriterijuma autorskih pristupa. Po mišljenju Egera kriterijumi po kojima bi smo mogli klasifikovati kao serijskog ubicu jesu: da je uzvršio 3-4 ubistva sa izvjesnim vremenskim pauzama između pojedinačnih slučajeva, da su ubice i žrtve do delikta jedni drugima nepoznati, da je delo specifično po sadističkom iživljavanju nad žrtvom, da su motivi uglavnom psihološki a ne materijalni, da žrtve za ubicu imaju simbolički značaj i da su žrtve obično rizične i ranjive grupe.

2.2. PORODIČNO NASILJE ?????????? DODATI BRAČNO NASILJE?????????? Porodično nasilje ima osnovni i tri teža oblika. Osnovni oblik odnosi se na povredu i ugrožavanje telesnog i duševnog integriteta člana porodice ili ozbiljnu prijetnju da će napasti na život i telo. Teži oblici postoje ukoliko je pri izvršenju osnovnog oblika korišteno oružje podobno da se telo povredi ili zdravlje teško naruši. Nasilje u porodici smatra se jednim od najtežih oblika kršenja ljudskih prava. Nasilnici u porodici su lica svih društvenih slojeva, obrazovanja i socijalnog statusa. Prema motivu i tipu korištenja sredstava, porodičnim nasiljem možemo smatrati: fizičko (udaranje, premlaćivanje, davljenje), seksualno (svaka seksualna aktivnost bez pristanka), verbalno (vrijeđanje, psovanje, ponižavanje i omaložavanje), psihološko (prijetnje, ucjene i zastrašivanje, izrugivanje), ekonomsko (uskraćivanje prava raspolaganja novcem i materijalnim sredstvime), strukturalno nasilje (nemogućnost ostvarenja osnovnih prava uzrokovanih razlikama u moći koje proizvode i legitimišu

24

jednakost), duhovno nasilje (ismijavanje ili uništavanje kulturnih i religijskih uvjerenja). Nasilje u porodici može izazvati bilo koji član, a najrasprostranjeniji oblici su nasilje roditelja nad djecom i nasilje u braku. Osnovni motiv kod porodičnog nasilja je sticanje i zadržavanje kontrole nad porodičnom zajednicom ili pojedinim njenim članovima.

2.3. DELIKTI PROTIV ČOVEČNOSTI Skup svih dela čiji je opšti zaštitni objekat nacionalna, etnička, rasna i verska grupa, civilno stanovništvo, telesni integritet i slobode građana definišu se kao delikti protiv čovečnosti i međunarodnog prava. Od učesnika rata se najstrožije traži da su u ratnim operacijama obavezani konvencijama da imaju primereno ponašanje prema neprijateljskim vojnicima, ratnim zarobljenicima i da prave razliku između vojnika i civila. Delikti u vezi s ratovima uobičajeno se nazivaju međunarodna krivična djela koja su nadirktnije regulisana međunarodnim krivičnim pravom. Međunarodni karakter je jedna od osnovnih specifičnosti ove vrste delikata jer se smatra da se ovom vrstom delikata ne ugrožavaju samo nacionalna dobra i interesi već i sama međunarodna zajednica. Takvi delikti se obično vrše u ratnim uslovima, a u njih se prije svega ubrajaju delikti genocida i ratni zločini, delikti povrede humanitarnog prava u ratu. Međunarodnopravnom klasifikacijom ove vrste zločina mogle bi se odrediti kao: zločini protiv mira, zločini protiv humanitarnog prava, ratni zločini i zločini genocida. Naša zemlje prihvatila je obaveze iz Povelje UN i međunarodnih konvencija u ovoj oblasti i u krivično zakonodavstvo inkriminisala moguće delikte iz ove oblasti. Ustanovljena su sledeća krivična djela: genocid, ratni zločin protiv civilnog stanovništva, ratni zločin protiv bolesnika i ranjenika, protivpravno ubijanje i ranjavanje neprijatelja, protivpravno oduzimanje stvari od ubijenih i ranjenih na bojištu, upotreba nedozvoljenih sredstava borbe, surovo postupanje sa ranjenicima, bolesnicima i ratnim zarobljenicima, uništavanje kulturnih i istorijskih spomenika, organizovanje grupe i podsticanje na izvršenje genocida i ratnih zločina.

2.4. TERORIZAM ?????????? DODATI TERORISTIČKE ORGANIZACIJE???????? Pod pojmom terorizma podrazumijeva se doktrina,metod i sredstvo izazivanja straha i nesigurnosti kod građana sistematskom upotrebom nasilja radi ostvarivanja određenih,prvenstveno političkih ciljeva.U poslednje vrijeme međunarodna zajednica pokušava terorizam da definiše kao klasično kriminalno djelodnosno kao djelo političkog nasilja.Terorizam je dugoročni i univerzalni problem koji mijenja oblike,a čije djelovanje ozbiljno ugrožava osnovne ljudske i civilizacijske vrijednosti.Savremeni terorizam predstavlja veliki problem za međunarodnu zajednicu.Veliki problem kod definicija terorizma čini uključivanje političkog cilja kao bitnog obilježja terorističkog akta i uperenosti djela na javni poredak država ili međunarodnih i drugih legalnih organizacija.Enciklopedijski pod terorizmom se podrazumijeva akcija nasilja koja se primjenjuje iz političkih razloga radi zastrašivanja i bespoštednog slamanja otpora onoga prema kome se vrši. Savremeni terorizam odlikuju:visok stepen organizovanosti,globalizam,profesionalizam,zloupotreba tehničkih dostugnuća,velika finansijska moć stečena pranjem novca i manipulacija novčanih zavoda u mnogim zemljama.Nasilje u terorističkim aktima manifestuje se u ubistvima- atentaatima,oštećenjima javnih i drugih objekata,izazivanje nereda,otmicama,diverzijama.Dijeli se na međunarodni,državni,individualni i grupni terorizam.

2.5. POLITIČKA DELIKVENCIJA U tipologiji kriminalnih pojava vrsta prestupništva određena političkim ciljem ili motivima izvršioca naziva se političkom delikvencijom.Krivična djela političkog delikta su krivična djela protiv ustavnog uređenja i bezbjednosti države gdje spadaju:ugrožavanje nezavisnosti,priznavanje kapitulacije ili okupacije,ugrožavanje teritorijalne cjeline,napad na ustavno uređenje,pozivanje na nasilnu promjenu ustavnog uređenja,oružana pobuna,terorizam,diverzija,sabotaža,špijunaža,odavanje državne tajne,izazivanje nacionalne,rasne,vjerske mržnje i netrpeljivosti,povreda teritorijalnog suvereniteta.U olike političkog

25

nema postavljenih komentara
ovo je samo pregled
3 prikazano na 36 str.