Pojmovi društvena promjena, razvoj i progres, Beleške' predlog Klasicne socioloske teorije. University of Montenegro
Orionus
Orionus24 October 2015

Pojmovi društvena promjena, razvoj i progres, Beleške' predlog Klasicne socioloske teorije. University of Montenegro

DOC (80 KB)
5 strane
5broj preuzimanja
1000+broj poseta
100%on 1 votesbroj ocena
1broj komentara
Opis
Promene, razvoj
20 poeni
poeni preuzimanja potrebni da se preuzme
ovaj dokument
preuzmi dokument
pregled3 strane / 5

ovo je samo pregled

3 shown on 5 pages

preuzmi dokument

ovo je samo pregled

3 shown on 5 pages

preuzmi dokument

ovo je samo pregled

3 shown on 5 pages

preuzmi dokument

ovo je samo pregled

3 shown on 5 pages

preuzmi dokument

Pojmovi društvena promjena, razvoj i progres

U sociološkom smislu društvena promena je novo društveno stanje koje obeležava izmena socijalne strukture, međuljudskih odnosa, društvenih odnosa, sistema društvenih vrednosti i obrazaca razvoja kulture. U tradicionalnoj sociologiji, počev od njenog osnivača Ogista Konta, pojam društvene promene posmatrao se kao deo tzv. društvene dinamike, od koje se analitički odvajala društvena statika. U savremenoj sociologiji to je odvajanje uglavnom napuštcno, jer se društvene pojave najčešće određuju kao inherentno istorijske, što znači da promjenljivost predstavlja temeljno svojstvo njihovih struktura.

Istraživanje društvenih promena postaje osnovna preokupacija savremene sociologije, te se mogu sresti i njene različite odredbe: kao prelaženje jednog društvenog stanja u drugo (McIver); kao strukturalana izmena društva (V. L. Allen); kao izmena međuljudskih odnosa (L. W. Wiesse); kao menjanje društvenih odnosa (I. K. Nagel); kao izmena društvene strukture sa odgovarajućim posledicama (u normama ponašanja, vrednostima, simbolima i kulturnim proizvodima, W. Moore).

Razmatrajući tempo društvenih promena američki sociolog Mills razlikuje spore i brze društvene promene. Spore promene odlikuje evolutivni tempo i one se smatraju "normalnim" i "prirodnim", dok se nagle (brze) promene, smatra Mills, vezuju za pojave diskontinuiteta i izazivanje socijalnih problema. Prema R. Kahnu, društvena promena je "stvaranje izvesne razlike"; prema K. Smith-u, promena se ispoljava u izrazu da "nešto više nije", koji ne znači neki entitet već podrazumeva granicu jednog odnosa ili područja dešavanja. (Goodman and Ass., 1982)

Društvene promene - stalni proces izmena (strukturisanja i prestrukturisanja) datih pojava, procesa, odnosa, oblika delovanja, tvorevina, ustanova, organizacija.

• Svaka društvena promena je struktura u nastajanju ili struktura u nestajanju. • U tom smislu, sociološko proučavanje društvene strukture i društvenih promena ne može međusobno da se

razdvoji. Sociološko proučavanje promena se bavi pojmovnim određenjem, kao i klasifikacijama promena. Proučava različite

tipove promena:

• 1. prema kvantitetu (rast i opadanje); • 2. prema kvalitetu - razvoja (evolucija), raspadanje (involucija, anomija); • 3. prema vrednostima - napredovanje (progres) i nazadovanje (regres).

Dodatne dihotomne klasifikacije, prema različitim svojstvima promena: prema sredstvima (nasilne i mirne promene), prema značaju (korenite, radikalne, nebitne), prema brzini (nagle i postepene), prema organizovanosti (planske i spontane), prema području odvijanja (ekonomske, političke, kulturne) promene.

Sociološke teorije društvenih promena - učenja o uzrocima, oblicima, tokovima i posledicama društvenih promena, koja se međusobno razlikuju po globalnom modelu tumačenja promena:

• 1. Evolucionistički model • 2. Ciklički model • 3. Difuzionistički model • 4. Postmoderne teorije razvoja • Evolucionistički model - stalni kontinuirani razvoj od prostijih ka složenijim, raznovrsnijim i savršenijim

društvene organizacije formama. Unutar njega, po tumačenju uzroka evolucionih promena, razlikuju se one koje govore o sukobu interesa (marskizam), ili o potrebi za stvaranjem inovacija.

• Savremena varijanta ove teorije - teorija o "kraju istorije" Frensisa Fukujame • Ciklički model - društvene promene se događaju u kružnom kretanju; savremena varijanta ciklizma je

pesimistička teorija o sukobu civilizacija (hrišćanske i islamske) i o ponovnom uspostavljanju primata Istočnih civilacija nad Zapadnim, dakle ne "kraju istorije" već "ponavljanju istorije".

Difuzionistički model - sve promene počinju u nekom centru pa se iz njega difuzno, zrakasto šire; pogodan za objašnjenje kulturne globalizacije, za širenje tekovina i obrazaca "modernosti" iz razvijenih zapadnih zemalja ("centra modernosti") preko "poluperiferije", pa do zemalja svetske "periferije".

Postmoderne vizije promena - sumnja u sve moderne vrednosti, u nauku, razum, kulturne obrasce, "nacionalnu slobodu", "socijalnu pravdu", "nacionalnu državu", i štaviše - demokratski poredak, ljudska prava i slobode, otvoreno društvo.

• Treba praviti razliku između globalizacije kao realnog društvenog procesa i globalizma - kao ideologije i političkog projekta ovladavanja svetom od strane velikih sila.

PAGE 2

• Gidens govori o 4 glavne funkcionalne "dimenzije globalizacije" - 1. svetska kapitalistička ekonomija; 2. sistem nacionalnih država; 3. svetski vojni poredak; 4. međunarodna podela rada (neravnoteža između "centra", "poluperiferoje" i "perifereije").

• Dva modela prisutna u savremenoj sociologiji za objašnjenje ovog fenomena: • 1. Monocentrični vesternizovani mondijalizam (Fukujama) • 2. Policentrični kulturni pluralizam (Hantington) • Globalizacija modernosti - nametnuta monocentričnost ili koordinirana policentričnost; • Rizici - slom ekonomskog rasta, ekološki slom, nuklearna katastrofa, rast totalitarne vlasti (Gidens).

Društvene promene koje predstavljaju kvantitativni rast, pa čak i kvalitativni razvoj, ne moraju da predstavljaju u vrednosnom smislu progresivne promene.

Društveni rast je uvećanje istog,Društveni razvoj- stvaranje novog, Društveni napredak - stvaranje boljeg. Društveni razvoj - niz povezanih promena istog smera koje dovode do stvaranja novih tvorevina u društvu kao celini ili

u nekom njegovom delu. U skoro svim evropskim jezicima etimologija reči razvoj povezuje se s grupom glagola "odvijati". Ideja razvoja, dakle, izvorno podrazumeva odmotavanje nečega što je već postojalo u uvijenom, ne-razvijenom obliku ili stanju. Vremenom se menjalo shvatanje o tome šta je to što omogućava da se ono 'uvijeno' postepeno razmotava (bog, suština, ideja, zakon, nagon, poruka,...) ali je do danas za pojam razvoja ostalo konstitutivno značenje promene oblika i strukture onoga što se razvija, s tim što se pri tom čuva identitet onoga što prolazi kroz proces razvoja. Pojam razvoja je neodvojiv od vrednosnog pojma napretka (progresa).

Društveni napredak, progres - onaj društveni razvoj koji je usmeren prema pozitivnim ciljevima i fundamentalnim vrednostima čovekovog društvenog života.

Buđenjem duha počinje se razmišljati o progresu kao rezultatu kolektivnog napora pa tako: - Frensis Bekon (16/17 vek)- obožavanje antičkog predstavlja prepreku za napredak - Rene Dekart (16/17 vek)– predlaže oslanjanje na razum - Abe de Sen Pjer (17/18 vek)-oslanjanje na nauku, rat i praznoverje prepreka progresu) - Bernar de Fontenel – veruje u moć razumnog zakonodavstva i prosvećivanja ljudi - Monteskje (17/18 vek) –Francuska da postane družava u kojoj će vladati razum i zakon - Kondijak (18 vek) – razvoj zavisi od obrazovanja - Didro (18 vek) – svojstvo prirodnog poredka je da napreduje - Holbah (18 vek) – čovek je deo prirode u prirodi sve počinje od kretanja materije - Helvecije (18 vek) – interes je glavni pokretač ljudskog razvoja - Tirgo (18 vek) – potrebno osnivanje jedne opšte nauke o društvenom procesu kao osnov za planiranje budućnosti - Kondorse (18 vek) – društveni progres se očituje kroz napredak ljudskog duha - Imanuel Kant (18/ 19 vek) – sloboda je glavni uslov i zahtev morala - Fihte (18/ 19) – pokretačka snaga društva nalazi se u ljudskoj težnji ka savršenstvu.

Teorijske orijentacije

Evolucionizam se javlja u povezanosti sa najuticajnijom naučnom idejom 19 veka a to je darvinizam u biologiji. Evolucionizam je doktrina o nastanku živih vrsta, ali i duhovnih, društvenih i kulturnih proizvoda i institucija putem zakona evolucije. Karakteristična je po obilju struja koje se unutar nje javljaju. Evolucionisti su razvitak kulture posmatrali kao razvitak od nižih ka višim formama, prelaz ka civilizovanom stanju, podrazumevajući tu industriju i političku demokratiju. Glavni evolucionisticki postulat u sociologiji je: funkcionalna diferancijacija, postepeno i sve veće usložnjavanje društvenog života.

Osnovni postulati na kojima se zasniva tumačenje društvenog razvoja u okviru klasičnih evolucionističkih teorija se mogu izraziti kroz sledeće stavove:

1. Evolucionizam u tumačenju društvenih promjena kao analitički okvir istraživanja uzima čovječanstvo koje se kroz razvojni hod ljudskog društva posmatra kao cjelina, odnosno razvoj ljudskog društva se tretira kao jedinstven proces čiji tok razvoja se odvija prema zakonima evolucije. Pristalice evolucionističke teorije (Tejlor, Morgan, Spenser i dr.) smatraju da su razlike među različitim kulturama u osnovi samo kvantitativne razlike, tačnije samo u stepenu razvitka. U njihovim shvatanjima ključna ideja je sadržana u stavu da pojedinačne kulture treba shvatiti kao razvojne stupnjeve jedinstvenog i univerzalnog razvojnog procesa čovječanstva.

PAGE 2

2. Evolucionizam, kao uostalom i ciklizam u tumačenju zakona istorijskog razvoja ljudskog društva se služi metodom analogije, tj. poređenjem društvenog konteksta sa prirodnim svijetom ali u odnosu na ciklično shvatanje toka društvenog razvoja koje pretpostavlja faze “rađanja”, “rasta”, “dosezanja zenita”, “opadanja”, “propadanja” i “nestajanja” pojedinih društava i kultura, evolucionizam potencira kontinuirani razvoj društva koji se kreće od nižih i jednostavnijih ka višim, složenijim i savršenijim oblicima društvenog života. Dakle, umjesto ideje o diskontinuitetu istorijskog razvoja, evolucionisti ističu ideju kontinuiteta u razvoju ljudskog društva.

3. Društveni razvoj se kod evolucionista posmatra kroz totalitet društvenog konteksta, tj. posmatra se aspekta cjeline društva (Dakle, ono što važi za cjelokupno društvo važi i za pojedine dijelove društva).

4. Za evolucionizam promjene su nužne i stalne, a stagnacija je slučajna i predstavlja samo privremeno odstupanje od opšteg obrasca društvenog kretanja.

5. Prema evolucionistima društvene promjene su usmjerene (od nižih ka višim stadijumima) i nepovratne. Takođe, evolucionizam potencira na činjenicu da su promjene u društvu jednolinearne, odnosno da se sva društva kreću istim putem razvoja po osnovu koga se obrazuje i postoji jasna opšta periodizacije istorije-dakle, analitička skala razvoja je hronološka. Zbog toga Ž. Gurvič, evolucionizam naziva teorijom “jednolinijskog razvoja društva”.

6. Prema evolucionistima opšta linija razvitka se periodično dijeli na određene faze i one važe za sva društva. To znači da svako društvo mora proći kroz te faze (Na primjer, prema Kontu svako društvo nužno prolazi kroz tri faze ili stadijuma razvoja: teološki, metafizički i pozitivni).

7. Prema evolucionistima promjene u društvu su stalne i postepene, a sâm proces promjena kumulativan, tj. svaka nova faza sadrži u sebi dijelove stare faze ali i uključuje i nove elemente.

8. Evolucionizam potencira ideju da je tok društvenog razvoja, odnosno proces evolucije spontan i zakonit proces, a u njegovoj osnovi prema većini evolucionista postoji jedan glavni uzrok društvenog razvoja. Kod Konta je to duhovni uzrok (razvoj ljudskog duha), kod Morgana je to tehnologija, kod Dirkema podjela društvenog rada i sl.

9. Jedna od ključnih ideja evolucionizma jeste progresivističko shvatanje društvenog razvoja prema kome se društvo kao cjelina jednosmjerno razvija u pravcu boljeg i savršenijeg oblika organizacije društvenog života u kome svaka nova faza jeste savršenija od prethodne.

Ogist Kont:

On smatra da se ovo može učiniti pomoću zakona o tri stupnja u razvoju društva. Ljudska rasa prolazi kroz tri stadijuma razvoja (law of three stages): teološki, metafizički i pozitivni; a kriterujum po kome Kont interpretira društveni razvoj je duhovni razvoj, odnosno središnji kriterijum Kontovog tumačenja društvenog progresa je razvoj ljudskog duha (način na koji se svet tumači: ljudi kumuliraju znanja, a uporedo sa tim se razvija i društvo):

Trima stupnjevima u razvoju ljudskoga uma, delatnosti i osećanja odgovaraju, smatra Kont, tri istorijska doba - teološko, metafizičko i pozitivno (naučno).

U prvom, teološkom dobu čovek je prirodu i svet shvatao kao delovanje duhova, demona i bogova. Ovo doba Kont je, saglasno razvoju religiozne svesti, podelio na tri faze:

a) fetišizam - iznedrio porodicu i osećanje povezanosti među ljudima; b) politeizam - pojačano obožavanje, privatnu svojinu i državu, i c) monoteizam - osećanje čovekoljublja i velika svetska carstva. U drugom, metafizičkom dobu, koje, po Kontu, ima prelazni karakter, religijska shvatanja sveta se potiskuju apstraktnim

filozofskim shvatanjima. Prirodne i društvene pojave se više ne tumače kao delo duhova ili bogova već se objašnjavaju apstraktnim metafizičkim principima kao što su: suština, krajnji uzrok, krajnji cilj, opšta vrlina itd. Posebno obeležje ovoga doba bilo je težnja ka emancipaciji žena i seljaka što je uvođenjem feudalizma i ostvareno. Metafizičko doba obeležava i promena karaktera čovekove delatnosti: osvajački ratovi ustupaju mesto odbrambenim.

U trećem, pozitivnom dobu, koje je ideal socijalne evolucije, metafizička shvatanja, a i ostatke religijskih shvatanja sveta, potiskuju pozitivnonaučna znanja. Na bazi pozitivnih činjenica, dostupnih posmatranju, proveravanju i merenju, otkrivaju se naučni zakoni koji vladaju prirodnim i društvenim pojavama. Ti zakoni postaju mera i standardi za čovekovo ponašanje i delanje.

2. Herbert Spenser : Spenserova definicija opšteg zakona evolucije glasi: to je prelaz iz neodredjene i nepovezane (nekoherentne) homogenosti u odredjenu i povezanu (koherentnu) heterogenost. Ovaj princip predstavlja okosnicu i klasičnog i modernog evolucionizma u sociologiji.

Tri su opšta pravca društvene evolucije: 1. homogene populacije su inherentno nestabilne (prvobitna zajednica u koji svi rade sve). Ljudi su prirodno različiti i

zbog te razlike neizbežna je diferencijacija uloga (jači će postati vođa, pametni vrač).

PAGE 2

2. ove početne razlike koje su proizvod individualnih razlika nastoje da se produbljuju (ako neko sakupi manju količinu bogatstva, on će kasnije skupiti veću količinu bogatstva), bogati postaju sve bogatiji, moćni postaju sve moćniji

3. ljudi koji imaju isti status teže da se okupe (grupišu) što dovodi do stvaranja trajnih grupacija (profesija, klasa, nacija). Samo to grupisanje je brana protiv povratka u prvobitno stanje homogenosti.

Ovako dobra integracija počiva na čvrsto povezanom društvenom organizmu, u kome vlast, i mehanizmi kontrole i integracije kojima vlast raspolaže poseduju privilegovan položaj.

Faze razvoja ljudskog društva: 1) jednostavna društva: male grupe ljudi u kojima su svi obavljali sve društvene uloge, nema političke organizacije

društva, nema uloga, a društva su međusobno izolovana. Zbog tendencija diferenciranja dolazi do podele rada i tako nastaju kompleksna;

2) kompleksna društva: podela rada, različiti društveni segmenti obavljaju različite društvene uloge, stvara se hijerarhijska politička organizacija (vođa i njegove partije). Proces diferenciranja se nastavlja u

3) dvostruko kompleksna društva kada se kompleksna dr jasno teritorijalno utvrđuju, prave se zakoni; 4) civilizacija: (političke zajednice, nacionalna država ili imperija). Ovo je hronološki stvorena tipologija, ali je Spenser

koristio i drugi princip – idealno tipski. To je podela na: (ovde nema hronologije, već se daju karakterištična svojstva za ova dva tipa društva)

U skladu sa svojim biologističkim pristupom Spenser je društveni razvoj objašnjavao principima prilagođavanja i borbe za opstanak koji vladaju u organskom svetu. Po njemu, kroz borbu za opstanak, koja se vodi između društva i prirodne sredine i između pojedinih društava, ljudski rod se evolutivno razvija i prelazi put od horde preko militarizma i industrijalizma, do etičkog društva.

1. vojna društva: - osnovna ljudska aktivnost je ratnička, odbrana i osvajanje - integrišu se silom - dominira država nad svim drugim organizacijama - visoko centralizovana - upravlja se autokratski - stratifikacija:status se stiče askriptivno, pripisivanjem(nasleđem) - mala društvena pokretljivost, zatvorena društva - ekonomija: autarkična društva (samodovoljnost), ako postoji komunikacija sa drugim društvima to su protekcionističke mere - vrednosni sistem: cijeni se hrabrost, lojalnost, disciplina, patriotizam.

2. industrijska društva: - osnovna ljudska aktivnost je proizvodnja i razmena - bitne su lične slobode (država služi interesima pojedinca) - integrišu se ugovorima (dobrovoljna saradnja) - decentralizovana - demokratska uprava - stratifikacija: status se stiče postignućem, velika društvena pokretljivost, društvo je otvoreno – ekonomski međuzavisno. Postoji slobodna trgovina - vrednosni sistem: ceni se inicijativa, nezavisnost, inventivnost, istinoljubivost.

3. Etičko društvo. Na tekovinama industrijskog društva, koje će razviti ljudsku individualnost, osećanje lične slobode i odgovornosti i iskoreniti ljudsku agresivnost, osvetoljubivost, šovinizam i međunarodno neprijateljstvo, izrašće, u budućnosti, etičko društvo u kome će se svi odnosi zasnivati na humanizmu i ljudskoj moralnosti

3. Ferdinand Tenis: Bio je skeptičan u odnosu na ideju ljudskog razvoja. Pokazuje ambivalentnost: stara društva su po njemu bliskija ljudima (zajednice). Nove forme društva su ekonomičnije ali su izgubile osnovne ljudske osobine (ljubav, bliskost, rođačke veze...). Koristi idealnotipski pristup u istoriji ljudskog društava, preko pojmova zajednice i društva.

· zajednica: - osnovne veze među ljudima su srodničke - temeljna institucija je porodica - osnovni ekonomski resurs je zemlja - osnovno stanište je selo – društvena regulacija-porodično pravo - vrednosti: običajnost, religijske vrednosti - pojedinac se pojavljuje kao ličnost.

- društvo: osnovne veze među ljudima su razmenske - temeljna institucija je država - osnovni ekonomski resurs je novac - osnovno stanište je grad – državana regulacija-ugovorno pravo - vrednosti: zakoni i javno mnjenje - pojedinac se pojavljuje kao građanim uopšte nije izvesno da je društvo razvijeniji oblik od zajenica. Po Tenisu postoje snažni elementi regresa u prelasku iz zajednice u društvo usled toga on o 19 veku govoru kao regresivnoj fazi u razvoju društva, fazi kada zajednica ustupa primarno mjesmo društvu u organizaciji društvenog života.

4. Henri Luis Morgan: ’’Drevna društva’’. Američki antropolog, koji je stvorio varijantu evolucionizma sa akcentom na tehologiji. On uvodi tehnološki determinizam u interpretaciju društvenog razvoja. U osnovi društvenog razvoja, osnovna pokretacka sila društvene promena su tehnološke inovacije koje postepeno transformišu način života čovečanstva, dovode do posledica u celokupnoj društvenoj organizaciji (tehnologija determiniše nivo razvoja ljudskog uma).

Morgan smatra da uniformnost (jednoobraznost) i kontinuitet evolucije potiču iz univerzalnosti ljudskih potreba, i iz njihovog trajnog postojanja (tih ljudskih potreba - nikad ih se ne možemo osloboditi). Te potrebe, tipične za ljudski rod (hrana, smeštaj, udobnost, sigurnost) predstavljaju stimulans za stalne pokušaje iznalaženja sredstava za njihovo zadovoljavanje. Na taj način on objašnjava da iz prirodnih ljudskih potreba u stvari potiče stalna želja za tehnološkim inovacijama. A kada se te nove tehnologije usvoje, one menjaju karakter čitavog društva: utiču na porodični život, ekonomiju, politiku, kulturne vrednosti.

Morgan je poodelio je istoriju razvoja ljudskog društva na divljaštvo, varvarstvo i civilizaciju sa podfazama niža, srednja i viša (ovo je hronološka klasifikacija). Ovi stadijumi istorije čovečanstva su odredjeni značajnim tehnološkim otkrićima.

PAGE 2

1. divljaštvo: - niža faza:sakupljačke ekonomije (saklupljanje plodova) - srednja faza: počinje pronalaskom vatre, a osnovna aktivnost postaju lov i ribolov sa oruđima - viša faza: usavršavanje oruđa za lov (luk i strela), bavljenje lovom ;

2. varvarstvo: - niža faza: pronalazak grnčarstva - srednja: pripitomljavanje životinja i početak navodnjavanja zemlje - viša faza: pronalazak gvožđa i pravljenje orudja od toga;

3. civilizacija: - počinje pronalaskom fonetskog pisma i sposobnošću pisanja Morganovo jednofaktorsko objašnjenje imalo je uticaja na marksiste, posebno na Engelsa, a imalo je odjeka i kod neoevolucionista.

Problemi klasičnog evolucionizma

Tokom XX vijeka u okvirima društvene teorije javljaju se sumnje u osnovne ideje klasičnog evolucionizma, i na tim osnovama se javljaju kritike osnovnih ideja klasičnog evolucionizma:

1. Mnogi istoričari ističu da se društvo ne može posmatrati kao jedna cjelina koju karakterišu iste faze razvoja, već su promjene često slučajne i fragmentirane, pa se svakom pojedinačnom društvu mora pristupiti na specifičan način uvažavajući unutrašnje osobenosti, a time i specifične različitosti konkretnih društvenih okvira.

2. Proučavanje promjena cjeline društvenog sistema nije dovoljno jer su promjene unutar sistema mnogobrojnije, nego promjene cjeline sistema.

3. Nužnost promjena se kritikuje činjenicom da su periodi stagnacije mnogo duži, dok su promjene samo rijetke situacije u istoriji.

4. Kada je riječ o tezi o usmjerenosti promjena, društvena stvarnost pokazuje da se promjene u društvu najčešće javljaju kao nepovezane, pa čak i suprostavljene.

5. Jednolinearnost se kritikuje tako što se navodi da su mnoga društva doživjela slom i tako se ne mogu uključiti u opšti tok jedinstvenog razvoja.

6. Nužnost faza se kritikuje upućujući na brojne primjere društava koja su preskakala pojedine faze razvoja. 7. Postepenost i kumulativnost se kritikuju ističući da brojna društva prave nagle skokovite promjene (revolucije,

diskontinuiteti, itd). 8. Imanentnost društvenog razvoja se kritikuje upućujući na primjere kolonizacija kao značajnih faktora razvoja

pojedinih društava (Na primjer, Engleska kolonizacija Hong Konga). 9. Spontanost toka društvenog razvoja se kritikuje upućujući da društvene promjene kao rezultat ljudske svjesne

djelatnosti nijesu spontane, već planske.

PAGE 2

komentari (1)

ovo je samo pregled

3 shown on 5 pages

preuzmi dokument