makedonci vizantijska umetnost od 9 do 11 veka, Beleške' predlog Opsta istorija srednjeg veka
nevena_krsmanovi
nevena_krsmanovi

makedonci vizantijska umetnost od 9 do 11 veka, Beleške' predlog Opsta istorija srednjeg veka

30 str.
112broj poseta
Opis
vizantijska umetnost makedonci
20 poeni
poeni preuzimanja potrebni da se preuzme
ovaj dokument
preuzmi dokument
pregled3 str. / 30
ovo je samo pregled
3 prikazano na 30 str.
ovo je samo pregled
3 prikazano na 30 str.
ovo je samo pregled
3 prikazano na 30 str.
ovo je samo pregled
3 prikazano na 30 str.

Makedonci: (Vlada) Ikonoborstvo imalo 2 posledice: 1. Promjenjen odnos prema caru (unizenje carske

institucije zbog ikonoborckog stave) 2. Jacanje crkve, prevashodno monastva. Posle trijumfa ikonofila dolazi do svojevrsnog oslobodjenja duha u 9v narocito iz redova ikonoklasta – Lav Matematicar, Jovan Gramatik, dok najveci um “vijeka obnove” jeste Fotije koji predstavlja samo vrh jedne ucene elite koja je bila na strani ikonofila, u cijim homilijama se moze naci dosta istorijskih podataka ili aluzija na dogadjaje. Njegov suparnik patrijarh Ignjatije, sukobljavali se na Carigradskim saborima (2) u dr pol 9v, oko pitanja unutar crkve I odnosa sa Zapadom. Potom u 10 v Lav 6 I Nikola Mistik – isto znacajne izvore ostavili kao glava drzave I crkve, njihov ucitelj bio je Fotije. Lav 6- razne teme – od vojnih taktika I prorocanstava, himni svojim zastitnicima medju svecima itd ali nije zalazio dublje u filozofiju bez obzira na izuzetnu ucenost. Slicno I sa Nikolom Mistikom koji je bio jedan od najvecih politicara na patrijarskom tronu- pisma sa brojnim podacima o dogadjajima, znacajna I za politicku teoriju I uredjenje romejske drzave, nagovjestao je pragmaticnost knjizevnosti 10v I razvoj “obicne” istoriografije, sa jakim licnim stavom I subjektivnoscu. U 10v dolazi do promjene odnosa vlast-crkva. Nova dinastija I dalje ucvrscuje svoj legitimitet. Crkva je bila elita per se, zatvorena unutar ogranicenog kruga. Arhijereji su (od patrijarha Fotija) bili obrazovani, talentovani, borbeni I ponekad suvise ambiciozni , unijeli su u crkvu svjetovni, politicki nacin misljenja I djelovanja. Duhovni I svetovni vladar mogli su biti najblizi saradnici ali I najljuci protivnici ( npr Nikola Mistik I sin Vasilija I) (ili Nikola Mistik I Areta iz Cezareje koji su bili veliki protivnici)- ceste napetosti, npr Vasilije smijenio Fotija odmah po dolasku na vlast. Zato su polozaj cara I carska ideologija bili jedna od velikih tema 10v. Najzvanicniji oblik car je zadobio u kompilaciji o ceremonijama ili u spisu De administrando Konstantina Porfirogenita.

Sredisnji period vladavine Makedonske dinastije – obiljezen djelovanjem Konstantina 7 Porfirogenita I kruga oobrazovanih koje je on okupio oko sebe u Carigradu. O je bio pripadnik trece generacije na carskom prestolu (otac mu je bio Lav 6 a deda Vasilije I-867-886), on vlada od 913 do 959. Medjutim I on se morao boriti sa osporavanjima carskog ocinskog nasljedja, I osjetio je postojucu potrebu vremena za pisanjem novih istorija- uspostavljanje odgovarajuce slike o svojim precima , narocito Vasiliju kao osnivacu dinastije kog je narocito velicao, napisao Zivot Vasilijev. (pisao I Spis o ceremonijama/ temama/ upravljanju carstvom – De administrando imperio ). Naslijedio ga sin Roman II koji je bio sin I kcerke Romana Lakapina- Jelene. Roman Lakapin je bio vizantijski car od 919 do 944g kao savladar legitimnog vladara Konstantina 7 Porfirogenita. Karijeru zapoceo kao vojnik, postepeno uklonio sa vlasti caricu Zoju I ucvrstio se na vlasti kao carev zet, postavsi savladar. Vlast je zavrsio kao zrtva vlastoljublja svojih sinova , Stefana I Konstantina, koji su izvrsili drzavni udar I poslali ga u progon gdje je zavrsio zivot kao kaludjer ( plasili su se zato sto je odredio Konstantina kao legitimnog nasljednika) Nasljedio ga je dakle Roman II, kome je Konstantin I posvetio diplomatski spis De administrando imperio pokusavsi da ga uputi u drzavnicke poslove. Sa Konstantinom Porfirogenitom ucenost se premjestila sa vrha crkve na vrh drzave. Lav 6 I Konstantin 7, kao potomci dosljaka iz makedonske provincije, uzdigli su carsko dostojanstvo na najvece idejne stepenike, nakon vec pomenutog unizenog polozaja cara koji je bi posledica ikonoklazma. 10v je I vijek kada je epistolografija dozivjela svoj puni razvitak, sve do vremena Mihajla Psela I Jovana Mavropoda. U 10v dolazi I do pojave podredjenosti patrijarha carevom sjaju u jednom trenutku, dok nizi slojevi crkvene hojerarhije (episkopi, svestenici) stvaraju sve jace saveze sa carem. Medjutim, postojala su I razlicita stremljenja.

Jos malo o vladarima – Romana II nasljedjuje Nicifor II Foka- suprug udovice Romana II, Teofano, I regent njenih maloljetnih sinova Vasilija 2 I Konstantina 8. Pogubio ga je I njegovo mjesto preuzeo rodjak Jovan Cimiskije. – I dalje smo u dr pol 10v. Smatra se da je bio ljubavnik Teofano (zbog cega je ona prognana sa Dvora). Njega nasljedjuje Vasilije II od 976 do 1025g (Dakle majka mu je Teofano a otac Roman II). Njega ce da nasljedi njegov brat Konstantin 8- cije su cerke Zoja I Teodora, I Evdokija koja je nebitna) a nasljedio ga je Roman 3 Argir, suprug Zojin (kad se udala imala 50 godina) koji je pripadao civilnom plemstvu. Konstantin 8 ( car od 1025 do 1028) bio je poslednji muski predstavnik Makedonske dinastije. Roman Argir (1028-1034) mu je bio najblizi rodjak, po zenskoj liniji potomak Romana Lakapina. On je ustv imao ulogu cara supruga vladarke Zoje. Prije dolaska na vlast Roman je bio upravik Carigrada. Romana III Argira nasljedjuje Mihajlo 4 Paglagonac, ljubavnik Zoje I njen buduci muz, on je bio seljak iz Paflagonije, koji uspon na carski tron duguje svom bratu evnuhu Jovanu Orfanotrofu koji je bio visoki dvorjanin I koji ga je prakticno poturio za ljubavnika carice Zoje. Jovan je Zoju , neposredno po dolasku Mihajla na presto, stavio u neku vrstu kucnog pritvora iz straha da bi njegovog brata docekala ista sudbina kao Romana 3. On je umro od bolesti. Naslijedio ga Mihajlo 5 Kalafat, isto iz Paflagonije, usvojeni sin carice Zoje, Mihajlov I Jovanov sinovac, koji protjeruje Jovana a tezi ka tome da protjera I Zoju u manastir na Princevska ostrva u Mramornom moru, zbog cega ostaje bez podrske plemstva.Zato posle njega vlast prelazi na caricu Zoju I monahinju Teodoru. Teodora ce na samrti (1056g) za nasljednika odrediti Mihajla 6 Stratiotik, koji je isto bio clan civilnog plemstva , ne puno sposoban da vlada. Njega ce naslijediti Isak Komnin koji je u tom trenutku bio vojni strateg I komandant vojske u Anadoliji I koji je usao u sukob sa Mihajlom 6 Stratiotik, svrgnuvsi ga sa vlasti u savezu sa plemstvom (dolazi na vlast 1057g , u Paflagoniji proglasen za cara, njegov otac bio je oficir Vasilija 2). Inace, Zoja se, zbog neslaganja sa Teodorom udala po 3 put za Konstantina Monomaha kako bi dobila nasljednika, ali on je prakticno istisnuo sestre iz carske politike iako su zadrzale titule. Teodora je nadzivjela I Zoju I Konstantina Monomaha, zato je I birala ona nasljednika, imenujuci Mihajla Stratiotika (Vringu) koji je tada bio logotet zaduzen za vojna pitanja.Nakon Teodorine smrti I gasenja Makedonske dinastije zapoceo je period konstantnih gradjanskih ratova koji je trajao sve do dolaska na vlast Aleksija I Komnina 1081g. U 11 v , nakon smrti Vasilija 2, u Vizantiji su poceli gradjanski ratovi izmedju civilne I vojne aristokratije.

U 11 v istoriju u svoje ruke preuzima najuceniji Romej svoga doba – Mihajlo Psel ( tada istorija postaje manje anonimna – a ne kao u 10 v gdje se na primjer o Simeonu Metafrastu kao istoricaru I dalje nedovoljno zna). Mihajlo Psel je bio I istoricar carice Zoje. Psel je napisao Hronografiju. Iznosio je svoje filozofske stavove, bio je svjestan poteskoca burnog 11v u Vizantiji , toliko da je ponekad bio sklon I idealizovanju proslosti , predstavljajuci “dobro vrijeme” Vasilija 2, kome je nasuprot stajala slika godina kada je sve pocelo da propada za vrijeme Konstantina Monomaha.

Znacajna su I djela Jovana Skilice (Istorija careva) I Jovana Zonara (dopuna Skilice, najozbiljniji istoriograf ovog perioda, opterecen slabljenjem carstva) koji su zakljucili period Makedonske dinastije.

Vise o svemu: Ikonoborstvo – Vizantijsko ddrustvo bilo je duboko prozeto tradicijama- kao garant

pravilnosti I osnovnog zivotnog principa koji treba slijediti da bi se doslo do konacnog spasenja.

Zato je svako narusavanje poretka u svijesti Vizantinaca prouzrokovalo skretanje sa pravog puta, a nepostovanje starih tradicija predstavljalo je jedno od najozbiljnijih oblika ugrozavanja reda! Pojednostavljeni pogled na unutrasnje uredjenje vizantijskog carstva: vertikalni hijerarhijski poredak, na vrhu Bog stvoritelj sa sinom Hristom-carem careva, ispod njih ovozemaljski car kao Hristov namjesnik na zemlji, u neku ruku njegov zastupnik odgovoran za izvrsenje bozanske promisli. Posle njega sve nize striktno po hijerarhiji, sve do obicnih podanika (iako je I ovozemaljski car sustastveno istovjetan sa njima). Ovakav hijerarhijski poredak nosi klicu visevjekovne borbe izmedju crkve I vladara- ovo je borba 2 nacela, 2 razlicita gledanja na drzavno ustrojstvo I ideju spasenja kojoj organizovana drzava treba da posluzi. – ovo je sukob licnosti (cara I patrijarha) I institucija ( carske I patrijarske). Carska : svijest da je stvarnu carsku vlast uspostavio Konstantin Veliki- prenosenjem prestonice, novim osmisljavanjem postojeceg carstva uvodjenjem hriscanstva- cime je svojim podanicima donio mogucnost spasenja I izbavljenja – kao idealni vladar. Protivurjecnost I dihotomija u okviru samog hriscanstva dovodi do raskola crkvenih I carskih pogleda na vlast – Stari Zavjet sa idejom monarhijske vlasti, predstavljajuci cara koji na sebi nosi teret jednog I jedinog bozjeg predstavnika na zemlji (Solomon , David npr) I Novi Zavjet koji predvidja spasenje covjecanstva kroz crkvu I njene sluzbenike- Hrist je svojim zrtvovanjem stvorio novu crkvu I u isto vrijeme desakralizovao carstvo.

U vrijeme Konstantina Porfirogenita osmisljavanje varskog polozaja postace jedna od dominantnih tema obnovljenog literarnog stvaralastva- ucenjaci ovog doba kao de fakto prvog cara prepoznaju Oktavijana Avgusta (iako u duhovnom smislu Konstantin I dalje ima vodjstvo) – Avgusta odredjuju kao onog koji je ustanovio nov poredak I institucionalizovao polozaj cara. Drugi je Aleksandar Veliki kao idealni ratnik I osvajac- njihovim spojem dobija se svjetovna cjelovitost institucije cara, zasnovana na zakonitosti carskog polozaja I uslovima koje car mora da ispuni da bi bio legitiman drzalac prestola. Pored ovog, svaki car je obnavljao djela osnivaca hriscanskog Carstva Konstantina Velikog.

Na kraju krajeva, Konstantin je bio taj koji je sazvao prvi Vaseljenski sabor u Nikeji 325g, okupivsi predstavnike jos nejake crkvene zajednice , koja je shvatala da car kao Bozji namjesnik na zelji ima neku vrstu pocasne prednosti , primate. Takodje, car je imao mogucnost da bude I arbitar izmedju , narocito u vrijeme od 4 do 7 v , prilicno podjeljene crkve. To je od njega bilo I ocekivano, jer je ocuvanje prave vjere bilo jedno od osnovnih carskih duznosti. – sve do velikog preokreta sa ikonoborstvom, zato I jeste poljuljana vjera da carevi cuvaju red.

“ I sve dok je crkva Starog Rima bila upucena na vasilevsa u Carigradu kao zastitnika od naleta Varvara, patrijarsi u Carigradu bili su u sjenci premocnih careva, koji su svoje snage u borbi sa crkvenim poglavarima usmjerili ka centru duhovne vlasti – romskom papi. Tek kada Vizantija I njen uticaj budu potisnuti sa Zapada Franackim napredovanjem I konacnim papskim opredeljenjem da im je njihova zastita djelotvornija od udaljene carigradske, kao I procjenom Rima da se sa franackim kraljevima moze ostvariti veca samostalnost crkve nego sto je to moguce sa pomalo uobrazenim vasilevsima, koji su svaku neposlusnost zestoko kaznjavali, sukob careva I patrijarha dobice punu snagu”

Ikonoborstvo – o Lavu 5 pisao monah Teofan koji je bio ikonofil u Hronografiji, smatrajuci da je vladao zakonito 2 god dok nije poceo sa unistavanjem ikona. Jedna od najvaznijih karakteristika ikonoborstva – ta sto je pokret u svojoj sustini predstavljao carsku ideju I akciju – car je bio taj koji je donio odluku o zabrani stovanja ikona ili koji je , kao

Konstantin 5 , zustro pisao pamflete I teoloske rasprave. I ta naglasena uloga vlasti dovodi crkvu u vidljivo podcinjen polozaj, cak I prije nego sto je ikonomahija postala monahomahija, ili cak eklisiomahija pod Konstantinom 5, koji je ponizavanjem ali I zadrzavanjem na tronu patrijarha Anastasija na najekstremniji nacin pokazao carstvu misljenje o odnosu dvije vlasti. Za vrijeme Lava 3 javlja se cak I misljenje da je on , podrzavajuci svoje daleke pretke, car I svestenik. Ojacana crkva u predikonoborackom period predstavljala je opasnost za svjetovnu vlast zbog moci I bogatstva, cije je povecanje plasilo vlast stalno opterecenu ratovima, I sada obrnuto. Promjena statusa carigradskog patrijarha (ne dovoljno cijenjenog kao papa)- kada carica Irina postavlja laika asikrita Tarasija (koji je bio vrlo obrazovan I zauzimao visoko mjesto u carskoj administraciji)- postao jedan od prvih u nizu ucenih patrijarha – laika. Vazno je I to sto ga je ona sama uzdigla za nekoliko dana od svetovnjaka do patrijarha – cime je pokazala svestenicima put kako se postaje duhovni poglavar. I na kraju, opredjeljivanje za carskog cinovnika a ne nekog od monaha (pripadnika mocnog, bogatog, uglednog prestonickog Studijskog manastira)- ukazano je na realnost borbe koja se vodi u unutrasnjem organizmu carstva- pokusaj da se vrh crkvene vlasti veze uz svetovnu I da se ne dopusti prvosvesteniku da na bilo koji nacin vodi svoju politiku. Medjutim, promjenjiv stav Vasilija I Fotija npr, ili sukob Fotija I Lava 6, govore da su sukobi predstavnika duhovn ei svjetovne vlasti postojali.

Za vrijeme Konstantina Porfir , polovinom 10v , vec je bilo izblijedilo sjecanje na opasne careve ikonoborce kod Romeja. Ovo je sada bila intelektualno procvjetala zajednica oko Konstantina, I mirni odnosi sa crkvom.

Godine 843 – Mijailo 3 imao tek 3 godine, na prestolu kao regent bila carica Teodora. Nedelja pravoslavlja – praznik pobjede nad ikonoklazmom – praznik kada car ne ulazi u oltar – dakle , dan kada je crkva institucija za sebe! Ali to uspostavljeno za vrijeme carice Teodore (zene nisu ulazile u oltar). Zbog maloljetnosti cara a potom I dugogodisnjom upravom carskih rodjaka, carev polozaj se sve vise urusavao do dolaska Makedonaca, dok je sa dr str to bilo doba najvecih uspjeha carigradske patrijarsije, ali I vrijeme zacetaka borbe istocne I zapadne crkve. Misionarska djelatnost na Balkanu, medju Bugarima, zlatno doba, doba Fotija I cezara Varde, veliko sirenje vizantijskog hriscanstva, osnazena carigradska patrijarsija. Teodora koja je povratila kult ikona 843g, ipak nije toliko upravljala imperijom koliko njen miljenik logotet Teoktist I braca Varda I Petrona, od kojih je Varda znacajan za crkvu. Teodora, bez odrzavanja ikakvog crkvenog sinoda, sama postavlja patrijarha Ignjatija ( spor o tome kulminirao njegovim svrgnjavanjem I dolaskom Fotija na celo). Postojao sukob izmedju cezara Varde I Ignjatija- on otjerao patrijarha, razlozi nerazjasnjeni skroz. Jovan Skilica (carski biograf) pise o tome- spominje dovodjenje Fotija, “covjeka poznatog po mudrosti”- ovako dolazi do ojacane snage prestonickog duhovnog poglavara. – ovim dolai do izvjesne “ravnoteze”moci crkvene I duhovne vlasti. Ali sa dolaskom na vlast Vasilija Makedonca, carskom tronu zaista pocinje da se vraca snaga- Vardu su mnogi I kasnije osporavali kao anticara jer je dosao na mjesto svog sestrica. Varda otjerao Ignjatija I doveo Fotija.

O Vasiliju Makedoncu: u Vizantiji dolazak novih vladara, carska nestalnost I smjenjivost prihvatana je kao normalna stvar (zbog visevjekovnog iskustva)- I zato nije bilo neuobicajeno da polovinom 9v presto ostvari provicijalac, skorojevic. On je bio inteligentan ali ne toliko obrazovan kao Lav 6 I Konstantin Porf. – koji su stvorili apologiju sui generis kako bi opravdali Vasilijevo svrgavanje Mihajla 3- u svjetlu toga da mora biti izabran najbolji, sto nikad nije bilo nadjacano nasljednickim pravom- oni su prilikom toga isticali Bozanski izbor I Bozju volju. Njegov uspon makao je dinastiju Isavrijanaca sa politicke scene, iako su vojni uspjesi I snaga

Lava 3 I Konstantina 5 bili duboko upamceni kod Romeja. Medjutim Vasilije nije spadao u to vizantijskih dobropoznatih uzurpatora (prije njega konstantne teznje preotimanja vlasti, jos od pocetka 9v). On nije usao u grad sa vojskom, niti zbog uticajnih rodjaka ili rodbinske solidarnosti (kao Justinijan koji je takodje bio provincijalac), niti je od svojih saboraca bio izdignut (poput Foke pocetkom 7v). On je tron osvojio sopstvenim zaslugama I vjestinama. Medjutim Konstantin pise o nekim “vaznijim” rodjacima, kako bi opravdao legitimitet- 2 elementa carskog legitimiteta – porijeklo I Bozanski izbor. O n je donio “mir” crkvi – tada Fotije nije bio narocito popularan. Medjutim – emjenjivanje Fotija, razlozi: neophodno da bi se poremeceni odnosi u okviru carigradske crkve zacjelili povratkom Ignjacija I da bi se izgladili odnosi sa Rimom (koji nije podrzavao Fotija zbog misionarskog neuspjeha u Bugarskoj), takodje I zbog veceg uticaja cara u crkvi. Ubistvom Varde I proterivanjem Fotija Vasilije je uklonio 2 nezgodna svjedoka njegovog uspona od konjusara do cara. Prica Konstantina Porf- da je Fotiju odredjeno da odstupi sve dok Bog ne pozove Ignjatija ka sebi. Vasilije je vratio na tron Ignjatija , koga je “pokvareno” I “nezakonito “ zbacio Varda. – trudio sse pokaze kao blag I pravedan vladar cime bi potvrdio zakonitost ! svoje vlasti. – tako je crkvi podario mir! Uklanjanjem Fotija I vracanjem Ignjatija na tron. – nakon toga je organizovao sabor na kome bi se potvrdio povratak reda! gdje je postupao poput Konstantina u ispoljavanju svoje poniznosti, prije svega prema rimskoj crkvi koja je trebalo da prizna novog vazilevsa, docekao je rimske poslanike, poljubio papska pisma I zahvalio se rimskoj crkvi “majci citave crkve” od koje se ocekivalo da donese jedinstvo I mir. Sabor u Konstantinopolju 870. Vracanjem Fotija nastavlja se rimsko-carigradska napetost.- svjesno ili ne, on se povukao iz ovog pitanja I ostavio odgovornost odluke na kleru, poslije sabora 869/870.- a oslanjanje na rim pokazalo se I stetno I nepotrebno carskoj vlasti. Fotijev povratak -877g. Imao podrsku Nikole Mistika, koji mu je bio rodjak I koji je zajedno sa njim I sam krenuo u izgnanstvo osjecajuci vecu obavezu zajednistva prema porodici nego prema imaginarnoj vlasti. Fotije je nakon vracanja sastavljao pohvalne pjesme u cast Vasilija. Konstantin Porf je pisao da se Vasilije brinuo o Fotiju I nakon sto ga je protjerao – kako bi ga opravdao. – dakle, razlog je samo Vasilijeva zelja za redom! Fotije je imao ideju paralelizma 2 vlasti -dvojenosti svjetovne I duhovne. – ogranicenje carskog polozaja- dakle, ne samo ravnoteza vec I blaga nadmoc nad carem (sto je prikrivao pohvalama Vasiliju, mudra – ne zeli da upadne u zamku sukobljavanja sa carem)- ovako je uspio da ucvrsti svoje mjesto medju crkvenim krugovima. Vasilije ga postavio za neku vrstu ucitelja svojim sinovima, Fotije se potrudio da povrati povjerenje- ovo sve prije nego sto ga je vratio na mjesto patrijarha nakon Idnjatijeve smrti 877g. (dakle, put kojim je Fotije dosao na celo duhovne vlasti). Fotije je do kraja Vasilijevog zivota nastojao da odrzi sliku simfonije dvije vlasti. Tako je bio ucesnik u dobrim I bogougodnim djelima Vasilija 1- blo da se radilo o obnovi I ukrasavanju starih crkava (sv sofije) ili posvecenju novih (glavne Vasilijeve zaduzbine ojom se ostvarivao njegov veliki naum obnove – Nove Velike crkve – posvetio je sam Fotije 880g. ) Medjutim, Vasilije postaje svjestan sve vece moci crkve I dolazi na ideju da svog sina Stefana proglasi za patrijarha – ovo ce uticati I na Fotijev nezavidan polozaj I sukobe sa Lavom 6. Fotije opet protjeran da bi se uzdigao Stefan, a Fotije bio njegov ucitelj. Fotije je poslije povratka na tron 877 odjecao da mora da osigura podrsku svih vasilijevih sinova, pa je na saboru 880 prihvatio I Stefana kao “duhovnog sina crkve”- dakle, ucinio je beznacajan ustupak – priznao parvo caru da se mijesa u odredjivanje najviseg sluzitelja carigradske crkve. – medjutim ovo je imalo kasnije posledice. Dakle , prema carskoj porodici je imao obazrivu politiku, ali njom ipak nije sebi obezbijedio mirnu starost I okoncanje ovozemaljskog zivota na patrijarskom tronu. Lav ga je otjerao na

samom pocetku svoje vladavine, cineci tako poslednji korak u pripremljenom zivotnom putu svog brata Stefana. Opet slicna prica – Lav se na neki nacin osvetio dominantnom I strogom ocu time sto je odmah poslije njegove smrti naredio da se tijelo Mihajla 3 prenese u crkvu Sv apostola, a osvetio se I drugoj dominantnoj figure- Fotiju. Zeleci da jasno svima pokaze da je doslo novo vrijeme, drzao govore, imao dara za javni nastup, odusevljavao I na neki nacin zastrasivao slusaoce. Protjeravsi Fotija pokazao je zapanjenom kleru da je vazilevsova volja jaca, kao I prilikom postavljanja brata Stefana gotovo kao svog licnog namjesnika u crkvi. Poslije Stefanove smrti postavljen je neki novi patrijarh, a zatim pocetkom 10v I Nikola Mistik koji je sa Lavom imao dobre odnose, ako je bio rodjak patrijarha Fotija, postao je jedan od povjerljivih ljudi caru Lavu 6. On je bio docekan sa pohvalama, I najvisim ocekivanjima, kao pravi “Bozji covjek” , on ce postati jedan od najvaznijih I najborbenijih patrijarha vizantijske istorije. Njegova djelatnost bila je usmjerena ka odnosima prema caru, uredjivanju unutrasnjih pitanja crkve, I mijesanju u svjetovnu politiku- tako je doslo do otvorenog sukoba nekadasnja 2 prijatelja – Mistika I Lava- Lav 6 je prekrsio kanonske odredbe koje zabranjuju 3 brak (sto je zelio jer nije dobio muskog nasljednika)- a sam je ovim zakonima dao politicku snagu godinu dana ranije, medjutim on je krstio Konstantina, opet onda sporovi oko Lavovog 4 braka itd , pa okretanje Lava 6 ka Rimu itd (bio mnogo tezak lik) , natjerali Mistika da napise ostavku. Lav ili Aleksandar ga potom vratio, zato sto je tokom patrijarha Evtimija Lav bio prinudjen da proglasi Aleksandra za nasljednika, itd mnogo duga prica. – ovde se pokazuje moc crkve.

Vasilije II- dolazi na vlast u uslovima kada se u Carstvu javlja otpor porodice Foka I njenih prijatelja iz Kapadokije ( sto je bilo aktuelno I u vrijeme Jovana Cimiskija, koji bez obzira na pobjede na istoku I zapadu nije uspio da razrijesi ovo pitanje). Foke su zahtjevale carski presto smatrajuci da imp o nasljedstvu pripada (npr Niciforov bratanac Varda)- prvih 10 god vlasti Vasilija I obiljezene su upravo ovakvim nemirima. Podsjecanje – dolazak cara vojnika Nicifora Foke na carski presto. Dakle, nastaje jedna vrsta gradjanskog rata za Cimiskijevo nasljedje. Vasilije II je cukununuk Vasilija I. ,nakon koga punih 118 g dolazi na vlast.Jedno od pitanja na kojima je radio – poslusnost crkve . I za vrijeme svoje vladavine uspostavio je stabilnu I snaznu carsku ulogu, kakva se pamti mozda u legendarnim pricama o Lavu 3 I Konstantinu 5. Ovo je bio ozbiljan I mocan car. Za vrijeme njegove vlasti promijenilo se 5 patrijarha. Medjutim, na paradoksalan nacin, njegova vladavina je oznacila ostvarenje ali I kraj stanja stabilnosti carske vlasti, jer poslije njega nastaju problem Vasilijevog nasljedja I opstanka dinastije Makedonaca uopste. On je razrijesio bugarsku opasnost, bio je u otvorenoj borbi protiv bogatih posrednika. U njegovo vrijeme narocito jaca uticaj monaha (I prije njega postepeno) preuzimanjem nove teologije koju je uobllicio Simeon Studit. Crkva je unutar sbe imala parvo da resave sopstvena pitanja crkvene jerarhije, bez upliva svjetovne vlasti. Medjutim u vrijeme Vasilija II zapaza se neuticajnost crkve na politicka pitanja. – to u Hronografiji navodi Mihajlo Psel. Ali, uprkos tome , crkva je po drugim pitanjima bila veoma aktivna. Npr crkva je tezila da dobije podrsku od cara prilikom finansijkih problema, medjutim Vasilije nije popustao- on nije imao potrebu da popustanjem crkvi stekne podrsku arhijereja, kao njegovi prethodnici. I car vojnik Nicifor Foka je prije Vasilija malo neoprezno I otvoreno istupio protiv crkvenog bogatstva, a Vasilije je za razliku od njega, ne praveci razliku na svetovne I duhovne aktere- udario na sve one koji su se obogatili. I sam je umjesto palata odabrao da vrijeme provodi u vojnim logorima. Uspon bogatih porodica nakon njegove smrti pokazuje da je njegov pokusaj bio zakasnio, ali I da je on dobro procjenio opasnost koja prijeti poretku drzaveod strane ojacalog individualizma. Takodje njegova volja bila je odlucujuca I po pitanju patrijarskih

pretenzija nad teritorijama unistene Samuilove drzave. Patrijarh je bio potpuno odvojen od uticaja po svjetovnu politiku, koja je u Vasilijevom slucaju obuhvatala I uredjenje crkvenih odnosa u oblastima koje je vratio Carstvu. Njegova politicki mudra odluka kojom je potvrdio autokefalnost arhiepiskopije Bugarske znacila je istovremeno I povredu prava carigradskog patrijarha -da utice na izbor Bugarskog arhiepiskopa, odnosno, ti pitanje odluke o licnosti duhovnog poglavara sada je zavisilo od samog vazilevsa. Patrijarh Sergije je presao cutke preko ove odluke. Uspon igumana Studijskog manastira na patrijarski tron imao je veliki znacaj u trenucima kada je Vasilije zavrsavao svoj zivot, ostavljajuci osnazeno carstvo u nesigurne ruke svog brata Konstantina- iguman Aleksije donio glavu Jovana Pretece kako bi iscijelio Vasilija na samrti, ovaj ga ustolicio za patrijarha. Zahvaljujuci Aleksiju, stabilnost drzave je presla iz carskih ruku u ruke carigradskog patrijarha. – vremenom, zbog toga kod klera ce se izroditi I teznja ka svjetovnom vlascu.

Dodatak: Za vrijeme Konstantina Porfirogenita, ali I u interesovanju Fotija, jaca zanimanje za anticke ucenjake. Takodje , znacajno je za krug Konstantina Porf I njegove intelektualne napore – posvecenost velicanju carske institucije. On je bio najvatreniji sagovornik carske svetosti koja prolazilazi iz sakralnosti carskog dostojanstva – dakle kruna data od Boga- sto obezbjedjuje legitimitet njenom nosiocu – Bozja volja. Ikonoklazam naucio klerike I arhijereje da budu nepovjerljivi prema carevima – zato su nastajale sve ove poteskoce. Sam naziv Vasilijeve glavne zaduzbine – Nove crkve, odnosi se I na njegove stavove pema samom kleru. Pomenuti I da je Lav 6 nastojao da svoj kult priblizi svetom kultu svoje zene Teofano. Vasilije I stvorio I novi prestonicki kukt – kult Sv Ilije (I crkvu mu podigao). Zahvaljujuci svojoj graditeljskoj djelatnosti koja je vazilevsu u njegovoj palati stvorila crkvu gotovo ravnu Velikoj crkvi (sv Sofije) posvjedocio je razdvojenost carskog I crkvenog – zidanje Sv Sofije u doba Justinijana bilo je slicno Vasilijevom poduhvatu u nekoliko odlika. Justinijanova crkva bila je vise odraz carske moci I posvecena vise caru (pripadala mu vise ) nego patrijarhu. Promijenjene okolnosti tokom vijekova odvojile sun a neki nacin cara od Svete Sofije I primorale ga da se zadovolji crkvama unutar zidina carske palate. To je imalo I svojih pednosti posto su, za razliku od uobicajenih ritual kada car ulazi u Svetu Sofiju gdje ga docekuje patrijarh, pred kojim car gubi dio svog dostojanstva (makar zbog obaveznog skidanja krune prije ulaska u samu crkvu), patrijarsi bili posebno pozivani na svecanosti koje su se odigravale u okvirima carske palate. Nova crkva, Nea , bila je otvoreni program uspostavljanja novog reda stvari, kao I njeno svecano svakogodisnje proslavljanje na ulicama prestonice, 10 dana prije praznika samog Grada.

Medjutim, od svih iz citave dinastije Vasilije, Lav I moze se reci Konstantin su ustv imali najvece napore da se uspostavi polozaj porodicnog svetiteljstva. Prolaskom vremena, sa porastom broja uzurpatora, rastao je I carski legitimitet Makedonaca (prica o Vasiliju II npr) U vrijeme kada se Vasilijev rod gasio, I kada su preostale samo kcerke, dinasticko osjecanje u prestonici bilo je jace nego ikada ranije. Ali u to vrijeme carska moc I povezanost sa bogom bila je izrazavana na drugacije nacine, svetiteljstvo je postalo dio davno proslog carskog ideala, koji je sada sa crkvenog presao na svetovno, “sa ikone na mac”.

Jos o Fotiju-po mnogo cemu predstavljao je neobicnog pastira carigradske crkve, znacajan za instituciju patrijarha I njeno dostojanstvo, , on je bio innovator, nastojao je da utemelji pravila, ne samo unutar crkve kojom je upravljao vec I u odnosima sa svjetovnom vlascu. – kao nekadasnji visoki svjetovni cinovnik bio je svjestan potrebe da stvari budu dovoljno odredjene I jasne, pa je pokusavao da odredi I definise mnoge kljucne pojmove vizantijskog zivota. Ikonoklazam I ortodoksija, ikonoklasti I pravovjerni vazilevsi su pojmovi

koji se u Fotijevo vrijeme narocito suprostavljaju I sluze kao pozitivan I negativan model ponasanja I ugledanja. – njegovi veliki napori na stvaranju reda, pa je tako posluzio I kao model mnogim kasnijim patrijarsima I klericima, koji su se koristili I njegovim ugledom, I stavovima , I preuzimali njegove formulacije. U ovome ga posluzila I nadarenost u pisanju. – a to suprostavljanje istine I lazi, dorih I losih primjera, bio je jedan od omiljenih nacina pouke u vizantijskom nacinu misljenja. Jedno od fotijevih velikih djela bilo je uzakonjavanje cara – postavljanje cara u okvire nametnute zakonima koji su istaknuti kao najvazniji oslonac drustva. Vizantijski ideal bio je da vladar postuje zakone, upravo kao primjer podanicima. (u sukobu oko tetragamije Nikola Mistik je insistirao upravo na tome da je car bio obavezan da se povinuje zakonima kao I svaki dr podanik – ovo za pricu o brakovima Lava 6). Fotije je u svojim brojnim I obimnim tumacenjima crkvene I svjetovne istorije dao odredjenja gotovo svim kljucnim poglavljima svog vremena. Neke od nji patrijarh je ugradio u carski zakonik, kao sto je termin red!. – jer bez zakonitisti! , kako su shvatali Fotije a potom I Konstantin 7 I Mihajlo Psel, nije se moglo ostvariti ni spasenje. Zakonitost I dobar red su pristajali hriscanima I odvajali ih od pagana I Varvara. Kao sto je Fotijevo vrijeme bilo obiljezeno potrebom za zakonitosti, tako je I vrijeme Nikole Mistika obiljezeno potrebom za pokajanjem ( samo da se zna)- gdje je patrijarh kao sudija. I Mihajlo Psel je pokusao da primjeni ideje o zakonitosti (npr braka) koje su u njegovo vrijeme bile ozbiljno ugrozene.

Erdeljan

Od Vasilija I do sred 11v.- I oni koji nisu bili rodjeni u porfiru mogli da dodju na tron. Pa I generali – car Jovan Cimiskije ili Nicifor Foka. O patrijarskim I carskim probojima ka balkanskim zemljama- “Moravska misija” 863g, Cirilo I Metodije- uveli glagoljicu, Bublija se prevodi na slovenski jezik, kontakti sa Kijevskom Rusijom. Tada jos uvijek nepokrsteni rusi opsjedaju Carigrad (907, za vrijeme Lava 6) , to su Rusi kojima je prethodno (do kraja 9v) vojskovodja bio Rjurik, veoma sposoban. Sklapaju se brakovi izmedju Rusa I carigradskih princeza, sve do pokrstavanja Vladimira 988g. Sukob sa Turcima Seldzucima 1071g- porazili vizantijsku vojsku u bici kod Mancikreta. (nikako ne govoriti Otomani). Kapadokija je bila pod kontrolom seldzuckog ssultanata. Potom u 10v I veze sa 1. Bugarskim carstvom. Kroz crkvu se ostvaruje I administracija pecinskih crkvi u Kapadokiji- tu sacuvana umjetnost, te pecine koristene su I za stanovanje, postojala citava naselja, crkve I manastiri usjeceni u stijene. Ima oko 600 crkava sa freskodekoracijom. A na samom istoku carstva bile velike palate po ugledu na anticke gradove (kao Dura Europos)- dakle jos uvijek opstao ovaj nacin zivota na granicama carstva. Na podrucju danasnje Grcke – iz dr pol 9v sacuvana bazilika Panagija Skripu u Beotiji ciji je ktitor Lav – vojni zapovijednik. Solun I atina u to vrijeme dobijaju znacajne crkve iz 10v.- Mala Mitropolija u Atini (pored Velike Mitropolije koja je danas glavna episkopska crkva I Crkva na atinskoj agori) U vrijeme prije Makedonaca Sloveni su prodrli sve do Peloponeza- Makedonci rijesili ovo pitanje. Jos neka Panagija uz samu Via Egnaciu. Na Atosu Velika Lavra sv Atanasija iz sred 10v I Proteton u Kareji iz istog perioda- kao prve velike monaske crkve na Atosu.

Ali, najznacajnije stvari se desavaju upravo u Carigradu. Fotije u 2 navrata bio patrijarh – od 858-866, 877-886. Ostavio je oko 280 pisanih djela iza sebe. “Milion Biblion” ( 1000 knjiga)- napravio je popis svojih knjiga I na osnovu toga mozemo znati kako je intelektualna elita formirana kao visokoobrazovana elita. Njegov nasljednik po ucenosti u 11v je Mihajlo Psel-

najuceniji covjek Romejskog carstva uopste. On je I drugovao I ratovao sa brojnim carevima, ali uz pravu intelektualnu distancu prema svemu sto se desavalo u ovom periodu. (doktorska teza sa istorije Milene repajic o Mihajlu Pselu I njegovoj “Hronografiji”- najcuvenije djelo vazno za podatke o licnostima) Obnovio je I rad univerziteta. Zivio od 1017-1096g.

Kada se pomene mozaik Bogorodice u apsidi u Sv Sofiji, znati I za mozaik u Sv Sofiji u solunu iz dr pol 885g- u kupoli tema Vaznesenja (prve parusije odnosno najave druge parusije) I ovo postaje tradicionalno ikonografsko resenje za kupole, a od 11 I 12v Hrist Pantokrator. I u Maloj Aziji u Nikeji , crkva Uspenja, u apsidi predstava stojece Bogorodice- ovo su sve sacuvani primjeri mozaicke dekoracije iz 9v.

Znati jos 2 crkve – Bogorodice Faroske (glavni relikvijar Carstva) I Nea Eklezija (ovo u carigradu). Fotije je dao opis Bogorodice Faroske , ali ne samo perigesis (stara forma ekfrasisa) vec I simbolicna znacenja- zasto je ona tako izgledala. Materijali- slika neba na zemlji, I kako kaze starozavjetnog Davida ( koji je kao Orfej muzikom privlacio zivotinje I uspostavljao mir), bijeli mermer, posebna upotreba I u Sv Sofiji, potom mozaici- kombinovanje bijelog memera, azurne plave I zlata na mozaicima. Glavne relikvije – Bogorodice I narocito Hristove relikvije stradanja. One su se ovde cuvale sve do 1204- kada se odnose – translacio konstantinopolis. Trnov vijenac se npt cuva u Notr Damu u Parizu.

U vrijeme Konstantina Monomaha gradi se I Nea Moni na Hiosu (sredina 11v) I Osios Luka na Fokidi iz vremena Romana II I Dafne.

Makedonci -2god (I dodatak Erd)

Obnova crkve svete Sofije, njena dekoracija koja dobija svoj oblik od vremena din makedonaca od carigradskog patrijarha Fotija, od 867 crkva osvecena, tada je postavljena glavna oltarska

slika Bogorodice sa Hristosom u apsidi. Fotije je upravo o ovoj predstavi napisao jednu homiliju,

gdje govori o smislu te slike. Vreme kada su nastali I ostali mozaici u crkvi, delovanjem careva,

mozaik konstantina I justinijana, lav VI mudri, paneli izmedju prozora, koji pripadaju renesansi

makedonaca. Govori o obnovi, o vezivanju za ranovizantijske uzore, ono sto pripada zlatnom

dobu rimskog carstva- zato se naziva renesansa, obnova u umjetnosti i kulturi. Obelezeno je

hludovskim psaltirom koji predstavlja trijumf nad ikonoklazmom, pravoslavlja, kada se pocinju

prikazivati svete licnosti. Razvijaju se i brojni manastiri sa svojim skriptorijumima gde ce se

prepisivati ogromni rukopisi i oni ce biti zasluzni za sirenje renesanse makedonaca ka ostalim

krajevima carstva. Najvise informacija vezane za ovaj period daje pisano delo Konstantina VII

Porfirogenita koji je ostavio spis o narodima, o ceremonijama, o temama, zivot vasilija. On je

vladao pol 10 veka i poznat je po tome sto je okupljao oko sebe ucene ljude i zahvaljujuci

spisima znamo o istorijskim prilikama u to vreme, pisao kako se upravlja carstvom, ostavio

pisane podatke o dolasku srba na balkan, o poslednjim ceremonijama na samom dvoru-

zahvaljujuci njima mozemo da rekonstruisemo zivot unutar carstva. Porfirogenit-rodjen u sobi

od porfira, kada je on postao vladar jos uvek nije bio brak izmedju njegovih roditelja ozakonjen.

Simeon Bugarski pravi veza sa vizantijom, oseca se dolazak ARABLJANA, SUKOBI, ovo je

vreme vladavine OTONA I. KADA SE GOVORI O UMETNOSTI ovo je period kada je

zavrseno ikonoborstvo dolazi do ekspanzije manastira i razvoja umetnosti, sve ono sto je

upotpunosti vezano za religiju, hriscanstvo, prepisivanje knjiga i OSLIKAVANJE IKONA-

ponovo pocinje. Manastir jovana studita- brojni rukopisi se prepisivali-sam hludovski psaltir.

Desila se i sizma 1054-raskol, nedugo nakon sizme dolazi do kljucnih bitaka, kod

MANCIKERTA(1071, Turci Seldzuci i Vizantija, vizantijci porazeni), i brojne borbe koje su

carevi vodili na ter svete zemlje. Najistaknutiji JOVAN CIMISKIJE i vracanje relikvija svetoj

zemlji, tada je vizantija stigla do svete zemlje, pravljenje paralele sa prvim velikim vladarem

koji je uspeo da stigne do svete zemlje i uzme casni krst - Iraklije. Vracanje na zlatno doba koje

je postojalo od vremena Justinijana kada se drustvo u potpunosti otvara, kada je trgovina bila

razvijena i posebno sa Istokom, svila-mozemo da rekonstruisemo odecu. Zahvaljujuci haljinama

zacinima sto je pronadjeno u carigradu-jasni pokazatelj koliko su romeji ponovo oziveli kroz

trgovinu odnose sa susedima.

SVETA SOFIJA-mozaik u apsidi-bog sa hristom. Pretpostavlja se da je prvi ovakav tip u okviru crkve nastao u Nikeji i sam patrijarh fotije 867 razvio je dalje ukrasavanje crkve. Na samim

ivicama konhe postojao je natpis na grckom- oni koji su podigli crkvu bili su pobozni vladari,

vratili su ikone, danas je ovaj natpis izgubljen. Ovo nas vraca na helenisticke tradicije koje u

samom carigradu nikad nisu izumrle. Od kako je carigrad osvecen 330 godine ta tradicija nije

izumrla-1453. Klasicni tip bogorodice koji nije vezan za zapadni deo carstva kao sto je u santa

marija madjore, ovde je klasicni tip, na zlatnoj pozadini. Hrist u stavu blagosiljanja, za vrijeme

ikonoborstva tu se nalazio samo krst. U luku se nalaze arhandjeli, juzna strana ápside. Na

pandantifima heruvimi. Erdeljan je nesto rekla da se sa sjeverne strane u polikaloti nalazi portret

cara Aleksandra. Sa juzne i sjeverne str naosa izmedju prozora, 80ih god 9v, postavljene

dopojasne figure Jovana Zlatoustog, Ignjatija Bogonosca i jos 4 svetitelja. Carska vrata vode u

naos crkve (iz narteksa), iznad u luneti nalazi se mozaicka predstava hrista na prestolu on

jednom rukom blagosilja, u drugoj drzi jevandjelje u kojem pise mir vama ja sam svetlost sveta.

Pored hrista u medaljonima bogorodica i arhandjeo, Lav VI Mudri u stavu proskineze klanja se

Hristu (smatra se da je Lav 6 ali se ne zna tacan identitet) , a tron je flankiran medaljonima

Bogorodice i Arhandjela Mihajla, i ova scena je predmet diskusije, neki smatraju da je ovo

predstava Deizisa, samo sot umesto jovana krstitelja je arhandjeo/s druge strane andjeo je ciljano

predstavljen jer po legendi on je biot aj koji je pomogao justinijanu da pomogne crkvu pa je to

citirano/treca verzija vezuje se za posvetu citavog hrama, vezan aza bozansku premudrost (sv

sofija)-3 figure koje simbolisu bog.-ljubav hrist-veru i arhandjeo-nadu/ Najprihvacenija teorija je

Grabarova a vezuje se za za delo o ceremonijama (Porfirogenit) gde se opisuje da vasilevs

pristupa samom hramu i sam car pada nicice-nosilac mira i svetlosti i svih plemenitih nacela.

Veza izmedju zemaljskog i nebeskog cara (Hrista). Na sjeverozapadnom stbu galerije sa sjeverne

strane je predstava cara Aleksandra (912g) erdeljanka je rekla da je ovo kraj 10v, medjutim

trebalo bi prva polovina, on je bio stric Konstantina 7..- klasicna predstava cara sa carskim

insignijama – kruna , sa visecim elementima sa bocnih strana. (carice su ispod krune imale

uglavnom marame, na nogama carske porfirne cipele, u lijeboj ruci drzi zlatnu loptu-globus sa

kstom a u desnoj akakiju. U juznom vestibilu uz pripratu nalazi se Bogorodica sa Hristom koja

sjedi na prestolu a odgovara tipu Bogorodice u apsidi, i sa strana joj prilaze Justinijan i

Konstantin Veliki, sto znamo pomocu natpisa i modela koje prinose – Justinijan- model crkve,

Konstantin- model bedema grada. Bogorodica je zastitnica Carigrada- njeno pokroviteljstvo stiti

grad. Iz 11v, dakle sam kraj ovog razdoblja, na juznoj galeriji na zapadnom zidu nalazi se

predstava Konstantina Monomaha i carice Zoje, zbog cijih kontroverzi i nasljednika koji nisu bili u purpuru rodjeni se mozaik mijenjao vremenom. Lik se mijenjao.

Plan Carigrada- sveta sofija, carska palata, hipodrom i ostale gradjevine u starom delu grada.

Slikano sa strane evropske strane, preko puta se nalazi crkva svete sofije, irine, plava dzamija.

Sam carigrad mogao i bio jedini osvojiv sa jedne jedine kopnene strane. Lanac nije omogucavao

brodovima da pristupe zlatnom rogu. Kada je trgovacki brod pristizao lanac se spustao u vodu I

pristup je omogucavao, kada je dolazilo do opsade ne…citav grad opasan zidinama u razlicitim

fazama kako se sirio zidine su bile pomerane, grad je bio neosvojiv. Jos uvek u ovom period stari

deo carigrada je onaj koji je najvazniji gde je car provodio vreme, tek kasnije ce se palata

pomeriti dublje da bi car bio obezbedjen, citav kompleks koji je obuhvatao crkvu sv sofije, irine,

carsku palate. Kontakti koji su postojali ukazuju na ravijenu trgovinu.

Monumentalna dela u carigradju posle obnovljene moci pod dinastijom makedonaca predstavljaju resenja UPISANOG GRCKOG KRSTA SA KUPOLOM NA SREDINI ILI U SLOZENIJIM VARIJANTAMA SA UKUPNO PET KUPOLA,najvecom na sredini I cetiri manje na uglovima.-tip u srednjem i poznom period, viz arh traje oko jednog milenijuma. Mozda je baldahin nad hristovim grobom predstavljao zacetak kupolnih gradjevina. Preuzimanje

paganske anticke tradicije u hriscanskim baptisterijumima, martirijumima, memorijumima. Sirijska himna-sv sofija u edesi

1.KONSTANTIN LIPS-severna BOGORODICINA CRKVA (FENERI ISA DZAMIJA), 907 GOD UPISANI KRST SA KUPOLOM. NAOS JE KVADRATNE OSNOVE SA KUPOLOM NA SREDINI POSTAVLJENOM NA 4 STUBA. KRACI UPISANOG KRSTA JEDNAKIH SU MERA I CINE IH POLUOBLICASTI SVODOVI POSTAVLJENI NA DVEMA OSOVINAMA KVADRATA. Stubovi koji nose kupolu povezani su polukruznim lukovima sa zidovima, dok su u uglovima naosa izgradjeni KRSTASTI SVODOVI KVADRATNE OSNOVE. OSNOVA KUPOLE JE KVADRAT, UGAONI TRAVEJI SU KVADRATNE OSNOVE, NAOS JE KVADRATAN. KUPOLA POCIVA NA PANDANTIFIMA A TAMBUR JE IZNUTRA KRUZAN SPOLJA OSMOSTRAN. Sa bocnih strana ápside nalaze se proskomidija i djakonikon-otvoreni prema naosu. Polukruzne nise nalaze se u oltarskom prostoru i postace obelezje viz arh. Narteks se nalazi ispred zapadne strane naosa i cini jednu trecinu naosa, zasvodjen je sa tri krstasta svoda. Kasnije je dogradjena spoljna priprata. Izmedju narteksa i naosa tri su portala. PROZORI na sredini pocnih strana naosa i na GLAVNOJ APSIDI. spratna galerija ocuvala se jedino iznad narteksa a na uglovima na spratu bile su sagradjene 4 kapele. Pristup spratnoj galeriji omogucen je preko stepenisne kule uz juznu stranu narteksa. Donji deo zida od naizmenicnih redova kamena i opeke, gornji deo od vodoravnih redova opeke i sirokih spojnica maltera. Lukovi i svodovi od opeke. Kameni reljefni ukras vidljiv na vencima, un strane stubova u oltarskoj apsidi, konzole na bocnim fasadama, kapiteli. BLISKA PETOKUPOLNOJ CRKVI VASILIJA I poznatoj kao NEA EKLEZIJA-Nova crkva Velike Palate)-porusena krajem 15 veka, sagradjena u drugoj pol 9 veka u okviru carske palate. Fasadne povrsine obradjene u vertikalnom smislu.

2.BODRUM DZAMIJA-MIRELEON 920. UPISANI KRST SAKUPOLOM sagradjena je uz palatu admirala Romana Lakapina koji je 920 postao vizantijski car a crkva sa dvorom koji je za nju bio vezan pretvorena je u manastir. Ktitor je Roman Lakapin, zena mu je Teodora. Crkva ima 2 sprata. Izgradjena je iznad ostataka jedne anticke rotonde iz 5 veka. Ponovljena je sema Lipsa kvadratna osnova naosa, odnosno upisanog krsta sa kupolom, na sredini koja pociva na cetiri stuba, gornja kja je slicna, stubovi su na odgovarajuci nacin povezani polukruznim lukovima sa zidovima a iznad ugaonih traveja naosa izgradjeni su krstasti svodovi. Osnovna razlika od lipsa je sto su iznad krakova krsta u naosu izgradjeni krstasti svodovi kao i iznad traveja glavnog oltarskog prostora. Oltarski prostor je trodelan. Na zidovima bocnih strana proskomidije i djakonikona nalaze se polukruzne nise. Narteks se razlikuje od lipsa po tome sto iznad srednjeg traveja nije krstasti svod vec poluoblicasti. Takodje kod mireleona NEMA KAPELA UZ BOCNE STRANE ISTOCNOG DELA CRKVE, I NEMA SPRAT IZNAD NARTEKSA I NEMA KAPELA NA SPRATU. UPADNJIVI SU SNAZNI POLUSTUBOVI NA SPOLJNIM STRANAMA CRKVE-VRACANJE NA ANTICKU TRADICIJU. CRKVA JE OD OPEKE KAO I OVI STUBOVI. TI STUBOVI SU POLUCILINSRICNI KAO I PROZORI NA BOCNIM STRANAMA NARTEKSA. ZID BOCNIH POTKUPOLNIH STRANA ZAVRSAVA SE LUKOM KOJE JE STVOREN ZA PROZORE. NA JUZNOJ STRANI CRKVE NALAZE SE 2 OKULUSA IZMEDJU POLUCILINDRICNIH STUBOVA.

Roman Lakapin je bio regent Konstantina 7, dolazi iz kruga vojnickih careva, koji su bili regenti, odmah uz carsku porodicu. Ova crkva je bila crkva privatne poboznosti (kao Justinijanova Srdje

i Vakha) Ovo je prvi primer u istoriji Istocnog rimskog carstva da regent ( a ne neko iz carske kuce) ima svoju zaduzbinu ovog tipa- formira se novi aristokratski “skorojevicki” put- dakle, prodor aristokratije koja se izdize.

MANGANA

Manastir sv Djordja u Mangani, delo Konstantina 9 Monomaha (on ktitor). Razorena crkva poznata iz poznijih opisa, delimicno iskopana 1922, ispred nje je stajao atrijum sa fontanom u sredini a naos je bio upisani krst sa kupolom i cetiri ugaona prostora. Danas ne postori, razorili je Turci.

Nea Eklezija- u okviru Velike palate, a Faroska u dijelu Bukoleon (dio palate)- izlazi do bedema.

Juzno nastaju zaduzbine koje vode u novi trend- oni koji se uzdizu u hijerarhiji takodje podizu

svoje zaduzbine, kao sto je Mirelejon (ili Bodrun Dzamija) I crkva Sv Djordja u Mangani.

-Osim arhitekture I zivopisa, Makedonskoj dinastiji pripada I slonovaca koja je ostala sacuvana,

tu se istice:

Komemorativna ploca Konstantina 7 Porfirogenita- predstavlja krunisanje (uzdignuce)

Konstantina u cara 945g- kao biljeska o tom dogadjaju. Ispod baldahina je Konstantin (car) koji

se klanja Hristu. Ikonografski podsjeca na krstenje Hristovo. Davanje krune u srednjovjekovnoj

filozofiji znaci- izabran od Boga. Ikonografsko znacenje predstave carskog dostojanstva (kao

Roman II)

Roman II I Evdokija (njegova zena)- isto, Hrist u sredini. Ona je princeza koja je dosla sa zapada

(zvala se Berta prije nego sto je promijenila ime).

Harbavilski triptih- danas u Luvru, datuje se u sredinu 10v, isto od slonovace. U gornjem dijelu

Deizis, okolo svetitelji kao I na zadnjoj strani, ali zadnja centralna ploca predstavlja krst sa

cempresima uvijenim u lozu, koji se klanjaju krstu sa zvjezdanim nebom – aludira na paradeizos.

I zbog ovog odabira scena smatra se da je uradjen za Konstantina- vrsta molitvenog triptiha.

Rukopisi:

-Homilija Grigorija Nazijanskog- Homilije Grigorija Nazijanskog, nastao u dvorskom okruzenju, namijenjen caru Vasiliju I a narucilac patrijarh Fotije, nalaze se u nacionalnoj bibl u parizu napisane su kao luksuzni poklon za vizantijskog cara VASILIJA I, I jedan je od najpoznatijih viz rukopisa. Posle ikonoklazma 843, jedna od najraskosnijih grckih knjiga. Uradjen u konstantinopolju 879-883. Mnoge od minijatura ostaju zagonetne. Identifikacija autora nikada nije ustanovljena.

Ove besjede se ticu praznika – ilustracija odredjenog praznika i princip da slika predstavlja teolosko tumacenje odredjenog praznika- dogmatska eksplikacija, starozavjetne scene tipa Vizija proroka Jezekilja – vaskrsenje suvih kostiju itd koje idu uz pricu o vaskrsenju. O Bogorodici (tipa Blagovijesti) ili o Joni (sto je praslika vaskrsenja)- opet ovaplocenja. Predstave koje direktno daju apologezu (opravdanje) uspostavljanja vlasti Vasilija I- iako je na nasilan nacin dosao na vlast. Ovdje je kao vladar naznacen kroz novi kontekst – kao Vizija krsta na Milvijskom mostu- car ravan apostolima. Zbog toga i “makedonska renesansa” tipa- vracanje antici- zbog preuzimanja obrazaca iz zlatnog vijeka Rima, Konstantin.

Minijature prate komentare Griforija Nazijanskog – dakle ovo nisu ilustracije sluzbe vec komentara na sluzbu.

Minijature su cjelostranicne, ili jedna tipa Vizija proroka Jezekilja, ili vertikalno izdijeljene na 3 narativne cjeline.Ovaj rukopis ilustruje i vaseljenske sabore-381g u Carigradu npr, zatim iz 431g u Efesu i iz 787 g u Nikeji i 869/70 se odrzao jos jedan sabor u vrijeme vladavine Vasilija I (koji dolazi 867 na vlast)- ovaj rukopis podsjeca Vasilija na vaznost ovih sabora, na ovim saborima su sve jeresi bile osudjene a u vrijeme Vasilija I borbe unutar crkve – rimska i carigradska- zbog pokrstavanja Bugara. Ovaj rukopis dakle ukazuje na prepreke na koje je crkva nailazila i sabore kojima je pokusavala da rijesi te probleme.

Grcki pokrovitelji su narucivali 17 ilustrovanih kopija ovih homilija izmedju 9-14 veka. 2

najstarije kopije homilija nalaze se u parizu u nacionalnoj bibl (Parizinus Grekus 510) i milanu u

bibl ambrozijani-ovde su slike su potisnute na margine stranica i prikazuju propovedi Grigorija. Pariski je pozajmio mnoge nove detalje iz crkvene istorije. JULIJAN OTPADNIK I U

JEDNOM I U DRUGOM. Kod milanskog rukopisa u ovoj sceni neobjasnjivo su zamenute figure

carobnjaka i cara tako da se cini da Julijan povlaci carobnjaka u pecinu. Ali na obe minijature

jedan detalj je isti: demon je krilat,sedi u istoj poziciji I siri ruke prema posetiocu. Iza demona

raskomadane glave leseva plutaju u udubljenjima pecine. Pored toga obe slike pokazuju vodecu

figuru, odnosno onu koja hvata svog pratioca za zglob. lesevi i prikaz demona su jednaki na

obema scenama.

Pariski se razlikuje. Grabar i Der Nersessian utvrdili su neobican broj predstava Teofanije

(Bogojavljenje, javljanja Boga ljudima) u Paris. Gr.510, sto odrazava vizantijski interés o

bozanskoj vidljivoj prirodi sto je bila tema polemike u vreme vizantijskog ikonoklazma.

Primetili su da isticanje scena preobracanja u Hriscanstvo koje su vidljive u minijaturama

PEDESETNICE I MISIJE APOSTOLA, takodje odgovara porastu vizantisjkog misionarstva u

periodu druge polovine 9. veka. I pojedine scene protumacene su kao pozdravi carskom

primaocu rukopisa VASILIJU I.

Teofanija, teme Preobracanja, carski panegirici(hvalospevi), hagiografske varijante, samo su

pocetak, jer skoro svaka minijatura Paris Gregory otkriva kulturni kontekst na specifican nacin.

Osvrtanje na istorijske, crkvene i drustvene cinjenice u poslednjoj trecini 9 veka pomaze u

identifikovanju minijatura. Minijatura koja ide u skladu sa drugom Grigorijevom besedom po

redu ON THE SON-NA SINA, TA HOMILIJA ODNOSNO BESEDA razjasnjava vezu izmedju

Boga, Bozijeg ovaplocenja, Boga oca i Boga Logosa. Grigorijev tekst ima veze i sa patrijarhom

Fotijem, da bi rezimirali njihove stavove, glavni princip je da je HRIST POSREDNIK

IZMEDJU BOGA I COVEKA, I DA JE OVAPLOCENI(OTELOTVORENI) SIN DOSAO DA

OTKUPI GREHE ZA COVECANSTVO I DA POMIRI COVEKA SA BOGOM KROZ ZRTVU

NJEGOVOG RASPECA. Grigorije je spomenuo par narativnih detalja, odnosno scena, ali se ne

odnose na scene u Pariskom psaltiru: Vaskrsenje Lazarevo, Vecera u Simonovoj kuci, Ulazak u

Jerusalim. Ove tri svene su povezane u vizantijskoj liturgiji. U TIPIKONU VELIKE CRKVE,

koji je napisan u isto vreme kad i Pariski rukopis liturgija proslavlja Lazarevu subotu koja

prethodi vaskrsenju, dok su vecera u simonovoj kuci i cveti posebno opisani u sluzbi koja

proslavlja dogadjaj Cveti. Veza ove tri scene duboko je ukorenjena u sluzbi vizantijske liturgije.

Ali da bi saznali zasto je ova trijada u vezi sa Grigorijevom drugom besedom moramo se

osvrnuti na egzegezu-Exegesis-kritika ili komentar na delove iz biblije. Grigorijevu beseda: Vaskrsenje je zbog smrti, smrt je zbog Raspeca, Raspece je zbog Lazarevog dolaska iz pakla na

4 dan-paralela sa Fotijem, po Fotiju: Hristovo stradanje pocelo je sa Vaskrsenjem Lazara, sto

je dovelo do spasenja covecanstva. Sledeci Fotija, Lazareva scena je direktno dovedena u vezu

sa temom Grigorijevih propovedi.

Hristova vecera u Simonovoj kuci takodje je zanimala Fotija, on je ovo protumacio kao

predvidjanje Hristove smrti, kao oprastanje sina kroz Hrista sto ponovo odgovara Grigorijevim

besedama. U homilijama iz 863 Fotije je ponovo doveo u vezu Ulazak u Jerusalim sa

Grigorijevim besedama. Komentarisuci ulazak rekao je: blagosloven je on koji dolazi da se

ponudi kao zrtva za nase dobro, da ispasta za sve nase grehe, i da nas pomiri sa Ocem. Fotijevi

komentari na ove tri scene cija je paralela sa Grigorijevom drugom besedom.

DRUGA SCENA ILUSTUJE VASELJENSKI SABOR U KONST. 381. GRIGORIJE

HVALI EGIPATSKE MORNARE zbog njihove odanosti svetoj trojici, i osudjuje tadasnje

aktuelne jeresi. Ova min prikazuje cara i gomilu biskupa kako sede na sintronu. Biblija se nalazi

na tronu. Makedonijus, jedan od jeretika koji je osudjen kleci u donjem levom uglu, a u desnom

uglu apolinarije-samo se sad ne vidi jer je osteceno, on je poricao hristovu coveciju prirodu i

apolinarijeva jeres je jedna od najjacih razloga zbog koje su ikonofili osudjivali ikonoborce.

Predstava biblije nije cesta ali ovde ona simbolizuje prisustvo svete trojice na Saboru. Isticanje

svetog duha, preko biblije i makedonijusa,zatim i hristove covecanske prirode preko apolinarija

ukazuje i odgovara interesovanjima i problemima 9 veka.

Borba izmedu istoka i zapada-vizantijska ortodoksija istice da sveti duh proistice od oca, dok

franacki misionari u bugarskoj isticu da dolazi i od oca i od sina-FILIOKVE. ONAJ KOJI SE

NAJVISE ISTICAO PROTIV LATINA-bio je patrijarh Fotije, u konstantinopolju. U svom

pismu koje je poslao nadbiskupu Akvileje 867, i njegova Mystagogia, opravdao je pravoslavlje.

Osudu makedonijusa na ovom saboru fotije je uzeo kao opravdanje sopstvene osude protiv

latina.

-Svitak Isusa Navina (spec. Jer nije kodeks vec je svitak) Ovakva forma ciljano odabrana jer

opisuje scene koje su najdirektnije vezane za Isusa Navina koji se uporedjuje sa Jovanom

Cimiskijem (vazan jer je pokusao da udje u Svetu Zemlju) On je naslijedio Mojsija. Minijatura je

dominantna i prati je tekst.Rukopis je najvjerovatnije cuvan u palati i najvjerovatnije je nastao

oko sredine 10v. On je u boji, i prije svega tu su koristene tempere. Sam uzor u rimskoj

trijumfalnoj umjetnici (opet povezati sa renesansom makedonaca i vracanjem na antiku)- neprekinuti narativ koji se vezuje za trijumfalni stub (npr Trajanov) isto bojen. Ovo je u vrijeme

Konstantina 7 koji je ostavio svom sinu uputstvo kako ce vladati carstvom. U tom krugu nastaje

i ovaj rukopis u vidu svitka a ne u formi kodeksa, vec se cak vraca i na formu svitka, carevi se

tada definisu kao novi Isus Navin, koji je imao bozansku pomoc. (kao i Stefan Lazarevic sto pise

u njegovom zitiju) Ovdje i predstava osvajanja grada Jerihona (drugo poznato cudo je kad je

zaustavljeno vrijeme, sunce i mjesec, trube itd) U ovoj formi svitka i tekst i slika su horizontalno

postavljeni-neprekinuta slikana povijest, kontinuirana prica. Slikarstvo erom i veoma tankom

cetkicom sa lazurnim bojama- kao da imamo iluziju reljefa, opet prica kako podsjeca na

trijumfalni stub. Preuzimanje rimskih obrazaca koji su opet preuzeli helenisticke.

-Menolog Vasilija II- on je bio unuk Konstantina 7 Porfirogenita, a ovo je crkveni kalendar,

scene vezane za dogadjaje u crkvenoj istoriji.

-Psaltir Vasilija II, ostale sacuvane scene koje se ticu Davidovog zivota- uporedjivanje idealnog

vladara David asa Makedonskim carem

- Parizinus grekus 139- psaltir. Ovaj rukopis se u potpunosti vezuje za antiku, sve scene su

cjelostranicne, uokvirene. Neke su pracene zenskim figurama – personifikacijama kao

nadahnuce. David svira, prati ga Melodia. Ovaj rukopis u potpunosti asocira na antiku i

najvjerovatnije je kopija ranohriscanskog rukopisa iz pocetka 6v. Ovaj vid umjetnosti ce ponovo

zazivjeti u vrijeme dinastije Paleologa. David u ikonografiji Orfeja ali i personifikacija Melodije

i personifikacija Vitlejema se posebno isticu. Molitva proroka Isaije sa personifikacijom noci.

(ovo nastaje za krug oko Konstantina Porfirogenita)

Vremenom, sto su rukopisi stariji, vidi se kako se mijenja stil – od onog koji je slican

helenistickom do stila gdje postaje sve vise izrazena duhovnost, sto ce se pretvoriti u zvanicnu

umj sr vijeka.

Манастир Велика Лавра (грч. Μονή Μεγίστης Λαύρας) је најстарији и први у хијерархији међу светогорским манастирима. Налази се на југоистику Свете горе, на локалитету званом Мелана. Оснивач му је Свети Атанасије Атонски, са којим и почиње велики успон светогорског монаштва. Он је увео киновијски систем, по којем монаси упражњавају послушање и живот у заједници, умјесто дотад преовладавајућег пустињаштва. Атанасије је почео са изградњом Велике Лавре по одобрењу византијског цара Романа II, а његов насљедник Нићифор II Фока је био велики Атанасијев пријатељ, и помагао му је на разне начине. Најприје је 963. изграђена главна манастирска црква посвећена Благовјестима Пресветој Богородици, и ускоро су почели пристизати људи разних народности са жељом да живе монашким животом под Атанасијевим управљањем. Политику подршке су наставили и Фокини насљедници Јован I Цимискије и Василије II, и поред извјесних неслагања са Атанасијем.

The Stavelot Triptych is a medieval reliquary and portable altar in gold and enamel intended to protect, honor and display pieces of the True Cross.[1][2] Created by Mosan artists—"Mosan" signifies the valley of the Meuse river—around 1156[1] at Stavelot Abbey in present-day Belgium .[1][2] The work is a masterpiece of Romanesque goldsmith's work and is today in The Morgan Library & Museum in New York City.[1][2]

UMETNOST U DOBA MAKEDONACA (867-1057) ARHITEKTURA Nea Eklisija - "Novu crkvu" podigao je car Vasilije I između 876. i 880, otvarajući na taj način period "srednjovizantijske" arhitekture. Postojala je do kraja carstva, a možda je u njoj bila smestena ona otomanska barutana koja je eksplodirala 1490. pošto od nje nije Ništa preostalo, a zna se samo da je imala pet kupola, predlozene su mnoge rekonstrukcije. Na tzv. "Vavassore-ovom drvorezu" iz 1480, sa izgledom grada, Nea je, po svoj prilici, prikazana pod imenom crkve Sv.Luke, kao crkva upisanog krsta na visokoj substrukturi i bočnim kupolama nad ugaonim prostorijama. Manastir Konstantina Lipsa - Bogorodičin manastir podigao je patricije Konstantin Lips i osvestao ga 907. godine. O životu manastira do 1204. malo se zna, ali je izvesno da su

ga Vizantinci, pri oslobođenju Carigrada 1261, zatekli u rusevinama. Kada je onbovljen oko 1300, dodata mu je još jedna crkva na juznoj strani, a obe, mada u losem stanju, postoje i danas. Ova rekonstrukcija (A.Megaw) prikazuje samo prvu crkvu koju je podigao Konstantin Lips. Bukoleon - Bukoleon. Pogled sa Mramornog mora. Izgradio ga je car Teofilo (829-842) na obali Mramornog mora, na mestu gde se od ranije nalazilo zadebljanje zidova. Zapadni deo ove fasade postojao je još 1873, kada je srusen zbog izgradnje železničke pruge, dok istočni postoji i danas. O tome sta se nalazilo iza ove fasade Ništa se ne zna. To je bio za stanovanje najomiljeniji deo Velike palate od 9. do 11. veka, uključen u nove fortifikacije Nikifora II Foke (963-969). Iako je rezidencija preseljena u Vlahernu posle 1081, Bukoleon je ostao u u potrebi. Nastanjivali su ga i Latinski carevi od 1204, ali je posle oslobađanja Carigrada 1261. napušten. Mireleon - Crkvu "Ulja za pomazanje (mira)" podigao je Roman Lakapin (920-944), kada je obliznju palatu pretvorio u manstir. pošto na platou nije bilo mesta za crkvu on ju je podigao na posebnoj podgradnji, koju je povezao sa rotondom na jugoistoku. Manastir Hrista Hore - Manastir Hrista Spasa - Hore ("u poljima"). Osnovan je u 6. veku i više puta obnavljan. Igrao je skromnu ulogu u životu i izgledu Carigrada sve do početka 14. veka kada je bogato rekonstruisan i ukrašen mozaicima i freskama. Na slici je prikazana crkva podignuta sredinom 12. veka, koja postoji i danas, ali okružena kasnije pogidnutim zdanjima. Docnije je pretvorena u dzamiju ("Kahrije-dzamija"). Palata uz Mireleon - Palata je izgrađena u nepoznato vreme na rusevinama antičke palate. Stajala je na uzvisenoj platformi nastaloj ugrađivanjem cisterne u brdo.Monumentalno polukruzno dvoriste ispred rotonde povezivalo je zgradu sa kolonadom ulice. Pod imenom "Ta Amastrianou" ("vlasnistvo čoveka iz Amastrijana") zgrada je služila kao trznica i mesto za pogubljenja. Kasnije je postala vlasnistvo cara Romana Lakapina (920-944) koji ju je pretvorio u manastir još na početku svoje vladavine.

Lazarev: NAVOD SPOMENIKA: IX vek - Kodeks Grigorija Nazijanina (880-886 za Vasilija I) - Topografija Kozme Indikoplova (kraj veka) - Besede Jovana Zlatoustog - Jevanđelje - Sv Sofija, Carigrad - Bogorodica u apsidi sa Hristom na krilima (posle 843); pored nje arhanđel Gavrilo; - Sv Sofija u Solunu X vek - Sv Sofija, Caigrad -luneta iznad glavnih vrata sa Hristom na prestolu, Bogorodicom, arhanđelom i Lavom VI (912.); juzni vestibil sa Bogorodicom sa detetom koja sedi na prestolu, oko nje Justinijan i Konstantin (950.) - Pariski Psaltir, za Konstantina Porfirogenita. - Menolog (986. za Vasilija II) XI vek - Psaltir iz 1019. za Vasilija II - Psaltir iz 1053/54 Jerusalim - Mozaici portika crkve Uspenja u Nikeji (1025-28) - Nea Moni na Hiosu (1042-56) - Sv Luka na Fokidi (1050) - kripta Sv Luke - mozaici Sv Sofije u Kijevu (1037/61-7) Epoha Makedonske dinastije predstavlja prekretnicu u razvoju vizantijske umetnosti.

Upravo u toj epohi desava se onaj odlučijući preokret, čija je logična posledica bila razrada klasičnog vizantijskog stila. Posle nemirnih, burnih vremena ikonoborstva nastupa relativno miran period. Jaka centralizovana vlast sa nesalomivom doslednošću učvršćuje svoju dominaciju, tezeci da i u umetnosti utvrdi jedan isključivo dvorski stil. Od tada Carigrad, koji je i pre toga igrao značajnu ulogu, potpuno preovlađuje nad ostalim umetničkim školama. Njegov uticaj se vrlo daleko siri, doprinoseći učvršćenju ideje o vizantijskoj moći. Programska strana umetnosti se podvrgava još strožijim propisima, raznovrsnost dekorativnih sistema se jako smanjuje, mnogi ikonografski sadrzaji otpadaju, jer ne odgovaraju novim zahtevima. Oni narodni uticaji koji su zahvatili Carigrad u prvim decenijama posle uspostavljanja postovanja ikona, konačno se potiskuju u drugi plan. Oni ustupaju mesto uzdržanom, hladnom neoklasicizmu, koji vodi poreklo od najboljih tradicija helenističke umetnosti. Odusevljeni antikom, umetnici skoro slepo podražavaju stare prototipove, zaboravljajući na one zadatke koji su stajali pred njima u vezi sa zahtevima spiritualističke religije. Ta neoklasična umetnost X v. je predstavljala duboko reakcionarnu pojavu. Preporođeni helenizam je pružao mogućnost da se vrlo brzo iskoreni uticaj istočno-hrišćanske umetnosti. Vracanjem antici uspostavlja se ponovo živa veza sa dalekom prosloscu, zajedno sa primamljivim oreolom slave. Taj neoklasicizam, koji je obuhvatio kraj IX i skoro ceo X vek, bio je osnova cele vizantijske umetnosti XI-XII veka. (moj dodatak – uzeti ovo za preispitivanje- uticaj helenizma nikada do tada nije bio izgubljen) Od kraja X veka primecuje se nova linija razvoja: neoklasična umetnost, podražavajući antiku, razvija se u pravcu neprekidne spiritualizacije oblika. U vezi sa istočnim uticajima, koji su se pojačavali, na carigradskom tlu razvija se pred kraj X veka novi stil. Definitivno preovlađuje spritualizam. Figura gubi svoju materijalnu glomaznost, likovi dobijaju strogi, asketski karakter; prostorni ambijent se uproscava i shematizuje; slikarska obrada ustupa mesto linijskoj a koloristička gama potpuno gubi svoju impresionističku lakocu, postaje zgusnuta i određena. Taj novi, apstraktni, spiritualistički stil postaje klasična forma izražavanja vizantijske religioznosti. Zbog nedostatka spomenika nismo u stanju da pratimo razvoj dekorativnog sistema hramova u toku IX -X veka. U XI veku, iz koga je sačuvano nekoliko velikih ciklusa mozaika, taj sistem se javlja već potpuno uobličen. Istorijski raspored scena gubi svako značenje. pošto građevine sa kupolama istiskuju bazilike, umetnici su prinuđeni da sve više ograničavaju kolicinu predstava birajući samo najglavnije i najjasnije. Freske hrama u celini simbolizuju ideju večne crkve koja u sebi sjedinjuje patrijarhe, apostole, proroke, crkvene oce, mučenike, svetitelje, sve one koji su pretskazali pobedu crkve. Svi ti likovi su raspoređeni u najslozenijoj hijerarhiji koja se zavrsava poprsjem Pantokratora, kojim je ukrašena kupola. Da bi što više ulivalo postovanje, poprsje Hrista, zatvoreno u medaljon, obično je okruženo svitom arhanđela. U tamburu kupole naslikani su apostoli i proroci, vesnici i predskazivaci njegovog učenja, na pandantifima - jevanđelisti. Njihovo smestanje na stubove koji podupiru kupolu nikako nije slučajno, jer se oni smatraju za četiri "stuba" jevanđeoskog učenja. Kompozicija apside najtesnje je povezana sa Pantokratorom u kupoli. Tu vidimo Bogorodicu ili u stavu Orante sa rukama podignutim prema Spasitelju, ili na prestolu sa detetom. U prvom slučaju ona oličava zemaljsku crkvu. pošto u nebeskoj hijerarhiji ona zauzima drugo mesto posle Hrista, ona vlada i u hramu, zajedno sa Pantokratorom u kupoli nad svim ostalim likovima. Oko nje ili u bočnim apsidama postavljaju se arhanđeli Mihailo i Gavrilo. Spomenici monumentalnog slikarstva X veka, koji su se sačuvali (Bogorodica sa nepoznatim svetiteljem na jednom od stubova bazilike Sv Dimitrija u Solunu i nedavno otkrivena dva mozaika u carigradskoj Sv Sofiji) i suvise su neuobičajeni da bi mogli da osvele evoluciju tog dekorativnog sistema. Na zalost, liseni smo i mogućnosti da tačno odredimo koje

je od mozaika opisanih od strane Mesaritesa, dodao Vasilije I u vreme kada je preduzeo restauraciju crkve Sv Apostola. Ni malo bolje ne stoji ni stvar sa Sv Sofijom. Među njenim mnogobrojnim mozaicima prekrivenim malterom, neki se mogu sa izvesnom verovatnocom ubrojati u epohu Vasilija I ili u rani X vek (npr. medaljon sa Bogorodicom i Hristom između apostola Petra i Pavla na velikom zapadnom svodu i tri figure crkvenih otaca ispod prozora juznog zida potkupolnog prostora). Stilizovani i daleko od toga da budu tačni crtezi Zalcenberga omogućavaju ipak da se oseti izvesna sličnost tih mozaika sa pariskim kodeksom Grigorija Nazijanskog. Kasnije, dekoracija Sv Sofije bila je znatno prosirena unosenjem niza novih kompozicija, među kojima treba pomenuti Hrista, koji sedi na dugi u kupoli, proroke između prozora glavnog broda, jevanđeoski ciklus u ginekeji, Hetimasiju sa Bogorodicom i Jovanom Krstiteljem na istočnom luku, Veroniku na svodu oltara i portrete careva Makedonske dinastije kao i dinastija Komnina i Paleologa. Zato sasvim izuzetan značaj ima Ekfrasis patrijarha Fotija, u kome je dat opis mozaika koji su ukrašavali čuvenu 1.Nea Eklisija Vasilija I. Ovde je u kupoli bio predstavljen Pantokrator, okružen anđelima, u apsidi Bogorodica Oranta, na svodovima su bili apostoli, mučenici, patrijarsi i proroci. Tj. već krajem IX veka bio je izgrađen u svojim osnovnim crtama taj dekorativni sistem, koji je tokom vremena postao kanonski. Ovaj dekorativni sistem je nastao razdvajanjem kompozicije u kupoli - Vaznesenja i Drugog Hristovog dolaska - na delove. Za velike plitke kupole ranovizantijskih hramova kompozicija Vaznesenja je bila izvanredno prikladan dekorativni motiv. Međutim, kasnije je ona postala nepogodna, jer se kupola sve više smanjivala, uz istovremeno izduživanje tambura. Ova kompozicija sa mnogo figura je morala da se podvrgne preradi - Hristos koji sedi na dugi, preobraća se u poprsje Pantokratora okruženo anđelima, apostoli se spustaju u tambur i raspoređuju se između prozora a u zavisnosti od broja prozora između njih mogli su doci proroci, Oranta prelazi u apsidu sa dva anđela i ponekad i Jovanom Pretecom. Na zalost, nedovoljan broj spomenika monumentalnog slikarstva IX-X veka onemogućava pracenje osnovne linije stilskog razvoja. Ovde dolazi u pomoć minijatura, na osnovu koje se ustanovljavaju, sa relativnom tačnošću, svi najglavniji stilski preokreti u umetnosti Makedonske dinastije. M INIJATURE 1.Kodeks Grigorija Nazijanina - najraniji rukopis iz te epone, izrađen za Vasilija I (rađen 880-886). Jasno pokazuje u kom pravcu je tekao razvoj. Od dosta grubog ekspresionizma, toliko tipičnog za solunske mozaike IX v prelazi u miran neoklasičan stil povezan sa tradicijama aleksandrijskog helenizma. Velike minijature potpuno ispunjavaju listove rukopisa, zatvorene u okvire odlikuju se teškim, monumentalnim karakterom. Ikonografija odaje niz dodirnih tačaka sa pariskim Psaltirom i kapadokijskim spomenicima. može se zaključiti da se ovde radi o carigradskoj preradi nekoliko uzora, među kojima je bio i rani jevanđeoski svitak. Kratke, zdepaste figure, čvrsto stoje na nogama. Likovi antički još uvek po svojim proporcijama, odezde padaju u širokim naborima, čvrsto se pripijajući uz telo zbog čega se i oseća njihova materijalna glomaznost. Građevine i predeo dati su u perspektivi, gde se naročito ističe njihov obim. To nisu laka, fantastična zdanja kasnijih minijatura, već realne građevine, koje vode poreklo od helenističkih tradicija. Tehnika izrade puna je slikarske slobode. Svetle, jake boje nanete su širokim potezima kičice a lica su obrađena pomoću lakih živopisnih senki. 2.Topografija Kozme Indikoplova - izrađen u istom stilu i vodi poreklo od starog aleksandrijskog uzora. Ilustrovan je krajem IX veka. Kratke figure su pune nezgrapne monumentalnosti, faktura se odlikuje lakim živopisnim karakterom. 3.Besede Jovana Zlatoustog - Slične su po stilu a njima je dosta slično i Jevanđelje iz Vatikanske biblioteke koje je nastalo već početkom X veka.

Provincijski odraz tog neoklasičnog stila s kraja IX i početka X veka predstavljaju minijature Komentara Olimpiodora o Jovu iz 905.god. u venecijanskoj Marcijani. Ima dosta razloga i da se misli da je iz iste prestoničke škole izasao i ukrašeni Relikvijar u Vatikanskoj biblioteci za koji se smatralo obično da je iz XI-XII veka, a koji je u stvari nastao ne kasnije od sredine X veka, na sta ukazuju krupne forme i široka živopisna obrada. Za taj stil stvoren krajem IX veka na carigradskom tlu je naročito tipična teška monumentalnost. Svaka minijatura kao da je umanjena freska ili mozaik a figure nalikuju kipovima, kompozicije su pune mira i jasnoce. Bez obzira na istočnu struju koja se energično probijala, javljajući se naročito jako u ornamentu i tipu lica, osnova stila ostaje helenizam. U prvoj polovini X veka ovaj stil dostize vrhunac - počinje faza bezličnog podražavanja antike. Postoje svi razlozi da se smatra da je neoklasična umetnost imala naročitu podrsku Konstantina Porfirogeneta (913-959), koji je naređivao da se sistematski kopiraju stari rukopisi. Glavni spomenik carigradske ilustracije knjiga prve polovine X veka je čuveni 4.Pariski psaltir - njegove minijature zatvorene u široke okvire predstavljaju slobodne kopije sa aleksandrijskog prototipa, koji je verovatno imao oblik svitka. Minijature nisu od samog početka, ulazile u sastav rukopisa, već su bile naknadno umetnute, pri čemu je jedan deo minijatura izgubljen. Svaka minijatura stvorena je na principu samostalne kompozicije. U stilu se oseća sve veća shematizacija, uzajamni prostorni odnosi između građevina i figura gube onu jasnocu, koju su imali u Rotulusu Isusa Navina i u pariskom Kodeksu Grigorija Nazijanina, meke živopisne površine sve češće se dele tankim, ostrim linijama. Karakteristična crta gore pomenutih rukopisa je upadljivo izraženi neoklasicizam. Helenističke forme preuzimaju se bez ikakvog pokusaja da se kritički prerade. Umetnost je bila namenjena uskom krugu prosvećenih ljubitelja i znalaca. Raspored minijatura preko celog lista i njihovo zatvaranje u široke okvire stvara utisak slike čije je poreklo u stilu helenističkog slikarstva na platnu. Svaka minijatura obrađuje se kao monumentalna, zatvorena za sebe, slika koja daje isečak iz stvarnog sveta. Prostor se gradi na iluzionističkom principu, figure su 3d, imaju težinu fizičkih tela. Obrada ponekad odaje onu istu virtuoznu živopisnost kao i u rukopisima s kraja IX veka. Međutim, u većini minijatura se primecuju nove tendencije čiji postepeni rast dovodi do stvaranja novog stila s kraja X veka - teške monumentalne figure postaju lakse i vitkije, tanka, ostra linija sve češće deli površinu, pridajući joj ornamentalni, dekorativni karakter, grafički elementi jačaju na račun slikarskih. U rukopisima s kraja X i početka XI veka, konačno se iskorenjuje dekadentni neoklasicizam rane makedonske dinastije. Ta senzualistička reakcija nije mogla dugo trajati i neizbežno je morala da naiđe na odlučni otpor predstavnika višeg vizantijskog drustva. Od druge polovine X veka, počinje prerada neoklasicističkog stila u pravcu postepene spiritualizacije formi. Iluzionistički prostor ustupa mesto apstraktnoj ravni, nekada nezrapne figure dobijaju veću lakocu, na licima se pojavljuje izraz strogog asketizma, sve postaje suvo, krhko, nematerijalno, tj. izgrađuje se postepeno taj čisto grafički minijaturni stil, koji dostize klasičnu formu izražavanja u umetnosti XI-XII veka. Ovaj proces, delimično u vezi sa zamenom helenističkih uticaja istočnim uticajima, lako se može pratiti na nizu rukopisa s kraja X i početka XI veka. Među tim rukopisima centralno mesto zauzima 1.Menolog iz Vatikanske biblioteke - izrađen oko 986. za Vasilija II. Male minijature su podređene kompoziciji lista, koje, zajedno sa inicijalima i tekstom, sačinjavaju jednu ritmičku celinu. Suve, bestelesne figure obučene u odeću rascepkanu na stotine nabora, često pokrivene konvencionalnim, zlatnim srafiranjima. Zlatna pozadina konačno istiskuje tamno plavu, zbog čega predstave dobijaju karakter naglašene apstraktnosti. Građevine gube svoju

nekadasnju trodimenzionalnost, pretvarajući se u laka, čisto dekorativna zdanja. Nekadasnji pejzaž podvrgava se istoj takvoj shematizaciji: bregovi su postali pljosnati, stene su toliko stilizovane da ih je nekad teško prepoznati, drveće i rastinje se izjednačava sa geometrijskim motivima. Figure se ne raspoređuju u pejzažu već imaju pejzaž za pozadinu. Bez obzira na to što su pokreti figura ponekad neusiljeni i slobodni, javlja se tendencija da se figure postave u frontalni polozaj. Suva, stroga lica, koja često odaju jermenski tip, dobijaju izraz naglašene produhovljenosti. Koloritna gama postaje manje upadljiva - uvode se određenije, guste boje, koje svojim prelivima podsećaju na emalj. Taj novi stil koji je smenio culni neoklasicizam ranog X veka, bio je originalna tvorevina carigradske škole. Kao protiv teza dekadentnom eklekticizmu neoklasične umetnosti, on je pun unutrašnjeg značenja i originalne novine. Pored vatikanskog Menologa, ovaj stil predstavlja niz prvoklasnih prestoničkih rukopisa s kraja X i početka XI veka, koji su izisli verovatno iz te iste dvorske radionice Vasilija II. 2.Psaltir Vasilija II iz venecijanske Marcijane - neobično sličan po stilu vatikanskom Menologu. Uz ova dela najbliže pristaju: Jevanđelje Foke-svetogorska V.Lavra, Prorostva Isaijevatikanska Biblioteka, dva kodeksa Tumačenja proroka-firentinska Laurencijana, Knjiga Jova, Izreke Solomonove, Jevanđelje iz sv Katarine Sinajske, Jevanđelje iz Nacionalne biblioteke u Parizu. Logični zavrsetak umetničkih trazenja kasnomakedonske epohe je 3.Psaltir iz Patrijarsijske biblioteke u Jerusalimu - iz 1054-54. Njegove male, u tekstu raspoređenje minijature, naslikane su bez sumnje u Carigradu, pune su one filigranske tananosti obrade, koja umnogome anticipira prefinjeni kaligrafski stil druge polovine XI veka, koji predstavlja najviš i nivo u razvoju vizantijske knjiske ilustracije. Pregled najglavnijih spomenika minijaturnog slikarstva jasno pokazuje, da je u toku druge polovine X veka nastao korenit preokret u vizantijskom slikarstvu. Ostaci antičkog shvatanja formi izgubili su se u novom, transcedentnom stilu. Upravo taj stil je legao u osnovu cele umetnosti XI-XII veka. Zahvaljujući tome vizantijska umetnost je sačuvala živu vezu sa tradicijom antičkog antropomorfizma. pošto je prevladala nad apstraktnim ornamentom, ljudska figura je u mnogome zadrzala pravilnost helenističkih proporcija... ali kao protivtezu antici te figure su dobile nadculni, bestelesni karakter. SPOMENICI MONUMENTALNOG SLIKARSTVA Među spomenicima makedonskog monumentalnog slikarstva, čiji veliki deo pripada prvoj polovini XI veka, najranija su tri mozaika iz carigradske Sv Sofije. Oni daju očiglednu predstavu o načinu na koji ssu radili prestonički mozaičari oko sredine IX veka, na granici IX i X veka i oko sredine X veka, tj. oni objašnjavaju tri različite etape u razvoju prestoničkog neokasicizma. Najraniji mozaici Sv Sofije odnose se na predmakedonsku epohu, a ako ih treba datirati, onda su oni iz vremena neposredno posle uspostavljanja postovanja ikona. Ti mozaici ukrašavaju apsidu i transept koji je odmah do nje. U apsidi je predstavljena Bogorodica na prestolu, koja pred sobom na krilu drži dete. Taj ikonografski tip naziva se "kiparski"?. Sa leve strane od Bogorodice, na svodu transepta predstavljen je arhanđel Gavrilo. Po ivici konhe ide napola uništeni grčki natpis, koji se može rekonstruisati kao:"Predstave koje su varalice ovde srusile, pobožni vladari su obnovili". Na osnovu ovog natpisa može se opravdano misliti da je taj mozaik nastao odmah po zavrsetku ikonoborstva. Kako lik Bogorodice, tako i lik arhanđela, odisu tolikom culnošću, da je već na prvi pogled očigledna njihova nasleđena veza sa likovima nikejskih anđela. Ovde imamo prvorazradni prestonički spomenik, blizak tim helenističkim tradicijama. Carica nebeska dostojanstveno sedi na prestolu. Njena široka

masivna figura i pored monumentalne završenosti oblika, slobodno se siri u prostoru. Tom prostornom utisku mnogo doprinosi postolje prestola, dato u smelom skracenju. Meki oval lica, nos pravilnog oblika sve daje zemaljski karakter. Ali u isto vreme ona pridobija naklonost svojom produhovljenošću. Velike oči, tuzne i nepokretne, izgledaju kao ogledalo duše. To isto svojevrsno spajanje culnosti i produhovljenosti zadivljuje i u cudesnom liku anđela, tako neponovljivom u svom aristokratizmu i u svojoj jako izraženoj individualnosti. Mozaici konhe i transepta savremeni su sa mozaicima Sv Sofije u Solunu. Međutim, u solunskim mozaicima shvatanje figure kao statue ustupilo je mesto čisto površinskom, linija je zamenila namaz, obim se izgubio u ravni. Sasvim je narusen antički sistem proporcija. Figure velikih glava sa grubim, ali na svoj način prefinjenim licima, apsolutno nisu slične prefinjenim likovima carigradske sv Sofije. To poređenje nam jasno pokazuje koliko se razlikovala umetnost prestonice od umetnosti čak i tako velikog centra kakav je bio Solun. Ovde su antičke tradicije ustupile mesto istočnim tradicijama. Figure Bogorodice i arhanđela izradili su majstori istaknuti po svom talentu, koji su umeli da daju meki, slikoviti oblik. Virtuozno koriste polutonove, izbegavaju male praznine koje ostaju između kočkica. U poređenju sa majstorima koji su radili u Nikeji, oni se pridržavaju manje živopisne fakture, ali u poređenju sa majstorom koji je na granici između IX i X veka izradio mozaik u luneti portika carigradske Sv Sofije, oni rade u slobodnijem maniru. Drugi od otkrivenih spomenika u sv Sofiji ispunjava lunetu iznad glavnih vrata, koja vode iz narteksa u hram. U epohi Justinijana centralna luneta, kao i sve ostale lunete istočnog zida narteksa, bila je ukrašena naslikanim krstom. U epohi Lava VI taj apstraktni simbol, toliko omiljen kod ikonoboraca, ustupio je mesto figuralnoj kompoziciji. Na prestolu sedi Hristos, desnom rukom blagosilja, levom pridržava jevanđelje sa natpisom: "Mir vama. Ja sam svetlost sveta." Pred Hristom kleči car Lav VI predstavljen u proskinezi. Sa obe strane Hristovog prestola smestena su dva medaljona sa poprsjima Bogorodice i anđela. Ikonografija tog mozaika je bila predmet žive naučne diskusije. A.Grabar je dao najprihvatljivije objasnjenje dovevsi mozaik u vezu sa jednim mestom iz dela Konstantina Porfirogeneta "O ceremonijama na vizantijskom dvoru". Tu se opisuje vasilevs, kome u susret dolaze u narteks Sv Sofije patrijarh i svestenstvo, tri puta pada ničice pred carskim vratima i tek posle ulazi u hram. pošto je mozaik postavljen baš iznad "carskih vrata" sasvim je osnovano misliti, da je u njemu otelovljena ta svečana religiozna ceremonija. Bogorodica je zastitnik cara Lava pred Hristom, a anđeo je sasvim moguće uključen u kompoziciju kao pokrovitelj i pomoćnik osnivača hrama, dat ovde u ulozi strazara. Grabar misli da je idejna srz kompozicije priklanjanje zemaljskog vladara pred nebeskim autokratorom - pred Pantokratorom, koji se javlja kao što o tome svedoči natpis iz jevanđelja, kao nosilac mira i svetovnosti, tj. koji se javlja kao nosilac onih načela koja su stalno asocirala na junastvo rimskih i romejskih careva. Nezgrapne, zdepaste figure, vrlo su slične po stilu sa minijaturama pariskog Kodeksa Grigorija Nazijanina. Odličan kvalitet carigradskih mozaika još jednom ističe izuzetni značaj prestoničke umetnosti. Figure su izrađene sa prefinjenim osećanjem proporcija, tkanine, prikazane sa izuzetnim shvatanjem njihove strukture, boje odabrane sa istancajnim ukusom: Hristov plavi hiton opsiven je srebrom, njegovi klavusi složeni iz zlatnih kočkica, himation ima laki sivi ton. Sve te boje čine zaslepljujucu kolorističku gamu. Jasno se ipak osećaju uticaji onog ekspresionističkog stila, kojii je bio karakteristična crta narodne umetnosti ikonoboračke epohe. Naročito je interesantna smela i izražajna obrada lica Lava VI. Mozaik juznog vestibila Sv Sofije osvetljava sledeću, kasniju etapu razvoja. On je nastao bez sumnje, pre mozaika iz XI veka, ali, sa druge strane, njega deli od mozaika narteksa vremenski razmak ne manji od pola veka. Njegov stil mogao se formirati samo na

osnovu neoklasicizma prve polovine X veka. Mozaik juznog vestibila ukrašava lunetu iznad vrata koja vode iz vestibila u narteks. Tu je predstavljena Bogorodica sa detetom, koja sedi na prestolu, a carevi Konstantin i Justinijan prinose svoja dela - grad Carigrad i hram Sv Sofije. Prinoseći te darove Bogorodici, oni istovremeno kao da je mole za njenu zastitu grada i crkve koje su osnovali. Ideja slične kompozicije vodi poreklo od starih antičkih izvora. Motiv prinosenja bio je takođe široko rasprostranjen u kasnorimskoj "imperatorskoj" ikonografiji. Otuda je on presao u vizantijsku umetnost, gde se koristio pri ukrašavanju hramova. Mozaik vestibila privlačan je pre svega zbog prostornosti kompozicionog sastava. Trodimenzionalni presto i naročito, njegovo postolje, doprinose tome da se tle percepira ne kao vertikalno postavljeno, već kao horizontalna površina koja se prostire u dubinu, na kojoj čvrsto stoje figure oba cara. Figure su date u obliku prostornih tela koje poseduju, istina osrednji, ali ipak dovoljno primetan reljef da bi se mogal suprotstaviti površinski obrađivanim likovima komnenovske umetnosti. Po svom opstem karakteru izvanredno su slični minijaturama takvih rukopisa koji podražavaju antiku, kao što su jevanđelja u Parizu, Becu, Atini i u manastiru Stavro-Nikiti. Isto toliko je prostorna i obrada glava sa sistemom rasporeda senki na površini lica. Iz neoklasične škole pozajmljen je i sistem proporcija, koji je omogućio da se neobičnom tačnošću reprodukuje ljudsko telo. Sa majstorima neoklasicističkog pravca ovog majstora zblizava i onaj izraz naglašene uzdržanosti, koji se graniči sa nekakvom bezličnošću. Ma kako bio dobar mozaik, ne može se poreci njegov opste poznati eklekticizam. U svakom slučaju on daleko ostaje iza likova kasnomakedonske umetnosti mnogo dubljim po svom psiholoskom sadrzaju. Pri poređenju mozaika vestibila sa mozaikom narteksa mora se zapaziti pojačavanje linijskog načela. Istorijski značaj mozaika Sv Sofije nikako se ne iscrpljuje njihovom pripadnošću prestoničkoj školi. Po svoj prilici, još je bitnija okolnost, što oni u razvoju carigradskog monumentalnog slikarstva, osvetljavaju onu njegovu etapu, koja nije predstavljena više nijednim spomenikom. Svi ostali mozaici i freske epohe Makedonaca pripisuju se već prvoj polovini XI veka. Po svom stilu oni se neposredno priključuju rukopisima kasnomakedonske dinastije. Među delima monumentalnog slikarstva XI veka najraniji po vremenu nastanka su mozaici portika crkve Uspenja u Nikeji. Izrađeni između 1025-28., oni prikazuju baš one teme, koje su bile obavezne za crkveno slikarstvo u XI veku i koje su, po svoj prilici, nedostajale u samom hramu, gde je kupola, verovatno, bila ukrašena Vaznesenjem sa heruvimi u pandantifima, a apsida - stojecom Bogorodicom sa Hristom. Zato su mozaičari prikazali u narteksu poprsje Orante, u centru svoda je bio predstavljen krug sa krstom sa Hristovim monogramom, okružen sa četiri medaljona sa poprsjima Hrista. Jovan Krstitelja, Joakima i Ane. Krupne figure jevanđelista date su u slobodnim, različitim pozama, koje su isticale razlike u njihovim karakterima. Pri poređenju sa mozaicima Sv Sofije pada u oči suvoparnost obrade, mada u njoj još nema one naglašene linearnosti, koja je tako tipična za mozaike kasnog XI-XII veka. Lica su modelirana pomoću postepenih prelaza jednog tona u drugi, površine imaju još uopsteni, mirni karakter. Pa ipak, linijski element se sve jače ispoljava, postajući dominantnom komponentom stila. Suva, produhovljena lica puna su naročite uzdržanosti izraza. Ako su nikejski mozaici neosporno carigradski rad, mozaici u Nea Moni na Hiosu samo vode poreklo od prestoničkih uzora. Predanje povezuje osnivanje manastira sa Konstantinom Monomahom i sa caricama Zojom i Teodorom, odakle proizilazi da su mozaici bili izrađeni između 1042-1056. U apsidi kao i u Nea Eklisia smestena je stojeca Oranta. U bočnim apsidama data su poprsja arhanđela Mihaila i Gavrila. U kupoli, koja više ne postoji, bio je predstavljen Pantokrator okružen sa 12 anđela. Nize, iznad nisa, bilo je raspoređeno osam

medaljona sa poprsjima apostola. Pandantife su ukrašavala četiri serafima i četiri jevanđelista. U nisama naosa i u unutrašnjem narteksu razvija se praznički ciklus, dopunjen sa nekoliko scena stradanja. U narteksu su predstavljeni, osim toga, Oranta, sv ratnici, askete, proroci, stolpnici i drugi svetitelji. Takve crte, kao što su naglašeno linijski stil, površinska obrada, shematičnost kompozicije, ponekad nemarni grub crtez, malo diferencirani tipovi lica, istočna kapadokijska ikonografija, sprečavaju da se mozaici pripisu prestoničkim majstorima. Verovatno je, da su ovde radili provincijski majstori mozaičari koji su koristili carigradske uzore. Za evoluciju vizantijskog stila naročito je vazno zapaziti, da se u Nea Moni već pojavljuju toliko tipična za kasnija vremena suva, stroga, asketska lica istočnog tipa, izdužene proporcije figura i cepkanje površine najtananijom paučinom zlatnih linija. Ova činjenica ukazuje na pojačavanje uticaja minijatura na monumentalno slikarstvo. Mozaici Sv Luke na Fokidi (druga . XI veka), koji pripadaju sasvim drugom umetničkom krugu. već i sam dekorativni sistem ima ovde niz specifičnih odlika, koje odaju lokalno, provincijsko poreklo spomenika. Scene iz jevanđelja zauzimaju vrlo ograničeno mesto, preovlađuju pojedinačne figure svetitelja, malo haotično razbacane po celom hramu. Samim tim narusava se ona stroga arhiktetoničnost dekoracija, koja je tako tipična za carigradsku umetnost. U kupoli je predstavljen Pantokrator, okružen sa četiri anđela, Bogorodicom i sv Jovanom Pretecom, u tamburu - 16 proroka, u apsidi - Bogorodica na prestolu sa detetom, u udubljenju prozora apside - Deizis u medaljonima, u piramidalnom svodu iznad prestola - Silazak sv Duha, na trijumfalnom luku - dva arhanđela, u nisama naosa - četiri crkvena oca, u trompama - Blagovesti, Rođenje, Sretenje, Krštenje, u narteksu - Pranje nogu, Raspeće, Silazak u ad, Neverni Toma. U pogledu stila mozaici u Sv Luki zauzimaju potpuno zasebno mesto. To je tipično monaška provincijska umetnost, puna surovog asketizma. Ekspresionistička izražajnost njenih teških, nezgrapnih formi još uvek je hiljadama niti povezana sa onom narodnom tradicijom iz koje su proizasli mozaici solunske Sv Sofije. Kratke figure sa velikim glavama predstavljene su u ukočenim, frontalnim pozama. Modeliranje je zamenjeno čisto površinskom obradom, nedostaje i najmanji nagovestaj karakteristike konkretnog prostora, svuda preovlađuju uglaste grube suve linije, kompozicija se prostire po površini. Kolorit je ujednačen i u sumornim bojama. Među grčkim mozaicima, mozaici Sv Luke su, bez sumnje, najarhaičniji. Oni leze po strani od linije razvoja carigradske umetnosti. Taj isti arhaični stil je karakterističan i za freske kripte Sv Luke. Mozaici Sv Sofije u Kijevu (1037-1061/67) su poslednji spomenik makedonskog monumentalnog slikarstva. opšta shema dekorativnih ukrasa vodi poreklo u svojim glavnim crtama, od crkve Nea Vasilija I. U kupoli je smesten medaljon sa Pantokratorom okružen sa četiri arhanđela od kojih je sačuvana samo jedna polurazrusena figura. Na zidovima između prozora u tamburu bili predstavljeni apostoli (koji sada ne postoje, izuzev poprsja Pavla), u pandantifima - jevanđelisti (sačuvan je samo Marko), na lukovima koji iznutra podržavaju kupolu - medaljoni sa Bogorodicom i cetrdeset mučenika. Iznad trijumfalnog luka predstavljen je u medaljonima Deizis, na stupcima trijumfalnog luka - Blagovesti, u apsidi - Oranta, pod njom Evharistija...Na vezu sa Carigradom ukazuje i velelepni svetiteljski friz, koji se sastoji od impozantnih frontalno postavljenih figura. Ostali mozaici odaju primitivniju obradu, budući da su tesno povezani sa onom tradicijom, iz koje su izasli mozaici Sv Luke. Apostoli iz Pričesca predstavljeni su u jednoobraznim ukočenim pozama, njihova lica sa velikim očima lisena su individualne diferencijacije, kolorit se zasniva na beličastim i sivkastim tonovima, što se objašnjava preovlađivanjem kočkica od skriljca, linjiski element je jako naglašen, obrada se odlikuje suvoparnošću. Sve te crte govore protiv carigradskog porekla druge grupe mozaika. Mozaičko zidno slikarstvo Sv Sofije dopunjavao je opširni ciklus fresaka, koje su ukrašavale ceo hram, hor, kapele i stepenice. Potpuno preslikan u XIX veku, taj ciklus fresaka

nema postavljenih komentara
ovo je samo pregled
3 prikazano na 30 str.