Metodologija naučnog istraživanja-Seminarski rad-Etika naucnog istrazivanja-Menadzment
marajade
marajade23 October 2012

Metodologija naučnog istraživanja-Seminarski rad-Etika naucnog istrazivanja-Menadzment

PDF (185 KB)
19 strane
50broj preuzimanja
1000+broj poseta
66%on 3 votesbroj ocena
1broj komentara
Opis
Metodologija naučnog istraživanja,Seminarski rad,Etika naucnog istrazivanja,Menadzment, POJAM I PREDMET ETIKE, Normativna refleksija prakse, Etika, moral, moralnost,Pojam moralnosti,Tačno značenje moralnog nivoa,Moralnos...
40poeni
poeni preuzimanja potrebni da se preuzme
ovaj dokument
preuzmi dokument
pregled3 strane / 19
ovo je samo pregled
3 shown on 19 pages
preuzmi dokument
ovo je samo pregled
3 shown on 19 pages
preuzmi dokument
ovo je samo pregled
3 shown on 19 pages
preuzmi dokument
ovo je samo pregled
3 shown on 19 pages
preuzmi dokument

UNIVERZITET U ISTOČNOM SARAJEVU FAKULTET ZA PROIZVODNJU I MENADŽMENT TREBINJE

Master studije

ETIKA NAUČNOG ISTRAŽIVANJA

Ilić Nenad, Denda Aleksandar

Seminarski rad Metodologija naučnog istraživanja

Mentori:

Prof. dr Jovan Mitrović Doc. dr Ljerka Jeftić

Trebinje, april 2012.

1

SADRŽAJ

Abstrakt ....................................................................................................................

1. UVOD ........................................................................................................................

2

3 2. POJAM I PREDMET ETIKE .......................................................................

2.1. Normativna refleksija prakse ................................................................. 2.2. Etika, moral, moralnost ...........................................................

2.2.1. Pojam moralnosti ........................................................................... 2.2.2. Tačno značenje moralnog nivoa ....................................................

2.2.2.1. Moralnost i sloboda ......................................................... 2.2.2.2. Zadnji odredbeni razlog ljudskog djelovanja ..................

3. ETIKA NAUČNOG ISTRAŽIVANJA .......................................................... 3.1. Opšti principi .......................................................................................... 3.2. Vrijednosti i načela etike naučnog istraživanja ......................................

3.2.1. Istina ............................................................................................ 3.2.2. Sloboda ........................................................................................ 3.2.3. Odgovornost ................................................................................ 3.2.4. Integritet ...................................................................................... 3.2.5. Saradnja ...................................................................................... 3.2.6. Profesionalnost ............................................................................

3.3. Formiranje istraživačkih grupa ..............................................................

4. ETIČKI STANDARDI U NAUCI ...........................................................................

5. GREŠKE I PREVARE U NAUCI ...........................................................................

5.1. Najteže prevare u nauci ...................................................................................

5.2. Mjere za sprečavanje intelektualnog nepoštenja .............................................

6. ZAKLJUČAK ..........................................................................................................

7. LITERATURA..........................................................................................................

4 4 4 5 5 6 6

7 7 8 8 8 9 9 9 9

10

14

14

16

17

18

2

ETIKA NAUČNOG ISTRAŽIVANJA

Apstrakt: Etika se kao riječ i pojam duboko ukorijenila u svakodnevni govor, a sumirajući različita tumačenja dolazimo do zaključka kako je etika ponašanje u skladu s pravilima morala, odnosno ona podrazumijeva traženje ispravne odluke i ispravnog postupanja. Moral je skup nepisanih društvenih pravila, ideala i normi prema kojima osobe i organizacije dobrovoljno djeluju na temelju kojih se ponašaju na etički prihvatljiv način.

Etika naučnog istraživanja je poseban dio etike koji podrazumijeva primjenu etičkih i moralnih vrijednosti u publikaciji, prezentovanju i korišćenju naučnih radova. Rad se fokusira na probleme koji se javljaju prilikom nepoštovanja etičkih standarda, načela i prevara. Na kraju su sumirana zaključna razmatranja i načini na koje se može smanjiti neetičnost i zloupotreba intelektualnog vlasništva.

Ključne riječi: Etika, moral, principi, istina, autorstvo, piraterija, plagijarizam, fabrikovanje, urednici, naučnik, recenzent, rukovodilac.

3

1. UVOD

«Biti svetac, izuzetak je, biti pravednik to je pravilo.» Victor Hugo

Utemeljivač etike Sokrat iz Atene, poznati filozof antičke Grčke, vjerovao je u ljudski razum koji treba sve ispitati i reći kako bi ljudi mogli činiti dobro, ono što će koristiti pojedincu i zajednici. Da bi ljudi bili sretni, tvrdio je on, nije dovoljno posjedovanje dobara, nego je potrebna vrlina – znanje koje omogućava njihovo mudro korištenje. Polazišta u etičkim razmišljanjima s gledišta vlasništva ciljna je orijentacija, odnosno svrha vlasničkih aktivnosti.

Cilj i svrha ovoga rada je da ukaže na osnovne norme i principe koji se odnose na etiku naučno istraživačkog rada. Data je kritička analiza ponašanja autora, urednika i recenzenata u procesu publikovanja naučnih članaka. Najveća pažnja posvećena je greškama i prevarama u naučnom radu. One mogu biti nesvjesne (nenamjerne - poštene) greške (pogrešno uočavanje, pogrešna analiza, pogrešne reference), zatim

greške uslijed subjektivnosti ili samoobmanjivanja, lažno autorstvo, dvostruko publiciranje i serijske ("sal-ma") publikacije.

Najteže prevare u izradi naučnih radova su piraterija, plagijarizam i krivotvorenje (izmišljanje, odnosno fabrikovanje podataka). Dat je prikaz i jedne od najčuvenijih prevara u nauci, kao i prijedlog mjera za sprečavanje devijantnog ponašanja u nauci.

Osnovni etički princip rada znanstvenika je intelektualno poštenje koje se ogleda u korektno primijenjenim metodama, kritičkom ispitivanju dobivenih rezultata i njihovom autentičnom objavljivanju.

Intelektualna ispravnost naučnika se takođe ogleda u njihovom odnosu prema drugim naučnicima. Ovaj odnos istovremeno karakteriše i visoka kritičnost i visok stepen povjerenja.

Naučna zajednica bi trebala osigurati klimu koja ne podliježe ideologiji, podstiče kreativnost i osigurava progres u nauci i društvu u cjelini.

4

2. POJAM I PREDMET ETIKE

Pojam etika izveden je od grčke riječi ήτos-pisan s “eta” (boravište, stalno mjesto, karakter), a ne od έτοσ-pisan s “epsilon” (običaj, navika). Izvedeno značenje je nutarnje raspoloženje, na koncu moralnost po čemu je neki čin dobar ili zao.

Etiku definišemo kao normativno filozofsko učenje o ljudskom djelovanju ukoliko ono stoji pod moralnom diferencijom dobra i zla i obligacije koje iz te razlike proizlaze. Aristotel je bio prvi koji je etiku obrađivao kao samostalnu filozofsku disciplinu. Pored riječi etika imamo i riječ moral, moralnost (lat. mos=običaj), koja je zapravo prevod grčke riječi etika…[1]

2.1. Normativna refleksija prakse

Predmet etike je ljudsko djelovanje. Pod ljudskim djelovanjem podrazumijevamo činove za koje je odlučujući princip ljudski moment: um i sloboda (po čemu je čovjek ono što jest). Razlikujemo actus hominis i actus humanus… Kriterij za svaki čin, koliko je ljudski=humanus, jest koliko je on uman i slobodan.Važna dimenzija je opštevaljanost - to je kriterij za moralnost: je li neki čin vrijedan, opštevaljan za sve ljude. Posve je jasno da nije moguć svijet u kojem bi svako imao svoj vlastiti princip djelovanja, različit od drugih. Zato ljudsko djelovanje može biti smisleno ili besmisleno, ljudski život može biti ispunjen ili promašen, uspio ili neuspio. Dobro i zlo su dijametralno suprotne kvalifikacije, koje jedna drugu isključuju. Stoga je moralnost normativna - obvezujuća. [9].

2.2. Etika, moral, moralnost

U svakodnevnom životu postoji nejasnoća u značenju pojmova: etički, moralan i sl. Svako društvo ima svoju vrijednosnu karakteristiku. Cjelokupnost vrijednosnih karakteristika u nekom društvu, norme koje u njemu vrijede, nazivamo moral ili etos. Ono zadnje što je moralnost jeste umnost ljudskog čina. Zato svako društvo nastoji tu moralnost konkretizovati u moralnim normama.

Pored osnovnog pitanja šta trebam činiti, dolaze i pitanja: [1]

- Zašto trebam činiti tako? - Zašto trebam npr. biti pravedan? - Ima li moralnost obvezujuću snagu u sebi ili izvana? - Treba li, naime, slijediti put kreposti samo zato što je to korisno (utilitarizam)?

5

Utilitarističko opravdanje moralnosti naravno da nije ispravno. U tom slučaju moralnost nema autentičnost, kategoričnost, bezuslovnost. Etika upravo utemeljuje kategoričnost moralnosti.

2.2.1. Pojam moralnosti

U udžbenicima susrećemo sljedeće definicije: moralnost je, u užem smislu, moralno stanje neke osobe, svijest o dobru i zlu po kojoj se čovjek osjeća odgovornim za izvršen ili propušten čin; moralnost, u teoretskom smislu, ukazuje na temeljna načela morala.

Prema tome, kao ličnu dimenziju, moralnost ne treba shvatiti statično već dinamično. Stoga, umjesto da govorimo o “moralnosti” bolje je govoriti o “rastu moralne svijesti”.

Bez obzira na spomenuta etimološka značenja, uobičajeno je koristiti: - grecizam "êthos" za skup normi i moralnih vrijednosti što ih je usvojila neka

civilizacija, neki narod, neka društvena klasa, neka profesionalna skupina, ili neka osoba. Tako se govori o etosu društvenom, profesionalnom, liječničkom, zdravstvenih radnika, ličnom, itd.

- imenice etika i moral označavaju nauku koja se odnosi na moralnu dimenziju ljudskoga ili, drugim riječima, na "sistemsko istraživanje vrijednosti koje mogu nadahnuti, privući i voditi djelatnost".[6]

2.2.2. Tačno značenje moralnog nivoa

Do glavnog moralnog nivoa najlakše je doći preko dva osnovna nivoa koji su mu bliski, ali mu prethode: sociološki i juridički nivo.[10]

"Običaji" (sociološki nivo) i moralni nivo

Moral nekoga društva najjasnije se pokazuje u "običajima" (mores). Skup moralnih običaja koje je prihvatila neka skupina, kako smo rekli, jest njezin ethos. Nužna je povezanost između moralnog i sociološkog nivoa, ali i jasna razlika:

Sociološko znanje – a još više statističko – odgovara svijetu faktičnih sudova, dok se etika kreće u svijetu vrijednosnih sudova. Opis i analiza "onoga što jest" ne poklapa se sa studijem "onoga što treba biti".

"Dopušteno" (juridički nivo) i moralni nivo

Juridički poredak je važan faktor u oblikovanju aktuelnog društva. Društveni život priznaje snagu zakona kao: zaštitu, uređenje, prisilu, kaznenu prijetnju, itd. Iz juridičkog poretka rađa se svijest o "dopuštenom"-"nedopuštenom". Postoji takođe povezanost između juridičkog i moralnog nivoa, ali i jasna razlika:

6

Neko ljudsko ponašanje može biti vrednovano s gledišta savjesti i u tom smislu ima moralni nivo; može biti vrednovano takođe s gledišta juridičkog uređenja i u tom smislu ima juridički nivo.

2.2.2.1. Moralnost i sloboda

Moralnost pretpostavlja da smo slobodni, drugim riječima da možemo dobro činiti a zlo izbjegavati, a ako nemamo mogućnosti za to oboje, odnosno za izbor između to dvoje, onda nismo ni odgovorni.

Ovaj bitni odnos između moralnosti i slobode prvi je uočio već Aristotel i raspravio u 3. knjizi svoje Nikomahove etike.[2]

2.2.2.2. Zadnji odredbeni razlog ljudskog djelovanja

Važno je pitanje: što sve određuje ljudsko djelovanje? Antička etika u suštini je postavila dva učenja o zadnjem cilju kao zadnjem odredbenom razlogu svega ljudskog djelovanja:[3]

Užitak (hedonizam)  Životna sreća (eudajmonizam).

Hedonizam kao teorija ljudskog djelovanja, bez sumnje sadrži elemente koji su ispravni. Međutim, da je postizanje vlastitog užitka uvijek pravi i zadnji cilj i da tako određuje naše djelovanje, jednostavno nije tačno. Užitak je naime posljedica postavljanja i ostvarenja cilja, ali ne sam cilj.

Utemeljitelj hedonizma je Aristip. Dvije su varijante ove teorije: [3]

antička - mudar čovjek će nastojati postići užitak, a izbjeći neugodno;  kasnija - čovjek ne može drugačije, on faktički uvijek slijedi za svojim užitkom

Pod eudaimonizmom se obično podrazumijeva etičko učenje prema kojem je životna sreća, blaženstvo (eudaimonia) zadnji cilj svakog ljudskog djelovanja. Pritom se pod životnom srećom misli na vlastitu sreću subjekta djelovanja.

Kritika: Ponajprije, ta se tvrdnja može različito shvatiti. Ona može značiti da je vlastita sreća kao takva cilj koji upravlja svim našim djelovanjem. Ali to se može shvatiti i u širem značenju, naime da sebeljublje (u smislu egoizma) u potpunosti određuje naše djelovanje, a da pritom pomisao na sreću kao takvu ne mora igrati ulogu.

7

3. ETIKA NAUČNOG ISTRAŽIVANJA

Naučnici se moraju pridržavati vrlo strogih etičkih pravila. Najvažnija od njih su pojmovi profesionalizma i profesionalna etika, a neka pravila su zajednička naučnicima i studentima (na primjer, zabrana plagiranja). Specifična etička pravila naučnog istraživanja su:[7] Objektivnost. Naučnik mora izbjegavati svaku pristrasnost u istraživanju, pogotovo

odnosi na znanstvenike u području društvenih nauka, jer vlastite vrijednosne orijentacije mogu doći u sukob s činjenicama. Na primjer, ako hrvatski istoričar dođe do podataka koji govore o zločinima hrvatskih snaga u Domovinskom ratu, on ne smije te podatke prikriti iako smatra da je Hrvatska vodila pravedan obrambeni rat. Međutim, interesantno je da pristrasnost može postojati i u prirodnim naukama. Prošle su decenije prije nego što su astronomi prihvatili heliocentričnu teoriju iako su imali brojne dokaze koji su je potvrđivali. Dakle, naučnik uvijek treba poštivati činjenice i njima prilagođavati svoju teoriju.

Odgovorno publikovanje. Publikovanja trebaju prvenstveno služiti razvitku nauke, a tek onda ličnoj promociji. Na primjer, mnogi naučnici objavljuju više puta vrlo sličan rad kako bi imali što više objavljenih publikacija. Raširena je praksa da se više autora potpisuje na isti rad iako nisu gotovo ništa pridonijeli pisanju rada, ali onda istu uslugu vrate kolegama kada oni napišu rad. Oba navedena ponašanja u suprotnosti su sa naučnom etikom.

Odgovorno eksperimentisanje sa ljudima i životinjama. Eksperimenti ne smiju ni na koji način ugrožavati zdravlje ljudi koji u njima učestvuju. Osim toga, obavezna je njihova saglasnost za eksperimente. Vrlo je značajno primjenjivati najstrože moralne norme kada su u eksperiment uključena djeca. Eksperimenti sa životinjama su dozvoljeni kada je to jedini način da se dođe do važnih naučnih saznanja, ali bi trebali ili eliminisati patnje životinja ili ih svesti na najmanju moguću mjeru. Na primjer, kod životinja se smije izazvati neka bolest samo ako je to jedini način da bi se istražio neki lijek. Međutim, godišnje se u eksperimentima žrtvuje oko 200 milijuna životinja. Mnogi se eksperimenti ponavljaju iako su u literaturi već poznati njihovi rezultati, a čak su i novi eksperimenti sa životinjama u većini slučajeva naučno beskorisni.

3.1. Opšti principi

Od rezultata rada naučnika zavise, neposredno ili posredno, napredovanje nauke i razvoj društva u cjelini. Rezultati naučno istraživačkog rada u direktnoj vezi su sa principima dobre naučne prakse (Good Scientific Practice). Dobra naučna praksa podrazumijeva sljedeće: [6]

8

• Istraživanja treba da se sprovode u skladu sa najnovijim naučnim dostignućima, što podrazumijeva poznavanje aktuelne literature i primjenu adekvatne naučne metodologije. • Korišćena metodologija i rezultati treba da se prezentuju na način koji obezbjeđuje njihovu provjerljivost. • Bitne karakteristike naučnog rada - kritičnost i egzaktnost — primjenjuju se u svim fazama procesa naučnoistraživačkog rada, od postavljanja hipoteze do publikovanja rezultata istraživanja. • Rezultati naučnih saznanja objavljuju se u naučnim publikacijama i drugim vidovima naučne komunikacije. Objavljivanje je dio naučnog procesa za koji su odgovorni svi autori.

3.2. Vrijednosti i načela etike naučnog istraživanja

3.2.1. Istina

 Naučnik nastoji da proširi čovjekova znanja o svijetu, produbljujući ljudsko razumijevanje njegovih aspekata, te da uveća čovjekove sposobnosti korišćenja tog znanja za dostizanje ciljeva od vitalnog značaja za čovječanstvo, ili od društvenog značaja.

 Naučnik služi tim ciljevima, u svakoj grani nauke, djelujući u skladu sa metodama naučnog istraživanja u svakoj grani i pravilima ponašanja naučne zajednice u cjelosti. [8]

3.2.2. Sloboda

 Naučnik služi ciljevima naučnog istraživanja, zasnovanim na načelu slobode naučnog istraživanja, koji je jedan od najvažnijih izraza demokratskog uređenja.

 Naučnik preuzima obavezu usaglašavanja sa praktičnim ograničenjima koja se nameću slobodi naučnog istraživanja u smislu brige za ljudski život, dostojanstvo i slobodu.

 Naučnik u nastojanju da preuzme obavezu usaglašavanja sa praktičnim ograničenjima u polju razvoja i primjene, u mjeri u kojoj to zahtjevaju društvene i ekonomske prilike, a u skladu sa demokratskim uređenjem.

3.2.3. Odgovornost

 Naučnik snosi punu odgovornost za svako naučno istraživanje ili eksperiment koji sprovodi, naročito s obzirom na njihove neposredne posljedice na ljudski život i na čovjekovo tjelesno i duševno zdravlje, dobrobit, dostojanstvo i slobodu.

 Naučnik snosi posebnu odgovornost za takve neposredne posljedice na one koji učestvuju u naučnom istraživanju ili eksperimentu- ispitanici.

 Naučnik pokazuje istinsku brigu za razmatranje same potrebe korišćenja životinja u planiranom ili kontrolisanom istraživanju i eksperimentu, i za razmatranja u

9

vezi života i zdravlja korišćenih životinja, naročito s obzirom na umanjivanje njihove patnje kojoj one mogu biti izložene tokom eksperimenta i posle njega.

 Naučnik pokazuje odgovornost tako što je neprekidno svjestan činjenice da rezultati njegovog istraživanja mogu biti upotrebljeni u veoma različite svrhe, počev od onih koje bi čovječanstvu trebalo da donesu dobrobit do onih potpuno neprihvatljivih ili kriminalnih.

3.2.4. Integritet

 Naučnik sprovodi svaki naučni čin u saglasnosti sa svim zahtjevima naučnog metoda, u okviru koga on radi i to po najvišim standardima.

 Naučnik analizira podatke, generalizacije, eksperimente i teorije, bilo svoje ili tuđe, podjednako, u neophodnom obimu, dubini i preciznosti.

 Naučnik predstavlja svoje podatke potpuno, precizno, iskreno i pošteno.

3.2.5. Saradnja

 Naučnik djeluje u okviru univerzalnog okvira naučne saradnje, zasnovanog na zajedničkim naučnim ciljevima.

 Naučnik njeguje naučnu saradnju održavajući atmosferu otvorenosti, međusobne pomoći i povjerenja između naučnika, njihovih asistenata i studenata.

 Naučnik poštuje individualne, kolektivne i institucionalne zasluge i, s obzirom na naučna dostignuća kojima je sam dao jedinstven i značajan doprinos, može da posjeduje prava na intelektualnu svojinu.

3.2.6. Profesionalnost

 Naučnik se predaje svojim naučnim potragama na potpuno profesionalan način, racionalno i konstantno upotrebljavajući lična znanja, karakteristična za njegovo polje stručnosti.

 Naučnik nastoji da bude u toku sa razvojem njegovog polja stručnosti i sa svakom oblasti znanja koja je relevantna za njegov rad.

 Naučnik izvlači praktične zaključke s obzirom na polje etike naučnog istraživanja iz vrijednosti i načela naučnog istraživanja.

 Naučnik saopštava vrijednosti i načela naučnog istraživanja svima onima koji sprovode istraživanje ili eksperiment pod njegovim nadzorom, naročito studentima kako bi ih pripremio za profesionalnu djelatnost u okviru naučne istraživačke zajednice. [8]

10

3.3. Formiranje istraživačkih grupa

U istraživačkom radu po pravilu učestvuje više istraživača/naučnika. Oni na različite načine doprinose definisanju ciljeva istraživanja, njihovoj realizaciji, obradi i tumačenju postignutih rezultata te njihovom prezentovanju naučnoj javnosti i, u skladu sa tim, snose odgovornost.

Za precizno i odgovorno definisanje istraživanja u okviru takvih radnih grupa preporučuju se sljedeća pravila: • Istraživačke grupe čini određeni broj učesnika, od kojih svaki ima jasno definisan zadatak. • Članovi istraživačke grupe obavezni su da poštuju principe dobre naučne prakse i da u vezi sa svim pitanjima realizacije ciljeva istraživanja i finalizacije naučnog rada sarađuju sa kolegama i rukovodiocem grupe. • Metodi i rezultati istraživanja u okviru radne grupe su povjerljivi sve dok se ne prikažu naučnoj javnosti. lzuzetno, a uz izričitu dozvolu koautora i rukovodioca istraživačke grupe, metodi i rezultati istraživanja mogu se objaviti i ranije. • Rukovodioci istraživačkih grupa su po pravilu naučni radnici sa višim zvanjima. Rukovodilac radne grupe određuje osnovne pravce istraživanja i njihovu realizaciju. On/ona koordinira i odgovara za rad učesnika tima, obezbjeđuje uslove za reaiizaciju programa i edukaciju saradnika i zastupa grupu pred višim organizacionim strukturama. • Rukovodilac je dužan da upozori istraživače na moguće štetne zdravstvene efekte korišćene metodologije i da obezbedi odgovarajuće mjere zaštite na radu. • Rukovodilac istraživačke grupe je dužan da obezbjedi stvaralačku atmosferu, kolegijalnu saradnju i rješavanje eventualnih konflikata unutar i van istraživačke grupe. • Rukovodilac istraživačke grupe je dužan da obezbjedi završnu fazu procesa istraživanja tj. objavljivanje rezultata istraživanja grupe i/ili pojedinih saradnika. [9]

11

4. ETIČKI STANDARDI U NAUCI

Osnovni etički princip rada naučnika je intelektualno poštenje koje se ogleda u korektno primijenjenim metodama, kritičkom ispitivanju dobijenih rezultata i njihovom autentičnom objavljivanju. Intelektualna ispravnost naučnika se takođe ogleda u njihovom odnosu prema drugim naučnicima. Ovaj odnos istovremeno karakteriše i visoka kritičnost i visok stepen povjerenja. Naučna zajednica bi trebala osigurati klimu koja ne podliježe ideologiji, potiče kreativnost i osigurava progres u nauci i društvu u cjelini.

Ovdje ćemo najveću pažnju posvetiti analizi ponašanja najvažnijih činilaca (autora, urednika, recenzenata) u procesu objavljivanja naučnog djela. Pored toga, biće riječi i o greškama i prevarama u nauci, kao i o mjerama za sprječavanje nepoštenja u naučnom radu. Objavljivanje naučnog članka u naučnim časopisima je rezultat interakcije između autora, urednika časopisa i recenzenata.

Autor bi trebalo bitno doprinijeti kreativnom procesu s bar jednim od sljedećih elemenata: [4]

 Ideja, planiranje, eksperimentalni rad, sakupljanje podataka, analiza rezultata, interpretacija rezultata.

 Autor bi trebalo bitno doprinijeti pripremi članka za objavljivanje sudjelujući u pisanju početnih verzija ili kritičkom revizijom rukopisa, a koja je bila od značaja za objavljivanje članka.

 Svi koautori bi trebali dati pismenu saglasnost o prihvatanju konačne verzije rukopisa. Istovremeno bi trebalo pripremiti kratki izvještaj u kojem će biti opisan doprinos svakog od koautora, ne koristeći stereotipno izražavanje.

 Svaki koautor bi trebala biti u stanju da detaljno prikaže svoj doprinos sadržaju članka i, u izvjesnoj mjeri, biti u stanju da diskutuje principske aspekte doprinosa drugih koautora ukupnom sadržaju članka.

 Svi koautori bi trebalo garantovati za sadržaj članka u pogledu poštenih istraživanja.

U odstupanja od korektne upotrebe prava i dužnosti autora spadaju: [8]

Počasno autorstvo, koje nastaje kada se među autorima nađu osobe koje ne ispunjavaju naprijed navedene uslove. To su najčešće šefovi laboratorija ili direktori instituta koji, ni na koji način, nisu doprinijeli objavljivanju članka. Autorstvo nije servis za prijatelje ili sredstvo kojim se plaćaju protivusluge.

12

Počasno autorstvo bez znanja i pristanka osobe koja je uključena u listu autora. Ovaj oblik nepoštenja se javlja kada autori smatraju da će im "zvučno ime" podići kvalitetu članka i omogućiti lakšu prohodnost za publikovanje.

Odrečeno autorstvo, koje nastaje kada osoba koja ima pravo na autorstvo neće prihvatiti dužnosti autora, a istovremeno ne dozvoljava ostalim koautorima da samostalno publikuju članak.

Fantomsko autorstvo, koje nastaje kada osoba koja ima pravo na autorstvo ne želi da ga koristi, ali predlaže drugu osobu kao koautora (počasnog) umjesto njega. Pored toga, autor bi trebao biti ne samo upoznat s etičkim kodeksom već i da se drži svih pravila dobre naučne prakse. Posebno bi trebalo da se vodi računa o eliminaciji višestrukog ili istovremenog publikovanja istih rezultata.

Urednici. Postoje dva tipa urednika: 1. Ekstremno vrijedan naučnik koji objavljuje veliki broj radova, sam obavlja veliki broj recenzija, vrši izbor recenzenata i najdirektnije doprinosi ugledu časopisa; 2. Ugledni profesor, koji ima veliku citiranost bez obzira na trenutnu produktivnost i koji prepušta mukotrpan posao recenziranja rukopisa ostalim članovima redakcije.

Urednici moraju osigurati jednak tretman za sve autore, osigurati najkvalifikovanije recenzente za dati rukopis, komunicirati s autorima i recenzentima u što kraćem roku, i da donosi odgovorne i objektivne odluke o prihvatanju ili odbijanju rukopisa za objavljivanje. Uticaj urednika na naučnu politiku je vrlo izražen u časopisima gdje je prohodnost vrlo mala, a gdje je uvedeno da urednik može odlučiti da li da članak odmah vrati autorima ili ga podvrgne ocjeni recenzenata. Ocjena valjanosti rada urednika je kvalitet časopisa, a koji se procjenjuje njegovim impakt faktorom.

Impakt faktor (IF), na primjer za 2002 godinu se definiše kao odnos između broja citiranih članaka u 2000. i 2001. g. kroz ukupan broj članaka objavljenih 2000. i 2001. g. u istom časopisu. IF je zasnovan na činjenici da često citirani članci sadrže naučno značajne rezultate. Prema tome, ako časopis objavljuje interesatne članke značajnih istraživanja, njegov ugled je mnogo veći u odnosu na časopis koji takve članke nema. Ovdje treba imati u vidu i sljedeće, prema ISI bazi podataka za razdoblje 1945. - 1988. (73 milona članaka): 56% članaka nisu nijedanput citirani, čak ni samocitirani; 32 miliona članaka ima bar jedan citat. Od tog broja samo 10% (3.2 miliona) ima bar 10 citata, 3.4% bar 25 citata, a samo 2% članaka (640 hiljada) je citirano 50 i više puta. Na bazi ovih podataka postavljaju se pitanja: da li časopisi služe samo autorima, a ne i čitateljima, da li članci nisu više sredstvo komunikacije među naučnicima već sredstvo za povećanje ugleda i položaja naučnika (sakupljanje bodova za izbor u zvanje i dobijanje

13

projekata)? Zaključak je da citiranost nije jedini niti dovoljno pouzdan kriterij za ocjenu kvaliteta časopisa.

Recenzenti. Recenzenti su "šerifi" koji uvode "red i zakon" u proces publikovanja rezultata naučnog rada. Osnovna zadaća recenzentskog procesa je da odluku o prihvatanju rukopisa za objavljivanje donosi osoba koja je najstručnija za ocjenu njegovog kvaliteta. Greške u recenzentskom procesu mogu biti: tipa A, kada se rukopis lošeg kvaliteta preporuči za publikovanje i tipa B, kada se rukopis dobrog kvaliteta ne preporuči za publikovanje (objavljivanje). Ocjenjuje se da se čini 10% grešaka oba tipa.

Razlozi za pogrešne recenzije su: nekompetentnost, konflikt interesa (mogućnost za kažnjavanje autora, naplaćivanje starih računa, želja da se napiše negativan izvještaj), naklonost, pristranost i favorizacija (naklonost prema pozitivnim rezultatima, važećim teorijama itd., naklonost prema čuvenim laboratorijima i nacionalnoj pripadnosti autora), nedostatak vremena da se uradi osvrt na valjan način.

14

5. GREŠKE I PREVARE U NAUCI

Greške u nauci mogu biti: [7]

 Nesvjesne (nenamjerne, poštene) greške (pogrešno uočavanje, pogrešna analiza, pogrešne reference);

 Greške usljed subjektivnosti ili samoobmanjivanja;  Lažno autorstvo;  Dvostruko publikovanje;  Serijske ("salama") publikacije.

Naprijed navedene greške mogu se uočiti i otkloniti tokom recenzentskog procesa.

5.1. Najteže prevare u nauci

Najteži oblici prevara koji su karakteristični a vezuju se za oblast izrade naučno istraživačkih radova su piraterija, plagijarizam i fabrikovanje rezultata. [7]

Piraterija je najobičnija krađa podataka, dijelova teksta, i drugih intelektualnih dobara.

Plagijarizam predstavlja posuđivanje tuđih riječi i izraza bez preciznog navođenja izvora.

Krivotvorenje, izmišljanje, odnosno fabrikovanje podataka je najteži oblik prevara u nauci i razumljivo je zašto izaziva najveću pažnju.

Dalje ćemo prikazati jednu od najvećih afera u fizici materijala, koja je pobudila veliko zanimanje ne samo među fizičarima.[6]

Schön story

Jan Hendrik Schon sa suradnicima je u posljednje 3 godine prije otkrivanja afere (lipanj 2002) objavio preko 90 članaka u renomiranim časopisima od kojih čak 17 u Science i Nature za samo dvije i po godine. Na temelju tih rezultata aktivirano je u svijetu preko 100 projekata u okviru kojih je radilo više od 300 doktoranata i postdoktora. Mnogi su smatrali da je Schön najozbiljniji kandidat za Nobelovu nagradu za fiziku. U Mah- Ranck Institutu za čvrsto stanje u Stuttgartu su mu osigurali mjesto direktora odjela i dodijelili sredstva za razvoj laboratorija.

15

Sl. 1.Ilustracija manipulacije podacima Schön-a i saradnika. Podudaranje spektara šuma u prikazanim mjerenjima u tri rada koja nisu međusobno u vezi je potpuno nerealna

U nizu radova Schön i saradnici su koristili naprave na bazi FET-a (Field effect transistor). Elektrode FET-a (source i drain) bile su postavljene na vanjsku površinu organskog kristala, a zatim je preko njih formiran izolatorski sloj od Al2Oz, na kojem je zatim postavljena treća elektroda (Gate). Naponom na gejtu je kontrolisana gustoća napona na pripovršinskom sloju između sorsa i drejna. Mijenjajući organske kristale, Schon je realizovao naprave različitih osobina, od superprovodnika, preko poluprovodnika r i p tipa do izolatora. Dobijeni rezultati su pobudili veliko zanimanje u svijetu. Međutim, kako ni poslije više godina intezivnog rada ni jedna laboratorija u svijetu nije mogla ponoviti ove rezultate, dva profesora (L. Sohn sa Princeton i P. McEuen s Cornell sveučilišta) detaljno su analizirali objavljenje radove Schön-a i utvrdili da se u tri članka, koji međusobno nisu bili u vezi, spektri šuma poklapaju, što je potpuno nemoguće za očekivati, slika 1 [6]. Sa svojim nalazom obavijestili su urednike časopisa Nature i Science gdje su radovi bili publikovani, kao i direktora Bell laboratorija u kojima je Schön radio. Bell laboratorije su odmah imenovale petočlanu komisiju, sastavljenu od uglednih profesora sa različitih univerziteta u Americi, koji su nakon 2

16

mjeseca proučavanja nesumnjivo utvrdili manipulaciju rezultatima u 16 od 25 radova koje su analizirali. Povjerenstvo je manipulacije s rezultatima svrstala u 3 kategorije: 1. Dodavanje i zamjena rezultata (zamjena cijelih slika, pojedinačnih krivih i dijelova spektara u različitim ili istim člancima da bi se pokazali različiti materijali , naprave ili uvjeti mjerenja). 2. Nerealna tačnost (preciznost iznad očekivane u realnom eksperimentu). 3. Rezultati u suprotnosti s postojećom fizikom (osobine koje nisu u saglasnosti sa parametrima koji su važeći za određene naprave ili pojave, a što sugeriše na netačnu prezentaciju podataka).

Bell laboratorije su odmah otpustile Schön-a, izvinule se naučnoj javnosti [8], obavijestile urednike časopisa u kojima su sporni članci objavljeni o nalazu povjerenstva i povukle 7 patentiranih prijava temeljenih na spornim rezultatima.

5.2. Mjere za sprečavanje intelektualnog nepoštenja

Rukovodstva fakulteta, odnosno instituta moraju donijeti pravilnike o etičkom ponašanju u naučno-istraživačkom radu (pravilnik o dobroj naučnoj praksi) i upoznati sve zaposlene sa istim. Pored toga, mora se uvesti praksa koja minimizira mogućnosti nepoštenja kroz: [8]

 Rad s mladim istraživačima u razmatranju i analizi svakodnevnih rezultata.  Podizanje nivoa rada u laboratorijima. Uvođenje obavezne radne knjige (laborato-

rijskog protokola) u koju se unose svi uslovi pod kojima je eksperiment izveden kao i zapažanja tokom eksperimenta.

 Spremanje laboratorijskih podataka (rezultata mjerenja na disketama, laboratorijskih sveski i drugih podataka, jer oni pripadaju kući, a ne pojedincu koji je mjerio).

 Uvođenje interne recenzije u okviru laboratorija, odnosno instituta, prije nego što članak bude poslan na objavljivanje. Interni recenzentski list bi trebao sadržavati sva pitanja vezana za kvalitet rada te sigurnost (pouzdanost) podataka.

 Na nivou instituta (fakulteta) obrazovati sud časti, koji će donijeti pravilnik o objektivnom utvrđivanju nepoštenja kao i o kaznenoj politici u slučajevima intele- ktualnog nepoštenja istraživača u kući.

Naučni fondovi nekih zemalja (SAD, Danska, Njemačka) zahtijevaju od korisnika proračunskih sredstava da za nauku donesu pravilnike kojima će regulisati pravila ponašanja u slučaju prevara. Pored toga, preporučuje se postavljanje osobe (ombudsmman, ethic officer) koja će biti zadužena za pitanja etike naučnog rada. Neka strukovna udruženja su već donijela etičke norme, a pojedini časopisi zahtijevaju da svi koautori članka svojim potpisom potvrđuju učestovanje na radu.

17

6. ZAKLJUČAK

Na naše životno iskustvo snažno utiču drugi ljudi. Naše ponašanje često je određeno društvenim situacijama i normama, percepcijom, onim što mi mislimo o sebi, ali i o onome što drugi misle o nama. Tokom svoga života čovjek je (svjesno ili nesvjesno) podložan društvenim uticajima. Negativan društveni uticaj kao uticaj većine dovodi do neetičkog ponašanja, kršenja etičkih standarda, načela i raznih prevara na osnovu kojih se dobije određena materijalna ili nematerijalna korist. Da bi se to izbjeglo prije svega potrebno je da bude stabilan i uređen politički sistem i da budu ispunjeni (ciljevi) makroekonomski i mikroekonomski faktori jedne države. Otkrivanje plagijatora nije nimalo lako uprkos svim mjerama za sprečavanje intelektualnog nepoštenja. Potrebno je raditi na još većoj globalizaciji, da su podaci što lakše dostupni i da se radovi koji se objavljuju na internetu sortiraju u istu branšu to jeste da osoba koja je publikovala da može lako izvršiti provjeru o sličnosti radova. Potrebno bi bilo napraviti jednu veliku jedinstvenu bazu podataka koja bi omogućavala dostupnost svih objavljenih naučnih radova na jednom mjestu po abecednom redu. Problem razlike u načinu pisanja radova, i raznovrsnim jezicima sa kojima se ljudi koriste bi se rješio na taj način da ta baza podataka posjeduje određeni program koji bi mogao po želji korisnika da prevede svoj ili neki drugi rad na jezik koji on poželi. Takođe baza bi trebala da omogući korisniku da kada unese traženi pojam ili naslov nekoga rada, dobije rezultat na svim jezicima. Svaka država bi trebala da napravi bazu podataka za svoje potrebe na jeziku koji se u njoj koristi i sortirati radove prema abecednom redu. Posle pravljena svih baza podataka potrebno bi ih bilo ujediniti u jednu veliku jedinstvenu bazu. Tako bi se korisniku omogućio pristup svim objavljenim radovima na jednom mjestu samo na svom jeziku, ili na jeziku koji poželi. Mogao bi da vrši pretragu i poređenje radova po jezicima koji se upotebljavaju u pisanju naučno istraživačkog rada. Tako bi se znatno smanjio rizik zloupotrebe intelektualnog vlasništva, otvorila bi se dodatna radna mjesta i lakše bi se mogla uraditi provjera.

18

7. LITERATURA

[1] Aristotel: Politika, Globus, SNL, Zagreb 1988.

[2] Aristotel: Nikomahova etika, Globus, SNL, Zagreb 1988.

[3] Roger Burggaeve: Die Ethik der Verantvvortlichkeit im Plural. Die Auffassung von Emmanuel Levinas, Don Bosco, Munchen 1997.

[4] Umberto Galimberti: Psiche e techne. L'uomo nell'eta della tecnica, Feltrinelli, Milano 1999.

[5] Immanuel Kant: Kritika praktičnog uma, Naprijed, Zagreb 1990.

[6] Emmanuel Levinas: Dificile liberte, biblio essais, Paris 1988.

[7] Dobra naučna praksa ‐ etički kodeks naučno-istraživačkog rada-, "Etika Naučno istraživačkog rada u biomedicini", (urednici Lj. Vučković‐Dekić, P. Mileković), Medicinski fakultet Beograd, 2004.

[8] V.Popović: «Kako napisati i objaviti naučno djelo », Akademska misao ‐Beograd, 2004.

[9]http://www.lucent.com/press/0902/020925.bla.html.

[10] http://www.scribd.com/press/0879/98282.nbe.html

komentari (1)
ovo je samo pregled
3 shown on 19 pages
preuzmi dokument