Medjunarodne finansije, Skripte' predlog Medjunarodna razmena
ganer
ganer

Medjunarodne finansije, Skripte' predlog Medjunarodna razmena

71 str.
6broj poseta
Opis
1.1. Pojam platnog bilansa U savremenim međunarodnim ekonomskim odnosima ne postoji samo jedno međunarodnoplatežno sredstvo. Umjesto toga, u svijetu su se formirali autonomni valutni sistemi u kojimakao zakonsko sredstvo plaćanja služe nacionalne valute. Obaveze iz međunarodnih ugovoradomaći uvoznik može izvršiti na dva načina i to: - Može izvršiti isplatu u valutnoj jedinici spoljnotrgovinskog partnera; - Može podmiriti svoje obaveze u domaćoj valuti uz uslov da strani
20 poeni
poeni preuzimanja potrebni da se preuzme
ovaj dokument
preuzmi dokument
pregled3 str. / 71
ovo je samo pregled
3 prikazano na 71 str.
ovo je samo pregled
3 prikazano na 71 str.
ovo je samo pregled
3 prikazano na 71 str.
ovo je samo pregled
3 prikazano na 71 str.

PANEVROPSKI UNIVERZITET „APEIRON“ FAKULTET POSLOVNE EKONOMIJE

BANJALUKA

MEĐUNARODNE FINANSIJE KOMPILACIJA TEKSTOVA -

Bogdana Vujnović - Gligorić

Banjaluka, 2017. godine

SADRŽAJ 1. PLATNI BILANS........................................................................................................................ 4

1.1. Pojam platnog bilansa....................................................................................................... 4

1.2. Struktura platnog bilansa.................................................................................................. 5

1.3. Tekući bilans i makroekonomske jednačine..................................................................... 7

1.4. Devizni bilans i obračunski bilans (međunarodna investiciona........................................8

1.5. Ravnoteža platnog bilansa................................................................................................ 9

1.6. Koncepti presijecanja platnog bilansa.............................................................................11

1.7. Vrste neravnoteže platnog bilansa...................................................................................11

2. METODE KOREKCIJE DEFICITA PLATNOG BILANSA................................................ 12

2.1. Metode za uravnoteženje i prilagođavanje platnobilansnog debalansa.......................... 12

2.2. Bilateralizam................................................................................................................... 14

2.3. Teorije prilagođavanja platnog bilansa............................................................................... 14

3.SISTEMI DEVIZNIH KURSEVA............................................................................................. 17

3.1. Pojam i vrste deviznih kurseva........................................................................................... 17

3.1.1. Fiksni devizni kursevi.................................................................................................. 18

3.1.2.Fleksibilni devizni kursevi............................................................................................ 19

3.1.3. Puzeći devizni kursevi..................................................................................................21

3.2. Promjena vrijednosti nacionalne valute..............................................................................22

3.3. Realni devizni kurs..............................................................................................................23

3.4. Faktori deviznog kursa........................................................................................................23

4.TEORIJE DEVIZNIH KURSEVA............................................................................................. 24

4.1. Platnobilansna teorija deviznih kurseva..............................................................................24

4.2. Teorija pariteta kupovnih snaga.......................................................................................... 25

4.3. Monetaristička teorija deviznih kurseva............................................................................. 25

4.4. Savremena monetarna portfolio teorija deviznih kurseva.................................................. 26

4.5. Teorija vijesti.......................................................................................................................26

4.6. Buble teorija........................................................................................................................26

4.7. Teorija heterogenih očekivanja........................................................................................... 27

5.DEVIZNO TRŽIŠTE I KONVERTIBILNOST......................................................................... 27

5.1. Pojam i značaj deviznog tržišta...........................................................................................27

5.2. Funkcije deviznog tržišta.................................................................................................... 28

5.3. Konvertibilnost....................................................................................................................30

5.3.1. Nužni uslovi za konvertibilnost....................................................................................31

5.4. Svjetsko devizno tržište...................................................................................................... 32

5.5. Promptno i terminsko devizno tržište................................................................................. 34

5.6. Pojam i uloga hežinga.........................................................................................................34

5.7. Arbitraža..............................................................................................................................35

5.8. Kamatni paritet....................................................................................................................35

5.8.1. Razlika između arbitraže i špekulacije.........................................................................37

6. RAZVOJ MEĐUNARODNOG MONETARNOG SISTEMA................................................. 37

6.1. Međunarodni monetarni system do drugog svjetskog rata................................................. 38

6.2. Međunarodni monetarni system posliej drugog svjetskog rata...........................................38

6.3. Osnovni principi mehanizma BRETON-WODSKOG sistema.......................................... 39

6.5. Razvoj ideja o stvaranju Evropske ekonomske i monetarne unije.................................... 41

6.6. Stvaranje Evropske ekonomske i monetarne unije i uvođenje.......................................... 43

6.6.1. Uvođenje Evra..............................................................................................................46

6.7. Zajednička monetarna politika Evropske unije..................................................................48

6.8. Institucionalno uređenje Evropske centralne banke........................................................... 49

6.9. Strategija Monetarne politike EU....................................................................................... 50

6.10. Primjena Monetarne politike EU i njeni osnovni instrumenti.......................................... 51

6.11. Međunarodni monetarni sistem.........................................................................................52

7. PROBLEM MEĐUNARODNE LIKVIDNOSTI......................................................................52

7.1. Likvidnost s aspekta svjetske dužničke krize..................................................................... 52

7.2. Pokazatelji spoljne zaduženosti.......................................................................................... 54

7.3. Problem međunarodne likvidnosti...................................................................................... 55

8. MEĐUNARODNI MONETARNI MEDIJI.............................................................................. 57

8.1. Zlato.................................................................................................................................... 57

8.2. Dolar....................................................................................................................................57

8.3. Specijalna prava vučenja.....................................................................................................58

8.4. Eurovalutno tržište.............................................................................................................. 58

8.4.1. Eurobanke.....................................................................................................................60

8.4.2. Eurokrediti....................................................................................................................61

8.4.3. Euroobveznice..............................................................................................................63

8.5. Off shore finansijski centri.................................................................................................65

8.6. On shore finansijski centri (IBF)........................................................................................ 66

9.REGIONALNA I MEĐUNARODNA MONETARNA POLITIKA.......................................... 67

9.1. Monetarni suverenitet u uslovima globalizacije................................................................. 67

9.2. Međunarodne finansijske institucije................................................................................... 71

9.2.1. Međunarodna banka za obnovu i razvoj (IBRD)......................................................... 71

9.2.2. Međunarodno udruženje za razvoj (IDA).................................................................... 72

9.2.3. Međunarodna finansijska korporacija (IFC)................................................................ 73

9.2.4. Evropska investiciona banka (EIB)..............................................................................73

9.2.5. Evropska banka za obnovu i razvoj (EBRD)............................................................... 73

10. MEĐUNARODNE FINANSIJE U USLOVIMA GLOBALIZACIJE SVJETSKE EKONOMIJE................................................................................................................................ 74

10.1. Multinacionalne korporacije kao pokretači promjena na finansijskim tržištima..............74

10.2. Transferne cijene...............................................................................................................76

10.3. Međukompanijsko kreditiranje MNC-a........................................................................ 78

1. PLATNI BILANS •.1. Pojam platnog bilansa U savremenim međunarodnim ekonomskim odnosima ne postoji samo jedno međunarodno platežno sredstvo. Umjesto toga, u svijetu su se formirali autonomni valutni sistemi u kojima kao zakonsko sredstvo plaćanja služe nacionalne valute. Obaveze iz međunarodnih ugovora domaći uvoznik može izvršiti na dva načina i to:

• Može izvršiti isplatu u valutnoj jedinici spoljnotrgovinskog partnera; • Može podmiriti svoje obaveze u domaćoj valuti uz uslov da strani Partner

ima mogućnost da potraživanje u domaćoj valuti konvertuje u svoju nacionalnu valutu ili valutu koja njemu odgovara.

Sve ekonomske transakcije koje rezidenti izvrše sa nerezidentima u toku određenog vremenskog perioda registruju se na sistematizovan način u platnom bilansu zemlje. Prema tome platni bilans predstavlja sistematizovan pregled ekonomskih transakcija između rezidenata i nerezidenata za određeni vremenski period. Pri tome, pod rezidentima se podrazumijevaju pravna lica koja imaju svoje sjedište, odnosno fizička lica koja imaju svoje prebivalište u dotičnoj zemlji.

Platni bilans predstavlja pregled transakcija nacionalne privrede sa inostranstvom za period od godinu dana. Tradicionalno i konvencionalno bilans efektivnih međunarodnih plaćanja i primanja između rezidenata i nerezidenata nazivamo deviznim bilansom. Devizni bilans čini dio računa finansijskih tokova u privredi.

•.2. Struktura platnog bilansa Platni bilans se može podijeliti na:

• tekući bilans i

• kapitalni i finansijski bilans.

U tekućem bilansu (računu) se registruju izvoz i uvoz robe i usluga, priliv i odliv dohotka (tj. prihodi i rashodi od investicija) i tekući transferi. Ove transakcije nazivamo tekućim transakcijama. Tekuće transakcije predstavljaju dijelove BDP (novostvorene vrijednosti u posmatranom periodu) jedne zemlje koji se troše u drugoj zemlji. Prihodi od investicija u inostranstvu, kao i rashodi od stranih investicija mogu biti u obliku dividendi, kamata ili profita, a po vrsti investicija ih možemo podijeliti na prihode i rashode od stranih direktnih investicija i portfolio investicija.

Strane direktne investicije (SDI) su oblik međunarodnog kretanja kapitala pri kome ulagač (investitor) investira u proizvodne kapacitete i stiče pravo upravljanja firmom. Nosioci SDI su transnacionalne kompanije. Strane direktne investicije se mogu realizovati: - kupovinom već postojeće firme u inostranstvu ili sticanjem udjela u vlasništvu u firmi u inostranstvu (kupovinom više od 10% akcija kompanije) ili - izgradnjom potpuno novih kapaciteta u inostranstvu (greenfield investicije).

Portfolio investicije su oblik međunarodnog kretanja kapitala pri kome ulagač ne stiče pravo odlučivanja i upravljanja firmom, a realizuju se putem kupovine akcija inostanih preduzeća (u iznosu manjem od 10%), obveznica stranih preduzeća i država, ili drugih dužničkih hartija od vrijednosti. Osnovni motiv portfolio investiranja je sticanje profita i diversifikacija rizika. Investitor praktično pozajmljuje kapital inostranim rezidentima, uz ostvarivanje određene dobiti. Stepen rizika koji investitor preuzima portfolio investicijom je manji u odnosu na stepen rizika kod direktnog investiranja, ali, dok kod SDI investitor ima uticaja na korišćenje kapitala (putem učešća u rukovođenju firmom po osnovu stečenog vlasničkog udjela), portfolio investitor nema nikakvu kontrolu nad poslovnim odlukama firme ili odlukama države čije je akcije, tj. obveznice kupio. Prodajom hartija od vrijednosti se pribavlja, a kupovinom plasira (investira) kapital, pa kupovina inostranih hartija od vrijednosti predstavlja odliv kapitala, a prodaja hartija od vrijednosti inostranim rezidentima priliv kapitala.

Tekući transferi su: radničke doznake (dio zarade koji radnici iz inostranstva šalju u matičnu zemlju), devizne penzije, pokloni u novcu, finansijska pomoć, donacije i sl.

U kapitalnom i finansijskom bilansu se evidentira priliv i odliv kapitala (stranih direktnih investicija, portfolio investicija i bankarskih i drugih kredita), kao i promjene monetarnih rezervi zemlje. Navedene transakcije nazivamo kapitalnim transakcijama. Kapitalne transakcije, za razliku od tekućih, predstavljaju preraspodjelu ranije stvorene vrijednosti među zemljama. Platni bilans se vertikalnim presecanjem djeli na potražnu i dugovnu stranu. Na potražnoj (prihodnoj) strani se evidentiraju sve transakcije koje dovode do priliva deviza, tj. porasta kupovne moći zemlje u inostranstvu, a na dugovnoj (rashodnoj) strani transakcije koje dovode do odliva deviza, tj. smanjenja kupovne moći zemlje u inostranstvu. Prilikom knjiženja transakcija u platnom bilansu, svaka transakcija se evidentira obostrano, tj. i na prihodnoj i na rashodnoj strani (važi princip dvojnog knjigovodstva). Pojednostavljena struktura platnog bilansa je prikazana sljededom šemom:

Pored podjele na tekuće i kapitalne transakcije, korisno je razlikovati dvostrane i jednostrane transakcije.

Dvostrane transakcije su one kod kojih postoji tok robe ili sredstava u oba smjera, dok su jednostrane one koje ne stvaraju povratnu obavezu. Većina transakcija je dvostrana: izvoz robe podrazumijeva da de uslijediti naplata, uvoz podrazumijeva plaćanje, uzimanje zajma podrazumijeva otplatu u narednim periodima, kupovina firme u inostranstvu podrazumijeva plaćanje prethodnom vlasniku itd.

Jednostrane transfere drugačije nazivamo transferima. Primjer jednostranih transakcija su doznake, pokloni i pomoć (donacije), jer su to transakcije kod kojih primalac nema obavezu kontračinidbe.

Još jedna bitna podjela svih transakcija sa inostranstvom je na autonomne i kompenzatorne. Autonomne transakcije su one transakcije koje su motivisane ekonomskim razlozima, tj. nezavisno od stanja platnog bilansa. Njih privredni subjekti, stanovnici i država preduzimaju u skladu sa svojim ekonomskim ciljevima i planovima.

Kompenzatorne transakcije preduzima država i vrše se u zavisnosti od stanja u platnom bilansu i imaju za cilj njegovo uravnoteženje. Primjera radi, ako je kredit uzet kako bi se finansirao deficit tekućeg računa, takva transakcija je kompenzatorne prirode. Sve projmene zvaničnih rezervi predstavljaju rezultat kompenzatornih transakcija.

•.3. Tekući bilans i makroekonomske jednačine S obzirom da tekuće transakcije predstavljaju korišćenje dijela BDP jedne zemlje u drugoj zemlji, saldo tekućeg bilansa predstavlja razliku između ukupne (agregatne) proizvodnje i agregatne potrošnje u zemlji.

Jednačina raspodjele BDP u otvorenoj privredi glasi:

Y = C + I + G + X – M,

gdje je C – lična potrošnja, I- investicije, G- ć porezi, X – M predstavlja saldo tekućeg računa platnog bilansa.

Jasno je da zemlja sa suficitom tekućeg računa ostvaruje veću agregatnu proizvodnju (Y, tj. BDP) od agregatne potrošnje (C + I + G), dok obrnuto važi za zemlje sa deficitom tekućeg bilansa.

Kako se BDP može iskazati i kao zbir lične potrošnje (C), privatne štednje (S) i poreza (T), onda je:

C + I + G + X – M = C + S + T,

X – M = (S – I) + (T – G),

gdje je (S – I) razlika između privatne štednje i investicija, a (T – G) razlika između naplaćenih poreza i opšte, tj. budžetske potrošnje.

Ako je T veće od G, budžet je u stanju suficita, dok u suprotnom postoji budžetski deficit. Budžetski suficit se može shvatiti i kao opšta, tj. javna štednja.

Prethodna jednačina se može napisati kao:

X – M = S + (T - G) – I.

Na osnovu ove jednakosti, jasno je da suficit tekućeg bilansa podrazumijeva u istom iznosu veću ukupno štednju (privatnu i opštu) od investicija. Obrnuto, zemlje sa deficitom tekućeg računa imaju veću stopu investicija od stope štednje. To objašnjava zašto deficit tekućeg računa može doprinijeti ekonomskom razvoju zemlje, omogućavajući veće investicije od domaće štednje, te

tako povećavajući stopu ekonomskog rasta. Naravno, deficit tekućeg računa bi trebalo da bude vremenski ograničena etapa razvoja, kako se stanje deficita ne bi pretvorilo u permanentnu odliku nacionalne ekonomije, koja može predstavljati osnovnu „kočnicu“ daljem razvoju. To se dešava u slučaju kada se dugoročni i visoki deficiti tekućeg računa finansiraju zaduživanjem u inostranstvu, čime se vremenom otvara problem prezaduženosti zemlje. Zato se faza deficita tekućeg računa mora iskoristiti za investiranje u proizvodne kapacitete privrede koji de doprinijeti rastu izvoza zemlje, čime de se stvoriti preduslov za eliminisanje deficita tekućeg računa. Zato se filozofija „rasta putem izvoza“ nameće kao osnovni uslov privrednog razvoja u savremenoj svjetskoj privredi. Autarkične (zatvorene) ekonomije, čiji se koncept razvoja ne zasniva na povećanoj uključenosti u međunarodnu podjelu rada i na većem izvozu, ili ne mogu koristiti deficit tekućeg računa kao instrument povećanja investicija preko domaće (često skromne i za brzi razvoj nedovoljne) štednje, ili će, u slučaju da se deficit tekućeg računa ostvaruje, doći do problema prezaduženosti.

•.4. Devizni bilans i obračunski bilans (međunarodna investiciona pozicija)

Za razliku od platnog bilansa u kojem se evidentiraju potraživanja i obaveze prema inostranstvu (svi prihodi i rashodi) nastali u određenom periodu, devizni bilans registruje samo naplaćena potraživanja i plaćene obaveze (drugim riječima, samo dospjela primanja i plaćanja). Primjera radi, ako je neki izvoz robe izvršen krajem jedne godine, a plaćanje obavljeno početkom sljedeće godine, ova transakcija de se evidentirati u platnom bilansu prve, a deviznom bilansu druge godine. Devizni bilans je pokazatelj priliva i odliva deviza jedne zemlje u datom periodu. Obračunski bilans iskazuje stanje potraživanja i obaveza rezidenata jedne zemlje prema inostranstvu u datom momentu. Često se još naziva i međunarodnom investicionom pozicijom i bilansom dugovanja i potraživanja. Za razliku od platnog ili deviznog bilansa, koji bilježe promjene (tokove) potraživanja i obaveza prema inostranstvu u nekom vremenskom periodu, obračunski bilans pokazuje stanje na određeni dan (recimo, 31. decembar). U skladu sa tim, obračunski bilans pokazuje da li je zemlja neto dužnik ili neto povjerilac prema inostranstvu. Obračunski bilans, tj. međunarodna investiciona pozicija (MIP) je bilans stanja strane finansijske aktive i pasive jedne zemlje. Strana finansijska aktiva obuhvata finansijska potraživanja rezidenata od inostranstva, a strana finansijska pasiva obuhvata sve obaveze rezidenata prema inostranstvu. U obračunskom bilansu se evidentiraju sva potraživanja i dugovanja nastala po osnovu: stranih direktnih investicija, portfolio investicija i ostalih investicija (depoziti, zajmovi, trgovinski krediti…), kao i stanje zvaničnih monetarnih rezervi. Stanje u platnom bilansu se direktno odražava i na stanje u obračunskom bilansu. Primjera radi, ako se deficit tekućeg bilansa finansira inostranim kreditima, to znači da će se povećati i obaveze zemlje prema inostranstvu. Isto tako, ako je zemlja neto dužnik prema inostranstvu, za razduživanje će biti potrebno da se u narednom periodu ostvaruje suficit tekućeg bilansa, kako bi se sredstva iskoristila za smanjene dugovanja prema inostranstvu.

•.5. Ravnoteža platnog bilansa Zbog dvojnog knjiženja, knjigovodstveno posmatrano, platni bilans je uvijek u ravnoteži, tj. strane potraživanja i dugovanja (prihoda i rashoda) su jednake u sumi. Međutim, ekonomski

posmatrano, ravnoteža platnog bilansa se procjenjuje na osnovu salda nekog od podbilansa, kao što su: spoljnotrgovinski bilans, bilans robe i usluga, tekući bilans i bazični bilans. Ovi podbilansi se dobijaju horizontalnim presecanjem platnog bilansa i predstavljeni su sljededom šemom:

Ranije pominjani princip dvojnog knjigovodstva ima za posljedicu i sljedeće: saldo svakog podbilansa je jednak u iznosu saldu ostatka platnog bilansa, samo sa suprotnim predznakom. To znači da ako je, recimo, tekući bilans u deficitu 5 milijardi evra, kapitalni i finansijski bilans mora biti u jednakom suficitu, i obrnuto. U ekonomskim analizama ravnoteže platnog bilansa, najbitnija je upravo horizontalna podjela platnog bilansa na tekući i kapitalni. Pri tome, kapitalni i finansijski bilans pokazuje na koji način se finansira deficit tekućeg bilansa, ili na koji način je plasiran (investiran) suficit tekućeg bilansa. Dugoročno posmatrano, poželjno je da zemlja ostvaruje ravnotežu tekućeg bilansa. Ipak, to često nije moguće, pogotovo u zemljama u razvoju, kojima nedostaje kapital, pa ga moraju uvoziti (ostvarivati suficit kapitalnog i finansijskog bilansa, što podrazumijeva i jednak deficit tekućeg bilansa) kako bi podigli nivo investicija i

ubrzali ekonomski rast (što je ranije objašnjeno pri razmatranju veze između tekućeg bilansa i makroekonomskih agregata). Zato je u srednjem roku dopustivo postojanje deficita tekućeg računa, ukoliko se on finansira prilivom dugoročnog kapitala. Drugim riječima, u srednjem roku je poželjna ravnoteža bazičnog bilansa. Ako to nije slučaj, ako je i bazični bilans u deficitu, tj. ukoliko se deficit tekućeg računa dijelom finansira i kratkoročnim kreditima ili odlivom (smanjenjem) monetarnih rezervi, zemlja ima ozbiljan problem neravnoteže platnog bilansa. Treba imati u vidu da ovakvo stanje ne može potrajati dugo, jer se devizne rezerve brzo troše, a za dodatno zaduživanje postoji gornji limit, nakon kojeg investitori, zbog rizika od bankrota dužnika, nisu spremni da dalje pozajmljuju kapital.

•.6. Koncepti presijecanja platnog bilansa Tehnika registrovanja transakcija platnog bilansa zasniva se na principima dvojnog knjigovodstva. Zbog toga možemo reći da je platni bilans tehnički uvijek uravnotežen. Prema Meadovoj definiciji ravnoteže-neravnoteže platnog bilansa, sve transakcije platnog bilansa mogu se podijeliti na autonomne i kompenzirajuće. Autonomne transakcije su one transakcije koje se odvijaju spontano, dakle iza kojih stoji određeni poslovni motiv, izvoz robe, uvoz usluga, izvoz dugoročnog kapitala. Kompenzirajuće transakcije imaju za cilj da finansiraju deficit platnog bilansa i da održe devizni kurs nacionalne valute na određenom nivou. Kompenzirajuće transakcije se odvijaju kao posljedica određenog stanja platnog bilansa i aktivne ekonomske politike.

Zavisno od toga koje transakcije svrstavamo kao transakcije iznad ili ispod linije, mogu se definisati razni koncepti platnog bilansa, odnosno koncepti ravnoteže i neravnoteže platnog bilansa.

1. Koncept baznog bilansa

Prema konceptu baznog ili osnovnog bilansa, transakcije iznad linije obuhvataju: trgovinski bilans, bilans usluga, jednostrane transfere i bilans dugoročnog kapitala.

U transakcije ispod linije spadaju: bilans kratkoročnog kapitala i bilans monetarnih rezervi.

Stavke iznad linije su autonomnog karaktera i formiraju deficit ili suficit platnog bilansa. Bazni bilans je indikator dugoročnog trenda platnog bilansa pojedine nacionalne privrede i najbliži je teoretskom konceptu fundamentalne ravnoteže platnog bilansa. Osnovni motiv kretanja dugoročnog kapitala je ostvarivanje očekivanog prihoda bez obzira da li se radi o fornu profita kao što je to slučaj kod direktnih investicija o dividendama kao što je slučaj sa portfolio-plasmanima kapitala ili o kamati kao cijeni zajmovnog kapitala.

2. Koncept bilansa monetarnih rezervi

U okviru ovog bilansa automne transakcije obuhvataju: trgovinski bilans, bilans usluga, jednostrane transfere, bilans dugoročnog kapitala, te bilans kratkoročnog kapitala. Monetarne rezerve nalaze se ispod linije i imaju zadatak da finansiraju deficit platnog bilansa. Koncept bilansa monetarnih rezervi uglavnom je podesen za ocjenu stanja bilansa razvijene privrede.

•.7. Vrste neravnoteže platnog bilansa

1. Slučajna neravnoteža platnog bilansa Nastaje kao rezultat djelovanja izvanrednih okolnosti koje nemaju nikakvu uzročno- posljedičnu vezu sa realnim i monetarnim tokovima privrede kao što su: poplava, suša, zemljotres i sl. Budući da se radi o izvanrednim i slučajnim pojavama, deficit platnog bilansa će se korigovati sa prestankom djelovanja ovakve pojave.

2. Ciklična neravnozeža platnog bilansa

Pod ovom neravnotežom podrazumijevamo neravnotežu platnog bilansa koja nastaje zbog divergentnog toka konjunkturnog ciklusa u međunarodnim ekonomskim odnosima. Pogodna terapija bit će intervencija monetarnim rezervama. One imaju zadatak da amortizuju početni pritisak i da nacionalnu privredu izoluju od spoljnih fluktuacija.

3. Strukturna neravnoteža platnog bilansa

Uzroci ove neravnoteže nalaze se u privrednom razvoju, privrednoj strukturi i neprilagođenosti nacionalne ekonomije kretanjima na svjetskom tržištu. Faktori strukturne neravnozeže platnog bilansa mogu biti realne i monetarne prirode. U faktore monetarne prirode ubrajamo inflaciju, i to prije svega inflaciju tražnje. Sa pojmom strukturne neravnoteže najtješnije je povezan pojam fundamentalne neravnoteže platnog bilansa. Pod fundamentalnom neravnotežom podrazumijeva se neravnoteža takvih razmjera i takvog trajanja da održavanje zadovoljavajućeg nivoa zaposlenosti, cijena i uravnoteženog platnog bilansa nije moguće bez prilagođavanja deviznog kursa ili devizne kontrole.

1. METODE KOREKCIJE DEFICITA PLATNOG BILANSA

•.8. Metode za uravnoteženje i prilagođavanje platnobilansnog debalansa Ključne metode za uravnoteženje i prilagođavanje platnobilansnog debalansa su: • Deflacija, • Devalvacija, • Trgovinska i devizna kontrola, • Finansiranje platnog bilansa zaduženjem u inostranstvu, • Finansiranje deficita platnog bilansa vlastitim monetarnim rezervama.

Deflaciju, devalvaciju i deviznu kontrolu možemo nominirati kao metode platnobilansnog prilagođavanja, dok finansiranje deficita zaduženjem u inostranstvu ili vlastitim rezervama možemo nominirati kao metode finansiranja platnobilansnog debalansa. Devalvacija je metoda prilagođavanja platnog bilansa čiji efekta zavisi od slobodnih resursa, efekta gotovine, ali i od granične skolonosti potrošnji i granične sklonosti potrošnji i granične sklonosti uvozu. Ako je granična sklonost uvozu manja, efekat devalvacije biće veći. Devalvacija će popraviti platni bilans zavisno od posljedica koje će imati:

• Efekat gotovine, • Efekat novčane iluzije,

• Redistributivni efekat, • Efekat odnosa razmjene, • Ostali sporedni efekti.

Efekat gotovine se sastoji u smanjivanju realne kupovne snage valute nakon devalvacije. Pad realne kupovne snage valute treba da doprinese smanjivanju ukupne apsorpcije. Efekat novčane iluzije je povezan sa efektom gotovine. Zapravo efekat gotovine zavisi od efekta novčane iluzije. Naime, ako bi rezidenti nakon porasta cijena zbog devalvacije imali iluziju da raspolažu istom kupovnom snagom, izostao bi efekat smanjivanja potrošnje. Platni bilans se tada ne bi poboljšao.

Finansiranje deficita monetarnim rezervama pretpostavlja posjedovanje određenog kvantuma monetarnih rezervi u rukama monetarnih vlasti. Akumuliranje monetarnih rezervi implicira i određene troškove za nacionalni ekonomski sistem. Troškovi akumulacije monetarnih rezervi odnose se na „gubitak“ prinosa koji bi se mogao realizovati produktivnim plasmanom monetarnih rezervi.

Kada govorimo o prilagođavanju platnog bilansa, tada polazimo od koncepta stvarne ravnoteže-neravnoteže platnog bilansa, odnosno od funkcije platnog bilansa kao dopunskog faktora privrednog razvoja. U skladu s tim cilj privredne politike niza zemalja, a posebno zemalja u razvoju nije uravnoteženje platnog bilansa nego doziranje deficita platnog bilansa. Metode prilagođavanja platnog bilansa mogu se sistematizovati na metode koje djeluju na principima tržišnih zakonitostii na metode administrativnog karaktera. U okviru tržišnih metoda prilagođavanja platnog bilansa možemo izvršiti podjelu na automatske metode i metode ekonomske politike. U automatske metode prilagođavanja platnog bilansa ubrajamo takve metode koje automatski, same po sebi dovode ne samo do prilagođavanja platnog bilansa, nego i do njegovog uravnoteženja.

Metode ekonomske politike vrše prilagođavanje platnog bilansa instrumentima ekonomske politike - dozira se deficit platnog bilansa ili platni bilans dovodi u stanje ravnoteže. Pri tome posebnu ulogu u procesu prilagođavanja ima finansijska politika.

Administrativne metode prilagođavanja platnog bilansa obuhvataju mjere devizne kontrole i deviznih ograničenja, te mjere trgovinske kontrole i administrativnog protekcionizma.

U administrativne metode prilagođavanja platnog bilansa spadaju:

1. Devizna kontrola i devizna ograničenja

Jedan od ciljeva privrednog razvoja i ekonomske politike, kako razvijenih zemalja, tako i zemalja u razvoju, je ostvarivanje što više stope privrednog rasta. Devizna kontrola spada u domen administrativnih metoda prilagođavanja platnog bilansa. Ona obično podrazumijeva obavezu repatrijacije deviza (obavezu unošenja deviza u zemlju) i obavezu cesije deviza (obavezu prodaje deviza centralnoj monetarnoj instituciji), te racioniranje devizne potrošnje instrumentima kvantitativnih i kvalitativnih deviznih ograničenja. Devizna kontrola u ekonomskoj teoriji, a još više u ekonomskoj praksi razvila se kao metod politike skretanja izdataka. Posebno značajno mjesto devizna kontrola danas ima u politici regulisanja kratkoročnog kapitala kod razvijenih zemalja. Devizna kontrola počinje sa repatrijacijom i cesijom deviza. Kao vid platnobilansnog ograničenja principi repatrijacije i cesije imaju za

cilj koncentraciju raspoloživih deviza u okvire nacionalnog sistema cirkulacije deviza. Na ovim principima centralna monetarna institucija formira neku vrstu deviznog fonda iz kojeg se devize alociraju u skladu sa potrebama privrednog razvoja i obezbjeđenjem međunarodne likvidnosti zemlje. Devizna ograničenja predstavljaju instrumente devizne kontrole kojima se ona praktično ostvaruje na strani potražnje i potrošnje deviza. Devizna ograničenja mogu biti kvantitativnog i kvalitativnog karaktera. Kvalitativnim deviznim ograničenjima svjesno se mijenjaju odnosi između vanjskih i unutrašnjih vrijednosti za pojedine sektore privrede nasuprot stanju u kojem bi se oni nalazili kada bi se dozvolilo da se pri pretvaranju vanjskih cijena u unutrašnje (i obratno) obračun vrši neposredno samo po osnovu važećeg službenog kursa domaće valute prema svjetskom novcu.

2. Kvantitativna devizna ograničenja

Kvantitativna devizna ograničenja nemaju prvenstveni zadatak da izravnavaju ili diferenciraju odnose unutrašnjih i spoljnih cijena. Kvantitativnim deviznim ograničenjima se neposredno limitira uvoz u granice raspoloživog deviznog priliva. Mehanizam kvantitativnih deviznih ograničenja može se realizovati raznim metodama, kao što su: dozvole za plaćanje u inostranstvu, devizni kontingenti, devizne aukcije, vezivanje uvoza za izvoz i sl.

Efekti devizne kontrole

Primarni cilj devizne kontrole je doziranje deficita platnog bilansa i održavanje međunarodne likvidnosti nacionalne privrede. U odnosu na preostale metode platnobilansnog prilagođavanja devizna kontrola je neposrednija i efikasnija metoda. Njeni efekti ispoljavaju se u kratkom roku i znatno brže u odnosu na devalvaciju. Devizna kontrola štedi vrijeme. Uticaj na platni bilans je siguran budući da se radi o mjerama administrativne prirode. Devizna kontrola je efikasna i u borbi protiv špekulativnog kretanja vrućeg novca. Deviznom kontrolom može se djelovati na razvoj domaće proizvodnje, razvoj uvozno-supstitutivne proizvodnje i na razvoj zaposlenost faktora proizvodnje.

•.9. Bilateralizam

Bilateralizam predstavlja specifičan način spoljnotrgovinske razmjene između dvije nacionalne privrede. On se zasniva na principima devizne kontrole i ekonomisanja devizama Bilateralizam se pojavio između dva svjetska rata, u jeku dezorganizovanih međunarodnih ekonomskih odnosa i nakon svjetske ekonomske krize. Nakon svjetske ekonomske krize napušten je liberalizam kao princip spoljnotrgovinske politike. Umjesto toga preovladavao je prakticizam, koji nije nikada ni prerastao u doktrinu, zaštite nacionalne privrede od međunarodnih ekonomskih odnosa, odnosno podređivanja ekonomskih odnosa sa inostranstvom nacionalnim interesima. Na liniji takvih razmišljanja razvio se bilateralizam.

2.3. Teorije prilagođavanja platnog bilansa 1) Elasticitetni pristup teoriji platnog bilansa

Uzrok deficita: prema ovom pristupu deficit platnog bilansa nastaje kao rezultat dispariteta domaćih i inostranih cijena. Nacionalna privreda je cjenovno nekonkurentna na svjetskom

tržištu. Više domaće cijene stimulišu uvoz i distimulišu izvoz. Uvoz se može finansirati monetarnim rezervama ili zaduženjem u inostranstvu. Metod prilagođavanja: devalvacija nacionalne valute koriguje disparitete cijena. Time domaća roba postaje za inostranstvo jeftinija, izraženo u stranoj valuti, što podstiče izvoz. Strana roba postaje skuplja, izraženo u domaćoj valuti, što dekuražira uvoz. Platni bilans teži ka ravnoteži, dok se u isto vrijeme proizvodnja usklađuje sa potrošnjom. Pretpostavka pozitivnih efekata devalvacije na platni bilans je uslov da suma elastičnosti domaće i strane potražnje prema cijenama bude veća od 1, tzv. Marshal-Lernerov uslov. Kada se radi o relativno neelastičnoj domaćoj ponudi izvoza i inostranoj ponudi izvoza efikasnosti devalvacije zavisi od 4 vida elastičnosti:

• Elastičnosti domaće tražnje uvoza, • Elastičnosti inostrane tražnje uvoza, • Elastičnosti domaće ponude izvoza, • Elastičnosti inostrane ponude izvoza. •

a) Sporedni efekti devalvacije

Ukupni efekti devalvacije zavise, pored elastičnosti i od sporednih efekata kao što su efekat dohotka i efekat cijena. Efekat dohotka pojavljuje se zbog djelovanja spoljnotrgovinskog multiplikatora. Naime, devalvacija utiče na porast izvoza i domaće proizvodnje, a time i na porast dohotka i uvoza. Devalvacija utiče na porast cijena u zemlji tim više što je veća uvozna zavisnost privrede, a posebno eksportnog sektora.

b) Devalvacija i odnosi razmjene - terms of trade

Odnosi razmjene mogu se izraziti na više načina. U kontekstu razmatranja uticaja devalvacije na odnose razmjene najznačajniji je koncept tzv.neto-odnosa razmjene. Neto-odnosi razmjene predstavljaju odnose izvoznih i uvoznih cijena. Odnosi razmjene se poboljšavaju ako cijene izvoza rastu, dok cijene uvoza ostaju iste; ako cijene izvoza rastu, dok cijene uvoza rastu sporije. Međutim, ako cijene izvoza ostaju iste, dok cijene uvoza rastu, odnosi razmjene se pogoršavaju. Isto tako, odnosi razmjene se pogoršavaju ako rastu cijene izvoza i uvoza, ali cijene uvoza rastu brže.

c) Osvrt na elasticitetni pristup

Ovaj pristup je pristup parcijalne ravnoteže. On se bavi reakcijama izvoza i uvoza na promjene cijena izazvane devalvacijom valute. Spoljnotrgovinski tokovi nacionalne privrede su izolovani od ukupnih ekonomskih tokova. Pristup zanemaruje efekte cijena koji se nakon devalvacije širi nacionalnom privredom poput talasa. Ovaj pristup se ne bavi pitanjima privredne ravnoteže u cjelini, niti pitanjem zaposlenosti.

2) Apsorpcioni pristup teoriji platnog bilansa

Uzrok deficita: apsorpcioni pristup predstavlja kontakt između platnog bilansa i nacionalne privrede. U odnosu na prethodni pristup, koji je u osnovi mikropristup, ovaj pristup je makrokaraktera. Defici platnog bilansa nastaje kao posljedica veće apsorpcije od raspoloživih mogućnosti. Finansiranje suviška potrošnje može se vršiti iz monetarnih rezervi ili zaduživanja u inostranstvu. Deficit platnog bilansa rezultat je veće potrošnje od raspoloživih mogućnosti (dohotka).

Prema ovom pristupu, deficit platnog bilansa posljedica je veće potrošnje od dohotka. Apsorpcioni pristup jednim instrumentom - devalvacijom-želi ostvariti dva cilja:internu i spoljnu ravnotežu. Pri tome u slučaju pune zaposlenosti postoji mogućnost da devalvacija rezultira u višoj stopi inflacije, dakle daljem razvijanju interne nestabilnosti.

3. Monetarni pristup teoriji platnog bilansa

Prema ovom pristupu, platni bilans je prevashodno monetarni fenomen. U skladu s tim deficit (suficit) platnog bilansa nastaje zbog neusklađenosti monetarnih varijabli ponude i potražnje novca. Ako je potražnja za novcem veća od ponude novca u privredi se pojavljuje višak robe i nelikvidnosti. Rezidenti nastoje da usklade ponudu novca sa potražnjom preko međunarodne razmjene izvozom robe. Izvoz dovodi do suficita platnog bilansa. Suficit platnog bilansa uvećava monetarne rezerve nacionalne privrede koje sačinjavaju osnovu domaće monetarne baze. Deficit platnog bilansa nastaje zbog veće monetarne ponude u odnosu na monetarnu potražnju. Ovaj pristup polazi od mogućnosti da se devalvacijom valute smanji realna kupovna snaga nadnica. Pad realne kupovne snage nadnica djeluje kontraktivno na agregatnu tražnju. Kontrakcija potrošnje zatim oslobađa izvozne viškove. Monetarni pristup zasniva se na tri fundamentalne postavke: • Platni bilans je monetarni fenomen. U transakcije iznad linije ubrajaju se sve transakcije

platnog bilansa, osim monetarnih rezervi koje spadaju u kompenzirajuće transakcije. Monetarne rezerve čine dio ukupne monetarne baze nacionalne privrede. Drugi dio monetarne baze sačinjava aktiva centralne banke.

• Druga bitna postavka je postavka o stabilnoj monetarnoj ponudi. Promjene monetarne baze se transponuju u promjene monetarne ponude preko multiplikatora novca. Multiplikator novca je na dugi rok stabilan.

• Treća značajna postavka je postavka o stabilnoj potražnji za novcem. Potražnja za novcem je stabilna funkcija dohotka, kamatne stope i cijena.

2. SISTEMI DEVIZNIH KURSEVA 3.1. Pojam i vrste deviznih kurseva Devize se definišu kao potraživanja u inostranstvu, po bilo kom osnovu, koja glase na stranu valutu. Odnosno, devize su instrumenti plaćanja između zemalja, bez obzira na način raspolaganja istim. Mogu se javiti u formi gotovine, mjenica, čekova i sl. Pod devizama se podrazumijeva i efektivni strani novac, sa izuzetkom kovanog zlatnog novca.

Efektivni strani novac se javlja u vidu potraživanja u gotovini. Naime, pod ovim pojmom se podrazumijeva papirni ili kovani novac koji glasi na stranu valutu.

Valuta se definiše kao domaći ili strani efektivni novac. Dakle, valuta predstavlja nacionalno sredstvo plaćanja svake zemlje i jedino zakonsko sredstvo plaćanja na teritoriji posmatrane zemlje. Kada pređe granicu svoje zemlje, nacionalna valuta postaje roba koja ima svoju cijenu (devizni kurs), kao što je slučaj i sa svakom drugom vrstom robe. Sva strana efektivna sredstva plaćanja (papirni i kovani novac), osim zlatnog kovanog novca koji se smatra plemenitim metalom, nazivaju se valutom.

Devizni kurs je cijena strane valute izražena u domaćoj valuti i obrnuto.Dakle, devizni kurs je cijena deviza izražena u jedinicama domaće valute (npr. 1 evro = 1,95583 KM). Kurs bilo koje postojeće devize se direktno izražava u domaćoj valuti. Kurs domaće valute se može izraziti ili u odnosu na jednu stranu valutu (bilateralni kurs – primjer kurs KM prema dolaru) ili u odnosu na ponderisani prosjek jedne grupe (tj. korpe) stranih valuta (nominalni efektivni kurs – primjer: kurs KM prema evru). Devizni kurs ima mnogobrojne funkcije jer omogućava:

1. Poređenje cijena u zemlji i inostranstvu;

2. Preračunavanje vrijednosti iz jedne u drugu valutu;

3. Pretvaranje (konverziju) jedne u drugu valutu;

4. Čuvanje imovine i bogatstva i dr.

Sve navedeno upućuje na činjenicu da devizni kurs omogućuje da se lako utvrdi nivo cijena domaće i strane robe, da se omogući njihovo upoređivanje, kao i da se procjeni isplativost izvjesnog spoljnotrgovinskog posla. Ako je kurs domaće valute precjenjen, to znači da je domaća valuta skupa. U takvim okolnostima je strana roba znatno jeftinija, dok je domaća roba na inostranom tržištu skupa. U takvim se okolnostima isplati uvoz iz čega proizilazi zaključak da precijenjeni devizni kurs domaće valute stimulativno djeluje na uvoz, dok ograničava izvoz.

S druge strane, ako je kurs potcijenjen, takva situacija ukazuje na to da je domaća valuta jeftina. U takvoj situaciji uvozna roba postaje znatno skuplja, dok je domaća roba na inostranom tržištu jeftina. Iz navedenog proizilazi zaključak da potcijenjeni devizni kurs sputava uvoz, dok stimuliše izvoz.

Sa makroekonomske tačke gledišta devizni kurs povezuje domaću sa svjetskom privredom, kao i sa međunarodnim tržištem robe, usluga i kapitala. Kako je devizni kurs u čvrstoj vezi i sa međunarodnim tržištem kapitala (u smislu priliva i odliva kapitala), on omogućava vlasnicima imovine (nezavisno od toga da li se radi o nekretninama, potraživanjima, finansijskim instrumentima i dr.) da, pod pretpostavkom da im je to omogućeno, biraju valutu u kojoj će držati svoju imovinu. U tom smislu devizni kurs ima i funkciju čuvanja imovine, odnosno bogatstva. Nestabilnost deviznog kursa odražava teško stanje u privredi posmatrane zemlje. Između ostalog, devizni kurs nam pruža podatke i o domaćim i svjetskim cijenama, troškovima, kao i o položaju i mogućnostima domaće zemlje u svjetskoj privredi.

Vrste deviznih kurseva

Postoje tri osnovne vrste deviznih kurseva:

fiksni devizni kursevi – koje određuje država administrativnim putem,

fleksibilni devizni kursevi – koji se mogu javiti u formi čistih tržišnih deviznih kurseva ili vođenih (tj. rukovođenih) deviznih kurseva i

puzeći devizni kursevi – koji se u savremenoj literaturi često smatraju problematičnim i nedovoljno transparentnim deviznim kursevima, jer se nalaze pod kontrolom centralnih monetarnih vlasti koje osmišljavaju logiku njihovog formiranja, usmjeravanja i održavanja.

3.1.1. Fiksni devizni kursevi Fiksni devizni kurs jeste kurs koji se ne mijenja, već se održava tržišnim intervencijama od strane monetarnih vlasti svake zemlje. Fiksni devizni kursevi su odavno prevaziđeni i danas više ne postoje. Ako bi neka zemlja ipak fiksirala (tj. vezala) svoju valutu za izvjesnu tuđu valutu, taj bilateralni kurs bi bio fiksan. No, u tom slučaju bi obe valute zajednički plivale u odnosu na sve ostale valute. Kao što je već rečeno, fiksni devizni kurs može biti vezan za: 1) valutu izvjesne zemlje (slučaj vezivanja za američki dolar ili japanski jen); 2) za ponderisanu korpu valuta ili za 3) specijalna prava vučenja (SDR). U slučaju vezivanja kursa za specijalna prava vučenja, kurs je propisan od strane Međunarodnog monetarnog fonda, dok ponder njegove promjene čine američki dolar, evro, japanski jen i britanska funta.

Prednosti ovog kursa se odnose na sljedeće činjenice:

1. Za razliku od fleksibilnog kursa, fiksni devizni kurs pruža stabilniju osnovu za planiranje spoljnotrgovinskog poslovanja, posebno prilikom sklapanja dugoročnih aranžmana sa stranim partnerima;

2. U većoj mjeri štiti domaću privredu od kratkoročnih, stihijskih i špekulativnih poremećaja na svjetskom tržištu i

3. Utiče na stabilizaciju cijena u zemlji, na drastično smanjenje stope inflacije i predstavlja tzv. monetarno sidro za obuzdavanje rasta cijena.

Očigledni nedostaci fiksnog deviznog kursa se ispoljavaju u sljedećim činjenicama:

1. Utiče na rast deficita platnog bilansa, jer je u njegovom slučaju domaća valuta najčešće precijenjena što podstiče uvoz, dok sputava izvoz;

2. Ovakav kurs cjelokupnu nacionalnu ekonomiju podređuje potrebi njegovog održavanja;

3. Udaljava ili teže povezuje domaću privredu sa svjetskom privredom;

4. Usljed svoje nerealnosti, najčešće zahtijeva preduzimanje dodatnih mjera za usklađivanje nivoa cijena u zemlji sa cijenama stranih trgovinskih partnera (poput primjene carina, kontingenata, kvota, dozvola, premija i sl.);

5. Zahtijeva držanje većih deviznih rezervi u odnosu na režim fleksibilnog deviznog kursa;

6. Najčešće dolazi do precijenjenosti domaće valute, pa samim tim i do rasta rizika od devalvacije i

7. U slučaju devalvacije dolazi do iznenadnog remećenja poslovanja, kalkulacija, planiranja spoljnotrgovinskog poslovanja, kao i platnog bilansa usljed ogromnih i neočekivanih kursnih razlika.

Dok se elementarna pozitivna osobina ovog kursa ogleda u njegovoj stabilnosti, kao i u neznatnom kretanju cijena, glavna mana mu se ogleda u nerealnosti.

3.1.2.Fleksibilni devizni kursevi Kao što je već rečeno, postoje dvije osnovne vrste fleksibilnih deviznih kurseva:

1. Potpuno slobodno fluktuirajući kursevi – u slučaju kojih ponuda i tražnja za devizama na deviznom tržištu otvoreno, javno i istinito određuju njegov nivo i

2. Rukovođeni devizni kursevi (managed float ili dirty float) – koji predstavljaju jedan od elemenata ekonomskog razvoja i ekonomske politike posmatrane zemlje.

Pošto devizni kurs utiče na sve značajne ekonomske kategorije i indikatore poput rasta proizvodnje, privredne strukture, stope zaposlenosti, stope inflacije, izvoza, uvoza, trgovinskog suficita ili deficita, platnog bilansa zemlje, ličnog dohotka, kamatnih stopa, novčane mase i sl., devizni kurs se mora držati pod kontrolom i ne smije se prepuštati dnevnim uticajima i oscilacijama ponude i tražnje.

Umjesto potpuno slobodnog fluktuiranja, za koji se još uvijek postavlja pitanje da li je ikada bio u potpunosti primjenjivan u praksi, nakon kraha zlatnog standarda i ukidanja konvertibilnosti dolara u zlato (1971. godine po odluci tadašnjeg predsjednika SAD-a Niksona) došlo do prelaska na sistem rukovođenog fluktuiranja.

U sistemu rukovođenog fluktuiranja monetarne vlasti određuju ciljni devizni kurs koji bi trebalo da odgovara ciljevima privrednog razvoja zemlje, ekonomskoj politici, platnom bilansu, deviznim rezervama, kao i kretanju cijena i kamatnih stopa. Fleksibilni devizni kursevi se najčešće karakterišu visokim stopama fluktuacije (tj. mijenjanja i kolebanja), koje se kreću i do 60%. Sljedeća slika ilustruje primjer plivajućeg deviznog kursa.

Grafikon 1. Primjer plivajućeg deviznog kursa britanske funte prema američkom dolaru

Osnovne prednosti fleksibilnog deviznog kursa se ogledaju u sljedećim činjenicama:

1. Ovaj kurs blagovremeno usmjerava privredu na potrebu za prilagođavanjem međunarodnom poslovnom okruženju, čime olakšava privrednu saradnju posmatrane zemlje sa svijetom;

2. Efikasnije djeluje na uravnoteženje platnog bilansa;

3. Smanjuje potrebu za uvođenjem dodatnih interventnih mjera sa ciljem usklađivanja domaćih i stranih cijena (poput carina, premija, dozvola, kvota, kontingenata, raznih mjera monetarne politike i sl.);

4. Za razliku od fiksnog kursa, fleksibilni kurs smanjuje mogućnost nastanka precijenjenosti ili potcijenjenosti nacionalne valute i

5. Smanjuje potrebu držanja obimnih deviznih rezervi.

Međutim, osnovne mane fleksibilnog deviznog kursa se ispoljavaju u sljedećim činjenicama:

1. Fleksibilni devizni kurs podstiče inflaciju u nacionalnoj privredi;

2. Ne obezbjeđuje mogućnost kalkulacije, kao ni kriterijume za ocjenu rentabilnosti spoljnotrgovinskih (izvoznih i uvoznih) poslova;

3. Izlaže domaću privredu nekontrolisanom uticaju svih kratkoročnih, stihijskih i špekulativnih kretanja na svjetskom tržištu (odnosno uticaju eksternih udara);

4. Okruženju se, tokom privredne saradnje, daje veći značaj nego sopstvenoj privredi i

5. Utiče na rast učestalih dnevnih komercijalnih rizika i kursnih razlika u ekonomskim poslovima sa inostranstvom.

Sa jedne strane, fleksibilni devizni kurs održava sve relevantne ekonomske parametre na realnom nivou i, ažurno amortizujući fluktuacije iz inostranstva, ovaj kurs uvijek može držati platni bilans u ravnoteži. S druge strane, fleksibilni devizni kurs negativno utiče na nivo cijena i na pojavu inflacije usljed njegovih učestalih promjena.

3.1.3. Puzeći devizni kursevi Puzeći devizni kurs se nalazi između dva oblika prethodno pomenutih ekstremnih rješenja (preciznije, između potpuno fiksnog deviznog kursa i potpuno fleksibilnog deviznog kursa) i smatra se najboljim oblikom deviznog kursa koji se može primjeniti u uslovima inflacije i rastuće mobilnosti međunarodnog finansijskog kapitala. Puzeći kurs (crawling peg) se najčešće primjenjuje u zemljama koje se karakterišu visokom stopom inflacije, a svodi se na česte minimalne deprecijacije kako bi se izbjegle nagle i ogromne devalvacije, kao i drugi privredni šokovi. Pri tome se staza (tj. putanja) prilagođavanja prethodno objavljuje, a najčešće se kreće u rasponu od 1% do 5%.

Prednosti puzećeg deviznog kursa se ogledaju u sljedećim činjenicama:

1. U uslovima inflacije je potpuno fiksni kurs nemoguće održavati bez gubitka deviznih rezervi, ogromnog deficita platnog bilansa, drastične kontrole uvoznih tokova i bez čvrste monetarne, fisklane politike i politike zarada i cijena;

2. Ovaj devizni kurs, za razliku od fiksnog kursa, ne zahtijeva sprovođenje devalvacije u ogromnom procentu sa ciljem rasta izvoza i deviznog priliva i

3. Postoje tri sljedeća uslova za uspjeh politike ovog kursa: 1) domaća tražnja mora da se drži pod kontrolom i ne smije da bude rasta zarada iznad nivoa produktivnosti društva, 2) tekuće devizne rezerve moraju da budu najmanje jednake iznosu tromjesečnog uvoza i 3) privreda zemlje mora da bude konkurentna i da se zasniva na intenzivnoj spoljnoj trgovini.

Tokom 70-tih godina prošlog vijeka je više od 80% zemalja u razvoju vodilo politiku fiksnih deviznih kurseva, bilo vezujući svoju valutu za jednu valutu (npr. za dolar, nemačku marku ili francuski franak), bilo je vezujući za korpu valuta ili specijalna prava vučenja. Već je sredinom 1999. godine 147 zemalja članica Međunarodng monetarnog fonda ostvarilo konvertibilnost, dok je ostalih 35 imalo meku valutu i primjenjivalo je deviznu kontrolu.

Naredne slike ilustruju primjere puzećeg deviznog kursa.

Grafikon 2. Primjer puzećeg deviznog kursa japanskog jena prema američkom dolaru

Grafikon 3. Primjer puzećeg deviznog kursa japanskog jena prema američkom dolaru

3.2. Promjena vrijednos� nacionalne valute Deprecijacija (depreciation) je smanjenje vrijednosti domaće valute, odnosno porast cijene (tj. deviznog kursa) inostrane valute iskazane u jedinicama domaće valute. Deprecijacija najčešće nastaje zbog bržeg rasta cijena i novčane mase u domaćoj zemlji nego u inostranstvu. Deprecijacija može biti nominalna i realna. Nominalna i realna deprecijacija poboljšavaju cjenovnu konkurentnost domaće privrede i, samim tim, podstiču izvoz.

Apresijacija (currency appreciation), nasuprot deprecijaciji, predstavlja porast cijene domaće valute. Apresijacija je proces koji se ispoljava na deviznom tržištu pod uticajem ponude i tražnje izvjesne valute. Apresijacija takođe može biti nominalne i realne prirode. I nominalna i realna

apresijacija pogoršavaju cjenovnu konkurentnost domaće privrede, čime utiču i na stimulaciju uvoza.

Devalvacija (devaluation) predstavlja smanjenje vrijednosti nacionalne valute u odnosu na njen standard – zlato ili drugu valutu koja predstavlja rezultat odluke monetarnih vlasti. Devalvacija se sprovodi sa ciljem poboljšanja platnobilansne situacije i uvijek ima za rezultat pojeftinjenje izvoza i poskupljenje uvoza. Ona ujedno ukazuje i na smanjenje realne kupovne snage novca usljed djelovanja inflacije.

Revalvacija (revaluation) predstavlja povećanje vrijednosti nacionalne valute do kojeg dolazi odlukom monetarne vlasti zemlje, odnosno najčešće centralne banke. Najčešće se javlja kao posljedica suficita platnog bilansa razvijenih zemalja u kojima iznos štednje prevazilazi obim investicija. S obzirom da razvijene zemlje svoje viškove štednje plasiraju i investiraju u inostranstvu, odgovara im da za jedinicu svoje valute dobiju što više jedinica lokalne, odnosno strane valute.

3.3. Realni devizni kurs Varijacije, odnosno promjene deviznog kursa direktno opredjeljuju uvozne i izvozne cijene. Veoma je bitno da kurs bude na realnom nivou jer npr. precijenjeni iznos domaće valute može dovesti do gubitka u izvozu i dobitka u uvozu, pa samim tim i do deficita u platnom bilansu. Realni devizni kurs je ravnotežan i pravičan i on ne vodi ni precijenjenosti niti potcijenjenosti domaće valute. Osnovni cilj realnog deviznog kursa ogleda se u mjerenju intervalutarne vrijednosti, te bi stoga on morao da figurira kao svojevrsni most izrade kalkulacija i uspostavljanja jedinstvenih preračuna domaćih u svjetske cijene i obrnuto. U praksi je, međutim, teško utvrditi realni devizni kurs te se stoga on češće javlja kao teorijska, nego kao empirijska kategorija.

Realni devizni kursse definiše kao ravnotežni kurs pri kojem su izjednačene domaće cijene i kupovna moć novca sa cijenama i kupovnom moći kod zemalja – glavnih spoljnotrgovinskih partnera. Realan devizni kurs vodi i ka uravnoteženju platnog bilansa zemlje. U mjeri u kojoj ga je uopšte moguće utvrditi, realni devizni kurs mora da ostane stabilan. Realan devizni kurs zavisi od stanja tekućeg bilansa zemlje (tj. od stanja međunarodne trgovine), kretanja cijena i kupovne moći, novca, kretanja kamatnih stopa i od razlike u privrednom rastu pojedinih zemalja.

3.4. Faktori deviznog kursa U literaturi se navode sljedeći faktori od kojih zavisi devizni kurs:

1. Stabilna privreda i značajan rast BDP-a u dužem periodu – stabilniji i realniji kursevi ostvaruju se u zemljama većeg privrednog rasta, nego u zemljama nižeg rasta, stagnacije ili pada privredne aktivnosti;

2. Kretanje cijena u zemlji u odnosu na cijene u konkurentskim zemljama – kurs valute može biti stabilan i realan jedino ako su domaće cijene stabilne i ako se mijenjaju u skladu sa cijenama drugih zemalja, glavnih spoljnotrgovinskih partnera. Cijene takođe zavise i od odnosa ponude i tražnje;

3. Odnos ponude i tražnje deviza, tj. stanje platnog bilansa zemlje – stanje platnog bilansa i raspoložive devizne rezerve direktno utiču na kretanje kursa jer od njih zavisi ponuda i tražnja deviza na deviznom tržištu koje predstavljaju osnovne poluge formiranja deviznog kursa;

4. Kretanje deviznih rezervi – kako visina deviznih rezervi najdirektnije opredjeljuje ponudu i tražnju deviza, time utiče i na visinu i kretanje deviznog kursa. Kada država zapadne u spoljnu nelikvidnost ona povećava izvoz, smanjuje uvoz, prodaje svoju imovinu, zadužuje se u inostranstvu, troši devizne rezerve i, u slučaju krajnje potrebe, poseže sa mjerama devalvacije ili deprecijacije deviznog kursa i

5. Kretanje kamatnih stopa i deficita budžetakamata, kao predmet regulisanja ekonomske i razvojne politike, opredjeljuje proizvodnju, potrošnju i investicije. Kamata je utoliko veća ukoliko postoji rizik povraćaja plasiranih sredstava. Kamata ima za cilj da utiče na očuvanje realne vrijednosti novca, kao i da utiče na kretanje deviznog kursa. Dok povećanje kamate jača kurs nacionalne valute, smanjenje kamatnih stopa dovodi do njenog slabljenja. Deficit budžeta uvijek oslabljuje devizni kurs, utičući na potcijenjenost domaće valute i na nerealnost deviznog kursa.

4.TEORIJE DEVIZNIH KURSEVA

Poznate teorije deviznih kurseva su: • Platnobilansna teorija, • Teorija pariteta kupovnih snaga, • Monetaristička teorija, • Portfolio teorija, • Teorija vijesti, • Bubble teorija i • Teorija heterogenih očekivanja.

4.1. Platnobilansna teorija deviznih kurseva Prema ovoj teoriji , devizni kurs zavisi od stanja tekućeg platnog bilansa. Ukoliko nacionalna privreda ima suficit (pozitivan platni bilans), onda to znači da je izvoz veći od uvoza, odnosno da je devizni priliv veći od deviznog odliva. U skladu sa platnobilansnom teroijom deviznog kursa, razvio se i pojam kursa ravnoteže. Kurs ravnoteže bi predstavljao takav nivo deviznog kursa koji održava platni bilans u ravnoteži na srednji rok uz stabilne ekonomske uslove u zemlji. Pod stabilnim ekonomskim uslovima u zemlji podrazumijevamo takvu privrednu situaciju koju karakteriše odsustvo nezaposlenosti i inflacije. Bitna karakteristika ravnotežnog deviznog kursa je da on održava internu i eksternu ravnotežu nacionalne ekonomije bez primjene uvoznih restrikcija ili devizne kontrole. Platnobilansna teorija deviznog kursa objašnjava nivo deviznog kursa i njegovo kretanje stanjem platnog bilansa.

4.2. Teorija pariteta kupovnih snaga Apsolutna verzija

Prema teoriji pariteta kupovnih snaga, determinirajuća varijabla deviznog kursa pojedine valute je kupovna snaga valute. Kupovna snaga valute zavisi od kretanja cijena u zemlji. Drugim riječima, porast cijena u zemlji znači opadanje kupovne snage nacionalne valute. Apsolutna verzija teorije pariteta kupovnih snaga počiva na određenim pretpostavkama. Jedna od osnovnih pretpostavki je slobodna međunarodna trgovina, pa prema tome i mogućnost razvijanja

arbitražnih poslova, odnosno mogućnost izbora tržišta na kojem se proizvod X može kupiti ili prodati. Robna arbitraža vodi uspostavljanju tzv. zakona jedne cijene, odnosno ona osigurava da proizvod X ima istu cijenu i u zemlji i u inostranstvu. Zakon jedne cijene na nacionalnom i međunarodnim tržištima pretpostavlja da međunarodna trgovina nije ograničena carinskim ili drugim uvoznim restrikcijama. Ona apstrahira od transportnih troskova i petpostavlja da se radi o homogenim proizvodima i proizvodima koji su predmet spoljnotrgovinske razmjene zemlje, tzv. spoljnotrgovinska dobra, u odnosu na domaća dobra koja se ne pojavljuju u spoljnotrgovinskoj razmjeni zemlje.

Relativna verzija

Za razliku od apsolutne verzije pretpostavimo da ne znamo cijenu proizvoda X niti u SAD niti u Velikoj Britaniji. Umjesto toga znamo da je stopa inflacije u periodu t1 u SAD u odnosu na period t0 bila 10%, te da u Britaniji nije doslo do porasta cijene. Kurs baznog perioda nam je takođe poznat jedna funta = 4 dolara. Umjesto da upoređujemo snage dviju valuta kao što smo činili u slučaju apsolutne verzije, kurs funte možemo izračunati stavljanjem u odnos indeksa cijena u dvjema zemljama.

Ravnotežni (realni) devizni kurs

Upoređivanjem deviznog kursa deviznog tržišta sa deviznim kursom koji se izračunava na principima relativne verzije teorije pariteta kupovnih snaga dobijamo ravnotežni devizni kurs. Ukoliko devizni kurs deviznog tržišta pokazuje da je vrijednost nacionalne valute viša od vrijednosti saglasnoj teoriji pariteta kupovnih snaga, govorimo o precijenjenosti nacionalne valute. Precijenjenost valute stimuliše uvoz,a destimuliše izvoz.

4.3. Monetaristička teorija deviznih kurseva

U osnovi savremenih modela monetarističke teorije nalazimo pretpostavke globalnog monetarizma. Pretpostavke globalnog monetarizma sastoje se u sljedećem: • Privreda se nalazi na nivou pune zaposlenosti • Tržište roba su prefektno integrisano, • Nacionalna i međunarodna tržišta kapitala su potpuno integrisana.

Nivo cijena u nacionalnoj privredi, kao i nivo cijena u inostranstvu, saglasno globalnom monetarizmu i monetarističkoj teoriji deviznih kurseva, zavisi od odnosa monetarne ponude i monetarne potražnje, odnosno od stanja ravnoteže ili neravnoteže na tržištu novca. Jedna od osnovnih postavki ove teorije sastoji se u tvrdnji da je prilagođavanje cijena promjenama monetarne mase vrlo brz, skoro trenutan proces.

4.4. Savremena monetarna portfolio teorija deviznih kurseva

Ova teorija je došla do punog izražaja nakon sloma zlatno-deviznog standarda i prihvatanja plivajućih deviznih kurseva 1971.godine. Prema portfolio teoriji ravnotežni kurs na kratki rok određen je stanjem i promjenama na tržištu novca i tržištu kratkoročnog kapitala, te ponašanjem vlasnika imovine u smislu optimizacije njihovog porfolia. Porfolio predstavlja određenu sturkturu imovine koju posjeduje rezident, odnosno vlasnik imovine. Imovina se može

sastojati od raznih oblika kao š to su: gotovina, domaći vrijedonosni papiri, inostrani vrijedonosni papiri. Izbor sastava imovine zavisi od cijene pojednih oblika imovine, prihoda koji se sa njih ostvaruje i rizika. Na tržištu novca i kapitala može doći do dvije vrste promjena i to:

• Može doći do porasta jednog izvora imovine s tim da je ponuda ostalih izvora imovine konstantna,

• Može doći do supstitucije jednog izvora imovine u drugi.

4.5. Teorija vijesti Ova teorija se oslanja na činjenicu da dileri konstantno dolaze do novih relavantnih informacija-vijesti za formiranje deviznog kursa. Nove vijesti utiču na formiranje očekivanje dilera u pogledu budućih ekonomskih promjena relevantnih za determinaciju deviznih kurseva. Nove vijesti koje se promptno mogu transformisati u nova očekivanja i mogu veoma brzo djelovati na formiranje deviznih kurseva.

4.6. Buble teorija Ova teorija objašnjava odstupanje cijena raznih oblika imovine u sastav portfolia u odnosu na njihove fundamentalne determinante polazeći od racionalnog ponašanja tržišnih učesnika. Cijena određenog oblika imovine je funkcija prihoda koji investitor očekuje od datog oblika imovine na jednoj strani,te njegove buduće prodajne cijene na drugoj strani.

4.7. Teorija heterogenih očekivanja Frankel i Frot su svoja istraživanja oscilacija fluktuirajućih kurseva u odnosu na dugoročni ravnotežni kurs pokušali objasniti heterogenim očekivanjima. Oni polaze od teze da postoji dvije grupe prognozera: fundamentalisti i analitičari. Fundamentalisti koriste Dornbushov model determinacije deviznog kursa. Ovaj model je u biti model monetarističke determinacije deviznog kursa koji se koriguje za nefleksibilnost ili znatno manju fleksibilnost cijena roba od one od koje polazi standardni monetaristički model. Analitičari polaze od iskustava na osnovu kojih proiciraju svoje prognoze.

5. DEVIZNO TRŽIŠTE I KONVERTIBILNOST 5.1. Pojam i značaj deviznog tržišta Devizno tržište predstavlja tržište na kojem fizička lica (odnosno pojedinci), firme i banke kupuju i prodaju stranu valutu, odnosno devize. Pri tome se devizno tržište bilo koje valute (npr. američkog dolara, švajcarskog franka ili evropskog evra) nalazi na svim lokacijama (poput Londona, Pariza, Ciriha, Frankfurta, Singapura, Hong Konga, Tokia i Njujorka), na kojima se evro, dolari, franci, kao i druge svjetske valute kupuju i prodaju u zamjenu za druge valute. Centri u pomenutim gradovima su međusobno povezani elektronskim putem i nalaze se u permanentnom (tj. stalnom) kontaktu, formirajući na taj način jedinstveno međunarodno devizno tržište.

Poznato je da novac, prije svega, služi za kupovinu i prodaju robe, usluga, faktora proizvodnje i dr. U tom smislu, svaka zemlja raspolaže svojim zakonski određenim sredstvom plaćanja. Konkretno, u slučaju Srbije se radi o dinaru (RSD). Prilikom plaćanja između dvije ili više

nema postavljenih komentara
ovo je samo pregled
3 prikazano na 71 str.