Medjunarodno javno pravo-Skripta-Pravni fakultet_Part1, Skripte' predlog Medjunarodno javno pravo
mfdoom
mfdoom

Medjunarodno javno pravo-Skripta-Pravni fakultet_Part1, Skripte' predlog Medjunarodno javno pravo

60 str.
50broj preuzimanja
1000+broj poseta
92%od13broj ocena
3broj komentara
Opis
Skripta iz Medjunarodnog javnog prava. Medjunarodno javno pravo,pojam mjp,pravna priroda,unutrasnje i medjunarodno pravo,nacela mjp,teorija mjp,nacelo pravicnosti,akti mjp,soft low,meko pravo,subjektivitet,subjekti mjp,i...
60 poeni
poeni preuzimanja potrebni da se preuzme
ovaj dokument
preuzmi dokument
pregled3 str. / 60
ovo je samo pregled
3 prikazano na 60 str.
preuzmi dokument
ovo je samo pregled
3 prikazano na 60 str.
preuzmi dokument
ovo je samo pregled
3 prikazano na 60 str.
preuzmi dokument
ovo je samo pregled
3 prikazano na 60 str.
preuzmi dokument

1. POJAM MEĐUNARODNOG JAVNOG PRAVA

* Termin

Termin „Međunarodno javno pravo" koji je u novijoj nauci stekao gotovo univerzalno pravo građanstva,

potekao je od Bentama i zamenio stariji termin „Pravo naroda".

Jako uporište termin „Međunarodno javno pravo" našao je u ideji da je narod nosilac suvereniteta u

državi, ideji koja je proistekla iz velikih građanskih revolucija.

Pored termina „Međunarodno javno pravo" u delu teorije koristi se i termin „Međunarodno pravo".

Razlika nije samo formalna, jer termin „Međunarodno pravo" ukazuje na pristup po kome grana prava o

kojoj raspravljamo obuhvata i izvesne pojmove i pravne institute (npr, državljanstvo i pravni položaj

stranaca) koji se, po pravilu, izučavaju u srodnim granama prava kao što je međunarodno privatno

pravo.

* Pojam međunarodnog prava

U formalnom smislu reči, međunarodno pravo predstavlja sistem pravnih pravila koja regulišu pravni

položaj i odnose subjekata međunarodnog prava kao i pravni položaj i odnose drugih jedinki od

međunarodnog interesa.

Formalni pojam međunarodnog javnog prava podrazumeva sledeće elemente:

a) Međunarodno pravo je sistem pravnih pravila. Kvalifikacija međunarodnog prava kao skupa ili

sistema pravnih pravila je svojstvena gotovo svim definicijama međunarodnog javnog prava.

b) Kao sistem pravnih pravila međunarodno javno pravo reguliše pravni položaj i odnose kako subjekata

međunarodnog prava, tako i drugih jedinki od međunarodnog interesa.

Karakteristično je vezivanje pojma međunarodnog prava za subjekte. Jer, pored odnosa između svojih

subjekata, međunarodno pravo reguliše pravni položaj i drugih jedinki koje se ne mogu okvalifikovati

kao subjekti međunarodnog prava.

Pored formalnog pojma postoji i materijalni pojam međunarodnog javnog prava.

Osnovna zamerka formalnoj definiciji međunarodnog prava je da ona ne kazuje gotovo ništa o tome šta

je suština međunarodnog prava. O suštini međunarodnog prava govore materijalne definicije.

Shvaćeno u tom smislu, međunarodno javno pravo predstavlja objektivnu i autonomnu normu ili

imperativ međunarodne zajednice. Kao elementi materijalnog pojma međunarodnog javnog prava

mogu se navesti:

a) Međunarodno pravo je pravo međunarodne zajednice. Osnovni cilj ili funkcija međunarodnog prava

je stvaranje uređenih pravnih odnosa u međunarodnoj zajednici.

Bez obzira na različita shvatanja međunarodne zajednice, nesporno je da ona predstavlja specifičnu

zajednicu različitu od države kao postojbine unutrašnjeg ili nacionalnog prava.

b) Međunarodno pravo je autonomna norma ili imperativ. Kvalifikacija međunarodnog prava kao

Docsity.com

autonomne norme ili imperativa ide za tim da ukaže na posebnu tehniku stvaranja pravnih pravila

međunarodnog prava, s jedne strane, i da odredi odnos subjekata međunarodnog prava prema tom

pravu, s druge strane. Ovakvom kvalifikacijom povlači se suštinska razlika između unutrašnjeg i

međunarodnog prava.

Za razliku od unutrašnjeg prava koje je heteronomne prirode, s obzirom na to da ga stvaraju ovlašćeni

organi države u formi jednostranih pravnih akata (ustava, zakona i podzakonskih akata) i nameću ga

subjektima prava, autonomna priroda međunarodnog prava rezultira iz činjenice da ga stvaraju sami

subjekti međunarodnog prava, daje, u principu, sporazumne, konsenzualne prirode. Takva priroda

međunarodnog prava se ponajviše izražava kroz sistem formalnih izvora. Glavni formalni izvori

međunarodnog javnog prava su ugovor i običaj, pravni akti koji se zasnivaju na saglasnosti volja,

izričitoj ili prećutnoj.

c) Kao konsenzualno pravo, međunarodno pravo nije lišeno elemenata nametanja, budući da elementi

nametanja proizlaze iz same kvalifikacije volje međunarodne zajednice kao osnova obaveznosti

međunarodnog prava. Saglasnost volja je kvalitativno obeležje pretežnog dela međunarodnog javnog

prava, pojavljuje se kao opšte pravilo, dok u izuzetnim slučajevima kada to nalaže opšti ili univerzalni

interes, pravno pravilo međunarodnog prava može biti nametnuto izvesnoj državi ili državama.

Nametanje ili subordinacija ima dva osnovna oblika ispoljavanja:

1. nametanje u procesu stvaranja i važenja pravnih pravila (primer su norme ius cogens-a) i

2. nametanje u postupku primene pravnih pravila (slučaj kada Savet bezbednosti deluje kao organ

Organizacije Ujedinjenih nacija u cilju očuvanja mira i bezbednosti na osnovu glave VII Povelje

Ujedinjenih nacija).

d) Međunarodno pravo je objektivna norma ili imperativ. Kada kažemo da je

jedan od elemenata formalno - pravnog pojma međunarodnog prava i to da je međunarodno pravo

objektivna norma ili imperativ, to znači da je međunarodno pravo

objektivni poredak, poredak koji je iznad volje pojedinačnih država.

Osnov obaveznosti opšteg ili univerzalnog međunarodnog prava je volja celokupne međunarodne

zajednice, a pristanak države uzete pojedinačno, samo je instrumentalni oblik konstituisanja volje

međunarodne zajednice.

Volja međunarodne zajednice je odgovarajući izraz opšteg ili univerzalnog interesa koji se izražava

kroz pristanak pretežne ili preovlađujuće većine država - članica međunarodne zajednice. Dva su

osnovna obeležja pojma „pretežna ili preovlađujuća većina":

- kvantitativni, aritmetički - svodi se na veliku većinu tj. na standard koji se ne izražava u preciznoj

aritmetičkoj formuli već se konstituiše od slučaja do slučaja; i,

- kvalitativni, vrednosni - nije dovoljno da se radi samo o aritmetičkoj većini, već ta većina mora biti

reprezentativna tj. u njoj moraju biti zastupljeni svi glavni politički i pravni sistemi i civilizacije sveta.

Objektivni karakter međunarodnog prava je potvrđen i u jurisprudenciji međunarodnih sudova.

Potvrdu objektivnog karaktera međunarodnog prava nalayimo i u odnosu unutrašnjeg zakonodavca

prema međunarodnom pravu.

Docsity.com

Najpotpunije određenje međunarodnog prava daje mešovita, formalno-materijalna definicija. U skladu

sa ovakvom definicijom, međunarodno javno pravo bi se moglo odrediti kao sistem pravnih pravila u

smislu objektivnih, autonomnih imperativa koji imaju za cilj da regulišu pravni položaj i odnose

subjekata međunarodnog prava kao i pravni položaj i odnose drugih jedinki od međunarodnog interesa.

2. PRAVNA PRIRODA KLASIČNOG MEĐUNARODNOG PRAVA

Klasično međunarodno pravo je tvorevina evropske civilizacije. Ta činjenica je proizvela dve značajne

posledice: prvo, međunarodno pravo su stvarale evropske države i, drugo, primena međunarodnog

prava dugo je bila ograničena na evropski kontinent, na odnose između evropskih država.

Međunarodna zajednica se u tu svrhu restriktivno određivala kao zajednica „država i naroda koji stoje

na visokom stupnju razvijenosti" između kojih vlada zajednica i uzajamnost prava. Članovima

međunarodne zajednice na koje se primenjivalo međunarodno pravo smatrani su „narodi i države koji

su još od prvih vremena primili hrišćanstvo, a to su na prvom "rnestu stare evropske države sa

germanskim i latinskim jezicima kao i države novih svetova koje su se razvile iz kolonija ovih naroda."

Lorimer recimo, razlikuje odgovarajuće koncentrične sfere: civilizovano čovečanstvo, tj. evropsku

međunarodnu zajednicu; varvarsko čovečanstvo (Kina, Indija, Bliski Istok), na kojoj se međunarodno

pravo primenjuje samo u izvesnoj meri i ostalo neevropsko čovečanstvo. Države van kruga tzv.

civilizovanih ili prosvećenih bile su objekt međunarodnog prava. U odnosima evropskih sila sa

vanevropskim nisu primenjivana pravila međunarodnog prava, već tzv. prirodni zakoni i hrišćanski

moral. Iza ove formule krije se pravilo odrešenih ruku tj. nepostojanje bilo kakvih pravnih obaveza

prema tzv. necivilizovanim državama i narodima. Na taj način olakšana je kolonizacija širokih prostora

Azije, Afrike i Amerike od strane evropskih kolonijalnih sila.

Od posebnog interesa za kolonizaciju bio je pojam ničije zemlje. Ovaj pojam je relevantan za sticanje

državne teritorije mirnom okupacijom. Pod „ničijom zemljom" podrazumevala su se i ona područja na

kojima su postojale urođeničke, plemenske i državne organizacije koje nisu bile civilizovane u smislu

evropskih standarda.

Ulazak neke vanevropske države u međunarodnu zajednicu bio je uslovljen sti-canjem svojstva subjekta

„hrišćanskog međunarodnog prava". U tu svrhu primenjivala se konstitutivna teorija priznanja. Da bi se

neka vanevropska država kvalifikovala kao subjekt klasičnog, evropskog prava, bilo je potrebno da,

pored formalnih atributa države (teritorije, stanovništva, suverene vlasti), prihvati osnovna moralna

pravila o odnosima između naroda i poseduje takav stepen civilizacije koji joj omogućuje da se

pridržava pravila međunarodnog prava. Uslov „civilizovanosti" je strogo cenjen o čemu rečito svedoči

primer Turske, koja je, formalno dobila status subjekta međunarodnog prava tek na Pariskom kongresu

1856. godine.

Otuda, možemo reći da je klasično evropsko međunarodno pravo bilo ekskluzivno pravo evropskih sila

koje su kroz to pravo izražavale svoje vitalne političke interese.

Docsity.com

3. ODNOS UNUTRAŠNJEG I MEĐUNARODNOG PRAVA NA TEORIJSKOM NIVOU

Odnos unutrašnjeg (državnog) prava i međunarodnog prava se, po pravilu, posmatra kroz prizmu

monističko-dualističke kontroverze. Odnos unutrašnjeg i međunarodnog prava ćemo posmatrati na dva

osnovna nivoa:

- nivou teorije koji se svodi na kvalifikaciju pravne vrednosti ova dva prava i

- nivou prakse (unutrašnje i međunarodne) koja podrazumeva konkretan odnos pravila unutrašnjeg i

pravila međunarodnog prava u postupku primene.

ODNOS UNUTRAŠNJEG I MEĐUNARODNOG PRAVA NA TEORIJSKOM NIVOU

Ovako shvaćen odnos unutrašnjeg i međunarodnog prava ispoljava se kroz suprotstavljanje dualističke i

monističke teorije. Kao teorijski modeli odnosa unutrašnjeg i međunarodnog prava, monizam i

dualizam nisu norme, stvarne ili pretpostavljene, već teorijsko, apstraktno viđenje odnosa ova dva

prava bez obzira što oba imaju uporište u praksi.

*Dualistička teorija. - Osnovna premisa dualističke teorije je da međunarodno i unutrašnje pravo

koegzistiraju kao dva nezavisna, odvojena objektivna prava, dva samostalna pravna kruga. Ne postoje

stvarne, materijalne veze između ova dva prava, jer je međunarodno pravo - pravo između država, a

unutrašnje (državno) je pravo iznad fizičkih i pravnih lica koja se nalaze na teritoriji države.

Tripel, osnivač dualističke teorije, kaže da unutrašnje pravo nastaje zakonom, a međunarodno pravo

sporazumom. Prema tome, izvor unutrašnjeg prava je volja države, a izvor međunarodnog prava je

volja više država, zajednička volja.

Drugi istorijski zastupnik dualizma, Anciloti objektivni osnov međunarodnog prava ne nalazi u kategoriji

volje, već u metafizički shvaćenom principu pacta sunt servanda kao hipotezi koja se ne može objasniti

i na kojoj se gradi međunarodni poredak.

Unutrašnje i međunarodno pravo ne mogu, po pravilu, doći u stanje konkurencije i sukoba. Mogućnost

sukoba ili konkurencije isključuju dva momenta:

1. različiti društveni odnosi koje ova dva prava regulišu i

2. različiti subjekti, jer se međunarodno pravo obraća državama, a unutrašnje pojedincima.

Ako u incidentnim slučajevima i dođe do sukoba ili konkurencije, nacionalni sud ili drugi državni organ

dužan je da primeni svoje tj. unutrašnje pravo.

Za dualističku teoriju karakteristična je postavka da međunarodno pravo ne obavezuje državu sve dok

se država ne izjasni da prihvata konkretno pravilo međunarodnog prava.

Glavni oslonac dualističke teorije je dogma o suverenitetu države. Kako prime-ćuje profesor Bartoš

„organi vlasti i sudovi u okviru jedne države ne priznaju nikakvu suverenu vlast iznad svog samostalnog,

nacionalnog suvereniteta" pa, otuda, „oni primenjuju samo ona pravila međunarodnog prava za koja im

to bude naređeno putem domaće pravne norme, koja je za njih obaveza".

U svom izvornom značenju dualistička koncepcija izvedena do krajnjih konsekvenci stvara nerešive

Docsity.com

probleme, jedan začaran krug protivrečnosti. Dualistička teorija se zasniva na koordinaciji odnosa

unutrašnjeg i međunarodnog prava, jer je hijerarhija, budući da se ova dva prava vide kao nezavisni

sistemi, isključena.

Dualistička teorija nosi skriveno antihumanističko usmerenje, jer u svojoj konstrukciji fetišizira državu i

zapostavlja pojedinca kao adresata pravnih pravila.

*Monistička teorija. - Polazna premisa monističke teorije je da su unutrašnje i međunarodno pravo

sačinjeni od jedinstvene supstance, da su delovi jednog jedinstvenog pravnog sistema.

Monistička teorija o primatu međunarodnog prava građena je na više ili manje izraženoj opoziciji dogmi

suvereniteta u korist ideje međunarodne zajednice.

Shvatanje o primatu unutrašnjeg prava razrađeno naročito u učenju o međunarodnom pravu kao

spoljašnjem državnom pravu, je kako smo istakli, neka vrsta lažnog, izvitoperenog monizma, jer

monizam pretpostavlja postojanje unutrašnjeg i međunarodnog prava kao nezavisnih, pozitivnih

sistema. Pravo značenje učenja o „spoljašnjem državnom pravu" je negacija međunarodnog prava.

Primat međunarodnog prava valja shvatiti kao funkcionalni izraz sociološke i egzistencijalne nužnosti

da se omogući postojanje država kao nezavisnih i ravnopravnih jedinki, s jedne strane, i uređenih

međunarodnih odnosa, s druge strane. Ako se stvari logički postave, teško je i pretpostaviti da će

međunarodno pravo steći potpuni primat a da se ne ukine princip suvereniteta države. Upravo ta či-

njenica nerešivog sukoba između suvereniteta i apsolutnog primata međunarodnog prava i navodi

pristalice ovog shvatanja da za adresata pravila međunarodnog prava uzmu pojedinca.

*Kompromisne teorije (teorije o koordinaciji). - Pitanje odnosa unutrašnjeg i međunarodnog prava na

teorijskom nivou ne iscrpljuje se monističko-dualističkom kontroverzom. Javila se i treća teorija koja

čitavu monističko-dualističku kontroverzu proglašava za nerealnu i veštačku. Ficmoris ovakvu

kvalifikaciju čitave kontroverze izvodi iz toga što navodno obe koncepcije polaze od nečega što u

stvarnosti ne postoji - zajedničkog polja, skupa odnosa i transakcija u kome oba poretka simultano

važe.

Smatra da međunarodno i unutrašnje pravo kao sistemi ne mogu nikad doći u konflikt. Jedini mogući

konflikt između ova dva sistema je onaj koji se tiče obaveza ili nesposobnosti države da se na

unutrašnjem planu ponaša u skladu sa načinom koji predviđa međunarodno pravo. Funkcija među-

narodnog prava se svodi na utvrđivanje izvesnih stvari koje nisu valjane po međunarodnom pravu i,

ukoliko se država primenjujući svoje unutrašnje pravo ponaša suprotno međunarodnom pravu, prekršiće

svoje međunarodne obaveze.

Kompromisne teorije su izraz uvažavanja nekih praktičnih iskustava u primeni međunarodnopravnih

pravila u nacionalnim pravnim porecima. Imaju za svrhu da ublaže rigidnosti teorijskih konstrukcija i

ublaže logiku vrednosnog suprotstavljanja ove dve grane prava.

U krajnjoj analizi kompromisna teorija se u osnovnim tačkama poklapa sa dualističkom.

4. ODNOS UNUTRAŠNJEG I MEĐUNARODNOG PRAVA U SVETLOSTI PRAKSE (UNUTRAŠNJE I

MEĐUNARODNE)

Docsity.com

*Odnos unutrašnjeg i međunarodnog prava sa stanovišta prakse međunarodnih sudova. Međunarodno

pravo ne uređuje primenu svojih pravila na državnoj teritoriji. Poznaje jedino princip po kome se

država ne može pozivati na svoje unutrašnje pravo da bi opravdala neizvršenje svojih međunarodnih

obaveza. Princip je posebno afirmisan u praksi međunarodnih sudova.

* Primena međunarodnog prava u unutrašnjem pravu. - Primena pravila međunarodnog prava regulisana

je unutrašnjim pravima država. Pravila unutrašnjeg prava regulišu dva pitanja:

1. opšti odnos unutrašnjeg i međunarodnog prava i

2. načine ili tehnike povezivanja unutrašnjeg i međunarodnog prava.

U pogledu opšteg odnosa unutrašnjeg i međunarodnog prava rešenja usvojena u unutrašnjim pravima se

značajno razlikuju.

a) Jedna grupa ustava, inspirisana rešenjem iz anglosaksonskog prava, međunarodno pravo smatra

sastavnim delom unutrašnjeg prava (Velika Britanija, ustavi SAD (1787), Meksika (1917), Austrije

(1929), Nemačke (1949), Paragvaja, Južne Koreje (1962), Kipra (I960), Južne Afrike (1996), Filipina

(1940)). Rešenje je monističko, ali na specifičan način. Izvorno monističko shvatanje, naslonjeno na

ideju univerzalnog prava čovečanstva, podrazumeva da su unutrašnje i međunarodno pravo delovi

jednog jedinstvenog prava, dok konkretno rešenje kvalifikuje međunarodno pravo kao deo unutrašnjeg.

Razlika stvara osnov da se važenje norme međunarodnog prava ceni u duhu unutrašnjeg prava odnosno

u skladu sa njegovim pravilima koja regulišu sukob normi.

Kao opšta karakteristika jedne podgrupe ustava može se navesti odsustvo izričitog pravila o prioritetu u

slučaju sukoba normi unutrašnjeg i međunarodnog prava. Međutim, prioritet se može posredno izvesti

iz drugih odredaba ili iz prakse primene relevantnih ustavnih odredaba.

b) Druga grupa ustava daje prioritet međunarodnom pravu, (Ustav Nemačke (1949), ustavi Holandije,

odnosno Francuske). Od novijih ustava prioritet međunarodnom pravu priznaju i ustavi novostvorenih

država u istočnoj Evropi i na prostoru bivše SFRJ.

Ustavi ne određuju prioritet međunarodnog prava u celini.

Većina ustava prioritet daje međunarodnim ugovorima, ne pominjući običajnopravna pravila. Manji

broj ustava prioritet daje međunarodnim ugovorima i običajima navodeći ih poimenično ili u opštoj

formulaciji „opšta pravila međunarodnog javnog prava".

Prioritet međunarodnog prava se nadalje odnosi na zakone, a ne i na ustav kao najviši pravni akt države

(Francuska, Meksiko, Nemačka, Kipar, Špani-ja i Južna Afrika).

c) Neki ustavi, istina malobrojni, daju apsolutni primat unutrašnjem pravu (Ustav Uzbekistana, Ustav

Turkmenistana i Ustav Belorusije).

d) Retki su ustavi koji se opredeljuju za dualističku koncepciju. Tako Ustav Italije (1974) utvrđuje:

„Pravni poredak Italije usklađuje se sa opštepriznatim propisima međunarodnog prava". *Tehnika

povezivanja unutrašnjeg i međunarodnog prava. - S obzirom da ne postoji apriorno i perfektno

jedinstvo unutrašnjeg i međunarodnog prava, neophodne su izvesne pravne radnje da bi se ova dva

prava povezala.

Docsity.com

U osnovi, postoje dve tehnike povezivanja unutrašnjeg i međunarodnog prava u praksi država:

transformacija i adopcija.

Tehnika transformacije podrazumeva uklapanje ili inkorporaciju pravila međunarodnog prava u

unutrašnji pravni poredak odgovarajućom pravnom procedurom (zakonodavnim aktom, promulgacijom

ugovora i si.) кojom se pravilo me đunarodnog prava transformiše u unutrašnje pravno pravilo.

Adopcija se sastoji u priznavanju pravne snage pravilima međunarodnog prava u unutrašnjem pravu

normom unutrašnjeg prava, ustavnom ili zakonskom, ili sudskom odlukom, bez promene adresata i

sadržine pravila. Kao tehnika povezivanja unutrašnjeg i međunarodnog prava izražava u osnovi

monistički pristup odnosu ova dva prava.

Ustavi se opredeljuju za adopciju kao relevantnu tehniku povezivanja unutrašnjeg i međunarodnog

prava.

Dva su osnovna modaliteta adopcije. Jedan ne povlači opštu razliku u pravnoj snazi između unutrašnjeg

i međunarodnog prava - mogao bi se nazvati tradicionalnim – i drugi koji opredeljuje odnos između

unutrašnjeg prava na jednoj strani i ugovora i običaja, na drugoj, u slučaju njihove nesaglasnosti.

Transformacija, međutim, nalazi svoje mesto, istina skromno, u pravnim porecima koji počivaju na

adopciji kao osnovnoj tehnici.

* Osvrt na unutrašnje pravo država. Praksa država u pogledu odnosa unutrašnjeg i međunarodnog prava

dominantno je monistička. Elementi dualističke koncepcije primetni su, međutim, u odnosu prema

pojedinim pravilima međunarodnog prava, poput pravila koja se obično nazivaju pravilima

međunarodnog krivičnog prava.

Može se zapaziti da i države koje daju opšti primat međunarodnom pravu ili međunarodno pravo

kvalifikuju kao sastavni deo unutrašnjeg prava, u praksi iznalaze pravne tehnike koje otklanjaju primat

međunarodnog prava u konkretnim slučajevima.

5. MEĐUNARODNI UGOVORI

Konvencija o ugovornom pravu od 1969. godine, u članu 1.(2) definiše međunarodni ugovor kao

„sporazum zaključen pisano između država i koji je regulisan međunarodnim pravom, bilo da je sadržan

u jednom ili u dva ili u više instrumenata međusobno povezanih, bez obzira na njegov poseban naziv."

Ovu definiciju sledi i Konvencija o pravu ugovora između država i međunarodnih organizacija ili

međunarodnih organizacija od 1986. godine, koja pod ugovorom podrazumeva međunarodni sporazum

zaključen pisano, između jedne ili više država ili međunarodnih organizacija ili međunarodnih

organizacija bilo da je taj sporazum sadržan u jednom instrumentu ili u dva ili više instrumenata

međusobno povezanih i bez obzira na njegov poseban naziv.

Termin „ugovor" je genusni termin koji obuhvata čitav niz posebnih naziva ko~-ji, mada sa značajnijim

varijacijama, upućuju na sadržinu ugovora. Najčešći nazivi su konvencija, ustav, pakt, kompromis,

kartel, deklaracija, sporazum i sl.

U teoriji se navode brojne podele međunarodnih ugovora. Kao najvažnije mogu se navesti:

Docsity.com

- podele izvedene na formalnom kriterijumu (broj ugovornih strana i mogućnost naknadnog

obavezivanja) i

- podela zasnovana na materijalnom kriterijumu (pravna funkcija ili suština ugovora).

Prema broju ugovornih strana ugovori se dele na dve osnovne grupe:

- dvostrani (bilateralni) i

- višestrani (multilateralni ugovori).

Potonji se, pak, mogu podeliti na obične višestrane (sa manjim, ograničenim brojem ugovornica) i

sveopšte višestrane koji obuhvataju većinu država članica međunarodne zajednice.

Podela na otvorene i zatvorene ugovore izvedena je prema kriterijumu mogućnosti pristupanja ugovoru

država koje nisu učestvovale u njegovom zaključenju. U pozitivnom međunarodnom pravu utemeljenom

na principu suverene jednakosti država, podela na otvorene i zatvorene ugovore je pravnotehničke

prirode. Sveopšti višestrani ugovori su, po pravilu, otvoreni ugovori.

Posebno je relevantna podela ugovora prema pravnoj funkciji na:

- ugovore - pogodbe (kontraktuelne) i

- ugovore - zakone (legislativne).

Pod ugovorima-pogodbama podrazumevaju se ugovori koji sadrže pravila dizajnirana za konkretan

slučaj, dok su pravila legislativnih ugovora opšte ili apstraktne prirode primenjiva na veći broj

slučajeva iste vrste. Svaki ugovor je kombinacija legislativnih i kontraktuelnih odredaba, a

odgovarajuća priroda ugovora određuje se na osnovu legislativne ili kontraktuelne prirode pretežnog

dela odredaba koje izražavaju predmet i cilj ugovora.

Ugovori-pogodbe su pravni poslovi, oblici pravne komunikacije subjekata međunarodnog prava, dok su

legislativni ugovori - legislativni akti u međunarodnom pravu. Motivi i ciljevi ugovornica kod ugovora-

pogodbi su različiti, pa i suprotstavljeni, dok ugovore zakone odlikuju, po pravilu, identični motivi i

zajednički cilj.

Stoga, može se reći da su ugovori pogodbe izvori prava i obaveza za ugovorne strane, a ugovori-zakoni

izvori međunarodnog prava. "Sve ima svoje, i vatra i led, u kap se spoje, i cemer i med... Sve ima svoje, vrlina i greh, tuge postoje da bi prizvale smeh..."

Ribica

Aktivni forumas

Postovi: 261

Pridružio se: 14 Mar 2009 16:56

Cash on hand: 99.00

[Donate]

Has thanked: 0 time

Have thanks: 0 time

Docsity.com

• •

Re: MJP - skripta (110 pitanja)

od Ribica » 08 Mar 2011 16:25

6. OBIČAJNA PRAVNA PRAVILA

* Pojam. - Po široko prihvaćenoj definiciji sadržanoj u članu 38.(b) Statuta Međunarodnog suda pravde,

običaj predstavlja „dokaz opšte prakse prihvaćene kao pravo".

Od običajnog pravnog pravila treba razlikovati proste (puke običaje) koji u širem smislu obuhvataju i

pravila međunarodne kurtoazije. Prosti običaji predstavljaju ustaljenu praksu ponašanja koju ne prati

svest o obaveznosti - odstupajući od prostih običaja država ne krši međunarodno pravo mada rizikuje

da druga strana preduzme dozvoljene protivmere u obliku retorzija.

* Osnov obaveznosti običajnopravnog pravila. - Pitanje osnova obaveznosti običaja je jedno od izuzetno

delikatnih pitanja koje rađa brojne kontraverze u teoriji.

Po jednom shvatanju običaj predstavlja prećutno izraženu saglasnost država da određeno ponašanje

prihvate kao pravno relevantno.

Drugo shvatanje se naslanja na prirodnopravni rezon. Elemente ovakvog shvatanja nalazimo i u

formulaciji člana 38.(b) Statuta Međunarodnog suda pravde koji običaj određuje kao dokaz opšte

prakse prihvaćene kao pravo, mada, i teorijski i sa stanovišta prakse Suda, opšta praksa i svest o

obaveznosti su pre dokaz postojanja običaja.

Ako se držimo premise da opšte međunarodno pravo derivira iz volje međunarodne zajednice u celini,

izvesno je da i običajno pravo, kao njegov integralni deo, ima koren u istoj volji. Jednako kao i sveopšti

višestrani ugovor. Volju međunarodne zajednice u celini konstituiše volja pretežne, reprezentativne

većine članica zajednice.

Osnov obaveznosti običajnih pravila je u volji međunarodne zajednice. Običaj je samo instrumentalni

oblik izražavanja te volje primeren decentralizovanoj strukturi međunarodne zajednice.

Budući da volja međunarodne zajednice predstavlja volju pretežne ili velike većine država, nije

potrebno u konkretnom slučaju dokazivati da je pojedinačna država prećutno prihvatila određeno

običajno pravilo.

Volja međunarodne zajednice kao celine se kod običajnih pravila formira pre-ćutnim pristankom

reprezentativne većine država.

Prećutni pristanak, ili kako se posebno u jurisprudenciji Međunarodnog suda pravde naziva -

podrazumevajući pristanak ne može se poistovetiti sa prostim ćutanjem. Ovaj oblik pristanka

podrazumeva sticaj par relevantnih elemenata koji za posledicu imaju prihvatanje ili priznanje

određene radnje ili ponašanja kao elementa običajnog pravila ili prihvatanje samog običajnog pravila.

Docsity.com

Elementi podrazumevajućeg pristanka su:

1. da subjekt međunarodnog prava ima predstavu o relevantnoj pravnoj činjenici;

2. da povodom njenog nastanka ili isticanja od strane drugog subjekta, nije

reagovao na odgovarajući način, po pravilu, protestom ili na drugi način izrazio

protivljenje;

3. da je odsustvo reakcije izraz pravne namere subjekta tj. da se ne može pripisati, recimo, zabludi ili

prisili;

4. da subjekt ima interes, posredan ili neposredan, u odnosu na relevantnu činjenicu.

* Elementi običajnopravnog pravila. - Običajno pravno pravilo, dakle, podrazumeva organsko jedinstvo

dva elementa: prakse u smislu corpusa i svest o obaveznosti u smislu animusa.

a bi praksa predstavljala konstitutivni elemenat običajno pravnog pravila potrebno je da ispunjava

određene uslove. Ti uslovi se sa stanovišta njihove prirode mogu podeliti na kvantitativne i kvalitativne

uslove.

Kvantitativni uslovi se tiču trajanja i opštosti prakse. Razlika u pogledu dužine roka potrebnog za

formiranje prakse kao elementa običajnog pravila navela je deo teorije na podelu običaja na

tradicionalne i „instant" ili momentalne običaje.

Tradicionalni običaji bi bili oni koji nastaju u relativno dugom vremenskom periodu, dok bi momentalni

ili „instant" običaji bili običaji koji nastaju u relativno kratkom periodu sa osloncem na rezolucije

donete u okviru međunarodnih organizacija posebno u Organizaciji ujedinjenih nacija.

Što se tiče opštosti prakse oduvek je važio zahtev da običajno pravilo ima biti prihvaćeno od većine

država. Nema nikakvog pravnog osnova za povlačenje razlike u pogledu specifične težine ponašanja

država, mada faktički uticaj država u stvaranju običaja varira zavisno od interesa države u konkretnoj

stvari i njene opšte pozicije u međunarodnoj zajednici.

Koji je broj država u stanju da svojim ponašanjem konstituiše opštu praksu stvar je svakog konkretnog

slučaja. Mogu se istaći dva elementa inherentna pojmu opšte prakse: prvi, da praksa mora proizlaziti iz

ponašanja aritmetičke većine država, a drugi da se radi o reprezentativnoj većini, dakle, većini u kojoj

su zastupljeni svi glavni pravni sistemi i civilizacije savremenog sveta. Kvalitativni uslovi koje praksa

treba da ispunjava tiču se konzistentnosti i ponavljanja određenog ponašanja. Osnovno pravilo u vezi sa

ponavljanjem određenog ponašanja dato je u slučaju prava azila od strane Međunarodnog suda pravde

1950. godine. Sud je u svojoj presudi, između ostalog, ukazao da običajno pravilo mora biti ,,u

saglasnosti sa konstantnom i uniformnom praksom preduzimanom od strane država u pitanju".

Drugi element običaja je opinio juris ili animus. Ovaj elemenat običaja naziva se još subjektivnim,

kvalitativnim ili formalnim elementom običaja.

Neodređenost običaja odnosi se jednako i na njegov subjektivni elemenat. Međunarodna praksa naginje

tumačenju da u dokazivanju običajnog pravnog pravila nije potrebno ulaziti u ispitivanje subjektivnih

motiva država koje su formirale odgovarajuću praksu već se, sa osloncem na pretpostavku da su države

svesna i razumna bića, tumači da spoljašnje ponašanje, bilo akt ili propuštanje, sadrži u sebi i opinio

juris.

Docsity.com

*Podela običaja. Izraz „običajno pravo" ima generičko značenje u smislu da

se njime podrazumevaju, kako univerzalni ili opšti tako i regionalni i lokalni običaji.

Univerzalni običaji su, po definiciji, običaji koji vezuju sve subjekte međunarodnog prava, drugim

recima, pravna pravila koja proizlaze iz volje međunarodne zajednice kao celine.

Regionalni običaji su običaji koji važe u određenim delovima međunarodne zajednice (tzv. regionima).

U teoriji međunarodnog prava se dugo vremena osporavalo postojanje lokalnih običaja, tj. običaja koji

vezuju dve ili više država koje ne čine odgovarajuću regiju.

*Prigovor ili protest. Država koja se ne slaže sa formiranjem običajno pravnog pravila kojima se

zamenjuje postojeće pravno pravilo stavlja formalni protest.

Dejstvo formalnog protesta je u tome da novo običajno pravilo ukoliko i kada bude

formulisano ne vezuje državu koja je stavila protest. Država koja se uporno i konzistentno protivi

nastanku običaja naziva se „istrajni prigovarač".

7. OPŠTA PRAVNA NAČELA PRIZNATA OD STRANE PROSVEĆENIH NARODA

Opšta pravna načela priznata od strane prosvećenih naroda predstavljaju najkontroverzniji formalni

izvor međunarodnog javnog prava.

Shvatanja izražena u doktrini međunarodnog prava o pojmu opštih pravnih načela priznatih od strane

prosvećenih naroda mogu se svrstati u dve grupe.

1. Jednu grupu shvatanja odlikuje široko, ekstenzivno određenje opštih pravnih načela kao načela

imanentnih samoj ideji prava ili svekolikom pravu. Tako bi, po ovom shvatanju, u opšta pravna načela

priznata od strane prosvećenih naroda u smislu člana 38.(c) Statuta Međunarodnog suda pravde ulazila

kako načela iz unutrašnjeg prava tako i ona iz međunarodnog prava, te transnacionalnog i

supranacionalnog prava.

2. Po drugoj grupi shvatanja, radi se o načelima prihvaćenim na unutrašnjem pravnom terenu ili,

preciznije kazano, načelima koja se osobenom pravnotehničkom operacijom Suda izvode iz unutrašnjih

pravnih poredaka u slučaju potrebe.

Praksa Međunarodnog suda pravde potvrđuje da se pod opštim pravnim načelima u smislu člana 38.(c)

Statuta podrazumevaju načela „koja se oslobađaju iz konzistentnih rešenja različitih sistema

unutrašnjeg prava u odnosu na konkretan problem." Ovakvo shvatanje je u skladu sa razlogom unošenja

opštih pravnih načela prosvećenih naroda u sistem izvora člana 38. - a to je da se isključi, ili, bar,

minimizira, mogućnost da se Sud u konkretnoj stvari oglasi nenadležnim zbog nepostojanja ugovornih ili

običajnih pravila koja bi se odnosila na predmet spora.

Jednako je tačno, međutim, da se Međunarodni sud pravde u svojim presudama ili savetodavnim

mišljenjima sa krajnjim oprezom poziva na opšta pravna načela u smislu člana 38.(c) Statuta. Čak i

kada se na njih oslanja, nije redak slučaj da li upućuje na običajno pravo ili jednostavno koristi izraz

„opšta pravna načela" ne precizirajući da li ima u vidu načela međunarodnog ili unutrašnjeg prava.

Ovakva praksa Suda proizlazi ne samo iz neodređenosti ovog formalnog izvora, već i njegove bitno

Docsity.com

smanjene operativne uloge u sistemu pozitivnog međunarodnog prava.

Danas su pravne praznine u međunarodnom pravu, uglavnom, popunjene kodifikacijama. I u

slučajevima kada se pojave, one, u uslovima relativno zaokruženog sistema, mogu biti popunjene i bez

pribegavanja opštim načelima u smislu člana 38.(c) Statuta, recimo, analogijom sa slučajevima

regulisanim pravom ili ekstenzivnim tumačenjem postojećih pravila. Izvesna načela za koja se moglo

reći da su izvorno predstavljala opšta pravna načela u smislu člana 38.(c) Statuta su protekom vremena

izgubila to svojstvo i sukcesivnim odlukama međunarodnih sudova ili progresivnim razvojem

međunarodnog prava postala pravila međunarodnog prava.

Termini koji se koriste u odnosu na ovaj formalni izvor samo su spoljni izraz kontraverzi koje prate

opšta pravna načela u smislu člana 38.(c) Statuta. U današnjem međunarodnom pravu izraz ima

značenje „opštih pravnih načela priznatih od strane nezavisnih država" ili „opštih pravnih načela

priznatih u unutrašnjem pravu nezavisnih država". Razlike u shvatanjima o pojmu opštih pravnih načela

prosvećenih naroda, udružene sa neujednačenom terminologijom Suda, dovele su do simultane

upotrebe drugih izraza poput „opšti pravni principi koji proizlaze iz specifične prirode međunarodne

zajednice", „principi svojstveni ideji prava i svim pravnim sistemima", „principi pravde zasnovani na

samoj prirodi čoveka kao racionalnog i socijalnog lica" i sl.

Drugi krug kontraverze vezuje se za njihovu pravnu prirodu. Pravna priroda ovih načela je predmet

večitog sukoba prirodno-pravne škole i škole pozitivizma u međunarodnom pravu. Prirodno pravna škola

smatra da uvođenje opštih pravnih načela u sistem formalnih izvora predstavlja negaciju pozitivizma u

pravu. Po shvatanju pozitivista opšta pravna načela prosvećenih naroda deriviraju iz volje država. U

tom pogledu ne postoji suštinska razlika između njih na jednoj strani, i ugovora i običaja, na drugoj

strani. Razlika postoji samo u načinu izražavanja volje država. Dok se kod ugovora i običaja volja

države izražava neposredno, kod opštih pravnih načela ona se izražava posrednim putem kroz norme

unutrašnjeg prava.

Vladajuća koncepcija opštih pravnih načela prosvećenih naroda je obojena pozitivistički. Po tom

shvatanju opšta pravna načela prosvećenih naroda deriviraju iz unutrašnjeg pravnog poretka. Ova

načela nisu kodifikovana tako da nisu zapisana ni u jednom međunarodnom pravnom aktu, već do njih

Sud dolazi posredno, osobenom pravnotehničkom operacijom. Ona se sastoji u primeni komparativnog,

uporedno-pravnog metoda pomoću koga sud ili drugi organ koji želi da ustanovi opšte načelo

prosvećenih naroda, ispituje norme unutrašnjeg prava o konkretnom predmetu.

Opšta pravna načela prosvećenih naroda nisu izvorno međunarodna pravna pravila, već da

međunarodnopravno svojstvo stiču pravnotehničkom operacijom suda ili drugog organa koji u

odgovarajućem postupku primenjuje međunarodno pravo.

Što se pravne snage opštih pravnih načela prosvećenih naroda tiče, mišljenja su, takode, podeljena. Za

prirodnopravno orijentisanu teoriju međunarodnog prava, opšta pravna načela poseduju najjaču pravnu

snagu.

U pozitivističkom poimanju opšta pravna načela priznata od strane prosvećenih naroda su supsidijerni

glavni izvor međunarodnog prava. Zbog toga ona ne samo da ne mogu biti po pravnoj snazi jednaka ili

Docsity.com

jača od ugovora ili običaja, već ne mogu ni biti izvor normi ius cogens u međunarodnom pravu.

8. JEDNOSTRANI PRAVNI AKTI DRŽAVE

Pod jednostranim pravnim aktima države podrazumevaju se raznovrsni akti koje donose nadležni organi

države (ili više država deluju kao celina, in corpore) sa namerom da se proizvedu određene

međunarodnopravne posledice nezavisno od odgovora adresata akta.

Da bi proizveli međunarodnopravna dejstva jednostrani akti treba da ispune određene uslove. U

suprotnom, njihovo dejstvo ostaje u sferi faktičkog.

Poput dvostranih i višestranih pravnih akata, jednostrani akti moraju ispunjavati opšte uslove za

punovažnost akata u međunarodnom pravu:

1. da su doneti od strane nadležnog organa;

2. da izražavaju stvarnu volju države tj. da nisu doneti u zabludi, prevarom

druge strane ili pod prinudom;

3. da imaju pravno dopušten predmet;

Jednostrani pravni akt podleže ništavosti poput međunarodnih ugovora.

Osnov obaveznosti jednostranih akata leži u nameri države koja akt donosi. Irelevantno je da li je

jednostrani akt upućen jednom (ili više) adresatu ili međunarodnoj zajednici kao celini. Razlika leži

samo u domašaju obaveze – ukoliko je upućena drugoj državi radi se o dejstvu inter partes, a ako je

upućena međunarodnoj zajednici deluje erga omnes.

Međunarodno pravo ne postavlja bilo kakve posebne uslove u pogledu forme jednostranih akata.

Budući izraz volje jedne države, jednostrani akti u načelu mogu biti i opozvani voljom jedne države.

Interesi pravne sigurnosti mogu nalagati da se pravno dejstvo opozivanja jednostranog akta veže za

protek određenog roka. Pravno dejstvo opoziva jednostranog akta može biti vezano i za neke druge

uslove.

Međunarodno pravo ne poznaje pravila na osnovu kojih bi se izvršila precizna, egzaktna klasifikacija

jednostranih akata država.

Klasifikacija jednostranih pravnih akata država na formalnoj osnovi je teško izvodljiva, budući da je

pitanje forme irelevantno kod ovih akata. Opšta klasifikacija jednostranih pravnih akata država je pre

izvodljiva na osnovu materijalno-pravnog kriterijuma tj. na osnovu pravnog dejstva konkretnog akta.

Može se povući razlika između dve osnovne grupe jednostranih pravnih akata.

U prvu grupu ulaze jednostrani pravni akti država koji nemaju pravnu vrednost per se, nemaju

nezavisno pravno značenje u sistemu formalnih izvora međunarodnog prava, već ga ispoljavaju kroz

ugovorni i običajni postupak nastanka pravnih pravila (akti ratifikacije ili akcesije, rezerve uz ugovore,

deklaracija kojom država prihvata obaveznu nadležnost Međunarodnog suda pravde na osnovu člana 36.

Statuta Suda, otkaz ugovora i sl.).

Drugu grupu jednostranih pravnih akata čine akti koji poseduju nezavisan pravni značaj i ispoljavaju se

tako što konstituišu, menjaju ili ukidaju izvestan međunarodnopravni odnos države koja ih izdaje ili

Docsity.com

pokušavaju da ustanove novu pravnu situaciju. Ovi jednostrani akti mogu se razvrstati u podgrupe.

- Jednu podgrupu čine jednostrani akti putem kojih država realizuje opšte, generalno ovlašćenje

sadržano u normi međunarodnog prava. Na ovaj način država koja izdaje jednostrani akt stiče neko

subjektivno pravo. Da bi se, međutim, druge države upoznale sa sadržinom takvog akta, uputno je

uputiti odgovarajuće akte čiji je adresat međunarodna zajednica u celini.

- Drugu podgrupu čine jednostrani akti putem kojih država preuzima međunarodnu obavezu. Da bi

imale pravne posledice, nema potrebe da izjave budu adresovane na posebne države, niti je potrebno

prihvatanje bilo koje države.

Obavezivanje država u formi jednostranog akta je supsidijerne prirode.

Jednostrani akt kojim država prihvata relevantnu obavezu deluje nezavisno od prihvatanja druge

strane. Zainteresovana država može jednostrano primiti k znanju jednostrani akt druge države i sa

osloncem na princip acta sunt servanda zahtevati da tako stvorena obaveza bude poštovana".

- Treću podgrupu čine jednostrani akti kojima se država usaglašava sa određenom faktičkom ili

pravnom situacijom. Ova vrsta jednostranih akata svodi se na priznanje faktičkih ili pravnih situacija

(priznanje država, vlada ili ustaničkih pokreta).

Prema tome, jednostrani akti nisu per se formalni izvor međunarodnog prava. Oni su pre oblik pomoću

kojeg se aktivira primena međunarodnog prava, ili element prakse u konstituisanju nove norme

međunarodnog prava putem običaja ili sastojak ugovornog postupka.

Jednostrani akti se donose u individualnom interesu države. Postoje, međutim, i akti koji objektivno

štite grupni i širi interes.

9. AKTI MEĐUNARODNIH ORGANIZACIJA

Postojanje velikog broja međunarodnih organizacija dovodi do prave poplave jednostranih akata ovih

organizacija. Delikatan je problem njihove kvalifikacije ne samo zbog toga što se međunarodne

organizacije između sebe uveliko razlikuju, kako po obimu ovlašćenja, tako i po načinu rada, već i zbog

nepostojanja jedinstvene nomenklature akata koje donose međunarodne organizacije.

Širok je krug termina kojima se označavaju akti međunarodnih organizacija: rezolucije, preporuke,

odluke, pravilnici, direktive, mišljenja, finalni akti, standardi, norme, praksa i tako dalje. U praksi,

posebno, Organizacije UN uobičajen je naziv „rezolucija".

Jednostrane akte međunarodna organizacija donosi na osnovu svojih ustavnih akata. U konkretnoj

stvari ustavni akti nisu od prevelike koristi.

Međunarodne organizacije (sa izuzetkom nadnacionalnih organizacija) nisu ovlašćene da donose

opšteobavezna pravila ponašanja za svoje članice. One su najvećim slučajem medijum u kome države

stvaraju pravila ponašanja na bazi saglasnosti u skladu sa zahtevima koje postavlja unutrašnje pravo.

Jednostrani akti međunarodnih organizacija mogu se podeliti u dve grupe:

prvu grupu čine akti vezani za unutrašnje funkcionisanje organizacije,

drugu grupu akti koji se neposredno odnose na države članice.

Docsity.com

Jednostrani akti koji se tiču unutrašnjeg života organizacije poseduju, po pravilu, obavezujuću snagu.

Obaveznu snagu imaju i opšti akti koji su doneti u cilju normalnog funkcionisanja organizacije, exempli

causa, pravilnici o radu organa organizacije.

U odnosu države članice jednostrani akti organizacije, po pravilu, nemaju obavezujuću snagu (izuzetak

su akti nadnacionalnih organizacija koje su, međutim, prava retkost u današnjoj međunarodnoj

zajednici). Po svome značenju, one su najpre poziv državama članicama da postupe u skladu sa

preporukom, poziv koji poseduje političku i moralnu snagu.

Postoje, međutim, rezolucije, koje su, po svojoj prirodi, odluke. Generalna skupština o važnim

pitanjima donosi „odluke" koje poseduju obaveznu snagu. Kao takve ne mogu biti menjane ni

presudama Međunarodnog suda pravde. Obaveznu snagu poseduju, takođe, i rezolucije Saveta

bezbednosti donete u vezi sa očuvanjem međunarodnog mira i bezbednosti.

Specifične su prirode rezolucije Generalne skupštine koje u sebi sadrže deklaraciju pravila ili principa

međunarodnog prava. Iako kao rezolucije nemaju obavezujuću snagu, pravila sadržana u njima

obavezuju države. Osnov obaveznosti u tom slučaju nije rezolucija kao samostalni pravni akt već kao

interpretativni akt, akt kojim se tumače principi ili pravila pozitivnog međunarodnog prava, običajnog

ili ugovornog karaktera.

Iz relevantnih činjenica teško je, izvući zaključak da su jednostrani akti međunarodnih organizacija

formalni izvori međunarodnog prava stricto sensu poput ugovora, običaja ili opštih pravnih načela

prosvećenih naroda. Takvoj kvalifikaciji opire se nekoliko razloga. Jedan razlog je opšte prirode i tiče

se prirode međunarodne organizacije. Kao derivativni subjekti one imaju ograničenu sposobnost

samostalnog nastupanja u međunarodnim odnosima i samim tim njihova pravno kreirajuća sposobnost

je suštinski ograničena. Pored toga, postoji i nekoliko posebnih razloga koji se vezuju za prirodu ovih

akata. Najveći broj ovih akata nema obavezujuću snagu za države članice per se. Da bi postali

obavezno pravo za članice, oni moraju biti prihvaćeni od država u odgovarajućoj ustavnoj proceduri.

Jednostrani akti koji su obavezni za organe i organizacije su, po svojoj prirodi, funkcionalni akti koji

nemaju bitnog odraza na sistem međunarodnog prava. Najprihvatljivijie je određenje po kome su

jednostrani akti formalni izvori unutrašnjeg poretka međunarodnih organizacija ili organizacionog,

institucionalnog prava međunarodnih organizacija.

10. MEKO PRAVO („SOFT LAW)

U delu novije teorije svojstvo formalnog izvora priznaje se i tzv. mekom pravu. Ovaj izraz bi trebalo da

označi široku grupu instrumenata koji se nalaze u nekoj vrsti sive zone između prava i neprava.

Ne postoji potpuna saglasnost o instrumentima koji bi činili tzv. meko pravo. U njega se svrstavaju:

1. rezolucije Generalne skupštine UN;

2. dobrovoljni kodeksi i rukovodna načela koje međunarodne organizacije donose u oblasti ekonomskih

i socijalnih odnosa, poput Kodeksa UN o restriktivnoj poslovnoj praksi (1981) ili Rukovodnih načela

Svetske banke o tretmanu stranih direktnih investicija (1992). Smatra se da instrumenti poput ovih

Docsity.com

nemaju obavezujuću snagu;

3. opšteprihvaćeni međunarodni standardi koji su svoju primenu našli posebno u Konvenciji o pravu

mora (1982) i pravu zaštite čovekove okoline;

4. zajednički akti vlada i političke deklaracije, od kojih se kao tipični navode: Završni akt Helsinške

konferencije (1975), Bonska Deklaracija o međunarodnom terorizmu (1978) i Rio Deklaracija o zaštiti

čovekove okoline i razvoju (1992);

5. norme, bilo ugovorne ili običajne, u fazi nastajanja, pre nego što steknu svojstvo obaveznosti.

Smatra se da ova pravila, iako nisu pravno obavezujuća, mogu imati izvestan uticaj u sudskim i

arbitražnim postupcima kao argument u tumačenju postojećeg, pozitivnog prava.

Izraz „meko pravo" je konfuzan i neodređen. Sugeriše da postoji pravo koje ne utvrđuje prava i obaveze

subjekata u strogom smislu reči, štaviše, da nema obaveznu snagu. Ako se radi o neobaveznim

pravilima, nejasno je zašto se ona nazivaju pravom, a ne, recimo, političkim ili moralnim obavezama.

Dobar deo sastojaka mekog prava je teorijski ispravnije odrediti kao skup vrednosti, iz koga se,

zakonodavnom tehnikom međunarodnog prava, mogu stvarati i stvaraju pravna pravila. Od navedenih

sastojaka „mekog prava" svojstvo pravne prirode u strogom smislu može se pripisati jedino

opšteprihvaćenim međunarodnim standardima.

Nepravni sastojci „mekog prava" koriste se tako što se, kombinacijom političkog, ekonomskog a,

ponekad, i vojnog pritiska, pretaču u obavezujuća pravila, bilo po međunarodnom ili unutrašnjem

pravu, za manje i slabije države, dok ih države sa većim kapacitetom moći tretiraju kao političke

obaveze. Tako se jedna obaveza pojavljuje i kao pravna i kao politička ili moralna, dakle pravno

neobavezujuća, zavisno od država u pitanju. "Sve ima svoje, i vatra i led, u kap se spoje, i cemer i med... Sve ima svoje, vrlina i greh, tuge postoje da bi prizvale smeh..."

Ribica

Aktivni forumas

Postovi: 261

Pridružio se: 14 Mar 2009 16:56

Cash on hand: 99.00

[Donate]

Has thanked: 0 time

Have thanks: 0 time

• •

Docsity.com

Re: MJP - skripta (110 pitanja)

od Ribica » 08 Mar 2011 16:26

11. POJAM SUBJEKTIVITETA U MEĐUNARODNOM JAVNOM PRAVU

Izrazi „subjekt međunarodnog prava" ili „međunarodna pravna ličnost" su teorijski izrazi koji daju

povoda različitim tumačenjima, jer norme međunarodnog prava ne definišu pojam međunarodnog

subjekta. Oslonac pri određivanju pojma subjektiviteta u međunarodnom pravu valja tražiti:

a) u elementima opšteg pojma pravnog subjektiviteta elaboriranog u unutrašnjem pravu;

b) osobenoj prirodi međunarodnog javnog prava.

Okvirno određenje subjekta međunarodnog javnog prava, dao je Međunarodni sud pravde u

savetodavnom mišljenju koje se ticalo naknade štete pretrpljene u službi Ujedinjenih nacija (1949).

Sud je našao da je subjekt međunarodnog prava „entitet sposoban da pribavi međunarodna prava i

obaveze".

Pojam međunarodnopravnog subjektiviteta čini nekoliko kumulativnih konstitutivnih elemenata:

a) subjekt međunarodnog prava je titular, nosilac prava i obaveza utvrđenih normama međunarodnog

javnog prava.

Subjekt međunarodnog prava je neposredni adresat konkretne međunarodne norme u smislu da se

nalazi u neposrednoj, direktnoj vezi sa međunarodnim pravnim poretkom. Svojstvo titulara prava, stiče

voljom međunarodnog zakonodavca bez bilo kakve pravne radnje ili posredovanja drugog subjekta.

Jednako rezonovanje važi po analogiji i za obaveze koje međunarodno pravo nameće svojim

subjektima. U međusobnim odnosima subjekata, pravo jednog subjekta je obaveza za drugog i obrnuto.

b) „Odgovornost je nužna dopuna prava. Sva prava međunarodnog karaktera

uključuju međunarodnu odgovornost". Pravila o odgovornosti su, za razliku od

primarnih pravila koja utvrđuju prava i obaveze, sekundarne prirode. Subjekti međunarodnog prava su,

otuda, odgovorni za kršenje svojih međunarodnopravnih obaveza na osnovu međunarodnog prava.

Odgovornost subjekta međunarodnog prava je opšti pravni princip međunarodnog prava.

c) subjekt medjunarodnog prava poseduje sposobnost da, u sudskom ili drugom

postupku relevantnom po međunarodnom pravu, ostvari pravo koje mu je priznato.

Ova sposobnost omogućuje subjektu međunarodnog prava da neposredno i efektivno deluje na polju

međunarodnog prava, da pokrene međunarodni pravni poredak u cilju zaštite svog prava.

Međunarodna zajednica predstavlja svojevrsnu kombinaciju elemenata pravne i političke zajednice.

Ova činjenica se odražava i na sadržinu sposobnosti subjekta da ostvari svoje pravo.

U zajednici u kojoj je individualna upotreba sile ne samo dozvoljena u izuzetnim okolnostima, već

može predstavljati i način obezbeđenja prava (recimo, osnovnog prava na suverenitet ili samu

egzistenciju), sposobnost upotrebe sile, takođe je sastojak relevantnog elementa subjektiviteta.

d) U heteronomnom pravu, pravu u kome dominira princip subordinacije kakvo je unutrašnje pravo,

pravnostvarajuća sposobnost je irelevantna za određivanje subjektiviteta. Stvari, međutim, stoje

drugačije u međunarodnom pravu koje, kao autonomno pravo, stvaraju sami subjekti. I

Docsity.com

pravnostvarajuću sposobnost, shvaćenu kao moć da se sopstvenom voljom doprinosi, bilo u pozitivnom

ili negativnom smislu, stvaranju međunarodnog prava, valja uključiti u corpus elemenata koji čine biće

pojma subjektiviteta u međunarodnom pravu.

Navedeni elementi čine potpuno ili idealno biće pojma subjektiviteta u međunarodnom javnom pravu

ili teorijski pojam subjektiviteta.

2. OBLICI ISPOLJAVANJA SUBJEKTIVITETA U MEĐUNARODNOM PRAVU

Elementi ili idealnog subjektiviteta nisu u celosti zastupljeni kod svih entiteta koji se smatraju

subjektima međunarodnog prava. Međunarodne organizacije ne poseduju stranačku sposobnost pred

međunarodnim sudom pravde, jednako kao što je i njihova pravnostvarajuća sposobnost ograničene

prirode. Čak i države, kao prirodni subjekti međunarodnog prava, ne moraju posedovati elemente

subjektiviteta in totto.

S obzirom na to da je pojam subjektiviteta teorijske prirode, u praksi se retko postavlja pitanje da li je

izvesni entitet subjekt međunarodnog prava. Recimo, u praksi Međunarodnog suda pravde, Sud po

pravilu, rešava da li entitet u pitanju poseduje pravo ili obavezu koja je predmet spora.

3. PODELA SUBJEKATA MEĐUNARODNOG PRAVA

3.1. Izvorni (originerni) i derivativni (izvedeni) subjekti. Pod izvornim subjektima podrazumevaju se

entiteti koji subjektivitet poseduju na osnovu sopstvenog prava (ех iure proprio), a pod izvedenim ili

derivativnim subjektima entiteti čiji je subjektivitet ugovorne prirode tj. kreacija pravnostvarajuće

sposobnosti izvornih subjekata. Države su jedini izvorni subjekti međunarodnog prava. Kao članice

međunarodne zajednice država, one su prirodni subjekti međunarodnog prava.

Subjektivitet država u međunarodnom pravu se pretpostavlja, dok se nepostojanje konstitutivnog

elementa ili nekog od sastojaka konstitutivnog elementa subjektiviteta države mora dokazivati.

3.2. Potpuni subjekti (ili subjekti stricto sensu) i krnji ili abnormalni subjekti. Pod potpunim subjektima

ili subjektima stricto sensu podrazumevaju se entiteti koji poseduju sve relevantne konstitutivne

elemente subjektiviteta. Predstavljaju ih suverene države i međunarodne organizacije poput

Organizacije ujedinjenih nacija. Krnji ili abnormalni subjekti bili bi entiteti koji imaju jedan ili više, ali

ne sve konstitutivne elemente subjektiviteta. U ovu grupu obično se svrstavaju pojedinci, federalne

jedinice, ustanici i sl.

3.3. Aktivni i pasivni subjekti. Ova podela se zasniva na elementu pravnostvarajuće sposobnosti i (ili)

sposobnosti da neposredno ostvare ili zaštite svoja prava. Pod aktivnim subjektima najčešće se

podrazumevaju entiteti koji raspolažu sposobnošću da stvaraju međunarodno pravo a pasivni su oni

kojima takva sposobnost nedostaje. Pod pojam pasivnih subjekata može se podvesti i shvatanje o

Docsity.com

refleksnom subjektu tj. subjektu kome prava ne pripadaju neposredno već posredno, kao odsjaj

objektivnog pravnog poretka. Pojam pasivnog subjekta se izvorno vezuje za pojedinca ali, po analogiji,

važi za sve entitete u međunarodnom pravu koji ne poseduju pravnostvarajuću sposobnost ili na koje se

međunarodno pravo ne primenjuje neposredno.

3.4. Apstraktni i konkretni subjekti. Podelu subjekata moguće je izvršiti i na osnovu kriterijuma

stepena apstrakcije koja je u njihovoj pravnoj formi i biću zakupljena.

U tom smislu, kao jedini apstraktni entitet opremljen izvesnim elementima subjektiviteta može se

navesti „čovečanstvo u celini" kao titular međunarodne zone ili zajedničke baštine čovečanstva na

osnovu Konvencije o pravu mora iz 1982. godine. Pojam „čovečanstva" je, sa pravne tačke gledišta,

apstraktan. Smatra se da čovečanstvo obuhvata sva ljudska bića koja žive danas i koja će živeti u

budućnosti.

Ostali subjekti, bez obzira da li su, po svojoj prirodi, pravne apstrakcije ili ne, ulaze u grupu

konkretnih subjekata međunarodnog prava.

3.5. Trajni i prolazni subjekti." Trajni subjekti su imanentni samoj strukturi međunarodne zajednice.

Budući da je međunarodna zajednica nastala kao zajednica država i da je do današnjeg dana zadržala

primarno etatistički karakter, razumljivo je da su države trajni subjekti međunarodnog prava. U

postojećoj konstrukciji međunarodna zajednica je nezamisliva bez država. Ostali subjekti su prolazni u

smislu da svojim postojanjem pripadaju samo pojedinim fazama u razvoju međunarodnog prava.

S obzirom na to da su države jedini izvorni subjekti međunarodnog prava, subjektivitet ostalih

subjekata je kreacija država tako da ga one, mutatis mutandis, mogu i ugasiti.

4. SUBJEKTI U POZITIVNOM MEĐUNARODNOM PRAVU

Konfiguraciju subjekata u pozitivnom međunarodnom pravu čine države i javne (vladine) međunarodne

organizacije.

Države su primarni, glavni i univerzalni subjekti međunarodnog prava. U isto vreme i nužni subjekti, jer

je bez države nemoguće zamisliti postojanje međunarodnog prava. Sam nastanak međunarodnog prava

vezan je za državu kao oblik političke organizacije, kao što je, u isto vreme, država jedini entitet u

međunarodnoj zajednici koji poseduje sve elemente imanentne pojmu subjektiviteta.

U pozitivnom međunarodnom pravu status subjekta stekle su i javne ili međuvladine organizacije. U

svom savetodavnom mišljenju koje se ticalo tumačenja Sporazuma između Svetske zdravstvene

organizacije i Egipta zaključenog 25. marta 1951, Međunarodni sud pravde je, između ostalog, našao

da: „Međunarodne organizacije su subjekti međunarodnog prava i, kao takve, podležu obavezama na

osnovu opštih pravila međunarodnog prava, na osnovu njihovih ustava ili na osnovu međunarodnih

sporazuma čije su ugovornice".

Prelomni trenutak u shvatanju o subjektivitetu međunarodnih organizacija predstavlja savetodavno

Docsity.com

mišljenje Međunarodnog suda pravde u slučaju koji se ticao naknade štete pretrpljene u službi

Ujedinjenih nacija. Sud je našao da je:

„...Organizacija stvorena sa namerom da izvršava funkcije i uživa prava koja se mogu objasniti samo

time što ona u velikoj meri ima svojstva međunarodne ličnosti i sposobnost da deluje na

međunarodnom planu. Ona je trenutno najviši oblik međunarodne organizacije i ne bi mogla da

odgovori namerama svojih osnivača ako bi bila lišena međunarodne ličnosti. Mora se potvrditi da su joj

njene članice, određujući joj izvesne funkcije s pratećim dužnostima i odgovornostima, priznale

potrebnu sposobnost da te funkcije efikasno izvršava.

Subjektivitet međunarodnih organizacija se ne poklapa sa subjektivitetom države.

Između subjektiviteta države i subjektiviteta međunarodne organizacije postoje razlike koje se po

svom karakteru, mogu podeliti na kvalitativne i kvantitativne.

Kvalitativne razlike suštinski proizlaze iz izvedene, derivativne prirode subjektiviteta međunarodnih

organizacija. Stvarajući međunarodnu organizaciju i poveravajući joj određene funkcije i prava, države

joj, u stvari, daju izvesnu meru subjektiviteta u smislu međunarodnog prava.

Kvantitativne razlike odnose se na obim subjektiviteta međunarodne organizacije. Pravilo je da je

subjektivitet međunarodne organizacije, budući da međunarodna organizacija nije naddržava, uži od

subjektiviteta države.

Međunarodnim organizacijama nedostaje pravnostvarajuća sposobnost uporediva sa odgovarajućom

sposobnošću država, kao i sastojci drugih elemenata subjektiviteta.

Međunarodne organizacije nemaju sposobnost da stvaraju pravila opšteg međunarodnog prava.

Ugovorna sposobnost međunarodnih organizacija je ograničena ivezana je, po pravilu, za efektivno

obavljanje funkcija koje su joj poverene.

Ne može im se odreći pravnostvarajuća sposobnost u pogledu pravila koja regulišu funkcionisanje same

organizacije a koja se, ponekad, nazivaju „međunarodnim ustavnim pravom" ili institucionalnim pravom

međunarodnih organizacija.

Međunarodnim organizacijama nedostaje obim prava ugovaranja i prava poslanstva koji bi se mogao

meriti sa odgovarajućim pravima država. Nadalje, ne poseduju, sa relativnim izuzetkom Ujedinjenih

nacija, sposobnost da upotrebe silu u cilju ostvarenja ciljeva organizacije.

Može se smatrati da međunarodnopravni subjektivitet pored Organizacije ujedinjenih nacija poseduju

specijalizovane agencije i neke regionalne organizacije (npr. NATO i Evropska unija).

Najširi obim subjektiviteta poseduje nesumnjivo Organizacija ujedinjenih nacija.

Pored međunarodnopravnog subjektiviteta javne međunarodne organizacije poseduju, po pravilu, i

subjektivitet u unutrašnjim pravima država. Subjektivitet međunarodnih organizacija u unutrašnjem

pravu je, uglavnom, akcesorne prirode, rezultat i dopuna međunarodnopravnog subjektiviteta, mada

nisu nepoznati slučajevi da međunarodna organizacija ima subjektivitet u unutrašnjem pravu a nema

međunarodnopravni. Za države-članice priznanje subjektiviteta međunarodne organizacije u njihovim

unutrašnjim pravima je članska obaveza. Recimo, član 104. Povelje u imperativnom obliku stipuliše da

Organizacija uživa na teritoriji svakog člana one povlastice i imunitete koji su potrebni za postizanje

Docsity.com

njenih ciljeva.

12. POLOŽAJ INDIVIDUE U MEĐUNARODNOM PRAVU

Položaj individue u međunarodnom pravu je predmet brojnih kontroverzi. U konkretnom kontekstu,

radi se o dve osnovne kontroverze:

a) šta se podrazumeva pod „individuom", i

b) kakav je pravni položaj individue u pozitivnom međunarodnom pravu tj. da

li se individua može smatrati subjektom međunarodnog prava ili ne?

U svom gramatičkom.značenju reč „individua" označava pojedinca kao ljudsko biće, fizičko lice. Deo

međunarodnog prava koji obično nazivamo ljudskim pravima obuhvata, međutim, kako pojedince tako i

ljudske grupe sastavljene od pojedinaca koji, u izvesnim pravno relevantnim okolnostima, nastupaju

zajednički poput, recimo, manjina ili naroda. S obzirom na to da su ljudska prava osnov bilo koje

rasprave o subjektivitetu pojedinca, ispravno je u konkretnom kontekstu individuu ili pojedinca shvatiti

u širem, generičkom smislu koji podrazumeva i grupe pojedinaca.

Nije prihvatljivo određenje koje pod „individuom" (pojedincem) podrazumeva sve entitete u

međunarodnim odnosima koji nisu države, javne međunarodne organizacije ili ustanički pokreti koji

kontrolišu deo teritorije države.

Teorija je duboko podeljena u kvalifikaciji pravnog položaja pojedinca u međunarodnom pravu.

Dok jedna grupa teoretičara smatra daje pojedinac subjekt, ili, štaviše, isključivi subjekt

međunarodnog prava, drugi nalaze da se njegov položaj izjednačuje

sa objektima međunarodnog prava. Na sredini između dva suprotstavljena shvatanja su oni koji

pojedinca kvalifikuju kao pasivnog subjekta, refleksnog subjekta

ili subjekta u fazi nastajanja.

Kontroverza o subjektivitetu pojedinca je dobrim delom terminološka. Pristalice shvatanja o

subjektivitetu pojedinca, kažu da je pojedinac subjekt zbog toga što je titular izvesnih međunarodnih

prava iako nema sposobnost pravnog delanja tj. proceduralna prava na međunarodnom planu. Oponenti

shvatanja o subjektivitetu pojedinca, pak, ne sporeći da pojedinac može biti, i u stvarnosti jeste,

adresat normi međunarodnog prava, nalaze da se ne može smatrati subjektom međunarodnog prava

budući da nema pravne mogućnosti da ostvari prava na međunarodnom planu.

Do konzistentnog odgovora na pitanje o subjektivitetu pojedinca moguće je doći jedino analizom

zastupljenosti konstitutivnih elemenata pojma subjektiviteta u corpus-u pravila međunarodnog prava

koja se tiču pojedinca.

Izgleda nesporno da je pojedinac neposredni adresat obaveza, i odgovarajućih prava, sadržanih u

konkretnim normama kojima se utvrđuju međunarodni zločini (genocid, ratni zločini, zločini protiv

mira, zločini protiv čovečnosti i piraterija).

Ovim normama valja dodati i norme koje utvrđuju pravo naroda na samoopredeljenje, te prava i

obaveze ustaničkog pokreta u oružanom sukobu ili običnih pobunjenika.

Docsity.com

Što se ostalih ljudskih prava tiče izgleda preterano shvatanje da ljudska prava nisu prava stricto sensu,

već pre jedna osobena kombinacija elemenata prava, politike i vrednosti međunarodne zajednice, s

obzirom na to da su pojedinci samo korisnici prava te da odgovarajuća pravila međunarodnog prava u

krajnjoj liniji uspostavljaju obaveze između država a ne obavezu država prema pojedincima i ljudskim

grupama.

Pojedinac je odgovoran za kršenje obaveza koje mu međunarodno pravo nameće bilo direktno ili

indirektno. Od posebnog značaja je direktna krivična odgovornost pojedinca koja je, osnivanjem

Stalnog međunarodnog krivičnog suda, dobila i svoj stalni, institucionalni izraz.

Može se reći da u odnosu na elemente koji podrazumevaju svojstvo adresata međunarodnih prava i

obaveza te odgovornosti za kršenje obaveza, pojedinac ispunjava odgovarajuće elemente

subjektiviteta. Stvari su, međutim, bitno različite u odnosu na preostala dva elementa subjektiviteta -

sposobnost da neposredno deluje na terenu međunarodnog prava i pravnostvarajuću sposobnost.

Pojedincu, uopšte uzev, nedostaje sposobnost da neposredno, sopstvenim radnjama pokrene

međunarodnopravni mehanizam zaštite svojih prava i interesa.

Pojedinac ne poseduje sposobnost da svoja prava zaštiti sopstvenom političkom ili diplomatskom

akcijom na međunarodnom terenu.

Pojedinac je u međunarodnom pravu potpuno lišen pravnostvarajuće sposobnosti kako u odnosu na

objektivno međunarodno pravo tako i u odnosu na subjektivna prava.

Kvalifikacije pojedinca kao subjekta međunarodnog prava nemaju pravno pokriće i bliže su etičkom i

filozofskom nego pravnom rezonovanju. Činjenica da je razvoj međunarodnog prava pravni položaj

pojedinca i ljudskih, grupa izvukao iz domena strogo unutrašnje nadležnosti države ne znači da je ipso

facto pojedinac subjekt međunarodnog prava.

U teoriji su se javila shvatanja da pojam subjekta međunarodnog prava treba zameniti pojmom

„učesnik u međunarodnom procesu pravnog odlučivanja".

Iako se ne bi moglo reći da je pojam subjektiviteta lišen nejasnoća, još manje bi se mogla prihvatiti

njegova supstitucija pojmom „učesnika u međunarodnom procesu pravnog odlučivanja". I to iz barem

dva razloga.

Prvo, pojam subjektiviteta je, kao pravni pojam, jedan od temeljnih pojmova svakog prava. Kao

genusni pravni pojam pripada opštoj riznici prava koga se nijedno pravo ne bi moglo odreći.

Drugo, pojam „učesnik u međunarodnom procesu pravnog odlučivanja" je nejasan i višesmislen.

Objektivno gledano, afirmiše fakticitet nauštrb normativiteta u međunarodnom pravu i kao takav bliži

je teoriji međunarodnih odnosa.

13. POJAM DRŽAVE U MEĐUNARODNOM PRAVU

Međunarodno pravo operiše formalnom definicijom države, zasnovanom na spoljašnjim, pojavnim

elementima države. U tom smislu, država se može odrediti kao entitet koga kumulativno određuju tri

konstitutivna elementa:

Docsity.com

a) postojano stanovništvo;

b) utvrđena teritorija; i

c) suverena vlast.

a) izraz „postojano stanovništvo" ima dvostruko značenje: faktičko i normativno.

U faktičkom značenju izraz podrazumeva postojanje grupe pojedinaca koja je svojim

načinom života vezana za određenu teritoriju. Tako, recimo, u slučaju nomadskog stanovništva ne bi se

moglo reći da je uslov postojanog stanovništva zadovoljen.

U normativnom značenju izraz „postojano stanovništvo" podrazumeva da u skupini lica

koja nastanjuju određenu teritoriju izvestan broj poseduje državljanstvo odnosne države. Pored

državljana teritoriju države mogu nastanjivati i stranci i štićenici.

b) utvrđena teritorija - sintagma „utvrđena teritorija" obično se shvata u smislu

definisanih i utvrđenih granica države u skladu sa pravilima međunarodnog prava.

Ispravnije je kvalifikovati je kao konzistentnu i povezanu teritoriju nad

kojom se vrši vlast, jer uslov utvrđenih granica nije apsolutne prirode.

c) suverena vlast - ovaj uslov se određuje i kao „vlada" ili „konstituisana vlada". Ispravnije je govoriti o

suverenoj vlasti kao elementu pojma države. Suverena vlast može postojati i bez „vlade" u tehničkom

smislu reči, dok „vlada" bez suverene vlasti ne postoji.

Suverena vlast bi se mogla nazvati osnovnim konstitutivnim elementom države. Nesporno je da

suverena vlast karakteriše jedino državu. Suverena vlast ne samo što je jedan od konstitutivnih

elemenata države, već je istovremeno i elemenat koji ponešto apstraktno i preširoko određen pojam

teritorije i stanovništva konkretizuje i vezuje za pojam države u smislu međunarodnog prava. Očigledno

je da teritorija da bi predstavljala državnu teritoriju mora biti podvrgnuta suverenoj vlasti. Suverenost

podrazumeva dve stvari: prvo, suprema potestas pod kojim se podrazumeva da država nema iznad sebe

nikakvu vlast izuzev međunarodnog prava.

Drugo, summa potestas u smislu stvarne, faktičke vlasti na državnoj teritoriji. Namera da se stvarna

vlast uspostavi ne predstavlja ništa više od političkog projekta koji nije realizovan. Ta namera mora biti

realizovana što, između ostalog, podrazumeva postojanje institucionalne mreže koja je podobna i

opremljena sposobnošću da svoje odluke sprovodi na celoj državnoj teritoriji.

14. NETERITORIJALNI ENTITETI SA ELEMENTIMA SUBJEKTIVITETA - POSTOJEĆI ILI U FAZI NASTAJANJA (IN

STATU NASCENDI)

* Ustanici i zaraćene strane. Izvesne elemente subjektiviteta poseduju ustanici i zaraćene strane u

slučaju priznanja. Moglo bi se reći da se u konkretnom slučaju radi o primeni konstitutivne teorije

priznanja.

Priznanje ustanika i zaraćenih strana koje, inače, nisu pravno kvalifikovane da vode oružani sukob u

međunarodnopravnom smislu, pravda se njihovom faktičkom sposobnošću da uđu u oružani sukob.

Stoga, ispravno je reći da osnov elemenata subjektiviteta u slučaju ustanika i zaraćenih strana leži u

Docsity.com

fakticitetu.

Elementi subjektiviteta u konkretnom slučaju tiču se, uglavnom, podobnosti ili kapaciteta ustanika i

zaraćenih strana da podležu relevantnim pravilima prava oružanih sukoba.

U slučaju da ustanički pokret postane nova vlada države ili da dovede do formiranja nove države, akti

ustaničkog pokreta smatraće se aktima postojeće države odnosno aktima nove države.

Ratni brodovi ustanika koji su priznati za zaraćenu stranu ne mogu biti tretirani kao piratski brodovi.

Elementi subjektiviteta ustanika priznatih za zaraćenu stranu suštinski su ograničeni u tri pravca:

a) ratione materiae - po pravilu, tiču se prava oružanih sukoba. Ne mogu, recimo, da koriste prava iz

međunarodnih ugovora koji regulišu odnose u doba mira. Ne poseduju aktivno i pasivno pravo

poslanstva, uključujući i međunarodne organizacije, izuzev ako se radi o oslobodilačkim pokretima od

kolonijalne dominacije. Staviše, na njih se ne primenjuju sva pravila prava oružanih sukoba.

b) ratione temporis - elementi subjektiviteta ustanika su privremenog karaktera, vremenski opredeljeni

njihovom faktičkom sposobnošću da opstanu. U momentu kada izgube sposobnost da vode neprekidne i

usmerene vojne operacije, elementi subjektiviteta nestaju;

c) ratione loci - vršenje elemenata subjektiviteta ustanika ograničeno je na teritoriju države protiv čije

zakonite vlade se bore. Njihovi akti nemaju ekstrateritorijalnu važnost tj. ne mogu se pravno protezati

izvan granica odnosne zemlje.

* Narodnooslobodilački pokreti. - Posebnu vrstu ustaničkih pokreta predstavljaju narodnooslobodilački

pokreti koji se bore za oslobođenje naroda od kolonijalne, strane ili rasističke dominacije poput PLO,

SWAPO, NLESAC, POLISARIO i drugi.

Specifičan status narodnooslobodilačkih pokreta u odnosu na tradicionalne ustaničke pokrete ispoljava

se dvojako: u osnovu i u obimu subjektiviteta.

Osnov elemenata subjektiviteta narodnooslobodilačkih pokreta leži u legalitetu. Otuda, ratione

temporis elementi subjektiviteta narodnooslobodilačkih pokreta nisu opredeljeni njihovom faktičkom

sposobnošću da opstanu. Čak i u slučaju da izgube sposobnost da vode neprekidne i usmerene vojne

operacije, zadržavaju ih do ostvarenja konačnog cilja - oslobađanja od kolonijalne i rasističke

dominacije.

Legalitet narodnooslobodilačkih pokreta, kao osnov elemenata subjektiviteta, proizlazi iz činjenice da

se borba protiv kolonijalne i rasističke dominacije ne vodi isključivo u individualnom interesu naroda

koji se u takvom statusu nalaze, već da predstavlja i realizaciju univerzalnog interesa međunarodne

zajednice izraženih u seriji relevantnih međunarodnih dokumenata.

Elementi subjektiviteta narodnooslobodilačkih pokreta nadmašuju odgovarajuće elemente

tradicionalnih ustaničkih pokreta. Pored elemenata subjektiviteta koji se izražavaju u činjenici da su,

kao i svi ustanički pokreti, neposredni adresati relevantnih pravila prava oružanih sukoba,

narodnooslobodilački pokreti poseduju i dodatne elemente subjektiviteta koji deriviraju iz priznatog

prava na učešće u radu međunarodnih organizacija i prava predstavljanja u odnosima sa državama.

Najčešće se radi o statusu posmatrača pri nadležnim organima Ujedinjenih nacija, posebno pri

Generalnoj skupštini UN, konferencijama koje se organizuju pod okriljem agencija Ujedinjenih nacija.

Docsity.com

Može se zaključiti da su elementi subjektiviteta narodnooslobodilačkih pokreta mešovite prirode,

kombinacija opštih i posebnih elemenata. Opšti elementi subjektiviteta narodnooslobodilačkih pokreta

su, u stvari, elementi subjektiviteta ustaničkih pokreta, a posebni elementi svojstveni

narodnooslobodilačkim pokretima su refleks nerealizovanog subjektiviteta teritorija pod kolonijalnom

vlašću ili, pak, refleks subjektiviteta naroda tih teritorija.

* Multinacionalne kompanije (MNK). U teoriji su se pojavila mišljenja da i MNK poseduju subjektivitet u

smislu međunarodnog javnog prava. Ova kvalifikacija se podupire argumentima faktičke i pravne

prirode.

Od faktičkih argumenata posebno se ukazuje na moć, ekonomsku i fmansijsku, ovih entiteta koja već

danas značajno prevazilazi odgovarajuću moć većine država.

Pravna argumentacija u prilog subjektivitetu MNK koncentriše se u dve tačke:

a) raste broj pravila međunarodnog prava koja se tiču MNK. Obično se u tom smislu apostrofiraju

Kodeks o ponašanju MNK, Rukovodna načela za multinacionalne kompanije usvojena od OECD i

Rukovodna načela o postupanju sa stranim direktnim investicijama publikovana od Svetske banke 1992.

Ukazuje se i na pravo evropskih zajednica koje privatne kompanije podvrgava regulativi organa

zajednice;

b) procesna sposobnost MNK u međunarodnim arbitražnim postupcima. MNK raspolaže parničnom

sposobnošću pred arbitražnim tribunalom formiranim od strane Svetske banke za obnovu i razvoj radi

rešavanja investicionih sporova između država i državljana drugih država (ICSID). Stalni arbitražni sudu

Hagu je 1933. godine revidirao pravila procedure otvarajući mogućnost zasnivanja postupka u

sporovima između države i nedržavnog entiteta. Procesnu sposobnost MNK priznaju i regionalni

instrumenti poput Severnoameričkog sporazuma o slobodnoj trgovini (NAFTA) ili Suda pravde Evropske

unije.

Nesporna činjenica da neki međunarodni instrumenti regulišu aktivnosti MNK same po sebi je

nedovoljna da konstituiše subjektivitet MNK. S pravom se primećuje da pravila sadržana u tim

instrumentima ne stvaraju nužno pravo MNK. Po svojoj prirodi, ta prava su opšte prirode, tako da služe

pre kao orijentacija, rukovodno načelo, nego što stipulišu prava i obaveze stricto sensu. Pored toga,

ona neretko upućuju na unutrašnje pravo kao merodavno ili obavezuju državu da izvesna pitanja u vezi

sa MNK urede unutrašnjim pravom.

Što se parnične sposobnosti MNK tiče, ne može se staviti znak jednakosti između parnične sposobnosti u

arbitražnim postupcima zasnovanim pri nekim međunarodnim telima nadležnim na ekonomsko-

finansijskom polju i parnične sposobnosti po opštem međunarodnom pravu. Statut Međunarodnog suda

pravde ne priznaje parničnu sposobnost MNK, već da one svoja prava u postupku pred Sudom ostvaruju

isključivo posredstvom ustanove diplomatske.

MNK su, po svojoj prirodi, privatne organizacije okrenute sticanju profita, tj. lukrativnim ciljevima, što

samo po sebi isključuje subjektivitet MNK u smislu subjektiviteta međunarodnih organizacija koje po

definiciji i predstavljaju tvorevine države čiji su ciljevi, u celini ili delom, idealne prirode.

MNK se ne mogu postaviti na istu ravan sa državama, jer države u osnovi imaju kontrolu nad MNK,

Docsity.com

Svaka čast!!! Hvala!
ovo je samo pregled
3 prikazano na 60 str.
preuzmi dokument