Narandzasta knjiga 123456, Esej' predlog Pravo i religija u evropi
sancili
sancili

Narandzasta knjiga 123456, Esej' predlog Pravo i religija u evropi

16 str.
39broj poseta
Opis
Nesto o religiji,braku, prijateljima i tako dalje
20 poeni
poeni preuzimanja potrebni da se preuzme
ovaj dokument
preuzmi dokument
pregled3 str. / 16
ovo je samo pregled
3 prikazano na 16 str.
ovo je samo pregled
3 prikazano na 16 str.
ovo je samo pregled
3 prikazano na 16 str.
ovo je samo pregled
3 prikazano na 16 str.

Nemanja Krstić 1 UDK: 316.356.2:2(497.1)“2015“ Jasmina Nedeljković 2 316.74:2(497.1)“2015“ Danijela Gavrilović 3 Originalni naučni rad Datum prijema: 04.08.2016

VREDNOVANJE PORODICE U SVETLU RELIGIOZNOSTI – KOMPARATIVNA ANALIZA

ISTOČNOEVROPSKIH DRUŠTAVA

Rezime

Povišen nivo religioznosti pojava je koja se povezuje sa padom socijalističkog vrednosnog sistema i sukobima na prostorima ex-Jugoslavije. Religija u novonastalim društvenim uslovima preuzima mnoge funkcije (identifikacionu, integrativnu) i postaje funkcionalni ekvivalent za socijalistički vrednosni sistem. Pored ovih lokalnih faktora na revitalizaciju religije utiču i globalni faktori koji ovaj fenomen čine dominantnim tren- dom u razvoju religije uopšte (Berger, 1999; 2007). Revitalizacija religije proučavana je na prostorima ex-Jugoslavije od strane mnogobrojnih sociologa religije (Zrinščak, 2008, Flere, 2008, Cvitković, 2009, Đorđević, 1994; 2000; 2009; Blagojević, 2005; 2009, Ku- burić, 2009; 2007; 2006, Gavrilović, 2013), analizirani su njena priroda i kvalitet. Ka- ko su religijske vrednosti određujuće za vernike, polazimo od pretpostavke da će religio- znost ispitanika u velikoj meri uticati na vrednovanje porodice i porodičnih odnosa, na- ročito zato što religije dominantne na ovom prostoru imaju izgrađeno socijalno učenje o porodici, a izražena aktivnost verskih zajednica u posmatranim društvima u ovoj oblasti pokazuje da se i za katoličanstvo, pravoslavlje i islam jednako čini ključnom oblašću ži- vota. U tekstu su predstavljeni podaci istraživanja „Strategije domaćinstava i pojedina- ca u jugoistočnoj Evropi u vremenu ekonomske krize“ obavljenog u četiri društva – Slo- venija, Hrvatska, BiH i Srbija u toku 2015. godine. 4 Ova društva su veoma različita u po- gledu dominantno prisutne religije i kvaliteta religioznosti, ali i slična u pogledu socija- lističke i jugoslovenske prošlosti. Rezultati su pokazali da u Sloveniji i BiH odnos nivoa religioznosti i naginjanja tradicionalnim porodičnim odnosima pokazuje očekivane ten- dencije (Inglehart, 2000), dok u Srbiji i Hrvatskoj religioznost ne prati porodičnu tradi- cionalnost, naime uprkos višoj religioznosti ispitanici iz Hrvatske imaju netradicionalni- ji odnos prema porodičnim odnosima, dok u Srbiji niža religioznost ne korelira sa prisut- nom visokom tradicionalnošću.

Ključne reči: religija, porodica, vrednosti, komparativna analiza

1  Filozofski fakultet Univerziteta u Nišu, nemanja.krstic@filfak.ni.ac.rs 2  Fakultet za pravne i poslovne studije dr Lazar Vrkatić, Novi Sad, jasmina.nedeljkovic@

gmail.com 3  Filozofski fakultet Univerziteta u Nišu, danijela.gavrilovic@filfak.ni.ac.rs 4  Istraživanje obavljeno u okviru SCOPES programa finansiranog od Swiss National

Science Foundation.

210 Krstić, Nedeljković, Gavrilović: Vrednovanje porodice u svetlu religioznosti

Kontekstualizacija problema

Jedna od Inglhartovih hipoteza jeste da nivo socioekonomskog razvoja ko- respondira sa vrednosnim opredeljenjima. Tradicionalne vrednosti su iracional- ne, zasnovane na religiji, nacionalnom ponosu, poslušnosti, poštovanju autorite- ta, i odgovaraju agrarnim društvima. Racionalne vrednosti i autonomija su u ve- zi sa sekularizacijom i pratilac su industrijalizacije. Druga podela, koju takođe izvodi, odvaja vrednosti na vrednosti preživljavanja, koje se zasnivaju na mate- rijalnoj oskudici, i vrednosti samoekspresije koje su postmaterijalističke i nalaze se u društvima koja su prevazišla materijalne probleme. Inglhart, u kasnijim ana- lizama, međutim, uviđa da razvoj socioekonomske sfere ne garantuje evoluciju vrednosti. On tvrdi da socioekonomski razvoj čini ljude potencijalno tolerantni- jim, poverljivijim, sa većom pažnjom posvećenim samorealizaciji, participaciji i kvalitetu života, jačanju vrednosti koje vode humanizaciji odnosa u pogledu tre- tmana žena, gej populacije, invalida.

Polazeći od ovih Inglhartovih analiza posmatrali smo porast religioznosti na prostorima ex-Jugoslavije i perzistenciju tradicionalnih vrednosti na ovim pro- storima pre svega u okviru porodice i porodičnih odnosa.

Razmatranje problema revitalizacije religije na ex-jugolovenskom prosto- ru mora uzeti u obzir nekoliko faktora. Na prvom mestu je proces sekularizaci- je jugoslovenskog društva koji otpočinje pedesetih godina a sam vrhunac dostiže krajem sedamdesetih. Ekspanzivna i ekstenzivna politika ateizacije stanovništva u ovom periodu je imala i svoj rezultat u vidu najvišeg procenta ateista i malog broja vernika (Jugoslovensko javno mnjenje 1968; Pantić, 1974; Vrcan, 1986). Potrebno je ovde naglasiti da istraživanja religioznosti u tom period nisu bila me- todološki sofisticirana, što znači da se religioznost nije obuhvatala u svoj svojoj kompleksnosti, već se pretežno kretala oko linije konfesionalne samoidentifika- cije. Ipak, ilustracije radi, navodimo primer promene religioznosti mladih u biv- šoj Jugoslaviji, u kojoj 1974. godine na jednog religioznog dolaze šest nereligio- znih, dok je nešto više od deset godina kasnije na jednog religioznog bilo dvoje nereligioznih (Blagojević, 2009).

Trend smanjivanja broja religioznih se prekida strukturalnom promenom ogledanom u krahu komunizma u globalnim razmerama koji je pogodio i sam prostor bivše Jugoslavije. Delegitimacija komunističke ideologije je ujedno zna- čila i oslobođenje religijskog elementa, koji uz konsolidaciju religijskih instituci- ja donosi i značajno veću religijsku slobodu izražavanja i delanja. Međutim, ovaj potencijal za razvoj religijskog pluralizma je prekinut ratnim devedesetim, kon-

Religija i tolerancija, Vol. XIV, № 26, Jul – Decembar 2016. 211

tekst koji je zapravo ceo proces revitalizacije donekle preokrenuo u crkvenu rea- gregaciju i konfesionalnu homogenizaciju, zatim instrumentalnu upotrebu religi- je u javnom diskursu, retradicionalizaciju i mobilizaciju vernika na nacionalnoj osnovi (Vrcan, 2000; Radisavljević Ćiparizović, 2002).

Skorašnja istraživanja fenomena desekularizacije i revitalizacije uvode vi- šedimenzionalni pristup, čime se pokazuje da pojave nisu niti jednosmerne ni- ti koherentne, te da je uz konstatovanni rast konvencionalnih elemenata religio- znosti, tipa deklarisana vera ili poverenje prema religijskoj instituciji, prisutna i polovična odanost dogmatskim postavkama, raskorak između verovanja i prak- se i partikularno prihvatanje moralnih normi crkve (Jerolomov, Marinović, 2005; Flere 2008; Blagojević, 2012). Ipak, mi se na ovom mestu nećemo baviti tako kompleksim fenomenom, s obzirom da to nije glavna tema samog rada, već ćemo u nastavku teksta pažnju usmeriti na odnos religioznosti vrednovanja porodice.

Religioznost i porodica

U istraživanju odnosa između porodice i religioznosti njenih članova po- stoje dva glavna pristupa. Prvi pristup porodicu tretira kao nezavisnu, a religio- znost kao zavisnu varijablu i pokriva čitav spektar tema kao što su pitanja utica- ja kvaliteta porodičnih odnosa, karakteristika bračne dijade, trajnosti porodice, porodične strukture i istorije na religioznost samih članova. Druga linija istraži- vanja ide suprotnim smerom i postavlja pitanje da li i kako religioznost može da utiče na shvatanje i vrednovanje različitih elemenata porodice, ali i kako ona uti- če na aktivan odnos prema ličnom porodičnom životu. Time se obuhvataju pro- blemi determinišuće snage religioznosti na stupanje u brak i formiranje porodice, zatim na vaspitni stil, vrednovanje braka i tradicionalnih elemenata porodice, ali i generalni odnos prema promenama vezanim za porodicu i brak, na primer odnos prema abortusu, kohabitaciji, gej, lezbejskim i transseksualnim partnerstvima.

Verovatno najznačajniji društveni faktor u prenošenju i održavanju religij- skih praksi i verovanja u ranom periodu života je porodica. Moglo bi se reći da porodica ima krucijalan značaj u stvaranju potencijala da se usvoje određeni reli- gijski sadržaji (Kuburić, 2002), ali i uopšte sklonosti ka religiji. Neki od pokaza- telja ove uloge porodice, a naročito roditelja, u formiranju religijskih preferencija su vidljivi u činjenici da je u Zapadnoj Evropi registrovan veći uticaj roditelja na religijske preferencije u odnosu na druge faktore (na primer, religijske zajednice ili škole), zatim da je uticaj roditelja najočigledniji na religijskom planu – u odno- su na rodne prakse ili političke orijentacije, i da je promena religijske pripadnosti

212 Krstić, Nedeljković, Gavrilović: Vrednovanje porodice u svetlu religioznosti

vrlo retka, čime se pretpostavlja rezistentnost religijskih uverenja steknutih rano u životu (Vermeer, 2014, de Hart, 1990; Troll & Bengtson. 1979).

Ovako generalna slika prenosa religijskih vrednosti sa jedne generacije na drugu ne prikazuje u svim detaljima povezanost porodice i religije u privatnoj sferi i samim tim celokupnu interakciju u kojoj religija i porodica podržavaju jed- na drugu. Detaljnija istraživanja porodičnih odnosa su pokazala da bliskiji i to- pliji porodični odnosi decidnije određuju generacijski transfer religijskih uvere- nja (Sherkat & Wilson, 1995) kao i da religijska homogenost, odnosno, disonan- stost u religioznosti roditelja bitno usmerava religijska opredeljenja dece (Wil- son & Sandomirsky, 1991; Myers, 1996). Roditelji su prvi izvor za upoznavanje sa religijskim konceptima kao što je natprirodno, a ovaj izvor „ima i vremensko i afektivno prvenstvo“ (Sherkat, 2003), ali treba još dodati da je njihov uticaj ve- ći na privatnu religioznost (molitve i verovanja) nego na javno iskazivanje reli- gioznosti (odlazak u crkvu). Zanimljiv je nalaz da tradicionalne forme porodice, konkretno, ukoliko je otac zaposlen a majka domaćica, povećavaju verovatnoću da roditelji prenesu religijska uverenja i prakse na svoju decu (Myers, 1996a). U domaćoj literaturi je potvrđen i značaj porodice i porodičnog vaspitanja na religi- oznost hodočasnika i poslužio je kao kriterijum za njihovu tipologiju 5 (Radisav- ljević Ćiparizović, 2012).

Uloga roditelja međutim nije jednaka, na šta nam ukazuju nalazi da majke imaju vidljiviji značaj u „izgradnji“ religioznosti dece. Istraživanje izvedeno još tridesetih godina (Newcomb and Svehla, 1937) koje je uključilo 558 roditelja i dece je pokazalo da odnos majke prema religiji objašnjava 34% varijanse sinov- ljevih religijskih shvatanja i 48% varijacije kćerkinih religijskih preferenci, dok u slučaju očeva nije registrovana tako značajna relacija.

Pored toga, nikako ne bi smeli da izostavimo aspekte religijskog ponašanja roditelja koji imaju znatno drugačije motive od očekivanih. Takvo je ono koje se vodi modelima dobrog ponašanja upućenih deci kako bi im se ukorenilo poštova- nje prema religiji, i sve to kao posledica konformističkog odnosa roditelja prema sredini i inertnog podražavanja opšte pozitivno ocenjenih religijskih praksi. Pro- širenje perspektive sa porodice na socijalni kontekst religijske zajednice daje pri- liku da uvidimo još jednu dimenziju konformiranja. Religijski identiteti reprodu- kovani kroz zajedničke aktivnosti religijskog tela predstavljaju prave kognitivne resurse (Sherkat & Ellison, 1999) koji određuju značenja koja se pridaju određe-

5  U odnosu na vaspitanje koje su ispitanici dobili u porodici, autorka je došla do tri ti- pa hodičasnika: 1. tradicionalno religiozno vaspitani; 2. nereligiozno vaspitani; 3. iz bogomoljač- kih porodica.

Religija i tolerancija, Vol. XIV, № 26, Jul – Decembar 2016. 213

nim temama, a samim tim i njihovog razumevanja. Tako, na primer, religioznost, dominantno merena preko pokazatelja religijskog ponašanja kao što su odlazak u crkvu, učestalost molitve i čitanja Biblije, pokazala se kao dobar prediktor po- ložaja na kontinuumu porodičnog progresivizma – tradicionalizma. Specifični- je, religioznost negativno korelira sa spremnošću da se pozitivno ocene i prihva- te nove forme i odnosi porodičnog života, dok na drugoj strani pozitivno koreli- ra sa tradicionalnim formama, rodnim i generacijskim ulogama i odnosima (Lee, 2000). Još izrazitiji primer su katolkinje feminističke provinijencije, koje uprkos činjenici da su njihovi politički stavovi i ciljevi u suprotnosti sa bazičnim postav- kama katoličanstva i praktičnoj mogućnosti da prihvate religijska učenja koja su u neku ruku pomirljivija sa njima, i dalje sebe identifikuju sa tom religijskom tra- dicijom (Hirschman, 1970).

Roditeljske prakse u interakciji sa religioznošću pokazuju niz specifično- sti. Konzervativni protestanti češće disciplinuju svoju decu, čak i pokazuju ve- ću spremnost da u tu svrhu koriste fizičku kaznu (Bartkowski, 2007), a uticaj re- ligijskih vrednosti na stil vaspitanja dece postaje oštriji što su roditelji aktivniji u religijskoj zajednici (Wilcox, 1998; Pearce, Lisa & Axinn. 1998). Krajnja konse- kvenca dubljeg prihvatanja religijske ideologije od strane roditelja je veća sklo- nost ka autoritativnim roditeljskim stilovima.

Do sličnih nalaza se došlo u istraživanju porodica adventističke religiozno- sti u Jugoslaviji. Religioznost porodice utiče na sve aspekte života mladih člano- va i teži da dâ poseban izgled i ton porodici, da je izdvoji od ostatka društva po- moću religijskih praksi, restriktivnom vaspitanju dece koje postavlja visoke stan- darde, po ukupnom životnom stilu, i slici o sebi koja između ostalog pretpostav- lja konzervativnost u seksualnosti – predbračnim seksualnim odnosima, braku sa pripadnikom druge vere ili ateistom, visoku moralnost i osećanje grešnosti tela (Kuburić, 2007).

Kada se fokus postavi na pitanje nasilja, slika porodičnog života postaje znatno složenija, jer uključuje mnoštvo isprepletenih dimenzija. Najpre, ovde se moraju uzeti u obzir nivoi religioznosti roditelja, koji ne moraju a i nisu isti, za- tim se mora računati sa razlikom između deklarisanih stavova ispitanika i njiho- voj spremnosti da govore, pa čak i priznaju određene aspekte porodičnog nasi- lja do razlike koju je verovatno i najteže utvrditi, a to je ona između faktički utvr- đenog nasilja i onog o kojem ispitanici informišu istraživače 6. Ovome se svaka-

6  Ovaj metodološki problem se donekle nadomešta upotrebom skala za testiranje socijal- no poželnih odgovora (na primer: Marlowe-Crowne Social Desirability Scale - MC-SDS), koja se onda koristi kao kontrolni faktor pouzdanosti odgovora ispitanika.

214 Krstić, Nedeljković, Gavrilović: Vrednovanje porodice u svetlu religioznosti

ko pridružuje i niz socijalnih faktora koji mogu podsticati nasilničko ponašanje a da ostanu netaknuti od sadržaja religioznosti. Uprkos svim empirijskim teškoća- ma, kada sagledamo ovu interakciju, za razliku od prethodnih relacija, ovde ima- mo znatno pozitivniji skor. U kratkim crtama, regularni odlasci u crkvu (Ellison, Bartkowski & Anderson, 1999) kao i viši stepeni religijske posvećenosti oba par- tnera (Ellison & Anderson, 2001) imaju negativne korelacije sa slučajevima po- rodičnog nasilja. Uz prethodno navedene napomene koje ukazuju na oprez pri- likom tumačenja podataka, sada sa posebnim podvlačenjem činjenice da se ra- di o iskazima ispitanika, možemo pomenuti i nalaze koji ukazuju na to da uz rast nivoa religioznosti raste i kvalitet odnosa između majke i dece (Pearce, Lisa & Axinn. 1998).

Očigledno je problem odnosa porodice i religioznosti dominantno obrađi- van iz perspektive odraslih, a da je uticaj dece i njihovih religijskih stavova na porodičnu dinamiku i njen religijski identitet neopravdano zanemaren. Prome- na teorijskog trenda o socijalizaciji kao jednosmernom procesu se odrazio i na ovom polju, te su se pojavile studije koje govore i o obrnutom uticaju, gde deca u kasnijim fazama života počinju da utiču na mišljenja i ponašanja svojih rodite- lja. Na tom tragu Šerkat obrazlaže svoju ideju o mladima kao relevantnom izvo- ru informacija u religijskim pitanjima i debatama u porodičnom okruženju i for- miranju ili menjanju shvatanja religijskih spisa među članovima porodice (Sher- kat, 2003).

Na kraju ovog dela, potrebno je istaći da kada je reč o stavovima prema homoseksualnosti i potencijalu da se zvanično priznaju istopolni brakovi, pri- vrženost tradicionalnim postavkama religijskih učenja izvesno vodi ka osudi i odbacivanju. Gotovo po pravilu religiozniji pojedinci pokazuju manju spre- mnost da prihvate promenu bračne forme, a još veći stepen nepoželjnosti iska- zuju prema ideji da istopolni brakovi dobiju zakonsku mogućnost da usvaja- ju decu. Dakle, tradicionalno shvatanje porodice kao svete zajednice muškar- ca i žene i njene nepromenljivosti je prisutnije među religioznima (Sherkat, Po- well-Williams, Maddox, & de Vries, 2011; Schepeeres, Te Grotenhuis & Van der Silk, 2002).

Generalno, od 60-ih pa sve do danas, istraživanja potvrđuju da visoko pri- sustvo religije u javnom i privatnom životu građana ide zajedno sa niskim nivo- om tolerancije abortusa, razvoda i homoseksualnosti, višim stopama braka u ra- nijim periodima života, poštovanjem roditeljskog autoriteta, pridavanjem značaja porodičnom životu. Pored toga, religioznost utiče i na stavove o rodnim ulogama u porodici, status autoriteta u porodici, pa i na načine na koje se ljudi nose sa pro-

Religija i tolerancija, Vol. XIV, № 26, Jul – Decembar 2016. 215

blemom porodičnog nasilja (Lenski, 1963; Inglehart & Baker, 2000, Bartkowski, 2007, Zaharijevski i Gavrilović: 2010).

Istraživačke relacije i nalazi

Podaci koje koristimo da bi smo empirijski verifikovali našu tezu o pove- zanosti nivoa i kvaliteta religioznosti sa porodičnim odnosima prikupljeni su, ka- ko je već napomenuto u okviru istraživanja „Strategije domaćinstava i pojedinaca u jugoističnoj Evropi u vremenu ekonomske krize“ u toku 2015. godine.

Naš instrument korišćen u ovom istraživanju nije sadržao sve potrebne aj- teme (koje koristi Inglhart sa saradnicima kada proverava svoje hipoteze o relaci- ji društvenih odnosa i vrednosti) i koji se uobičajeno u istraživanjima (EVS) kori- ste kada se procenjuje odnos religije i porodice, tj. prisustva tradicionalnih odno- sa u ovim sferama (Zaharijevski i Gavrilović, 2010). Instrument koji je korišćen posvećen je proceni strategija domaćinstava, gde su važni delovi strateškog pona- šanja i odnosi unutar porodice i upotreba religije u ovim strategijama. Ovaj tekst dovodi u vezu ova dva pokazatelja, pokušavajući da proveri očekivanu hipotezu da povećana religioznost nosi i retradicionalizaciu porodičnih odnosa.

Za potrebe ove analize konstruisali smo upitnik za ispitivanje izraženosti religijskih vrednosti. Primenom faktorske analize sa pravouglom rotacijom, iz- dvojena su tri faktora. Na osnovu sadržaja stavki, izdvojene faktore smo imeno- vali kao Religioznost, Upotreba religije u životu i Tradicionalni porodični odno- si. Ajtemi koji su odredili dimenzije religioznosti su:

Religioznost

1. Prisustvovanje verskim obredima 2. Molitva 3. Dobijam snagu i podršku od moje religije

Upotreba religije u životu

1. Promovisati vrednosti moje religije (cilj kojim rukovode svoje ponaša- nje)

2. Mogu se obratiti pripadnicima svoje religije 3. Ljudi iz naše verske zajednice nam pomažu u našem svakodnevnom ži-

votu

216 Krstić, Nedeljković, Gavrilović: Vrednovanje porodice u svetlu religioznosti

4. Na koliko ljudi iz vaše verske zajednice možete da se oslonite

Tradicionalni porodični odnosi

1. Muškarci su po pravilu uspešniji na svom poslu nego žene 2. Pri velikoj nezaposlenosti, muškarci bi trebalo da imaju prednost pri

zapošljavanju pred ženama 3. Ako žena zarađuje više od muža mogući su problemi u porodici 4. Malo će dete sigurno patiti ako je majka zaposlena 5. Imati puno dece (cilj kojim rukovode svoje ponašanje) Na osnovu podataka dobijenih našim istraživanjem, raspored prisustva

konfesija u posmatranom delu regiona je sledeći: Tabela 1. U procentima izražena distribucija konfesija

Konfesija % Muslimani 15.9 Pravoslavci 32.1 Katolici 43.3 Protestanti 0.3 Nereligiozni 6.9

Raspored prisustva pripadnika različitih konfesija koje su najbrojnije u po- smatranim državama je sledeći:

Tabela 2. U procentima izražena distribucija vernika za svaku zemlju po- jedinačno

Konfesija BiH Hrvatska Srbija Slovenija Muslimani 54,8% 1,2% 3,1% 3,3% Pravoslavci 30,9% 3,6% 89% 2,1%

Katolici 11,9% 88,1% 3,9% 79%

Grafikon 1 pokazuje korelaciju između promovisanja religijskih vrednosti i prisustva stava da je potrebno imati vise dece kao pokazatelja tradicionalnih po- rodičnih odnosa. Primenom Pirsonovog koeficijenta korelacije utvrđeno je da se sve tri dominantno prisutne religije zalažu za ovaj pristup životu.

Aktivan odnos prema religiji i upotreba religije u svakodnevnom životu korelira sa stavom o poželjnosti većeg broja dece kod ispitanika koji dolaze iz Bosne i Hercegovine, dok je u ostala tri posmatrana društva korelacija na nižem nivou.

Religija i tolerancija, Vol. XIV, № 26, Jul – Decembar 2016. 217

Grafikon 1. Promovišem vrednosti svoje religije i imati puno dece

Promovisanje religijskih vrednosti i stav da treba imati više dece korelira, kako je pomenuto, u najvećoj meri u BiH, zatim Srbiji i Sloveniji, dok je u Hr- vatskoj ta korelacija značajno niža (pogledaj Grafikon 2). Ovaj nalaz implicira da u Hrvatskoj visoka religioznost i aktivan odnos prema religioznosti ne nose nuž- no i stav da je potrebno imati više dece u porodici kao stav koji izražava tradici- onalni pogled na porodicu.

Logično u skladu sa prvim nalazom, najviša korelacija između ovih stavo- va je kod muslimana najbrojnijih u Bosni i Hercegovini, a najniža kod katolika najbrojnijih u Hrvatskoj i Sloveniji.

Grafikon 2. Stepen korelacije između konfesionalne pripadnosti i ocena vrednosti broja dece u porodici

218 Krstić, Nedeljković, Gavrilović: Vrednovanje porodice u svetlu religioznosti

Sledeći grafikon (Grafikon 3) ukazuje na nivo prisustva ekstrahovanih fak- tora – tj. religioznosti, upotrebe religije u svakodnevnom životu i tradicionalnih porodičnih odnosa. Stepen izraženosti predstavljen je aritmetičkim sredinama.

Grafikon 3. Izraženost religioznosti, upotrebe religije i tradicionalnih po- rodičnih odnosa

U BiH je primećen visok nivo religioznosti, upotrebe religije i najviši nivo tradicionalnosti porodičnih odnosa. U Sloveniji su svi ovi parametri najniži. Ni- ska religioznost i nizak nivo tradicionalnog poimanja porodičnih odnosa.

U Srbiji je prisutna niža religioznost 7 ali visoka tradicionalnost porodičnih odnosa. Najviša religioznost je utvrđena u Hrvatskoj 8, ali ona ne korelira sa naj- višim nivoom zagovaranja tradicionalnih odnosa, pa se može zaključiti da u Sr- biji i Hrvatskoj tradicionalnost odnosno netradicionalnost ne proističe dominan- tno iz religijskih izvora.

Kada kao određujući parametar upotrebimo konfesionalnost (Grafikon 4) uvidećemo da je religioznost najviša kod katolika, slede muslimani sa minimal- nom razlikom, dok je kod pravoslavaca religioznost najniža. Upotreba religije je najviša kod muslimana, slede katolici sa neznatnom razlikom, a kod pravoslava-

7  Deklarativna religioznost je u Srbiji vrlo visoka, ali kada u analizu uvedemo i druge po- kazatelje, ovaj nivo opada. (više o ovome u: Gavrilović, 2013)

8  Hrvatska je među postsocijalističkim zemljama treća nakon Poljske i Rumunije po nivou revitalizovane religioznosti (Tomić-Koludrović, 2015)

Religija i tolerancija, Vol. XIV, № 26, Jul – Decembar 2016. 219

ca je i ovaj parametar značajno niži. 9 Na skali tradicionanog poimanja porodič- nih odnosa prednjače muslimani, slede pravoslavci, a najniža tradicionalnost je prisutna kod katolika.

Grafikon 4. Izraženost vrednosti religioznosti, upotrebe religije i tradicio- nalnih odnosa prema religijskoj pripadnosti

Odnos prema homoseksualcima, abortusu i razvodu ne korelira u statistič- ki značajnoj meri sa državom ili konfesijom. Razlike naravno postoje, najpermi- sivniji stav u odnosu na sve ove pojave prisutan je u Sloveniji, dok je najveće od- bijanje u odnosu na sva tri fenomena prisutno u Bosni i Hercegovini. Razvod je najprihvaćeniji od ova tri posmatrana fenomena. Nepostojanje statističke značaj- nosti u prisutnom različitom nivou prihvatanja homoseksualaca možda se može objasniti univerzalnom netrpeljivošću prema homoseksualcima na ovim prostori- ma, kao i istovetnim stavom svih konfesija prema ovim pojavama.

Postoji statistički značajna, veoma niska povezanost između religioznosti, upotrebe religije i zagovaranja tradicionalnih porodičnih odnosa. Ovaj nalaz nas ne čudi, s obzirom na ukazanu pojavu da u Hrvatskoj i Srbiji religioznost i tradi- cionalnost ne koreliraju.

9  „Ako pokušamo da napravimo sliku vernika u Srbiji, kao polaznu osnovu za tumačenje i razmevanje funkcija religije, suočićemo se sa malim promenama u odnosu na onu predstavu koja o nivou i kvalitetu religioznosti već postoji na osnovu istraživanja sprovedenih u poslednjih dvade- setak godina. I dalje se radi o religioznosti u kojoj prednjači tradicionalizam i ritual naspram crkve- nosti i lične religioznosti“ (Gavrilović, 2013: 53).

220 Krstić, Nedeljković, Gavrilović: Vrednovanje porodice u svetlu religioznosti

Pri pokušaju da se barem rudimentarno ispita Inglhartova hipoteza o osku- dici i prisustvu tradicionalnih vrednosti korelirani su mesečni prihod domaćin- stva sa prisutnošću visokog nivoa religioznosti i tradicionalnih porodičnih odno- sa, ali statistička značajnost nije pronađena.

Zaključak

U tekstu je analiziran uticaj religioznosti na preferiranje tipa porodičnih odnosa u Sloveniji, Srbiji, Hrvatskoj i BiH. Kako su u posmatranim zemljama prisutne različite religije, očekivano je da će, uprkos zajedničkoj socijalističkoj prošlosti, u ovim zemljama odnos religioznosti i preferiranja modela tradicional- nosti porodičnih odnosa biti različit.

Nakon učinjenih analiza možemo sumirati glavne nalaze. Na oba analizi- rana aspekta religije (kompozitne varijable religioznost i upotreba religije) i na kompozitnoj varijabli koja ukazuje na tradicionalne porodične odnose dobijena je statistički značajna razlika između posmatranih država.

Najreligioznija je Hrvatska, sledi Bosna i Hercegovina, Srbija pa Slove- nija;

Najtradicionalnija BiH, sledi Srbija, dok je u Hrvatskoj i Sloveniji nivo preferencije tradicionalnih porodičnih odnosa značajno niži;

U Srbiji i Hrvatskoj religioznost i tradicionalnost ne koreliraju; Na oba aspekta religije (religioznost i upotreba religije) i na kompozitnoj

varijabli koja ukazuje na tradicionalne porodične odnose dobijena je statistički značajna razlika i između konfesija i nacija;

Pokušali smo da proverimo Inglhartovu hipotezu o vrednostima oskudice i tradicionalnim vrednostima, ali na našem uzorku nije potvrđena veza između vi- soke religioznosti i tradicionalnosti i niskog ekonomskog stanja;

Dva društva, Hrvatska i Slovenija pokazuju očekivanu tendenciju – viso- ka religioznost i poželjnost tradicionalnih porodičnih odnosa (BiH), niska reli- gioznost i tradicionalnost (Slovenija), dok se u Hrvatskoj i Srbiji prepoznaje od- vajanje ovih segmenata društvenog života. Za poželjnost tradicionalnih odnosno netradicionalnih porodičnih odnosa treba pronaći novi ključ kada se radi o ova dva društva.

Religija i tolerancija, Vol. XIV, № 26, Jul – Decembar 2016. 221

Literatura

Bader, Christopher D., and Scott A. Desmond. 2006. Do as I say and as I do: The effects of consistent parental beliefs and behaviors upon religious transmission. Sociology of Religion 67(3), pp. 313–329.

Bartkowski. P. John. 2007. Religious Socialization among American Youth: How Faith Shapes Parents, Children, and Adolescents. In: The Sage Handbook of the Socio- logy of Religion. Edited by James Beckford and N. Jay Demerath III. London: Sa- ge, pp. 511–25.

Berger, Peter (ed.). 1999. The Desecularization of the World: Resurgent Religion and World Politics, Washington, D. C.

Berger, Peter.1997. Secularism in Retreat. In: The National Interest 46/3. Berger, Peter L. 2005. Orthodoxy and Global Pluralism. Demokratizatsiya. pp. 437–447 Beyer, Peter. 2007. Religion and Globalization, In: George Ritzer (ed.) The Blackwell

Companion to Globalizatio. Oxford: Blackwell, pp. 444–460. Blagojević, Mirko. 1995. Približavanje pravoslavlju. Niš: Gradina. Blagojević, Mirko. 2005. Religija i crkva u transformacijama društva: Sociološko-isto-

rijska analiza religijske situacije u srpsko-crnogorskom i ruskom postkomunistič- kom društvu. Beograd: Institut za filozofiju i društvenu teoriju

Blagojević, Mirko. 2009. Revitalizacija religije i religioznosti u Srbiji: stvarnost ili mit? Filozofija i društvo 2/2009, pp.. 97- 116.

Blagojević, Mirko. 2012. Religijsko-konfesionalna identifikacija i vera u Boga gradjana Srbije. Filozofija i društvo (1), pp. 40–52.

Cvitković, Ivan. 2009. Has the ’Return’ or Religions Occurred or ’Return’ to the Reli- gion? In: Gavrilović, Danijela (ed.) Revitalization of Religion - Theoretical and Comparativ Approaches, YSSS Anuual – YearXVI, Nis.

de Hart, Joep. 1990. Impact of Religious Socialization in the Family. Journal of Empiri- cal Theology 3, no. 1, pp. 59–89.

de Roos, A. Simone, Jurjen Iedema, and Siebren Miedema. 2004. Influence of Maternal Denomination, God Concepts, and Child Rearing Practices on Young Children’s God Concepts. Journal for the Scientific Study of Religion 43, no. 4, pp. 519–35.

Đorđević, B. Dragoljub (prir.). 1994. Povratak svetog? Niš: Gradina. Đorđević, B. Dragoljub. 1990. O religiji i ateizmu. Niš: Gradina. Đorđević, B. Dragoljub. 1991 (ed.). Pravoslavlje izmedju neba i zemlje. Nis: Gradina Đorđević, B. Dragoljub. 2007. Sociologija pravoslavlja i socijalno učenje SPC, u: Đ. Vu-

kadinović i S. Antonić (ured.) Crkva i država. Beograd: Nova srpska politička mi- sao.

Đorđević, Dragoljub B. 2000. Sociološki uvid u kulturu pravoslavlja - Srpsko pravoslav- lje i SPC. Teme 24, pp. 161–175.

Đorđević, Dragoljub B. 2009. Religiousness of Serbs at the Beginning of the 21st Centu- ry: What is it About? In: Danijela Gavrilović (ed.) Revitalization of Religion - The- oretical and Comparative Approaches. Nis: YSSS Annual–Year XVI.

Đorđević, Mirko. 2005. Sekularizam i klerikalizam. Republika, br. 370/371, pp. 1–31.

222 Krstić, Nedeljković, Gavrilović: Vrednovanje porodice u svetlu religioznosti

Ellison, G. Christopher and Darren E. Sherkat. 1993. Obedience and Autonomy: Religi- on and Parental Values Reconsidered. Journal for the Scientific Study of Religion 32, no. 4, pp. 313–29.

Ellison, G. Christopher and Kristin L. Anderson. 2001. Religious Involvement and Do- mestic Violence Among U. S. Couples. Journal for the Scientific Study of Religi- on 40, no. 2 (June 2001), pp. 269–286.

Ellison, G. Christopher, John P. Bartkowski, and Kristin L. Anderson. 1999. Are The- re Religious Variations in Domestic Violence?. Journal of Family Issues 20, no. 1 (January 1999), pp. 87–113.

Flere, Sergej and Rudi Klanjšek. 2008. Serbian Ortodox Religiousness: An Empirical and Comparative Portrait. Sociološki pregled, vol. XLII, no. 1, pp. 27–44

Gavrilović, Danijela. 2013. Doba upotrebe: religija i moral u savremenoj Srbiji. Niš: Fi- lozofski fakultet.

Grusec, Joan E. 1997. A History of Research on Parenting Strategies and Children’s In- ternalization of Values. In: Parenting and Children’s Internalization of Values. A Handbook of ContemporaryTheory. Edited by Joan E. Grusec and Leon Kuczyn- ski. New York: Wiley, pp. 3–22.

Inglehart R. and Ch. Welzel. 2005. Modernization, Cultural Change and Democracy. New York: Cambridge University Press.

Inglehart, Ronald i Pippa Norris. 2007. Sveto i svjetovno – Religija i politika u svetu. Za- greb: Politička kultura.

Inglehart, Ronald. 1995. Changing Values, Economic Development and Political Change. International Social Science Journal 145 (Sept.), pp. 379–403.

Inglehart, Ronald. 1997. Modernization and Postmodernization: Cultural, Economic, and Political Change in 43 Societies. Princeton: Princeton University Press.

Inglehart. Ronald and Wayne E. Baker. 2000. Modernization, Cultural Change, and the Persistence of Traditional Values. American Sociological Review Vol. 65, No. 1, pp. 19–51

Jerolomov, Marinović, Dinka. 2005. Tradicionalna religioznost u Hrvatskoj 2004: izme- đu kolektivnoga i individualnoga. Sociologija sela 43, 168(2), pp. 303–338.

Kuburic, Zorica. 2006. Religion in Serbia and Montenegro. In: Worldmark Encyclope- dia of Religious Practices. Published by Gale Group. SAD. Vol. 3. pp. 307–312.

Kuburić, Zorica. 2007. Religija, porodica i mladi. Beograd: Čigoja štampa i Novi Sad: CEIR.

Kuburić, Zorica. 2009. Revitalizacija religije na Balkanu. Godišnjak Filozofskog fakulte- ta u Novom Sadu, Vol. XXXIV, pp. 251–264

Lenski, Gerhard. 1963. The Religious Factor. A Sociological Study of Religion’s Impa- ct on Politics, Economics, and Family Life. New York: Doubleday Anchor Books.

Myers, Scott. 1996. Families and the Inheritance of Religiosity. American Sociological Review 61, pp. 858–66.

Myers, Scott M. 1996a. An interactive model of religiosity inheritance: The importance of family context. American Sociological Review 61(5), pp. 858–866.

Norris. P. and R. Inglehart. 2011. Sacred and Secular: Religion and Politics Worldwide (2nd edition). Cambridge: Cambridge University Press.

Religija i tolerancija, Vol. XIV, № 26, Jul – Decembar 2016. 223

Pearce, Lisa D. and William Axinn. 1998. The Impact of Family Religious Life on the Quality of Mother-Child Relations. American Sociological Review 63, no. 6, pp. 810–28.

Sherkat, Darren E. and John Wilson. 1995. Preferences, Constraints, and Choices in Reli- gious Markets: An Examination of Religious Switching and Apostasy. Social For- ces (73), pp. 993–1026

Sherkat, Darren. 2003. Religious Socialization. Sources of Influence and Influences of Agency. In: Handbook of the Sociology of Religion. (ed.) Michelle Dillon. Cam- bridge: Cambridge University Press, pp. 151–63

Stjepanović-Zaharijevski, Dragana i Gavrilović, Danijela. 2010. Identiteti i porodične vrednosne orijentacije na Balkanu. Sociologija, LII (1), pp. 23–40.

Tomić-Koludrović, Inga. 2015. Pomak prema modernosti: Žene Hrvatskoj u razdoblju „zrele“ tranzicije. Zagreb: Jasenski i Turk/Hrvatsko sociološko društvo.

Troll, E. Liliane and Vern L. Bengtson. 1979. Generations in the Family. In: Contempo- rary Theories about the Family. Research-Based Theories (eds.) Wesley R. Burr, Reuben Hill, F. Ivan Nyeand Ira L. Reiss. New York: MacMillan, vol. I, pp. 127– 61.

Vermeer, Paul. 2011. The Impact of Parental Religiosity on Parenting Goals and Paren- ting Style: A Dutch Perspective. Journal of Beliefs and Values 32, no. 1, pp. 69–84.

Wilcox, W. Bradford. 1998. Conservative Protestant Childrearing: Authoritarian or Aut- horitative? American Sociological Review 63, no 6, pp. 796–809.

Wilson, John and Sandomirsky, Sharon. 1991. Religious affiliation and the fa- mily. Sociological Forum, Volume 6, Issue 2, pp 289–309

Zrinščak, Siniša. 2008. Što je religija i čemu religija: sociološki pristup. Bogoslovska smotra, LXXVIII (1), pp. 25–37.

224 Krstić, Nedeljković, Gavrilović: Vrednovanje porodice u svetlu religioznosti

Nemanja Krstić 10 Jasmina Nedeljković 11 Danijela Gavrilović 12

VALUING FAMILY IN THE LIGHT OF RELIGIOSITY - COMPARATIVE ANALYSIS OF SOUTH-EAST EUROPEAN SOCIETIES

Abstract

The higher level of religiosity is a phenomenon which is related to the fall of the socialistic system of values and to the conflicts on the ex-Yugoslavian territory. In these newly created circumstances religion takes over many functions (of identification, of inte- gration) and becomes the functional equivalent of the socialistic system of values. Beside these „local“ factors a large impact on the revitalization of religion have global factors which actually make this phenomenon a dominant trend in general development of religi- on (Berger, 1999; 2007). A great number of sociologists from the ex-Yugoslavian territory have studied the issue of the revitalization of religion, its nature and the quality of this process (Zrinščak, 2008, Flere 2008, Cvitković 2009, Đorđević 1994; 2000; 2009; Blago- jević, 2005; 2009, Kuburić 2009; 2007; 2006, Gavrilović 2013). Following the fact that religious values are determinative for believers, we are starting from the assumption that the religiousness is going to have a great impact on the valuing of family and on family relations, particularly because the dominant religions in this region have developed a so- cial thought about family, and, in addition, a significant activity of religious communities in this area of social life shows us that for catholicity, orthodoxy and Islam, family is sti- ll the most important part of one’s life. The paper presents the data from „Life-Strategies and Survival Strategies of Households and Individuals in South-East European Societies in the Times of Crisis“, a research conducted in four societies – Slovenia, Croatia, Bo- snia and Herzegovina and Serbia, societies which are very different in terms of the domi- nant religion and the quality of religiousness, but similar in regard to the socialistic and Yugoslav past. The survey results show that in Slovenia and Bosnia and Herzegovina the ratio between the level of religiousness and the inclination to traditional family relations are around the expected rate (Inglehart, 2000), while in Serbia and Croatia religiousness doesn’t follow family traditionality. To be more specific, despite the high level of religio- usness, examinees from Croatia have an untraditional attitude to family relations, while in Serbia the lower level of religiousness doesn’t correlate with the inherent traditionality.

Key words:religion, family, values, comparative analysis

10  Filozofski fakultet Univerziteta u Nišu, nemanja.krstic@filfak.ni.ac.rs 11  Fakultet za pravne i poslovne studije dr Lazar Vrkatić, Novi Sad, jasmina.nedeljko-

vic@gmail.com 12 Filozofski fakultet Univerziteta u Nišu, danijela.gavrilovic@filfak.ni.ac.rs

nema postavljenih komentara
ovo je samo pregled
3 prikazano na 16 str.