Prikaz kantovof shvatanja morala, Ostalo' predlog Filozofija. University of Novi Sad
i_am_isidora_007
i_am_isidora_0072 June 2017

Prikaz kantovof shvatanja morala, Ostalo' predlog Filozofija. University of Novi Sad

DOCX (44 KB)
10 str.
147broj poseta
Opis
Seminarski rad iz Transcedentalne filozofije. Uproscen prikaz Kantovog poimanja morala. Kontekst u kojem se njegovo stanoviste formiralo, Kantove antropoloske pretpostavke morala i odgovor na njegovo pitanje Sta treba da...
20 poeni
poeni preuzimanja potrebni da se preuzme
ovaj dokument
preuzmi dokument
pregled3 str. / 10

ovo je samo pregled

3 prikazano na 10 str.

preuzmi dokument

ovo je samo pregled

3 prikazano na 10 str.

preuzmi dokument

ovo je samo pregled

3 prikazano na 10 str.

preuzmi dokument

ovo je samo pregled

3 prikazano na 10 str.

preuzmi dokument

Univerzitet u Novom Sadu

Filozofski fakultet

Odsek Filozofija

Seminarski rad iz Transcedentalne filozofije Tema:

Kantov pojam morala

Student:

Isidora Civrić

Mentor:

Stanko Vlaški

Novi Sad

2017

1

Sadržaj:

Apstrakt.................................................................................................................................................... 3

Uticaji na Kantovu moralnofilozofsku poziciju – kontekstualizacija...................................................... 4

Kantove antropološke pretpostavke morala............................................................................................. 5

Šta treba da činim?................................................................................................................................... 6

Rezime..................................................................................................................................................... 9

Spisak literature...................................................................................................................................... 10

2

Apstrakt

Apstrakt: Potpunim obrtanjem perspektive razumevanja ne samo izvora, nego I načina delatnosti praktičkog I teorijskog uma, Kant unosi epohalnu promenu u poimanje kako morala, tako I etike, te njenog zasnivanja. Prvi put u istoriji filozofije, praktički um ima primat u odnosu na teorijski. Rekonstruišući Kantov metod, način izlaganja etike, u ovom radu, ispitaćemo izvor morala, kao apriornu moć praktičkog uma, moralni zakon, ali I antropološke pretpostavke morala, pojam slobode, volje.

Ključne reči: pojam morala,sloboda, dužnost, moralni zakon, kategorički imperativ

Uticaji na Kantovu moralnofilozofsku poziciju – kontekstualizacija

Kako Vladimir Filipović navodi u knjizi Klasični njemački idealizam, Kantovo životno delo je kao malo koje filozofko delo pre I posle njega predstavljalo u jednu ruku sintezu svega što

3

je na polju filozofije zateklo, a u drugu ruku kritičku antitezu. Njegovo delo predstavlja odlučan I izuzetno značajan iskorak u odnosu na tradiciju. Ono je započelo I obeležilo novo razdoblje progresa ljudske misli.

Sam Klasični nemački idealizam jeste kritički završna faza evropskog novovekovnog prosvetiteljstva, a Kant ga ustoličava čuvenim »kopernikanskim obrtom« I baš kao što je prvi koji je jasno I odlučno uputio na ulogu I značenje subjekta u spoznavanju, ali I na njegovu stvaralačku funkciju uopšte, tako I u poimanje morala, etike I njenog zasnivanja, unosi epohalnu promenu. Suprotstavljeno svim ranijim filozofskim shvatanjima, kod Kanta praktički um ima primat u odnosu na teorijski. Dakle, kod njega dolazi do potpunog obrtanja perspektive iz koje razumemo izvor I način delatnosti praktičkog I teorijskog uma.

Ipak, da bismo što jasnije oslikali njegovu “etiku”, ili prikladnije njegovo otkrivanje »najvišeg principa morala«, treba se za početak pozabaviti njegovom polaznom tačkom. Onim što je u manjoj ili većoj meri uticalo I oblikovalo njegovo duhovno formiranje, te njegovu filozofsku misao.

Veoma je važno osvrnuti se na Kantov pred - kritički period, jer je upravo nad njim izgrađen dosta poznatiji - kriticizam. U ovom konkretnom slučaju, obzirom na pokušaj da osvetlimo Kantovu moralnofilozofsku poziciju, bavićemo se onim, što mu je u etičkom smislu prethodilo. Na univerzitetu. Kant je bio učenik Martina Knucena, izrazitog nastavljača Volfa. Sasvim je izvesno da ga je ovaj upoznao I sa učenjima Lajbnica I Njutna. Isto tako, izvesno je I da odavde koren vuče Kantovo preuzimanje ideje moralnog subjekta I individue (upravo od Volfa). Zanimljivo je napomenuti I da je Knucen bio pijetista (nem. Pietismus, prema lat. pietas, genitiv pietatis: pobožnost), te da mnogi pretpostavljaju da “ je upravo nasleđe hrišćanske etike imalo odlučujući uticaj na formiranje Kantovih uverenja u stvari morala. Vrednovanje unutrašnjeg karaktera čoveka I njegove svesti predstavlja jedno od najizrazitijih obeležja pijetističkog duha u kom je Kant bio vaspitan.”1

Pored navedenog, Kant iz tradicije osamnaestovekovne nemačke etike crpi pojam morala kao odredbe subjektivnog I individualnog delanja. Sa druge strane od novovekovnog racioanlizma preuzima “zahtjev da moral zasnuje iz apriorne moći ljudskog uma”2.

Ipak moramo naglasiti da je poimanje Kanta kao bezrezervnog pristalice prosvetiteljskog racionalizma iz korena pogrešno. Formiranje njega, kao mislioca, odvija se u momentima žestokih kritika racionalizma u Nemačkoj. Ovde je zanimljivo spomenuti Hačensena, čija je koncepcija posebno značajna zbog prigovora upućenog racionalističkim etikama. Naime, on smatra da čak i da može da objasni šta dobro jeste, um nije od pomoći kada je reč o tome kako dobro na efikasan način može odrediti volju.

Za kraj, Kantova svest o problemu morala pod neospornim je uticajem Hjuma. Njegova moralnofilozofska shvatanja bila su posebno podsticajna za Kanta.

4

1 Milisavljević Vladimir, Problem pokretača moralnosti u Kantovoj etici autonomije, Arhe I, 1/2004., str. 135 2 Perović Milenko, Filozofija morala, Cenzura, Novi Sad, 2013., str. 176

Rezimirajmo: Iako postoje jasno uočljivi uticaji na Kantovo “formiranje“ morala, moral kod njega dobija potpuno novi smisao u odnosu na antičku, hrišćansku ili pak novovekovnu tradiciju.

Sagledavši filozofsko – istorijski kontekst u kom se Kant nalazio I stvarao, sada ćemo preći na detaljnu analizu onoga što je neophodno objasniti, kako bismo što jasnije prikazali I razumeli njegov pojam morala.

Kantove antropološke pretpostavke morala

Kantova antropologija, baš kao I Fihteova, Šelingova I Hegelova, čini odlučni otklon od čitave naturalističke antopološke tradicije. Skupa, nemački idealisti radikalno kritikuju čitavu teološko - religijsku tradiciju, novovekovnu I prosvetiteljsku antropologiju.

Idući od poznatog pitanja »šta mogu znati«, do toga šta čovek treba da radi, čemu da se nada, Kant odgovara I na to »šta je čovek«.

Već smo spomenuli odnos teorijske I praktičke filozofije - koja ima primat. I čovek je u biti praktičko, a ne teorijsko biće. Čovekova uloga leži u delanju I odlučivanju. On je odgovorni subjekat u svetu.

Kant se u “definisanju” čoveka susreće s problemom dualizma prirode I slobode. Kao ono što pripada prirodi, čovek sa jedne strane podleže njenom kauzalitetu, sa druge “on samome sebi – po vlastitoj slobodi kao noumenalnoj moći – postavlja kauzalitet djelanja koji se ozbiljuje kao moralno samoodređenje čovjeka3”.

Kako Filipović navodi: Kant ukazuje na to da čovjek u svome ćudorednom djelovanju I promatranju, uza svu promjenljivost, ipak osjeća sigurnost I ispravnost svoga vrijednosnoga određenja, svoga ocjenjivanja. I ako nema u svijetu apsolutnog I nepromjenljivog moralnog lika … ipak ta činjenica sigurnosti ocjenjivanja leži u ljudskoj svijesti, odnosno savjesti čovjeka tako očito da se on mora pitati odakle mu ta sigurnost, gdje leže izvori I kriteriji toga ocjenjvanja, u čemu je smisao ćudorednog djelovanja.”4

Iz navedenog citata možemo zaključiti da se odgovor na krucijalno antropološko pitanje »šta je čovek«, krije u otkrivanju smisla “ćudorednog” ljudskog delanja. Kant jasno implicira da zakonitost ljudske moralne prakse želi da pronađe u njoj samoj, ali I da svojom teorijom morala ne donosi ništa novo, nego otkriva I formuliše ono što ljudski um ima pred očima uvek kada moralno deluje. U etici je, shodno ovome, reč o vrednovanju ljudske delatne prakse, tj. ljudske voljne delatnosti.

Sagledavši Kantove antropološke stavove sada prelazimo na pitanje »šta treba da činim«, kao zbirnu tačku svih pitanja u vezi ljudskog života koja se kreću oko onoga u čemu leži svrha,

5

3Isto, str. 99 4 Filipović Vladimir, Klasični njemački idealizam, Nakladni zavod matice hrvatske, Zagreb, 1982., str. 29 - 30

odnosno vrednost ljudskog postojanja. Dakle, dolazimo do centralnog mesta ovog rada – pojma morala I svega, kod Kanta, njemu pridodatog.

Šta treba da činim?

Otklon od teološke percepcije etike i morala, koja kriterijume ljudskog moralnog delanja, tj. ocenjivanja pronalazi u sistemu očekivanja večne nagrade ili kazne, odnosno božijoj volji, kao i oštra kritika bilo kog oblika heteronomije morala kod Kanta je evidentan. Nužan je zahtev za odricanjem od svakog empirijskog pokretačkog principa, jer on kao takav ukida autonomiju volje. Kant smatra da ukoliko svest čoveka „radi“ po principu straha i/ili nade nema osnove za govor o istinskom moralu. „Moralno djelovanje ne može biti sredstvo koje služi nekim praktičkim ili čak nagonskim ciljevima.“5 I upravo na ovoj osnovi Kant sprovodi kritiku celokupne tradicije etike.

Kantov pojam morala izražava „princip beskrajnog individualnog prava na slobodno djelanje u svim područjima djelanja. Njegova je osnova u pravu posebnosti svake ljudske ličnosti da se ispolji u svojoj slobodi u svakom području djelanja (pravo, politika i ekonomija).“6

Važno je shvatiti da u ovoj koncepciji ne postoji cilj koji bi mogao da bude merilo misaonog delanja pojedinca. Merilo delanja može biti samo i isključivo motiv, ali nikako cilj. Ukoliko bi bilo drugačije, došlo bi do degradacije motiva na nivo pukog ispunjavanja izvesnih praktičkih ciljeva, a to nije slučaj. On mora biti i jeste samo poštovanje našeg unutrašnjeg imperativa. Moralno delanje kao takvo, svoj smisao i svrhu poseduje unutar sebe, dok izvor svoje autonomije crpi iz svoje umne svesti, odnosno dužnosti koju obavlja. „Princip slobode je – u svom najvišem ontološkom i antropološkom određenju – princip morala.“7 Sloboda kao takva jeste i princip i sadržaj, ali i svrha morala.

Dakle, Kant formira potpuno novu deduktivnu strukturu etičkih pojmova, koje smo, ili ćemo analizom pojasniti.

„Dužnost, kao unutrašnji zakon vlastitoga uma izrečen je u Kantovoj formuli kategoričkog imperativa, koji glasi: »Radi svagda tako da možeš htjeti, da princip tvoga djelovanja vrijedi kao općeniti zakon.«“8

Da bismo što bolje razumeli prirodu ovog moralnog zakona, trebalo bi navesti nekoliko sledećih objašnjenja: U čemu se sastoji priroda Kantovog najvišeg moralnog zakona, šta je uopšte taj moralni zakon? Šta su maksime? Koja je razlika između kategoričkih i hipotetičkih imperativa?

Kategorički imperativ, dakle, jeste najviši moralni zakon. On pretstavlja fundamentalni moralni kriterijum. To je praktički zakon koji odlikuje objektivnost i opštevažnost. Aprioran

6

5 Isto, str. 32 6 Perović Milenko, Filozofija morala, Cenzura, Novi Sad, 2013., str. 178 7 Isto, str. 177 8 Filipović Vladimir, Klasični njemački idealizam, Nakladni zavod matice hrvatske, Zagreb, 1982., str. 32

je, što znači da deluje bez korelacije s svakim iskustvom,a važenje mu ne zavisi od toga da li se momentalno ostvaruje, nego je apsolutno. Pored ovog, kategorički imperativ je i izraz autonomije uma. Za Kanta ovo nije izrar nikakvog novuma, što i napominje, sugerišući da je prosto dao novu formulaciju večnom zakonu ljudskog vrednosnog delanja.

Pre svega, u okviru Kantovog stanovišta imati volju znači imati moć da se postupa u skladu s principima. „Ono što umna volja (ili praktički um) može po imanentnoj slobodi postaviti sebi kao zakon za djelanje izvorno mora biti ostvareno kao opšte umno zakonodavstvo. Ono se u djelanju slijedi osjećajem čiste dužnosti. U njemu je sadržana moć onoga ljudskoga da bude ljudsko.“9

Činjenica je da samo umna bića imaju volju. Shodno tome, volja je moć da se na osnovu principa odlučimo na neki postupak. Iz ovoga proizilazi da bi svaki postupak umnog bića morao imati nekakav princip. Principi mogu biti subjektivni - maksime ili objektivni.

Kao subjektivni princip htenja, u slučaju maksime, važeća nam je isključivo naša vlastita volja. Kolokvijalno rečeno to je onaj princip na osnovu kojeg određena individua određuje svoju poziciju u odnosu na radnju. Objektivni princip je onaj princip prema kom bi svaki racionalni delatnik nužno postupao ukoliko bi um imao punu kontrolu nad njegovim strastima - kod onog bića koje bi se sastojalo samo iz umne prirode, objektivni princip bi bio nužan. Takvo biće ne bi bilo pod prinudom moralnog zakona i za njega ne bi postojali imperativi. Sa druge strane, za nesavršena umna bića ( pored umne prirode imaju i strasti) objektivni princip prinuđuje volju i predstavlja zapovest. Formula te zapovesti jeste imperativ. Imperativi se izražavaju rečima „Ja treba“. U tom smislu, imperativi su objektivni principi posmatrani kao prinuđujući.

Već smo spomenuli da postoje dve vrste imperativa: hipotetički i kategorički.

Hipotetički imperativ jeste onaj koji nalaže radnju koja je dobra kao sredstvo za neki cilj, za ostvarenje neke svrhe, mogli bismo ga slikovitije predstaviti u formi: „Treba da uradim to-i- to, ako hoću da postignem ovo-i-ovo.“

Kategorički imperativ nalaže radnju bezuslovno (tj. kategorički), on nalaže radnju koja je dobra po sebi i lišena svakog interesa. Inteligibilnog je karaktera. Ovaj imperativ možemo izraziti u formi: „Treba da uradim to-i-to.“ (nema nikakvog daljeg specifikovanja nekog cilja). „U ličnosti leži tako najviša vrednost, a ujedno i sva odgovornost djelovanja svakog pojedinca.“10

Ovo je mesto na kojem se nužno moramo osvrnuti i na problem ljudske slobode. „Čovjek je slobodan jer je vezan na moralni zakon koji ne predstavlja nuždu, nego obavezu, izraženu u formi »treba da« tako činiš, a ne u nezaobilaznom »moranju«, u nuždi koja bi negirala ljudsku slobodu.“11 Kant objašnjava volju kao jednu vrstu kauzaliteta umnih bića. Sloboda, pak, predstavlja onu osobinu tog kauzaliteta po kojoj on može da funkcioniše nezavisno od stranih uzroka koji ga određuju. Kontra tome, prirodna nužnost je osobina kauzaliteta svih

7

9 Perović Milenko, Filozofija morala, Cenzura, Novi Sad, 2013., str. 176 10 Filipović Vladimir, Klasični njemački idealizam, Nakladni zavod matice hrvatske, Zagreb, 1982., str. 34 11 Isto

bezumnih bića i zbog toga je njihovo postupanje u celini određeno uticajem stranih uzroka. „Sloboda volje postulat ljudske moralne svijesti. Istina o njoj je drugačija od istine na području fenomena stvarnosti, ali zato po svome značenju ne manje vrijedna ni manje djelotvorna od one na području empirijskih znanosti.“12

Vratimo se na prethodno navedene činjenice kako bismo što koherentnije shvatili Kantove navode.

Volja postavlja zakon samoj sebi apstrahujući od svake osobine predmeta htenja. Kant je vrlo decidan: princip autonomije po kom volja treba da postavlja zakon samoj sebi jeste princip morala. Preciznije, princip moralnosti je kategorički imperativ, a kategorički imperativ ne nalaže ništa drugo do upravo autonomiju volje. Na taj način, autonomija volje leži u osnovi moralnosti.

Pre no što zaokružimo priču o Kantovom kategoričkom imperativu, treba dodati da formalna određenost njegove etike, izražena upravo u formi tog imperativa, nije identična davanju primata formi u odnosu na sadržinu. Njegov formalizam jeste samo oblik u kome se jedinom može iskazati objektivnost etičkih načela. Takođe, pre finaliziranja misli o Kantovom pojmu morala, treba posvetiti pažnju pojmu legaliteta, kao osnovnom pojmu njegove etike skupa s pojmom moraliteta, ali ujedno i tezi koja je izazivala oštre kritike mnogih koji su posle Kanta o njegovoj etici diskutovali.

Legalnim Kant naziva sve ono što čovek čini iz bilo kakvog drugog motiva do dužnosti, bilo da je to korist, emocionalni upliv ili nešto treće, ali da je to što čini i dalje u skladu s moralnim principima. To je slučaj u kom se radnja slaže sa zakonom bez obzira na »pokretača«. Dakle, „razlika djelanja prema dužnosti i djelanja iz dužnosti osnov je razlike legaliteta i moraliteta“13.

Ovim pojmovnim parom završićemo prikaz Kantovog moralnog stanovišta, te samog pojma morala.

Rezime

Krenuvši od prezentovanja Kantove startne moralnofilozofke pozicije, kratkim prikazom onoga što ju je formiralo i na nju uticalo, prešli smo i neka od njegovih antropoloških shvatanja, a sve u cilju što jasnijeg i preciznijeg prikaza njegovog „učenja“ o moralu. Neosporno uklopljena u njegov sistem filozofije Kritika praktičkog uma jeste prvi i do tada najozbiljniji pokušaj da etika postane „stroga“ znanost. Sistematski i kritički obrazlažući pojmove, ali i istražujući osnovne principe Kant Kritiku praktičkog uma uspeva da načini mestom gde je prvi put etika fundirana kao samostalna filozofska disciplina. Njen neosporni značaj leži u tome što je ljudska moralna svest sada postala autonomna osnova čovečnosti, a što smo kroz ovaj rad i pokazali.

8

12 Isto, str. 37 13 Perović Milenko, Filozofija morala, Cenzura, Novi Sad, 2013., str. 179

Spisak literature

Filipović Vladimir, Klasični njemački idealizam, Nakladni zavod matice hrvatske, Zagreb, 1982.

Jodl Fridrih, Istorija etike, Izdavačko preduzeće „Veselin Maleša“, Sarajevo, 1975.

Kangrga Milan, Etika ili revolucija, „Naprijed“, Zagreb, 1989.

Kangrga Milan, Kantova etika, Arhe I, 1/2004., str. 59 - 91

Kant Imanuel, Kritika praktičkog uma, Beogradski izdavačko - grafički zavod, Beograd, 1979.

Kant Imanuel, Zasnivanje metafizike morala, Dereta, Beograd, 2008.

Kasirer Ernest, Kant - Život i učenje, HINAKI, Beograd, 2006.

Magee Bryan, Povijest filozofije, Mozaik knjiga, Republika Slovačka, 2010.

9

Milisavljević Vladimir, Problem pokretača moralnosti u Kantovoj etici autonomije, Arhe I, 1/2004., str. 133 – 156

Perović Milenko, Epohalni smisao Kantove filozofije, Arhe I, 1/2004., str. 7 - 21

Perović Milenko, Filozofija morala, Cenzura, Novi Sad, 2013.

10

komentari (0)

nema postavljenih komentara

budi prvi koji ce napisati!

ovo je samo pregled

3 prikazano na 10 str.

preuzmi dokument