Ratovi i mirovni sporazumi u XVIII vijeku (Bosna i Hercegovina), Esej' predlog Istorija diplomatije
lady_lothbrok
lady_lothbrok

Ratovi i mirovni sporazumi u XVIII vijeku (Bosna i Hercegovina), Esej' predlog Istorija diplomatije

17 str.
20broj poseta
Opis
Bosna i Hercegovina pod osmanskom vlašću
20 poeni
poeni preuzimanja potrebni da se preuzme
ovaj dokument
preuzmi dokument
pregled3 str. / 17
ovo je samo pregled
3 prikazano na 17 str.
ovo je samo pregled
3 prikazano na 17 str.
ovo je samo pregled
3 prikazano na 17 str.
ovo je samo pregled
3 prikazano na 17 str.

Univerzitet u Tuzli Filozofski fakultet Odsjek: Historija

Ratovi i mirovni sporazumi u XVIII stoljeću (seminarski rad)

Student: Profesor: Dragana Ćirić dr.sc. Senaid Hadžić, van. prof

Tuzla, 2015. god.

1

S A D R Ž A J

U V O D...................................................................................................................................... 3

1. Ruski rat (1708 – 1712.) Dolazak ruskih emisara i podizanje ustanka............................... 4

2. Osmansko-mletačko-austrijski rat (1714 - 1718.)............................................................... 6

3. Mir u Požarevcu (1718.)......................................................................................................8

4. Osmansko - austrijski rat (1737 - 1739.)............................................................................. 9

4.1. Opsada Banja Luke (1737.)........................................................................................11

5. Mir u Beogradu (1739.)..................................................................................................... 13

6. Dubički rat......................................................................................................................... 14

7. Mir u Jašiju (1792.)........................................................................................................... 16

Zaključak.................................................................................................................................. 17

Literatura...................................................................................................................................18

2

U V O D

Nakon Velikog bečkog rata i Karlovačkog mira koji je donesen 1699. godine, u Bosni nije bilo

ratnih sukoba. Poraz pod Bečom pokazao je osmanske upravne i vojne slabosti, tako da su Osmanlije

morale da se pomire sa nadmoći Zapada. Zbog toga je došlo do novih potresa u osmanskom

upravnom, ekonomskom i društvenom životu. U Rumeliji su posebno formirane vojne grupe od

muslimana da bi se nadoknadile potrebe u ljudstvu. Ove grupe su vremenom postale snažne i imale su

znatan uticaj u XVIII i XIX vijeku u istoriji Balkana, posebno u Bosni.

Iako je centralna vlast preduzimala mjere da olakša stanje naroda u zemlji, ipak je bila suočena sa

novom krizom koja je nastala već 1703. godine. Elementi krize su se najviše ispoljavali u Bosni koja

postaje granična provincija Osmanskog carstva, izložena stalnim napadima Austrije sa sjevera i

zapada, Mlečana iz Dalmacije i Crnogoraca sa jugoistoka. Istovremeno počinju i progoni bosanskog

stanovništva i genocid nad njima kao muslimanima koji su postojali i ranije, ali su u XVIII vijeku

intezivniji.

1. Ruski rat (1708 – 1712.)

Dolazak ruskih emisara i podizanje ustanaka

Nakon smjenjivanja sultana 1703. godine, u Carigradu se radilo na

uspostavljanu unutrašnjeg mira, što je uspjelo tek 1718. godine. U

međuvremenu, dogodila se pobuna Ferenca II Rakocija1 u Erdelju, na šta

3

1 Ferenc II Rakocij – mađarski feudalac, transilvanijski vojvoda od 1704. godine

Osmanlije nisu mogle adekvatno odgovoriti, kao ni na pokušaj uvlačenja

Carstva u švedsko-rusko suparništvo oko Poljske. Švedska je pokušala da

dobije Osmanlije na svoju stranu, ali im to nije pošlo za rukom zbog

odbijanja državnog zakonodavstva. S druge strane, nepobjedivi švedski

kralj Karlo XII, sklopio je ugovor sa Kozacima2 i napao Ruse. Karlo XII poražen je u bici kod Poltave, 8. jula 1709. godine, od ruskog cara Petra Velikog3. Poslije je kralj Karlo XII sa

svojim saveznikom, kozačkim hatmanom, pobjegao na osmansku teritoriju. Ovaj događaj, kao i

politika prema Crnom moru, učinili su rat neizbježnim za Osmansko carstvo. Krimski han je još 1710.

godine ukazivao na potrebu rata sa Rusijom, jer ona buni raju i ugrožava cijelu Rumeliju, tj. evropske

dijelove carstva. Nakon toga je u Carigradu februara 1711. godine, objavljen rat Rusiji4.

Izbijanjem rusko-osmanskog rata u Bosni je izvršena mobilizacija, pa je u Prutskom5 pohodu

učestvovalo 1.553 zaima i spahija Bošnjaka6. Na Prutu, ustvari, i nije došlo do prave bitke. Lišena bilo

kakve podrške lokalnog stanovništva u Moldaviji, ruska armija - koju je lično predvodio Petar Veliki -

našla se potpuno opkopljenom jula 1711. godine od strane osmanske vojske kojom je zapovijedao

veliki vezir Baltadži (Kopljanik) Mehmet7. Petar Veliki je uvudio da mu ne preostaje ništa drugo,

nego da stupi u pregovore o miru sa Osmanlijama. Mirovni ugovor je potpisan 21. avgusta 1711.

godine, a tek dvije godine kasnije (1713) stupio na snagu8.

Godine 1711., nakon bitke kod Pruta, u Bosnu je (po drugi put) došao za vezira Sari Ahmed-paša;

u to vrijeme – Crnogorci poticani od Rusa, neprestano su uznemiravali Hercegovinu i Albaniju. Porta

se, pogođena ovakvim akcijama, odlučila na oštar odgovor. Po njenom naređenju, u junu 1712. godine

okupila se vojska na Gatačkom polju, sastavljena od 14.000 ljudi, pa je krenuo pohod bosanskog

namjesnika, Sari Ahmed-paše na crnogorske nahije9. U pohodu su imali učešća Numan-paša Ćuprilić

i hercegovački sandžak Bećir-beg Čengić10.

4

2 kozaci - zajednica slobodnih vojnika-konjanika. Pojavili su se u XV vijeku u stepama južne Rusije, kao odbrana od upada azijskih nomada. Činili su ih ruski i ukrajinski seljaci i izvjestan broj tatarskih pribjega. Do XVIII vijeka su bili djelimično nezavisni od Ruske imperije, a poslije toga su služili kao konjica. U carskoj Rusiji bili su oslobođeni plaćanja poreza, ali su zato uvijek bili spremni na polazak u rat. Njihovi predvodnici zvali su se atamani ili hetmani. 3 Bakir Tanović, Historija Bosne u okviru Osmanskog carstva, Sarajevo 2010, str. 372. 4 Bakir Tanović, Historija Bosne u okviru Osmanskog carstva, Sarajevo 2010, str. 372. 5 Prut – granična rijeka na istoku Evrope koja teče kroz Ukrajinu, Moldaviju, Ruminiju 6 Grupa autora, Bosna i Hercegovina od najstarijih vremena do kraja Drugog svjetskog rata, BKC Sarajevo 1998, str.159. 7 Mustafa Imamović, Historija Bošnjaka, Preporod Sarajevo 1997, str. 294. 8 Bakir Tanović, Historija Bosne u okviru Osmanskog carstva, Sarajevo 2010, str. 374. 9 nahije – najniža redovna upravna jedinica koja ima svoju stalnu i tačno određenu teritoriju i stoji pod neposrednom upravom nekog većeg organa 10 Mustafa Imamović, Historija Bošnjaka, Preporod Sarajevo 1997, str. 294.

Ne nailazeći ni na kakav otpor , bosanska vojska je u julu 1712. godine stigla na Cetinje, gdje je

imala zadatak da sruši cetinjski manastir – leglo neprijatelja. Za to vrijeme, vladika Danilo i ruski

emisar11 Miloradović pobjegli su na mletačku teritoriju. U toku pohoda serasker12 Ahmed-paša

pokušavao je, a što se kasnije pokazalo pogrešnim, diplomatskim putem postići mir. Pozvao je sve

glavare da izjave pokornost i kajanje za pobunu na šta je većina glavara pristala i otišla na Cetinje gdje

ih je Ahmed-paša dočekao. Njegovo lijepo ophođenje glavari su shvatili kao seraskerovu slabost. Na

povratku, pošto je odustao od gradnje tvrđave na Cetinju, Ahmed-paša ruši manastir, a njegovu vojsku

su napala vlaška plemena u malim grupama iz zasjede13.

Preostali glavari su paši Ćupriliću dali uvjerenje da će ostati mirni i pokorni sultanu. U povratku

je Numan-paša poveo oko dvije hiljade Crnogoraca i Brđana sa porodicama i nastanio ih na, tada slabo

naseljenu, Glasinačku visoravan kod Sarajeva14.

2. Osmansko-mletačko-austrijski rat (1714 - 1718.)

Mletačko uznemiravanje nekih osmanskih brodova i davanje zaštite

vladici Danilu u Carigradu je ocijenjeno kao povreda Karlovačkog mira

(1699.), pa ja Porta15 3. decembra 1714. objavila rat Veneciji pod izgovorom

da je crnogorskom stanovništvu pružala vojnu i materijalnu pomoć i

podsjetila je na pobunu protiv sultanove vlasti16. Osmanlije su brzom akcijom osvojile Moreju (Peloponez), dok su borbe na bosansko-dalmatinskom ratištu vođene sa promjenjivom

5

11 emisar – izaslanik, povjerljiva ličnost koju čovjek, grupa ljudi ili stranka šalje u nekoj povjerljivoj stvari 12 serasker – vrhovni zapovjednik nekog većeg vojnog pohoda u Osmanskom carstvu 13 Bakir Tanović, Historija Bosne u okviru Osmanskog carstva, Sarajevo 2010, str. 375. 14 Grupa autora, Bosna i Hercegovina od najstarijih vremena do kraja Drugog svjetskog rata, BKC Sarajevo 1998, str.159. 15 Porta – naziv koji se u diplomatskim krugovima kristio za Osmansko carstvo, divan, kancelariju velikog vezira ili osmansku vladu 16 Grupa autora, Bosna i Hercegovina od najstarijih vremena do kraja Drugog svjetskog rata, BKC Sarajevo 1998, str.159.

srećom. Osmanski uspjesi u Moreji i bosansko-dalmatinskim oblastima alarmirali su Austriju, koja se

plašila za svoje posjede u Lici i Primorju. Tako se Austrija pridružila Veneciji i objavila rat Porti 13.

aprila 1716. godine17.

Na bosansko – dalmatinskoj granici borbe su vođene sa promjenljivim uspjehom, svo do avgusta

1715. godine kada su kod Sinja osmanske snage Mustafa-paše Čelića pretrpjele poraz, što je imalo

uticaja na stanje u ostalom dijelu ovog ratišta18.

U maju 1715. godine, spremila se velika vojska iz Bosanskog ejaleta, 48.000 vojnika, da napadne

mletačke gradove duž dalmatinske obale. Tu se sakupila glavnina osmanskih četa koje su

brojale oko 60.000 ljudi i u kojima su bili zastupljeni svi vojni redovi pomoćne trupe. Na čelu većih

vojnih odreda bili su sandžak-bezi Prizrena, Zvornika, Klisa i Hercegovine, a takođe i beglerbeg19

Maraša, te 5.000 Tatara predvođenih kanom Nurudinom Selamet Girajem; sa tatarskom vojskom došlo

je i još 7.500 vojnika iz drugih provincija carstva20.

Poslije većih gubitaka, mletačka vojska je početkom marta minirala Gabelu21 i povukla se u

Dalmaciju. U porušenu Gabelu došao je Osman-paša Resulbegović. Za razliku od borbi u XVII vijeku,

u ovom ratu obostrana četovanja hajdučkih i uskočkih družina su bila manjeg inteziteta, što je

prouzrokovalo i manji broj upada sa obje strane. U ovakvoj situaciji aprila 1716. godine, u rat – na

strani Venecije – ulazi i Austrija22.

Bosanski sjeverni front, duž Save i Une, držao se veoma postojano. Poslije sukoba Osmanlija sa

Eugenom Savojskim i pobjede austrijske vojske kod Petrovaradina 5. avgusta 1716. godine koju je on

predvodio, te zauzeo Temišvar, Banat, a 20. avgusta i Beograd – Savojski se okrenuo ka Bosni sa

namjerom da osvoji Zvornik, Bosanski Novi i Bihać23. Ne postigavši vojne uspjehe, pravac svojih

akcija Austrija je usmjerila ka tvrđavama i gradovima sjeverne Bosne. Za relativno kratko vrijeme,

carske snage – pod komandom hvatskog bana Ivana Draškovića – zauzimaju Gradišku, Dubicu,

Kostajnicu, Bijeljinu, te uz velike obostrane žrtve i Kozarac24. Pod vodstvom vezira Numan-paše

Ćuprilića, izvršena je opšta mobilizacija. Veće vojne odrede pod vodstvom svog ćehaje25 Ibrahim-age

uputio je ka Zvorniku, a kao pomoć Đerviš-begu Fidahiću i Mehmed-agi Atiću koji su bili

zapovjednici tvrđave, a odred kojim su komandovali bihaćki kapetan Tatar Mustajbeg Idrizbegović i

6

17 Mustafa Imamović, Historija Bošnjaka, Preporod Sarajevo 1997, str. 295. 18 Azem Kožar, Historija Bosne i Hercegovine, Tuzla 2007. str. 133. 19 beglerbeg – tur. beylerbeyi – beg begova; titula u Osmankom carstvu koju je nosio namjesnik ejaleta, pašaluka, odnosno beglerbegluka – što označava pokrajinu 20 Bakir Tanović, Historija Bosne u okviru Osmanskog carstva, Sarajevo 2010, str. 381. 21 Gabela – naseljeno mjesto na samoj granici Bosne i Hrvatske; danas pripada opštini Čapljina (BiH) 22 Grupa autora, Bosna i Hercegovina od najstarijih vremena do kraja Drugog svjetskog rata, BKC Sarajevo 1998, str.160. 23 Mustafa Imamović, Historija Bošnjaka, Preporod Sarajevo 1997, str. 295. 24 Mustafa Imamović, Historija Bošnjaka, Preporod Sarajevo 1997, str. 295. 25 ćehaja – pomoćnik, prvi saradnik i zastupnik raznih osmanskih organa i funkcionera

Omer- beg Cerić otišao je prema opkoljenom Bosankom Novom koji je, u to vrijeme, branio Ahmed-

paša Rustempašić Skopljak26.

Poslije više juriša napadača, hrabra i disciplinovana zvornička posada uspješno se odbranila, što

je rezultiralo da se 7. oktobra 1717. godine austrijska vojska, neobavljena posla, povuče u pravcu

Rače. U međuvremenu, Mlečani su napali osmanska pogranična utvrđenja na više mjesta, pa su 1.

avgusta 1717. godine uspjeli zauzeti Imotski, što je bio njihov najveć uspjeh u ovom ratu27.

3. Mir u Požarevcu (1718.)

Uz posredovanje Engleske i Holandije, ovaj rat je okončan mirom u

Požarevcu 21. avgusta 1718. godine, gdje je Austrija dobila Bijeljinu sa

uskim pojasom južno od Save, do ušća Une; uz taj pojas 6-10km ušli su

gradovi: Brčko, Bosanski Brod, Kobaš, Gradiška, Dubica i Furjan28. Venecija je prema Hercegovini stekla današnju dalmatinsku granicu, a izgubila Gabelu sa okolinom. Osim toga,

mirom u Požarevcu, a uz posredovanje Engleske i Holandije, Venecija je izgubila status velike sile

Sredozemlja; izgubila je Moreju i imala uporišta na Kritu, pa je to bio posljednji venecijanski rat sa

Osmanskim carstvom29. Neuspjehom u ovom ratu, koga je sama izazvala, Mletačka republika je

postala drugorazredna evropska država.

7

26 Azem Kožar, Historija Bosne i Hercegovine, Tuzla 2007. str. 133. 27 Bakir Tanović, Historija Bosne u okviru Osmanskog carstva, Sarajevo 2010, str. 381. 28 Mustafa Imamović, Historija Bošnjaka, Preporod Sarajevo 1997, str. 295. 29 Bakir Tanović, Historija Bosne u okviru Osmanskog carstva, Sarajevo 2010, str. 386.

Dubrovčani su nastojali da se osmanskom teritorijom odvoje i zaštite od mletačkih posjeda u

Dalmaciji i Boki, pa su dobrovoljno ustupili bosanskom ejaletu dva uzana izlaza na more; to su na

sjeveru Neum i Klek, a na jugu dolina rječice Sutorine, koja se uliva u Toplanski zaliv, na ulazu u

Boku Kotorsku30.

U ovom ratu, Osmanlije su izgubile ne samo sav Banat, Srem i smederevski sandžak (osim

užičkog kadiluka), nego i znatne dijelove bosanskog ejaleta. Tada je dio zvorničkog i bosanskog

sandžaka potpao je pod vlast Austrije. Požarevačkim mirom, Osmanlije su izgubile Imotski sa

Kotarom i grad Čavčinu, a dobili Gabelu; samo se povlačenje na toj strani oteglo od 1721. do 1733.

godine31.

U Bosni se, poslije Požarevačkog mira, podižu nova i obnavljaju stara utvrđenja i popaljene

varoši. Preživjelo stanovništvo iz izgubljenih gradova uz Savu povlači se iza nove granice u

unutrašnjost Bosne. Situacija je u cijelom ejaletu bila vrlo teška zbog čestih epidemija i skoro stalnog

ratovanja.

4. Osmansko - austrijski rat (1737 - 1739.)

Nakon Požarevačkog mira 1718. godine, još se bosanski vezir Defterdar

Emin Osman-paša nije slagao sa bosanskim velikašima, čija je moć i značaj

za državu uveliko rasla. Njega je 1721. godine naslijedio Muhsin-zade

Abdulah-paša, koji je ušao u otvoren sukob sa velikašima, pa je u Travniku

dao pogubiti kapetana Mustafa-pašu iz Bihaća, Salih-pašu iz Kulen –

Vakufa i sofradžibašu32 Abdullah-efendiju; skinuo im je naziv u vojsci

(segban) koji su nosili domaći janjičari33.

Nije prošlo ni 10 godina od Požarevačkog mira, a stanovnici Bosne su morali ponovo u rat i to

daleko izvan granica Bosne. Početkom 1727. godine na osmansko-persijskoj granici ponovo je izbio

jedan od mnogobrojnih međusobnih ratova. Bosna je morala opremiti i psolati 5.200 spahija i drugih

vojnika; oni su aprila 1727. godine, pod konadom hercegovačkog sandža Gazi Ahmed-bega

8

30 Grupa autora, Bosna i Hercegovina od najstarijih vremena do kraja Drugog svjetskog rata, BKC Sarajevo 1998, str.161. 31 Hazim Šabanović, Bosanski pašaluk – postanak i upravna podjela, Svjetlost Sarajevo 1959-1982, str. 92-93. 32 sofradžibaša – dvorjanin koji je servirao 33 Bakir Tanović, Historija Bosne u okviru Osmanskog carstva, Sarajevo 2010, str. 390.

Rustempašića i njegovog sina, bega kliškog sandžaka - Rustem-bega, otišli put Persije34. Od 10.000

dobrih vojnika, samo se njih 500 vratilo u Bosnu – tako je izgubljen veliki broj spahija. Bošnjani su,

razočarani zbog svog poraza, razorili šator Abdulah-paše i htjeli ga ubiti, pa se on bjegom morao

spasiti u Travničkom polju. U ovom persijskom ratu istakao se Ahmed-paša Rustempašić, pa je za

zasluge imenovan beglerbegom Rumelije i vezirom u Bosni 1728. godine, dok mu je sin imenovan za

namjesnika u Hercegovini35.

Nakon uspješnog rata za poljsko nasljeđe (1722-1735), nova ruska carica Ana bila je spremna na

rat protiv Osmanskog carstva, o čemu je imala tajni sporazum sa austrijskim carem Karlom VI. Po tom

sporazumu bi Rusija uzela Krim, Azov, dijelove Moldavije i Vlaške, a Austrija – Bosnu i Albaniju do

ušća Drima36. Da bi izazvala rat, Rusija je uputila ultimatum37 sultanu optužujući ga za navodne

stalne povrede mirovnog sporazuma sa Pruta. Izazov je prihvaćen, pa je u Carigradu objavljen rat

Rusiji, 2. maja 1736. godine, a to je automatski značilo da će Bošnjani ponovo morati ići u rat na

daleka ukrajinska ratišta.

U jesen 1736. godine, hercegovački beglerbeg Bećir-paša Čengić bio je poslan u južnu Rusiju da

brani Oziju sa 20.930 Bosanaca; to je onaj isti Bećir-beg koji je kao mladić sakupljao vojsku u

Ljubomiru kraj Trebinja da je vodi protiv crnogorskih pobunjenika i četvorice Rusa 1711. godine38.

Njega je Safet-beg Bešlagić netačno zamijenio sa Ebu Bekir-pašom, hercegovačkim sandžak-begom

koji je došao iz Istanbula 1713. godine da vodi akciju sa Numan-pašom Ćuprilićem protiv vlaških

plemena Crne Gore39.

Iz Bosne je odmah opremljeno i na crnomorska ratišta upućeno 10.000 vojnika, pod

zapovjedništvom Bećir-paše Čengića. Oni su prvo stigli u Bender na Dnjestru, gdje su prezimili.

Krajem juna 1737. godine naređeno im je da idu u pomoć tvrđavi Kara Karman, odnosno Oziji.

Bosanski vojnici su hrabro, dan za danom, branili tvrđavu koju je ruska vojska bila opkolila sa sve

četiri strane. Rusi su 14. juna 1737. godine sa dvije strane zapalili kuće i saraje u tvrđavi, a zatim su

digli u vazduh četiri glavna stovarišta municije; u strahovitoj eksploziji poginulo je dosta bosanskih

vojnika zajedno sa Bećir-pašom40. Ova tragična bitka i sudbina Bošnjana opjevana je u narodnoj

pjesmi Boj pod Ozijom.

Kada je izbio rusko-osmanski rat, Austrija je već bila iscrpljena zbog izgubljenog rata sa

zapadnim državama. Prema ugovoru iz 1726., Austrija je bila obavezna prema Rusiji da joj u ratu sa

9

34 Mustafa Imamović, Historija Bošnjaka, Preporod Sarajevo 1997, str. 296. 35 Bakir Tanović, Historija Bosne u okviru Osmanskog carstva, Sarajevo 2010, str. 390. 36 Mustafa Imamović, Historija Bošnjaka, Preporod Sarajevo 1997, str. 297. 37 ultimatum – lat. ultimatum - odluka; konačan zahtjev, uključujući i prijetnju učinjenu bez namjere o pregovranju 38 Bakir Tanović, Historija Bosne u okviru Osmanskog carstva, Sarajevo 2010, str. 394. 39 Safvet-beg Bašagić-Redžepašić, Kratka uputa u prošlost Bosne i Hercegovine (1463-1850), Sarajevo 1900. str. 90. 40 Mustafa Imamović, Historija Bošnjaka, Preporod Sarajevo 1997, str. 298.

Osmanlijama pomogne jednim jakim korpusom41. Neko vrijeme su se kolebali, ali je onda na dvoru

prevladala ratna struja i Austrija je krenula u rat. Zvanična austrijska vlast bila je uvjerena u skori

raspad i osvajanje Bosne.

Prije upada u Bosnu, juna 1737. godine car Karlo VI izdao je proglas kojim poziva svo

hrišćansko stanovništvo da se pridruži njegovim četama, a što se Bosanaca tiče, garantuje im se lična

imovinska i lična sigurnost, ukoliko budu mirni i dobrovoljno se predaju. Oni koji bi radi imetka

ostali, morali bi se pokrstiti, jer im pod njegovom vlašću zakon njihove vjere ne može imati mjesta;

proglas je došao do Ali-paše i okupljena vojska na Travničkom polju znala je za njegov isključiv

vjerski značaj i prijeteći sadržaj42.

Bosnu su Austranijanci napali sa četiri strane. Krenuli su osvajanje Banja Luke u formaciji koja je

sadržavala 80.000 pripadnika sređene austrijske vojske i 20.000 Slovena sa određenim Mađarskim

snagama kao i 4.000 vojnika, većinom graničara iz Like43. Pod komandom pukovnika Raunacha, od

Ostrovice je napadnut Kulen – Vakuf. Pounlje je napao hrvatski ban Esterhazi , takođe sa Krajišnicima

Vlasima. Princ Hildburghausen, komandant sa glavnom austrijskom vojskom krenuo je na Banja

Luku; drugi austrijski pukovnik navalio je sa vojskom na Lješnicu kod Zvornika, a treći iz austrijske

Srbije na Novi Pazar44.

Među bosanskim braniocima u početku izbijanja ratnih rukoba zavladala je nesigurnost, ali i neka

neprirodna žurba. Na ultimativni zahtjev bosanskih muslimana, prije svega kapetana i ajana45,

tadašnji vezir Ali-paša natjeran je da bez konsultovanja sa sultanom i Portom naredi opštu

mobilizaciju i na vrijeme izvrši otrebne vojne pripreme46.

4.1. Opsada Banja Luke (1737.)

Prvo su Bošnjani, na polju kod Petrovca, sa 5.000 ljudi pod vodstvom Ali-bega Osmanpašića

(koji je tu i poginuo u boju) i zvorničkog kapetana Mehmeda pobijedili austrijsku vojsku koja je išla

na Ostrovicu. Na drugoj strani fronta, gdje je opkoljenom Zvorniku krenula u susret bosanska vojska,

razvila se bitka u kojoj su Austrijanci bili potpuno poraženi47.

Pri dolasku vijesti o pobjedi kod Petrovca, Hekim-oglu Ali-paša se nalazio u Jajcu, krećući se

prema Banjoj Luci, koja je potpuno opkoljena očajno branila. Ali-paša je odmah krenuo prema

10

41 Bakir Tanović, Historija Bosne u okviru Osmanskog carstva, Sarajevo 2010, str. 396. 42 Mustafa Imamović, Historija Bošnjaka, Preporod Sarajevo 1997, str. 301. 43 Bakir Tanović, Historija Bosne u okviru Osmanskog carstva, Sarajevo 2010, str. 398. 44 Milan Prelog, Povijest Bosne u doba osmanlijske vlade, Fortuna Sarajevo 2009, str. 124. 45 ajan – prvak, odličnik, ugledna i uticajna ličnost jednog kraja, mjesta ili staleža 46 Grupa autora, Bosna i Hercegovina od najstarijih vremena do kraja Drugog svjetskog rata, BKC Sarajevo 1998, str.163. 47 Bakir Tanović, Historija Bosne u okviru Osmanskog carstva, Sarajevo 2010, str. 398.

Podrašnici gdje je ostao petnaestak dana. Tu je razvio bajrak48 i čekao da se sakupi sva vojska, a

naročito ona ispod Ostrovice49.

U toku dolaska, sultanova vojska je nezapaženo zaobišla Vlaški brijeg i položaj carskog generala

Baranjaja. Kada su austrijski oficiri vidjeli iz kog pravca su Bosanci stigli, mislili su da se radi o

taktičkoj varci. Neobazirući se na prispjele izvještaje, princ Hildburghausen naredi feld-maršalima

Sukovu i Romeru da se sa sedam bataljona i dvije regimente pojačaju desno krilo koje se nalazilo na

brdu Lauš, sa desne strane rijeke Vrbas, a Baranja sa artiljerijom prebaci na lijevu obalu rijeke50.

Rezervne odrede je ostavio po strani da se uključe po potrebi.

Hildburghausen je očeo opsadu Banja Luke 24. jula 1737. godine. Opkoljeni grad se čvrsto držao

i dobijao da pristane na predaju. Ali-paša je sa glavninom svoje vojske stigao 2. avgusta na oko pola

dana hoda od Banja Luke. Tu je izvršen raspored trupa za odlučujući boj. Desno krilo je držao

Mehmed-beg Fidahić sa krajiškim kapetanima, a lijevo krilo bili su bosanski alajbezi sa zaimima i

timarlijama, njhovom braćom i sinovima; centralnim dijelom zapovjedao je Hećim-oglu Ali-paša sa

janjičarima i jednim brojem odreda mobilizovanih širom Bosne51.

U nedjelju 4. avgusta 1737. godine, spustila se cijela bosanska vojska na Banjalučko polje52.

Tada je, prema hroničarima, Hekim-oglu došao iznad grada Vrbasa. Poraz Austrijanaca bio je potpun.

Slabe vojne sposobnosti pokazao je princ Haldburghausen koji ni izdaleka nje imao sposobnosti

Eugena Savojskog. Pred sam zalazak sunca, Austrijanci su se počeli povlačiti prema Vrbasu, a Ali-

paša je organizovao potjeru za njima, prebacivši preko Vrbasa nekoliko stotina konjanika. U ovoj bici

istakli su se mnogi bosanski junaci zvorničkog kapetana Mehmeda, pod kojim su poginula četiri

konja53.

Bosancima je na pobjedi lično čestitao sultan Mahmud I (1696 – 1754.) svojim ručnim pismom

upućenim Ali-paši. Sultan je ujedno zahvalio svim zapovjednicima i vojnicima na svemu što su uradili

za Carstvo. Ali-paši je na dar dao sablju i ogrtač. Uz to je priložio 35.000 akči, kao pomoć oštećenima

kako bi se barem donekle ublažile finansijske i ekonomske nevolje u Bosni54.

11

48 bajrak – zastava, vojnička zastava u ovom smislu 49 Milan Prelog, Povijest Bosne u doba osmanlijske vlade, Fortuna Sarajevo 2009, str. 124-126. 50 Grupa autora, Bosna i Hercegovina od najstarijih vremena do kraja Drugog svjetskog rata, BKC Sarajevo 1998, str.163. 51 Mustafa Imamović, Historija Bošnjaka, Preporod Sarajevo 1997, str. 301. 52 Azem Kožar, Historija Bosne i Hercegovine, Tuzla 2007. str. 135. 53 Bakir Tanović, Historija Bosne u okviru Osmanskog carstva, Sarajevo 2010, str. 399. 54 Mustafa Imamović, Historija Bošnjaka, Preporod Sarajevo 1997, str. 302-303.

5. Mir u Beogradu (1739.)

Na glavnom frontu oko Beograda već su, uz posredovanje Francuske,

vođeni poluzvanični pregovori o miru. Pregovori su zapinjali uglavnom oko

nastojanja Austrije da zadrži Beograd, sa nešto teritorije južno od Save i

Dunava. Razvoj događaja primorao je Austriju da ovdje popusti jer je 23.

marta 1739. godine došlo do odlučujuće bitke kod Hisardžika (Grocke),

nedaleko od Beograda55. Tokom bitke koja je trajala 12 sati, Austrijanci su pretrpjeli težak poraz.

Mir je sklopljen 18. septembra 1739. godine Beogradskim mirom56. Osmansko carstvo je u

Bosanskom ejaletu dobilo sve tvrđave i gradove, osim Furjana koje je izgubilo mirovnim ugovorom

1718. godine. Ovim novim ugovorom, granica između Habsburškog i Osmanskog carstva stabilizirala

se na narednih 150 godina na Savi i Dunavu. Time je sjeverna granica Bosne utvrđena duž rijeke Save.

Što se Bosanaca tiče, period ovog rata bio je dramatičan koliko i slavan.

12

55 Mustafa Imamović, Historija Bošnjaka, Preporod Sarajevo 1997, str. 303. 56 Grupa autora, Bosna i Hercegovina od najstarijih vremena do kraja Drugog svjetskog rata, BKC Sarajevo 1998, str.165.

6. Dubički rat

Nesagledivi apetit ruske carice Katarine II za novim teritorijama

održao je stalnu napatost između Rusije i Osmanskog carstva. Problem

nastaje pri formiranju ratnih partija imućnijih izbjeglica; one su tražile rat

sa Rusijom radi povratka Krima. Dok je završetak Pugačeve bune ostavio

slobodne ruke carici Katarini II da ostvari svoj uticaj na Krimu, Francuska

je bila zabavljena Sjevernom Amerikom, a u Evropi je ojačao uticaj

Engleske i Pruske. Podstaknuta uspjehom na Krimu, Katarina Velika

razvila ja svoj Grčki plan57.

U avgustu 1787. godine Rusiji je objavljen rat koji bi bio opozvan jedino ako se Rusija povuče sa

Krima i Kavkaza; Rusija je odgovorila objavom rata 14. avgusta 1787. godine s tim da Austrija

pristupi ratu kada bude spremna58. Austrija je formalno objavila rat 8. februara 1788. godine59.

Ovaj rat je počeo napadom austrijske vojske na pogranične gradove i utvrđenja Bosanskog

ejaleta: Bosansku Gradišku, Bosansku Dubicu, Bosanski Novi, Drežnik-Grad i Cetin-Grad. Posebno

se austrijskoj vojsci oduprla posada Dubice, pa je tek poslije trećeg napada morala grad predati

nadmoćnoj austrijskoj vojsci, pa je u narodnoj tradiciji ovaj rat u Bosni nazvan Dubičkim ratom60.

Nekog većeg uspjeha Austrijanci nisu imali ni u Bosni, ali ni na frontu u Srbiji. Slavonski korpus

je u trećem pokušaju uspio u proljeće 1788. godine osvojiti Šabac u Zvorničkom sandžaku61. Austrija

13

57 Grčki plan – carica Katarina Velika je prvi put pokazala interesovanje za ''Grčki plan'' 1779. godine kada joj se rodio unuk Konstantin. Tokom 1782. godine, u pismima koje su razmjenjivali carica Katarina II i Josif II, zaključuje se da se Rusija korenula podjeli Osmanskog carstva. Tako je 10. septembra 1782. godine caru Josifu II u pismu Katarine II poslat memorandum koji je poznat pod imenom ''Grčki plan'', a on podrazumijeva formiranje novih država na teritoriji Osmanskog carstva. Trebale su to biti Dakija (Moldavija, Vlaška, Besabrija) i Grčka imperija (obnovljeno Vizantijsko carstvo sa prijestolnicom u Konstantinopolju). 58 Joseph von Hammer, Historija turskog osmanskog carstva, Elbookers Zagreb 1979, knjiga 3, str. 263. 59 Bakir Tanović, Historija Bosne u okviru Osmanskog carstva, Sarajevo 2010, str. 430. 60 Azem Kožar, Historija Bosne i Hercegovine, Tuzla 2007. str. 135. 61 Mustafa Imamović, Historija Bošnjaka, Preporod Sarajevo 1997, str. 326.

se u Srbiji u glavnom oslanjala na svoje frajkore62. Već prve godine rata bilo je jasno da neće biti ništa

od Katarininog Grčkog plana. Osim slabog učinka ruske i austrijske vojske na frontu, rušenju

Osmanskog carstva su se iz svojih razloga i interesa usprotivile Engleska i Pruska.

Situacija u Bosni je početkom 1791. godine bila nešto drugačija. Hadži Salih-paša bio je

smijenjen, a u Bosnu je došao bivši veliki vezir – Kodža Jusuf-paša. On je nakon mira u Svištavi

trebao uspješno obnoviti rat sa Rusijom. Hadži Salih-paša se kao vezir ponovo vratio u Bosnu sa

zadatkom da obnovi vojne potencijale što mu je donekle i pošlo za rukom jer je, prema računu iz

Carigrada, u pograničnim gradovima i palankama bilo 26.056 vojnika (konjanika i pješaka) koje je

država plaćala. Prema naredbi iz Carigrada, pokupio je svakog desetog čovjeka u Bosni u slučaju da se

ne sklopi mir sa Rusijom; nakon mira u Svištavi, Salih-paša je u avgustu 1791. godine raspustio

bosansku vojsku i vratio se u Travnik63.

14

62 frajkori – srpske dobrovoljačke čete 63 Bakir Tanović, Historija Bosne u okviru Osmanskog carstva, Sarajevo 2010, str. 434.

7. Mir u Jašiju (1792.)

Preliminarni mir između Rusije i Osmanskog carstva zaključen je pod

uticajem Engleske i Pruske u avgustu 1791. godine. Mir je konačno

potpisan u moldavskom glavnom gradu Jašiju (Iasi) 9. januara 1792.

godine64. Ovaj mir Rusiji nije donio nikakve teritorijalne dobitke, ali je njim potvrđena njena vodeća uloga na Balkanu, kao saštitnice svih pravoslavnih podanika Osmanskog carstva. Mirom u

Jašiju potvrđen je član 7. prethodnog, Kučuk-Kajanardžijskog mira, prema kome je Rusija imala pravo

da kod osmanskih vlasti intervenira u korist pravoslavnog stanovništva, što joj je u praksi davalo

pravo protektora nad njima65.

Porta se trudila da tom pravu Rusije ne pridaje veći značaj nego što ga ima austrijski protektorat

nad katolicima u Carstvu, na osnovu članova 13, 11 i 9. Karlovačkog, Požarevačkog i Beogradskog

mira66. Razlika je ipak bila u kvantitetu. Broj katolika u Osmanskom carstvu je bio neznatan,

uglavnom nešto u Bosni i Albaniji. Nasuprot tome – broj ruskih pravoslavnih istovjernika bio je u

balkanskim zemljama Osmanskog carstva velik. Taj je kvantitet davao Rusiji kvalitetno jači položaj na

Balkanu u odnosu na Austriju, a to se manifestovalo izbijanjem Prvog srpskog ustanka 1804. godine.

15

64 Mustafa Imamović, Historija Bošnjaka, Preporod Sarajevo 1997, str. 326. 65 Pavle Miljukov, Šarl Senjobos, Luj Ezenman – Istorija Rusije, 329. str. 66 Mustafa Imamović, Historija Bošnjaka, Preporod Sarajevo 1997, str. 327.

Zaključak

U XVII vijeku izvršena je administrativno-vojna reforma Bosanskog ejaleta. Gubitkom Slovonije,

Like i Dalmacije, broj sandžaka se sveo na svega pet: Bosanski, Hercegovački, Kliški i Bihaćki.

Izvršene su i određene reforme na tradicionalnoj osnovi da bi se učvrstila spahijska organizacija koja

je u Bosni u XVIII vijeku zadržala visok stepen. S obzirom na krajiški karakter Bosanskog ejaleta,

poslije 1699. godine povećava se broj kapetanija kao defanzivnih, vojno-upravnih formacija.

Uporedo sa reformama koje su uslijedile tokom krize u Carstvu, u Bosni su podizana nova i

popravljana stara utvrđenja. Posebna pažnja je posvećena zapadnim granicama Bosne, pa je uz rijeku

Unu podignut niz tvrđava i kula. Nakon ovih uspostavljenih mjera, Bosanski ejalet dobija drugačiji

izgled i unutrašnje uređenje, te su stanovnici Bosne samim tim spremno dočekali sve ratove koji su im

se nametali u XVIII vijeku.

Bosansko stanovništvo učestvovalo je u mnogim ratovima tokom XVIII vijeka, često ne

zastupajuči svoje lične interese, gubilo je mnogo stanovništva u raznim ratnim operacijama. Mirovnim

sporazumima gubilo je, ili dobijalo teritorije.

16

Literatura

• Bašagić-Redžepašić Safvet, Kratka uputa u prošlost Bosne i Hercegovine

(1463-1850), Sarajevo 1900.

• Grupa autora, Bosna i Hercegovina od najstarijih vremena do kraja Drugog svjetskog

rata, BKC Sarajevo 1998.

• Imamović Mustafa, Historija Bošnjaka, Preporod Sarajevo 1997.

• Von Hammer Joseph, Historija turskog osmanskog carstva, Elbookers Zagreb 1979.

• Kožar Azem, Historija Bosne i Hercegovine, Tuzla 2007.

• Prelog Milan, Povijest Bosne u doba osmanlijske vlade, Fortuna Sarajevo 2009.

• Šabanović Hazim, Bosanski pašaluk – postanak i upravna podjela, Svjetlost Sarajevo

1959-1982.

• Tanović Bakir, Historija Bosne u okviru Osmanskog carstva, Sarajevo 2010.

• Miljukov Pavle, Senjobos Šarl, Ezenman Luj – Istorija Rusije, Zagreb 2009.

17

nema postavljenih komentara
ovo je samo pregled
3 prikazano na 17 str.