Vizantijska umetnost 13 veka-Skripta-Opsta istorija umetnosti srednjeg veka-Istorija umetnosti, Skripte' predlog Opsta istorija srednjeg veka
travisjump
travisjump

Vizantijska umetnost 13 veka-Skripta-Opsta istorija umetnosti srednjeg veka-Istorija umetnosti, Skripte' predlog Opsta istorija srednjeg veka

26 str.
13broj preuzimanja
1000+broj poseta
Opis
Vizantijska umetnost 13 veka,Skripta,Opsta istorija umetnosti srednjeg veka,Istorija umetnosti, Sv.Sofija u Trapezuntu, Sv.Dimitrije Karcuri u Arti, Sv.Teodora u Arti, Katopanagija u Arti, Vlaherna, Translatio imperi, Kult Bogorodice Odigitrije, Nadgrobni spomenici, Crkva Bogorodice Parigoritise, Carigrad pod Latinima, Psaltir kraljice Melisende, Triptih koji je radio Nikolas iz Verdena, Paraklis uz crkvu Bogorodice Pamakaristos, Crkva Bogorodice Odigitrije ili Afendiko, Crkva Bogorodice Perivlepte, Topografske odrednice
30 poeni
poeni preuzimanja potrebni da se preuzme
ovaj dokument
preuzmi dokument
pregled3 str. / 26
ovo je samo pregled
3 prikazano na 26 str.
ovo je samo pregled
3 prikazano na 26 str.
ovo je samo pregled
3 prikazano na 26 str.
ovo je samo pregled
3 prikazano na 26 str.
Ovo je template za skripte beleške i slična sranja koja ćemo dilovati na Forumu

Skripte SF-a nisu namenjene da se koriste umesto obavezne literature, već uz nju. Niko ne garantuje potpunu ispravnost ovih skripti (sve podatke bi trebalo proveriti). Niko ne garantuje pozitivan ishod na ispitu, u slučaju učenja samo iz ovih skripti. Na našem sajtu (www.studentski-forum.org) možete naći i kompletan spisak uže i šire literature preporučene od strane profesora.

OPŠTA ISTORIJA UMETNOSTI SREDNJEG VEKA II

DRUGI SEMESTAR (beleške sa predavanja)

Vizantijska umetnost 13 veka (1204-1261)

Za vreme četvrtog krstaškog rata dolazi do pada Carigrada. 1204 godine raspalo se Vizantijsko carstvo, a stvarila se Epirska despotovina, Trapezunt, Latinsko carstvo i Nikejsko carstvo. Na teritoriji Makedonije bila je kraljevina. Nikeja je pod dinastijom Laskarida, a već 1205 godine ona postaje sedište patrijaršije. Iz ovog perioda nije se u Nikeji puno toga sačuvalo. U Epiriji sedište je bilo u Arti i odatle je ostalo sačuvano nekoliko spomenika, u Trapezuntu takođe.

Sv.Sofija u Trapezuntu – u svojoj osnovi ona pokazuje specifičan tip plana. Ima razvijenu skulpturu na fasadama. Trapezuntsko carstvo je bilo blisko sa Gruzijom. Kada je u pitanju zidno slikarstvo ove crkve (ono što je očuvano) ono pokazuje arhaične elemente. Moraju se razmotriti određena pitanja :

-pitanje identiteta, tradicije, kontinuiteta -razmena franačkih vitezova, njihovih porudžbina i

komunikacija sa Vizantijom.

Ovo su ključna pitanja epohe.1 Jedno od mesta koje nudi odgovor na ova pitanja je Arta.

Sv.Dimitrije Karcuri u Arti – u ovoj crkvi očuvana su dva sloja živopisa. Prvi sloj je sa početka 13 veka a drugi iz poznog 13 veka tj. iz druge polovine ovog veka. Dolazi do nove ikonografije, scene Stradanja i Bogorodica postaju veoma važne. Potencira se Hristova telesnost tj. njegova telesnost na krstu. Ističe se njegova ljudska priroda. Nema više linearnosti koja je bila tipična za Komnine, lice je oslobođeno linija, draperija takođe. Boje postaju svetlije, namazi postaju širi, a to je najbolje oličeno u delima srpske umetnosti. Velika pažnja u 13 veku se posvećuje produbljivanju prostora. Pojavljuju se slikani arhitektonski elementi koji definišu prostor na slici. Određene scene se mogu protumačiti kao žanr scene (scene mladenstva Hristovog). Elementi ukazuju na prisnost Bogorodice i Hrista.

Sv.Teodora u Arti – gradska crkva, ima važnu dinastičku funkciju, vezana je za kult Sv.Teodore koja je bila član vladarske porodice, žena Mihajla II Duke Komnina. To je trobrodna bazilika sa tremom i narteksom. Ima grobnu konstrukciju. U Arti, ali i u okolini Arte postoji veliki broj bazilika. To se može povezati sa zlatnim vekom carstva. Grobna konstrukcija je bogato skulpturalno ukrašena, inače grobovi vasileusa nisu imali tako dekorisane grobove. Ploča sa ovog grobnog spomenika ima

1 Ентони Исмонд, књига је посвећена Св.Софији у Трапезунту.

- 2 -

žensku i mušku predstavu i iznad je božja ruka. U literaturi se vode polemike oko toga ko je ovde predstavljen. Neki kažu da je to Teodora sa sinom, drugi pak kažu da je to Teodora sa mužem, ali da je on niži i manji od nje da bi se naglasila njena svetost. Neki čak kažu da je predstavljena žena Nićifora I i njemn sin Toma. Ovaj spomenik predstavlja vizualizaciju koncepta vlasti i ustanovljena dinastičke moći. Interesantna je odeća ženske figure. U crkvi postoji slikarstvo iz 13. veka koje je premazano u 18. veku.

Katopanagija u Arti – na fasadi je natpis koji govori o ktitorstvu Mihajla II Duke Komnina. Ova crkva je oslikana u 13. veku. U apsidi je Hrist Starac dana, zapadna fasada crkve bila je oslikana sa predstavom apokaliptične sadržine koja najavljuje drugi Hristov dolazak.

Vlaherna – nalazi se izvan Arte i ona je dinastički mauzolej. Ona ima dugu istoriju i neke delove još iz srednjeg veka. Posvećena je Bogorodici Vlaherni, a jedno od njenih velikih svetilišta nalazilo se u Carigradu. Ona je na čudesan način spasila grad. Dolazi do prenošenja carigradskih kultova, a to govori o preuzimanju prestoničkog identiteta. Translatio imperi – opljačkane su carigradske riznice i relikvije su prenete na druga mesta kao što je to Pariz ili Venecija. Relikvije iz Sv.Sofije, Sv.Đorđa u Mongani prenete su npr. u Francusku u kapelu Luja IX Svetog. Epirski despot se stavlja pod Bogorodičinu zaštitu. Iz ove crkve veoma je važna scena koja prikazuje procesije sa Bogorodicom Odigitrijom. Takve procesije odvijale su se u Carigradu.

Kult Bogorodice Odigitrije je veoma važan pogotovo posle njenog čudesnog spašenja Carigrada 626. godine od Avara. Kult Bogorodice se razvijao zajedno sa njenom ikonom. Ovaj kult prenet je u Artu. Postavlja se pitanje da li je na ovoj slici procesija koja se odvijala u Carigradu ili u Arti. Pretpostavka je da je u Arti verovatno postojala neka kopija Bogorodice Odigitrije i da su u Arti održavane procesije. Centralni akter nosi na sebi konstrukciju koja pridržava ikonu Bogorodice Odigitrije, a koju je naslikao sam Sv.Luka. Oko tog čoveka je masa ljudi različitih slojeva, sa karakterističnom odećom. U pozadini je građevina moguće palata ili crkva sa ženama. U donjem levom uglu je vodonoša.

Nadgrobni spomenici – sačuvan je čitav niz nadgrobnih spomenika epirskih despota koji su bili skulptorski obrađene. Na ovaj način oni imaju koncept ćivota.

Crkva Bogorodice Parigoritise - gradska crkva, ima neobičan kubičan izgled. Ovo je koncept crkve kao kubusa, to je stari vizantijski koncept vizualizacije neba i zemlje. Neobičan je način na koji je zamišljen enterijer centralnog prostora. Upotreba spolija iz Nikopolja (antički grad koji se nalazi i blizini Arte, iskorišćeni su stubovi, kapiteli, blokovi kamena). Koncept sažimanja prošlosti, sadašnjosti, budućnosti. Napravljen je sistem blikova kamena i stubova koji drže kupolu ali to ne ide do tla već do prve zone. Mozaici su u kupoli i tamburu, datuju se u kraj 13. veka oko 1290. i smatra se da je to rad carigradskih majstora.

Važan centar u Grčkoj je Kastorija, na ostrvu Egina očuvana je jedna crkva iz 13. veka. Niz ostrva koja su bila pod Venecijom, jedno od njih je Naksos. Arhajska prinčevina sa centrom u Mistri je bila na Peloponezu.

Sv.Sofija, Carigrad – malo je sačuvanih spomenika iz ovog razdoblja. Deizis iz južne galerije Sv.Sofije različito se datuje. Neki navode da je on nastao posle 1261.

- 3 -

godine, a pre restauracije romejske vlasti u prestonici, dok ga neki datuju u sam početak 13. veka, pre krstaškog rata.

Nakon uspostavljanja vlasti u Carigradu nastao je stil Paleologa.

Carigrad pod Latinima

Kiriotisa – Jedan od interesantnih spomenika je deo živopisa iz ove crkve. Ona je pretvorena u franjevački manastir u vreme Latina. Cikslus Sv.Franje je prikazan. Tu se opet postavlja pitanje interakcije Istoka i Zapada. Kormak navodi da dolazi do prihvatanja zapadnjačkih modela.

Ikone – nastale za nove poručioce 13. veka, nazivali su ih i krstaškim ikonama. One sažimaju umetnička iskustva Istoka i Zapada. Sv.Đorđe, Bogorodica okružena svetiteljima, Sv.Srđ predstavljen je kao riter tj. vitez. Pravi se simbioza između tradicionalne vizantijske ikonografije i viteškog društva.

Rukopisi – takođe vidljiva simbioza Istoka i Zapada. Veoma važan skriptorijum nalazio se u Jerusalimu, tj. na teritoriji jerusalimskog latinskog kraljevstva.

Psaltir kraljice Melisende – ona je bila veliki ktitor. Sa majčine strane bila je jermenskog porekla, a sa očeve franačkog. Upravljala je Jerusalimom kada joj je muž umro. Rukopis je nastao između 1131 – 1143 godine.

U Akriju je bio još jedan važan skriptorijum. Tu su nastali brojni rukopisi, a najslavniji je Biblija rađena na francuskom jeziku za Luja IX Svetog između 1250-1254.

Pre 1200. godine na teritoriji Meze koja je poznata po zlatarskim radionicama radio je Nikolas iz Verdena na čijim se delima vidi prekid sa romaničkom tradicijom i vraćanje helenističkoj tradiciji. Upoznavanje sa iskustvima antičkih uzora.

Triptih koji je radio Nikolas iz Verdena – prikazane su starozavetne i novozavetne scene. Način stilizacije draperije – kao antičke mokre tkanine.

Relikvija sveta 3 kralja

Vizantijska umetnost 14 veka

Mihajlo VIII Paleolog ulazi trijumfalno u Carigrad 15 avgusta 1261 godine. Njegovu povorku je predvodila ikona Bogorodice Odigitrije. Kada se uspostavlja carska vlast u Carigradu Mihajlo obnavlja skriptorijum u kome se nisu stvarale samo nove knjige nego su i prepisivane stare. Sačuvalo se nekoliko rukopisa iz tog perioda.

Kodeks Iviron br. 5 – Iviron je svetogorski manastir. Ovo je iluminirano jevanđelje. Ovaj kodeks zajedno sa Deizisom iz Sv.Sofije su polazne tačke razmatranja stila Paleologa. Prve tri – četiri decenije 14 veka predstavljaju klasično razdoblje Paleologa.

Crkva Hrista Hore – ktitor je bio Teodor Metohit, glavni deo je podigao Isak Komnin. Slikarstvo i mozaici se datuju između 1316 – 21 godine. U vreme Teodora Metohita dograđen je eksonarteks, narteks i paraklis koji je funeralnog karaktera. U ikonografskom programu pojavljuju se elementi koji prenose uticaje liturgije.

- 4 -

U kupolama ovog perioda postoje predstave nebeske liturgije, u apsidi se predstavlja Hrist kao veliki Arhijerej. Uticaj liturgije se prepoznaje i u tome što se naglasak stavlja na Bogorodicu, a to se može činiti na različite načine. Ne samo da se formira ciklus Bogorodice već se npr. u narteksu prikazuju starozavetne teme koje su prefiguracije Bogorodice (neopalima kupina, Bogorodica kao dveri, starozavetni kovčeg i skinije, runo gedeonovo). Pobožnost vezana za Bogorodicu ogleda se i na ikonama, stvara se čitav niz novih ikonografskih tipova Bogorodice (razvijaju se lokalni tipovi Bogorodica kao npr. Kikotisa nazvana tako po manastiru na Kipru). U ovom periodu se razvijaju ciklusi Jovana Preteče, Apostola, Sv.Nikole, Sv.Dimitrija, Sv.Đorđa, ranije nisu postojali tako razvijeni ciklusi. Ciklus Velikih praznika se usložnjava, uvodi se veći broj tema, inspirisani crkvenom poezijom i apokrifnim spisima. U ovom periodu razvija se ciklus akatista Bogorodice. U zoni stojećih figura se slikaju Melodi. Oni se slikaju i u 13 veku (Roman Melod, Jovan Damaskin, Josif Melod, Kozma Majumski). Prva važna tema ovog perioda vezana je za Bogorodicu tj. za ekonomiju spasenja, a druga tematika vezana je za Strašni sud. Kao i što se program usložnjava, dolazi do usložnjavanja i samih scena. Uvodi se veliki broj figura, u velikoj meri se prave citati antičke umetnosti, pojava antičkih elemenata u npr. slikanoj arhitekturi, lavlje glave se prikazuju, velum i stubovi. Arhitektura zauzima bitno mesto u organizaciji prostora, pojavljuje se inverzna perspektiva. Arhitektura se prikazuje i radi naglašavanja određenih figura. Veliku ulogu imaju i pejzaži, sa određenim personifikacijama npr. Jordan na Krštenju Hristovom. Figure dobijaju na volumioznosti, a to se oslanja na helenističku tradiciju, življi je pokret figura, dramatičnost se izražava izrazima lica, stavovima. U crkvi Hrista Hore sačuvane su freske u paraklisu i mozaici u naosu, narteksu, eksonarteksu. Na zapadnom zidu naosa je Uspenje, severno i južno od ikonostasa prikazani su Hristos i Bogorodica. U narteksu se nalazi ciklus Bogorodice, a u eksonarteksu je Hristov ciklus. U narteksu se nalazi i ktitorska kompozicija, Deizis, a sa strane su Isak i Melanija koja je bila monahinja, svetovno ime joj je bilo Marija Paleologia, ona je bila ćerka Mihajla koji ju je udao za mongolskog kana. U narteksu se nalaze i dve kriškaste kupole. U južnoj je predstavljen Hristos sa prorocima, ta kupola ima 24 segmenta zato što su i prikazana 24 proroka. Druga kupola je sa Bogorodicom i ima 16 segmenata. Scene koje su prikazane u narteksu – rođenje Bogorodice, prvih 7 koraka, milovanje Bogorodice, privođenje trojici sveštenika, Bogorodica prima klupko od prvosveštenika i polazi da tka zavesu za hram. U eksonarteksu je predstava Bogorodice Hora tu a Horetu, ona ikonografski pripada tipu Vlahernitise. Direktno je inspirisana crkvenom poezijom. Ona je sasuda onoga što je nesadrživo.2 Tu je prikazan i Metohit kako klečeći prinosi model crkve Hristu. U eksonarteksu su i grobnice. Scene svete porodice koja se popisuje, rođenje Hristovo, svadba u Kani, umnožavanje hleba i riba. U paraklisu su freske. Paraklisu prethodi poseban narteks. Nakon sloma Andronika II, Teodor je pao sa vlasti i postao monah Teoleptos, završio je život u Hori. U ovo vreme dolazi do prodora mističkih učenja sa Sv.Gore i sa Sinaja. Pojavljuju se i druge struje koje su došle sa zapada. U prvom traveju Bogorodica, ispod nje su pesnici (Damaskin, Josif), tu je i grob samog ktitora nalaze se predstave Bogorodice i starozavetnih prefiguracija. U drugom traveju je Strašni sud, i Silazak u Ad u apsidi. Na strašnom sudu postoji i predstava Deizisa. U uglu je anđeo koji privodi dete smatra se da je to duša Teodora Metohita. Ovde su i vrata raja, anđeo koji nosi nebeski svod. U nišama su dvojni portreti. Smatra se da su dekoraciju ove crkve radili majstori iz Carigrada koji su u

2 Хора поље или село.

- 5 -

jednom trenutku bili poslati u Solun da ukrase Sv.Apostole, zadužbinu patrijarha Nifona I, pa da su zatim bili pozvani da se vrate da ukrase crkvu Hrista Hore.

Paraklis uz crkvu Bogorodice Pamakaristos – crkvu je podigla Marija. Kupola je kriškasta. Hristos je okružen starozavetnim prorocima. Ovi mozaici se datuju u razdoblje pre Hore, a to je bilo oko 1305-10 godine.

Crkva Sv.Teodora i Bogorodice Mongolske u Carigradu

Crkve u Solunu: Sv.Apostoli Sv.Pantelejmon Sv.Nikola Orfanos Kapela Hrista Spasa Sv.Katarina Kapela Sv.Jeftimije u crkvi Sv.Dimitrija Vlatadon Sv.Ilija Sv.Spas.

Sv.Apostoli – datuju se između 1312-15 godine (u isto vreme u Veriju se radi crkva Hrista Spasa 1315 godine. Nju oslikava Kalijergis). Ophodni brod i eksonarteks, ovo je patrijaršijska zadužbina koju je podigao Nifon. Datuje se na osnovu natpisa. Prikazana je Irodova gozba, Saloma, freske su i u narteksu. U Protatonu na Sv.Gori nastalo je slikartsvo koje je radio Panselinos, na teritoriji Tesalije radi Georgije Kalijergis. U naosu su mozaici: Rođenje, Preobraženje, Cveti, Silazak u Ad.

Sv.Katarina – po arhitektonskom konceptu slična je Apostolima.

Vlatadon – slikarstvo je nastalo u drugoj pol 14 veka, a 1359 godine je umro Grigorije Polama.

Sv.Nikola Orfanos – Milutinova zadužbina, prikazano je Penjanje na krst, Svadba u Kani (obratiti pažnju na sto, odeću), Prikaz Bogorodice sa Hristom, ilustracija Akatista (ovaj ciklus zauzima deo severnog ophodnog broda). Zapadni deo dekorisan je iznad ulaza scenama Sv.Nikole. U južnom delu je ciklus Sv.Monaha i pustinjaka npr. Sv.Gerasije (njegovo žitije, sa prikazima njegove smrti i scena sa lavom), Pokolj Vitlejemske dece.

Mistra Nalazi se na Peleponezu, blizu Sparte. Osnovali su je franački osvajači iz porodice Vilardena 1205 godine. Do 1242 godine ona je pod Vilardenima, zatim se stavlja pod vlast Nikeje do 1262 godine, kada pada u ruke Paleologa. 1349 godine ona se izdvaja u posebnu celinu – Despotovina Moreja (od 1349 do 1460 godine). 1460 godine Mistra pada pod vlast Turaka.

Crkva Sv.Teodore – slikarstvo je sa kraja 13 veka. Crkva je podignuta između 1290 i 1295 godine.

Crkva Sv.Dimitrija (Mitropolija) – slikarstvo je sa početka 14 veka tj. iz 1312 godine. Ova crkva je bazilikalnog tipa. Na osnovu istraživanja smatra se da slikarsvo Mistre ne pripada najnaprednijim prestoničkim strujama. Ovo slikarstvo je dosta slabije od Solunskog ili npr. Carigradskog.

- 6 -

Crkva Bogorodice Odigitrije ili Afendiko – slikarsvo je iz prve polovine 14 veka.

Fragmenti slikarstva sačuvani su u crkvi Sv.Sofije oko 1350 godine.

Crkva Bogorodice Perivlepte – slikarstvo se datuje između 1350 – 1375/80 godine. Ovo slikarsvo prati savremene prestoničke tokove. To je doba tzv. Akademizma, figure su shematizovane, naglašene su konture, forme su oštrije, razvijena je tematika vezana za Nebesku liturgiju, brojne su figure, pejzaž daje akcente glavnim figurama. Tu se nalaze scene: Krštenje sa decom koja se kupaju i ribama, Personifikacija Jordana, scena Preobraženja, Neverovanje Tomino, Uspenje Bogorodice, Jovan Preteča, Sv.Ratnici.

Pantanasa - crkva sa kojom se završava povest zidnog slikarstva koje se datuje u prvu polovinu 15 veka (1428). Scena Vaznesenja, vidi se pejzaž, bitni su pokreti figura, jake boje, beli akcenti na draperijama, Rođenje Hristovo sa određenim žanr motivima (npr. pastiri), Cveti sa predstavom Jerusalima u pozadini koji liči na Mistru.

Protaton na Sv.Gori – slikasrvo sa početka 14 veka. Predstava Krštenja, prikazani su delfini, zatim scene Sv.Dimitrija, Tajne Večere (obratiti pažnju na trpezu, sa hranom koja je dozvoljena u vreme pashe kada se Tajna Večera dešavala).

Vatoped Sv.Gora – dramatične scene Oplakivanje i Skidanje sa krsta, prenaglašena dramatika sa npr. prikazivanjem čupanja kose.

Verija crkva Sv.Spasa – autor (Karijergis) je tvrdio da je najbolji slikar Tesalije.

Crkva Bogorodice Perivlepte u Ohridu – 1294/1295 godine crkva je oslikana. Majstori su Mihajlo i Evtihije.

IKONE: U ovom razdoblju pojavljuje se veliki broj žitejnih ikona sa brojnim scenama. Najznačajnija ikona je ikona Bogorodice Odigitrije, iz Ton Odigon manastira. Dolazi do ideološke upotrebe ikona. Mihajlo VIII je ušao u grad sa ikonom Bogorodice Odigitrije, a tom prilikom je izdao jedan poseban pečat, na kome je lik cara koji nosi uzdignutu predstavu Bogorodice Vlahernitise.

BOGORODIČINE RELIKVIJE:

Nisu telesni ostaci već npr. maforion3 i ostalo, to su u stvari predmeti koji su bili u dodiru sa Bogorodicom, a samim tim i sa Hristom pa se oni nazivaju i Hristove relikvije. Jedne od važnih relikvija su i pelene na kojima se sačuvalo mleko Bogorodičino. Te relikvije su bile u Carigradu, a potom su prenete u Pariz. Tu su se sačuvale i bočice koje su sadržavale Bogorodičine suze i mleko.

Scena iz Markovog manastira u Sušici – prikazana je scena iz Bogorodičinog akatista, prikazana je i scena procesija sa Odigitrijom.

3 Мафорион је плашт који је Богородици прекривао главу и рамена

Утицај одређене иконе је био толико велики да се развијају и одређени иконографски типови Одигитрије. Она указује десном руком на Христа а у левој га држи. То је тип Одигитрије. Овај тип касније има друге епитете нпр. она може бити типа Одигитрије са епитетом Психосострије као што нпр. постоји случај иконе из Охрида.

- 7 -

Kult u Carigradu – postoje kopije tih Odigitrija, oni imaju sakralnu vrednost.

Hamiltonski psaltir – ima tekstove na latinskom i grčkom. Čuva se u Berlinu, ima npr. molitve na latinskom. Neki smatraju da je on ukrašen u Carigradu. Postavlja se pitanje da li je ova predstava kopija prave ikone Odigitrije ili neke kopije ove ikone. Likovi su u crvenoj odeći, postavlja se još jedno pitanje da li su prikazani članovi porodice ili bratovština koja je negovala kult Bogorodice. U niši je ikona sa velumom, sa kandilima, stoji na postolju na kome je manja kopija nje, koja služi za celivanje. To je sve naslikano.

Ikona u ikoni – ikona sa predstavom trijumfa pravoslavlja, komemorativna funkcija nastala je početkom 15 veka, 843 godine se desio taj trijumf. Predstavljena je Teodora i Mihajlo III. Tu su predstavnici carigradske patrijaršije i hor svetitelja ikonodula.

Dvostrana ikona – takođe je predstavljena ikona u ikoni. Nastala je u prvoj deceniji 14 veka, u Solunu. Okvir je iz 15 veka. Tu je kult Bogorodice Odigitrije sa anđelom i Jovanom Pretečom.

Ikona Bogorodice Kikotise – ovo je kopija čudotvorne ikone sa Kipra iz manastira Koko, ona je imala svojstva slična kao i Odigitrija za Carigrad. Odigitrija je zaštitnica države i carstva. Hristos je uz Bogorodicu, on kao da se igra, a to se zove Bogorodica Vozigranija, to su epiteti koji su inspirisani crkvenom poezijom. Kako je došlo do ovog ikonografskog tipa? Ovo je složena slika koja ima više tumačenja. Direktan kontakt majke i deteta. Bogorodica Kikotisa je dvostrana ikona oko nje su proroci, Raspeće i scene gozbe. Ovo je veoma slično žitejnim ikonama. Sa druge strane je Raspeće.

Topografske odrednice – one se vezuju kao epitet za ovaj tip Bogorodice npr. Bogorodica Pelagonitisa. Ispod svega su ikonografske odrednice. Bogorodica Pelagonitisa s' početka 15 veka. Zograf Makarije. Bogorodica Psihosostrija – ohridska ikona sa početka 14 veka. Ona je tipa Odigitrija. Okivana je. Jedan manastir iz Carigrada nosi naziv psihosostrija. Otuda i ovaj naziv ikone. Ohridski arhiepiskop je bio starešina ovog carigradskog manastira, a njemu je ova ikona poslata na poklon. Na drugoj strani su Blagovesti. -Ikona Bogorodice Odigitrije – 15 ili 16 vek. -Kardiotisa -Pelagonitisa -Bogorodica Vlahernitisa, to je topografska odrednica, a tip je Bogorodice znamenja. To su uglavnom ikone velikih dimenzija. One su bile na ikonostasima.

U ovom razdoblju nastaje serija mozaičkih ikona. Mnoge su nastale kao predmeti lične pobožnosti.

Bogorodica Eleusa – ona je tipa Odigitrija s početka 14 veka, otišla je u Veneciju a u 15 veku je dobila slikani okvir. Teseri su jako mali. -Mozaički diptih, 14 vek, danas je u Firenci.

- 8 -

Ikona sa Sinaja – ikonografski tip Hrista je Akrota Pinopis, a to znači potpuno poniženje radi spasenja ljudskog roda. To je predstava Mrtvog Hrista, ono što je na zapadu pietatis,4 Ovaj tip Mrtvog Hrista postaje veoma popularan kasnije na Zapadu. Smatra se da je nastala ili na Sinaju ili u Carigradu, a da je zatim stigla u Rim u 14 veku. Poklonjena je crkvi Santa Kroče koju je osnovala Jelena u 4 veku. Tu se čuvala i čestica časnog krsta. Kada je stigla u Rim oko nje se formirao poseban kult. Identifikovana je kao vizija Grgura Velikog (njegov kult je bio veoma jak). To je vreme pape Bonifacija VIII. Oko ikone su mali sandučići, u koje se stavljaju čestice svetih.

Dvostrana ikona Bogorodice i Jovana Bogoslova, vizija proroka Jezekilje5, u mandorli piše da je to čudo koje se desilo u Latomu, sa druge strane. Bogorodica i Jovan Bogoslov su u specifičnim pozama, predstavljeni su samo oni, bez Raspeća, jer oni sami asociraju na Raspeće. Bogorodica nosi epitet Katafigi a to znači utočište. Ovo je ikona iz Poganova, nalazi se u zemlji Dejanovića, na granici Srbije i Bugarske. Jedno od mišljenja je da je manstir podigla Jelena Dragaš, žena despota Jovana Uglješe a ćerka Konstantina Dragaša, a drugo mišljenje je da je ona ćerka Dejanovića, a žena Manojla II. Ona se zamonašila i dobila ime Jefimija. Ikona je nastala možda posle Maričke bitke 1381 godine. Ova ikona je pokloljena Poganovu.

Rukopis Jovana Kantakuzina (preobraženje), iz V decenije 14 veka, nastalo u Carigradu, danas je u Nacionalnoj biblioteci u Parizu. Iz 14 veka je i rukopis sa predstavom Akatista.

GOTIKA

Francuska

Doba zlatnog veka francuske monarhije. Početkom 13 veka vlada Filip II Avgust 1180 -1223 godine. Za vreme njegove vladavine dešavaju se veoma važne stvrai. Dolazi do proširenja teritorije, zemlje koje su nekada bile engleske sada su francuske, i to posle bitke kod Bufina 1214 godine. Monarhija se osnažuje, to je vreme IV Krstaškog pohoda protiv jeretika, to je doba vlasti pape Inoćentija III. Vreme IV lateranskog koncila. Tada se zalaže za čistotu vere, što sa jedne strane vodi u pohod protiv jeretika koji su se posebno razvili na jugu Francuske. U ovo vreme formiraju se propovdnički redovi, vreme Sv.Franje, nastaje novi vid pobožnosti i novi odnos prema veri. Postaje veoma bitan pariski univerzitet na kome predaje Toma Akvinski, vreme kada nastaje prirodoslavlje, nauke koje su zasnovane na empirijskim istraživanjima i dokazivanjima. Tako nastaje spis Vinsenta iz Bovea (Vensana), Veliko Ogledalo. Sholastički način mišljenja je važan za razumevanje načina gradnje, kaptoli su bili organizatori poslova, graditeljskih lokaliteta. Bitan je metod, claritas tj. jasnoća artikulacije za razumevanje gotike. → Put kojim se dolazi do različitih zaključaka. Postojali su razni dokumenti u kojima su zabeleženi razgovori kako rešiti oltarski prostor. Iz tih rasprava vidi se i da su i majstori i klesari učestvovali u raspravama. Bitan je način putem koga su oni došli do rešenja, sledeći put sholastike. Svaki element određenog dela građevine, npr. travej, ili stub, i pojedinačni blokovi kamena, su u proporciji određivale celu građevinu, i način na koji će se ona projektovati. Celina se koncipira sa tim jedinstvenim elementima.

4 У Грацу у апсиди иста оваква представа 5 Као у Хосиос Давиду из 5. века

- 9 -

→ težnja ka visini, katedrala u Amijenu je najviša gotička katedrala. To je ostvareno pomoću kontrafora. U Šartru je stvoren sistem kontrafora i potpornih lukova, koji podržavaju te konstrukcije. U naosu postoji trodelna podela. Šartr se zida od 1195 godine. Istočni deo ima 5 brodova, a naos 3 broda. U 13 veku se osamostaljuju i ističu majstori – graditelji, neki se čak i sahranjuju u katedralama npr. Pjer de Monrej. Oni mogu samostalno donositi odluke. U funkciji potvrđivanja trijumfa crkve posle IV Latertanskog koncila. Katedrale iz ovog perioda građene su do 1230 godine kada počinje faza zrakaste gotike, čiji je glavni predstavnik naos Sent Denija. →Šartr se zida 1195 godine, a tada se zida i Burž, skulptoralna dekoracija Šartra se radi početkom 13 veka: severni i južni portal. →Soason 1200 godina. →Rems 1211 godina, a skulptoralna dekoracija 1252 godina. →Amijen 1220 godina.

ŠARTR -PORTAL

Čitav koncept severnog i južnog portala je zapravo izražavanje ideje ecclesia triumphans. Stara se teološki učen program koji se artikuliše u okviru 2 celine, jedna je vezana za južni portal a druga za severni portal. Postoje tri ulaza u Šartr sa svake strane. U unutrašnjosti crkev postoji trodelna podela: arkade, pa slepa galerija, pa klerestorij, umesto šestodelnih svodova sada su četvorodelni svodovi.

Južni portal: Glavna scena je Strašni sud, ona se nalazi na glavnom portalu, a na bočnim portalima su predstave koje treba da iskažu milita dei, a to su apostoli i sv.Oci, oni koji čine ecclesia militans. Na trimou je Hristos okružen apostolima. Hristos je prikazan u ikonografskom tipu kako gazi lava i vasiliska. Apostoli nisu prikazani samo kao učenici već i kao mučenici. Nebeska crkva je spuštena bliže verniku, na bočnim vratima su sveštenički niži redovi.

Ta ideja univerzalnosti i trijumfa na Severnom krilu izražena je kroz Bogorodicu sa predstavom Krunisanja Bogorodice. Tu su i druge scene koje su prefiguracije Bogorodice, npr. starozavetne scene, Bogorodica se izjednačava sa eklezijom, Marija Eklezija. Priča o trijumfu crkve predstavljena je kroz priču o pravednosti crkve npr. Solomonov sud. Priča o pravednosti suđenja, to je vreme alvižanskog pohoda, crkva se pročešćava izbacivanjem jeretika. U to vreme progone se jevreji širom Evrope. Bitna je tema stradanja radi pravde, a to je pričano kroz priču o Jovu, a to pak, dovodi do ideje o trijumfu crkve. Teme sa suđenjem su na dovratnicima, na konzolama, a to naglašava način mišljenja, to su sume teologije, ili organizacije brojnih podataka iz istorije ljudskog roda. Tu su i scene mladenstva Hristovog. Sveta istorija je poređena sa svetovnom istorijom. Ovo je komunikativan program dekoracije, koji čak i neobrazovanom čoveku daje utisak trijumfa. Bitan je način na koji se figure oblikuju. U likovnim umetnostima nema više mesta iskrivljenim i zgrčenim figurama, ovo je idealan svet, idealni su likovi, inspirisasni empirističkim pokretima koji su vodili ka istraživanju prirode, svi likovi su blagih izraza lica. Oni su u Hristovim godinama, inspirisani antičkim dodirima. Ovo ne treba da predstavi vizuelizaciju zlatnog veka. Istovremeno u ovo vreme su ljudi blaženi i ozareni a tako su se pripremali da dočekaju doba Sv.Duha. Ustanovljenje praznica ''korpus hristi''.

- 10 -

AMIJEN

Vrhunsko ostvarenje zrele gotike. Savršen arhitektonski sklop. Kada je u pitanju dekoracija portala postoji jedno rešenje već viđeno u Laonu. Organizacija tema koje su rasprostranjene po portalu: na centralnom portalu je Strašni sud, desno je Bogorodica a čitav timpanon levo posvećen je lokalnom svetitelju Sv.Firminu. Sistematizacija tema. One su inspirisane psihomahijom sa novim elementima. Nizovi svetitelja vode ka likovima Hrista i Bogorodice. Hristos se nalazi na trimou kao i u Šartru, kroz Hrista vernik ulazi u hram. On ga već tu, na ulazu blagosilja. Ovde dolazi do promene ikonografije. Bitno je lice, blage, smirene crte. Stepenovanje i podela na zone. U najnižoj zoni je sokl, priroda koja ulazi. Prožimanje prirode, prikazane su realne biljke. Sv.Firmin – lokalni svetitelj, samo uvođenje lokalnog kulta je veoma bitno. Tu je prikazan ciklus sa etapama ustanovljenja njegovog kulta. Čitava populacija Amijena ulazi u program dekoracije. To je novi način na koji sebe čovek percipira.

SEN ŠAPEL

Kada je građena trebalo je da bude pupak sveta, fokus francuske monarhije. Podigao ju je Luj IX Sveti. Trebalo je da bude grandiozni relikvijar, relikvijar svih relikvijara. Tu su prenete relikvije iz Carigrada. Ona je na neki način simulacija Bogorodice Farske iz Carigrada. Bogorodica Farska je bila imitacija neba na zemlji, a kroz elemente koji su kroz relikvije bili predstavljeni naglašavalo je tu funkciju. Ovde su najsvetije ikone Hristove i Bogorodičine. Sen Šapel je dvospratna građevina, tu je i jedan stakleni relikvijar koji je od poda do prozora u vitražu sa raznim scenama. Naglasak u apsidi stavlja se scenom krunisanja Davida. Po pravilu u gotičkim građevinama nema unutrašnje dekoracije, međutim ovde je ima. Skulptura ovde vizualizuje nebesko carstvo na zemlji. Duž jedne i druge strane je po 6 apostola, a sam Hristos je okružen učenicima. To je naglašavanje francuskog kraljevstva i moći je takođe izrađeno činjenicom da su svi svodovi prekriveni plamenim ljiljanima. U 14 veku Karlo IV u Pragu pravi jednu vrstu ovakve kapele koja je imitacija Sen Šapela, a sve su one imitacija Bogorodice Farske. Ecclesia celestis – nebeska crkva.

REMS

Pripada zrakastom stilu. Rems se nalazi na starom lokalitetu koji funkcioniše još od rimskih vremena. Timpanoni portala se otvaraju i stavljaju se vitraži. Artikulacija i stroga razgraničenost zona se narušava. Pinakli prelaze u sledeću zonu. Južni portal sa svetiteljima Nikazijem i Remidijem. Na dovratnicima su Blagovesti, susret Marije i Jelisavete. Jelisaveta je prikazana kao starija žena, nije u idealnom obliku. Marija je idealno prikazana. Lica su idealna, nema individualnih crta žuta, crvena, plava su boje koji se bitne još od Šartra.Negde ima i sivih tonova.Ispod Hrista prikazan je grof Luj od Bla.

ITALIJA U 13. i 14. VEKU

Stvara se novi vid pobožnosti, to je afektivna pobožnost koja je inspirisana delovanjem novih svetitelja čiji kultovi nastaju u 13 veku – Sv.Franja i Sv.Dominik.

- 11 -

FRANjA ASIŠKI bio je jedan od onih koji je tražio nove vidove pristupa religiji. Njegov kult se razvio zahvaljujući njegovim retoričkim sposobnostima i propovedima. Kanonizovao ga je papa Grgur IX, a 1210 godine red je dobio svoju prvu regulu od strane pape Inoćentija III, a druga regula potvrđena je od strane Honorija III. Franjevački red bio je u krilu crkve. Zalagali su se za odricanje od zemaljskih dobara, neposrednost kontakta. Čuvena je propoved Sv.Franje pred Jaslama iz Griča, to je veoma uzbudilo vernike koji su slušali tu propoved. Sv.Franja je držao propovedi kako ljudima tako i životinjama – pripitomljavanje vuka, propovedi pticama. U ovo vreme stvara se TEOLOGIJA INKARNACIJE. Sv.Franja je za svoj ideal imao samog Hrista. U Sv.Zemlji se osnivaju franjevački manastiri, na Kipru takođe, što dovodi do toga da se na Kipru u pravoslavnim crkvama nalaze predstave Sv.Franje. Franjevačke misije u Mongoliji i Kini, franjevci su pokrštavali ljude koji nisu bili hrišćani, a takođe su vraćali hrišćane na pravi put. 1274 godine nastaje Prva unija.

Slikano Raspeće ili croce dipinti, s početka 13. veka. Ovo je tradicionalna arhaična forma koja ne ukazuje na njegovu smrt na krstu, već se ovde to raspeće kombinuje sa scenama iz Novog Zaveta, koje su oko Hrista. Ovakva Raspeća su sastavni deo inventara crkve. Pozivanje Sv.Franje da krene novim putem – čudo u crkvi Sv.Damjana, gde je Sv.Franja bio pozvan od Boga, ključnu ulogu je imalo Raspeće, kroz njega je progovorio Hristos i rekao mu da on mora obnoviti njegovu crkvu, tj. da Sv.Franja bude temelj nove crkve, reformisane crkve. Čitava jedna serija tih Raspeća iz 13 veka govori o novom ikonografskom tipu. Raspeće Đunta Pizana za dominikansku crkvu u Bolonji. 1234 -1260 godine u crkvi Sv.Dominika pojavljuje se prvi put predstava mrtvog Hrista na krstu, a to je prototip koji mora da istakne vrhunske vrline koje je ustanovio Sv.Franja. Humilitas i pauperitas – odricanje od svega zemaljskog. Slika tih vrlina je predstava raspetog Hrista. Na franjevačkim ikonama u centru je Sv.Franja a oko njega su scene. Preuzimaju se viz. obrasci žitejne ikone. Tomazo i Bonaventura su biografi Sv.Franje. U likovnim umetnostima Sv.Franja se prikazuje po prototipu vizantijskog askete. Tu se takođe kombinuje ikonografija Jovana Zlatoustog. On je bio zaštitnik latinskog episkopa u Carigradu. Kroz ovakvo citiranje Jovana Zlatoustog insistira se na njegovom proročkom daru. Uzimaju se elementi ikonografije Hrista, pa se tako Sv.Franja može prikazati određenim scenama npr. u Deizisu u crkvi u Asiziju. Čimabue, Raspeće. Đoto, Raspeće, između 1296-1300 godine. Đoto je dao završni pečat u vizualizaciji franjevačke estetike. Insistiranje na telesnosti, iz svega toga treba da se izazove osećaj saosećanja sa Hristom. Takve predstave Mrtvog Hrista su imale istu funkciju i ulogu neme propovedi. Ova raspeća su svi mogli videti. Od velikog je značaja bio kontakt vernika sa slikom. Isticanje viđenja Hrista ističe se kroz propovedi Sv.Franje. Bonaventura, jedan veliki franjevac, je predavao na univerzitetu, govorio je da treba otići od sveta da bi spoznali Boga, i da bi se onda trebalo vratiti u svet i propovedati. Za Klarije, ženski red, pristup ovim fenomenima, napisao je traktat, u kome kaže da je Hrist govorio: ''Ja sam postao čovek da biste me vi videli, i da biste me voleli.'' Toma Akvinski je govorio da je Hristos vidljiv da bi mu se narod obratio. Ljudi su doživljavali ekstaze pred ovim raspećima, jedna trećeredkinja iz 13 veka rekla je da njenu dušu grli Hristos onom rukom koja je raspeta. Kao argument citira se Horacije, i kaže se da ono što se vidi dublje se urezuje u memoriju, nego ono što se čuje. Koristi se arsenal predstava a on se formira na iskustvima vizantijske

- 12 -

umetnosti Komnina, i savremene vizantijske umetnosti. Ovi amblematski tipovi Hrista su Mrtvi i Raspeti Hristps. Mrtvi Hristos se prikazuje kao imago pietatis. Završna faza Sv. Franje je stigmatizacija.

ĐOTO 1264-1334.

Kao dečak je čuvao ovce, crtao je na nekom kamenu, i po pesku, a tuda je prolazio Čimabue, i primio ga je u radionicu. Zajedno su radili neka dela. Oko 1230 godine podignuta je Gornja crkva u Asiziju, Franja je prvo sahranjen u crkvi Sv.Đorđa u donjoj crkvi. Dekoraciju 1292 – 1296 godine radi u toj Gornjoj crkvi Đoto. Ona ima krstasto-rebraste svodove, u jednom su četvorica jevanđelista, a u jednom Deizis sa Sv. Franjom. Slično postoji u Sv.Luki u Fokidi, scene su u medaljonima. Pozadina je imitacija zlatne pozadine, a na njoj ima i imitacije tesera, što je uticaj vizantijske umetnosti. U Gornjoj crkvi nalazi se ciklus Sv.Franje, Starog i Novog zaveta, scene Isaka kako blagosilja Jakova, odbijanje Esava, Oplakivanje. Ovde je prvi veliki sačuvani ciklus Sv.Franje u najnižem registru. Tu su scene: Odricanje od ovozemaljskih dobara, Javljanja, Čudo u crkvi Sv.Damjana, a kao pandan toj slici je San Inoćentija III (on sanja da će se sružiti lateranska bazilika koju će Sv.Franja obnoviti). Na ovoj slici Franja pridržava Lateransku baziliku. Vizuelna istinitost, verno preneti oblici lateranske bazilike, sa inkrustacijama, intarzijama, sa zvonikom. Potvrđivanje Franjevačkog reda od pape Honorija III, vizije, čuda, vizije njegovih sledbenika, izgon đavola iz Areca. Đoto primenjuje linearnu perspektivu, utemeljena je na geometrijskim načelima. Predstava Sv.Franje pred sultanom. Franja je želeo da poseti Sv.Zemlju, razočarao se u ideju krstaških ratova. Putovao je Levantom, imao je teološku raspravu sa egipatskim siltanom i pokušao je da ga preobrati. Propoved pred jaslama, tu se može videti kako su stajala Raspeća u crkvama, scena se dešava u oltaru. Čudo sa izvorom, on kao novi Mojsije, žednog je napojio, simbolika vode. Hristos kao voda koja teče u život večni. Smrt plemića, čudesno javljanje, jer kao što se Hristos čudesno javio, tako se i Sv.Franja javio kongregaciji u Arlu iako je u to vreme bio u Italiji. Smrt i uspenje Sv.Franje nema individualizacije likova, razlikovanja različitih staleža. S.Klara dočekuje mošti Sv.Franje Ikona sa stigmatizacijom Sv.Franje, povezivanje linija Hrista sa Franjom.

U Padovi radio je Kapelu Arena, u prvoj deceniji 14 veka. Ovo je porodična kapela, javlja se novi sloj društveni, ktitori koji su naručioci dela su iz porodice Skroveni, to je porodica bankara. Ktitor sa modelom, na zapadnom zidu je Strašni sud, a tu je i njegov portret. U ovoj kapeli postoje brojni ciklusi. Na severnom i južnom zidu su ciklusi Hrista i Bogorodice. U gornjem registru su scene iz Bogorodičinog ciklusa a u donjem scene sa Hristom. Na istoku su scene Blagovesti, nalaze se na trijumfalnom luku. Tu se realna arhitektura spaja sa naslikanom. Način predstavljanja prostora uz pomoć arhitekture u linearnoj perspektivi, antički citati u arhitekturi, otvare se prostor posmatraču, prožimanje realnog i naslikanog prostora. Ovde su brojni elementi života u gradu, sa npr. sviračima. Rođenje Hristovo, Bekstvo u Egipat su klasični primeri preuzimanja vizantijskog obrazaca. To se vidi po pejzažu. Cveti, Raspeće, Oplakivanje Hrista, sa elementima franjevačke pobožnosti. Vaskrsenje i noli me tangere. Ima udela ženskog elementa u priči o Stradanju Isusovom. Kult Marije Magdalene.

U Firenci u crkvi Santa Kroče postoje dve kapele koje su formirane uz istočni deo crkve. Njih je oslikao Đoto za porodice Bardi i Peruci. Ktitori su iz ranga građanstva, pojedinci kao što su oni stavljali su se pod zaštitu Sv.Franje. Na oltaru je velika ikona Sv.Franje, ona je rađena kao žitejna ikona. Izduženo sketsko lice, u to vreme su i

- 13 -

drugi svetitelji veoma bitni npr. Katarina Aleksandrijska. Ona se prikazuje na krstaškim ikonama. Predstava smrti Sv.Franje. Ikona Bogorodice sa Hristom – razvoj marijanske pobožnosti, novi odnos prema Bogorodici, figure su sa strane i nisu u frontalnom stavu. Zatvoreni su krug onih koji se mole i Bogorodice. Bogorodica je na tronu, tipični gotički tronovi, zlatna pozadina, vizantijski uticaji. Zvonik Duomo, dao je projekat za kampanil tj. za zvonik uz Predstave smrti Sv.Franje, za Firentinsku katedralu.

14. VEK

U ovo vreme: Stogodišnji rat Epidemije kuge 6 Vitezovi Razni oklopi Atmosfera smrti i stradanja.

Javlja se novi tip raspeća, a to je Y Raspeće, ili Strašni krst (crus horibilis), naglašavanje telesne patnje Hristove, čak se i rebra vide, gotovi svi anatomski detalji su prikazani. Nekada su skulptori radili ovakva raspeća prema živom modelu. Rane su naglašene. 1305 godine na Veliki Petak u Londonu se pojavio crus horibilis i privukao je velike mase vernika, tako da je biskup londonski rešio da spali taj krst jer se bojao da ne dođe do idolatrije. Opsednutost stradanjem rezultira time da se javlja čitava serija tema Hristos patiens, Hristos koji strada.

Pasio - stradanje Compasio – sastradavanje.

Ova Y Raspeća postala su veoma popularna u germanskim zemljama. Na IV Lateranskom koncilu 1215 godine ustanovljeno je da je prilikom evharistije (u crkvi) Hristos realno prisutan. To je dogma TRANSSUPSTANCIJACIJE. Javlja se običaj vezan za hostiju, sahranjivanje i uzdizanje hostije. Na severu se javlja čitav jedan niz struktura, a to su u stvari postrojenja koja imitiraju grob gospodnji, a na veliku subotu tu se polaže hostija. Sepulcra – grobovi Hristovi, skulpturalna dekoracija u crkvama gde postoji otvor u kome bi se postavljala hostija.

Jedna od važnih tema je PIETA, sa iraženim ranama. Često su te piete pravljene od drveta, pa su potom bile bojene. Na jednoj se čak aplicira konjska dlaka koja imitira kosu.

Scene O Tri Živa I Tri Mrtva – veoma važna scena koja se javila u 13 veku. To su tri mladića plemićkog roda koji su išli u lov, jedan od njih ima sokola. Odjednom su kada su krenuli u lov sebe ugledali kao mrtve, tj. kao kosture koji se raspadaju. To govori o prolaznosti i taštini. Fridrih II je u 13 veku napisao traktat o lovu.

Iz te takve predstave rodio se PLES SMRTI ili DANS MAKABRI (dance macabre). To je tema trijumfa smrti koja ujedno i govori o tome kako su sve socijalne grupe jednake pred smrću. Oni su u kolu: od pape do seljaka. U Parizu na groblju nevinih se nalazi ovakva jedna scena.

6 Највећа епидемија била између 1346-1348

- 14 -

Žan le Noar je radio jednu knjigu gde postoji predstava o 3 živa i 3 mrtva. Ona govori o novom konceptu knjige. Ova knjiga bila je namenjena srednjem sloju, laičkom sloju, a veliki udeo u tome imali su univerziteti. Kljige postaju manjeg formata, a i sadržaj se menja. To više nisu samo viteški romani, već beležena predanja npr. o Tristanu i Izoldi ili Roman o ruži, Roman liscu. Sve te knjige nisu samo u manastirskim bibliotekama, već se nalaze i u domovima običnih ljudi, a čak su dame onoga vremena nosile male molitvenike okačene o pojas.

Nova tema je tema apsolutne ljubavi. Ona slavi božansku ljubav, a to je Johanus Mine ili Jovanova ljubav. Jedna od predstava: Hristova glava je blago nagnuta, likovnost same predstave, skulptoralna grupa koja vodi u krug božanske ljubavi. Veza između Boga i čoveka je snaga koja pokreće srednji vek, a grupe laika udružuju se radi ostvarivanja tog ideala.

Evharistički ideal spajanja Boga i čoveka. Pojavljuju se razna bratstva kao npr. ''Prijatelji Božiji '' ili ''bratstvo zajedničkog života.'' Majstor Ekhart, Hajnrih Suso, Tauler, Gerhard Srete, Margareta Kemp se ističe u Engleskoj, Katarina Sijenska, Brigita Švedska. Oni nisu delovali kao jeretički pokreti. Oni su čak i organizovali škole. Njihovi tekstovi su pisani na narodnom jeziku.

Tema LEPIH MADONA, u ovo vreme se proizvodi čitav niz ovih serija Bogorodica sa malim Hristom, najčešće stojećih, kasnije i sedećih stavova. One nisu monumentalne, ne služe za ukrašavanje crkava. One se prave u manjim dimenzijama, postavljaju se na oltar i namenjene su ličnom obraćanju ktitora. Prave se od slonovače, mermera, zlata sa dragim kamenjem. Postaju model za ponašanje jedne dame. Bogorodica nudi Hristu jabuku, asocira na greh i na iskupljenje greha. Iz Bohemije u 15 veku nastaje čitava jedna serija lepih Madona. Frizure su onovremene. Madona del Mizerikordia ili Bogorodica Milosti, okuplja vernike ispod svog plašta.

Vilton Diptih – privatna pobožnost poručio ga je Ričard II. On je predstavljen sa Jovanom i sa drugim svecima koji ga privode Bogorodici koja je okružena horom Anđela. On se ubrojao među stanovnike nebeskog Jerusalima.

Funeralna Umetnost – razvoj nadgrobnog spomenika. U 13 veku iz Fontenvroa u Francuskoj iz dinastije Plantageneta sačuvani su spomenici. Plantageneti su iz Engleske, ali su imali neke posede u Francuskoj. To je vreme obnove Sen Denija za vreme Luja IX Svetog. Ovo je žizan, ležeća figura u mirnom stavu, svečanom stavu. Kada su predstavljeni vladari. Tu su i njihove insignije i knjige. Oni su u punom telesnom obliku, i u idealnom vidu. To je zapravo slika njih na nebu. Ideja o trostrukoj podeli onostrane sfere, ideja čistilišta.7 Templarska crkva iz Engleske ima funeralne spomenike ne samo vladra već i vitezova i pripadnika drugih socijalnih sfera.8 Elenora od Kastilje rađena je od bronze, i pozlaćena je. Nalazi se u Vestminsterskoj opatiji. Od kraja 13 veka usložnjava se tip žizana. Oko njega podižu se određene konstrukcije, gde se pojavljuju i druge figure. Na sarkofagu npr. Edvarda III, su figure njegove dece, ali se npr. mogu prikazivati i ljudi koji oplakuju umrlog.

7 Гоф,Настанак чистилишта, 8 у Србији саркофази су без скулпторалне декорације ,а у време Душана саркофаг пример жизана у Св.Арханђелима код Призрена

- 15 -

Crni vitez – slavna figura iz istorije iz 14 veka. Predstavljen je sa lavovima. U 14 veku se paralelno sa epidemijom kuge i sa temama tri živa tri mrtva, razvijaju spomenici koji su u stvari 2 vida jednog te istog tela. Gore je obično blaženo lice, sa naglaženim grbovima, a ispod tog tela je telo u vidu leša koji se raspada. U skulpturi se prikazuje propadanje svega onoga što je telesno. Prikazuju se crvi, žabe. To je preuzeto iz Strašnog suda. U 15 veku se prikazuje samo kostur, sa znacima propadanja. Transi – telesno je prošlo. Jedan od tipova funeralnog sarkofaga je sa arkosolijumom, stvara se niša gde je ležeća figura koja može biti prikazana kao stojeća ili sedeća. Tu su i scene vezane za život određene osobe, npr. u Leonu episkopski grob sa scenama iz žitija tog episkopa. Sastavni deo je nebeski hor anđela. Spomenik portugalskog vladara Pedra I, primer je spomenika sa sarkofagom. Ima gotičke pinakle, tu su i scene stradanja Hristovih, anđeli pridržavaju glavu i telo umrlog, tu je i rozeta kao točak sudbine. Sarkofag infantkinje, iz Španije

Komemorativna funkcija spomenika – iz 1489 godine, iz Sv.Nikole u Štokholmu u Švedskoj u čast pobede podignuta je skulptoralna grupa koju je radio Bert Notkin. Komemorativna umetnost se razvija u gradskim sredinama koje grade svoj identitet.

Tori de San Žiminjano – u Italiji, organizacija života u gradu, razvoj stanovanja, kuće dobijaju izgled kula koje su izraz ponosa svake kuće.

U Šato Vensanu – dvorac koji se gradi van prestonice. To su utvrđeni dvorovi koji kao centralno mesto imaju kulu. Razvija se visoka kultura stanovanja. One su se ukrašavale tapiserijama koje su imale različite motive. Zastori na zidovima i prozorima postojali su i u skromnijim kućama.

Tapiserije sa temama ljubavi, sa religioznim temama, tu se npr. prikazuje dama i vitez (veoma popularna tema). Bitna je njihova moda, koja je pomalo prenaglašena. Jedna od tapiserija ima temu dama sa jednorogom. Danas je u Parizu. Može se predstaviti kao alegorija čuda.

Knjige – sa novim temama, na marginama su scene iz basni (alegorijska asocijacija na pripadnike onovremenog društva), sa žanr elementima, inicijali sa određenim predstavama. Mesecoslov koji je radio Žan Pisel, radio je za pripadnike aristokratije.

Komemorativna funkcija – portretni elementi, ktitori, priložnici daju da se izrade njihove figure u punom stasu. Npr. Ekehart i Uta, afirmacija ličnosti i pojedinca. Oni stoje ispred oltarske pregrade u Naumbergu, istih su dimenzija kao i ličnosti iz hrišćanske istorije. Isticanje kolektivnog identiteta kroz građevine u Sijeni (palaco Publiko) i Firenci (palata Vekio). Konjanička skulptura u baumbergu.

SIJENA

DUČO Osnivač je sijenske škole. On je pandan Đotu koji je simbol firentinske škole.

- 16 -

Madona Ručelaj ikona rađena je za santa Maria Novelu. Danas je u Uficiju. Prikazana je Bogorodica sa Hristom na tronu, oko nje je 6 anđela. U početku radi po maniera greka a u kasnijim godinama odstupa od toga. 1285 godine nastala je ova ikona. On je bio u sporu sa komunom Sijenom, pa je često plaćao kazne.

1302 godine radio je Maestu za sijensku većnicu. Izgubljena je.

1308 godine radi za glavni oltar sijenske katedrale. To je poliptih. Na centralnom delu prikazani su Bogorodica sa Hristom, okružena anđelima. Tu su i scene iz Bogorodičinog i Hristovog života, a na drugoj strani poliptiha su scene Hristovih Stradanja. U poređenju sa Ručelaj Madonom ovde se vide bitne razlike. Ovde takođe postoje vizantijski obrasci, ali položaj figura je drugačiji. Tron je takođe drugačiji. Sada se u nebesku sferu uvode elementi ovozemaljskog, realnog. Ono što ovde postoji, a što je slično sa Đotom, jeste pokušaj produbljivanja prostora, npr. tron. Figure istovremeno komuniciraju sa vernicima i sa svetiteljima. Ono što je novo je upravo način slikanja draperija, izraz Bogorodičinog lica, prisniji odnos između Madone i deteta. Sijena je bila pod zaštitom Bogorodice, poznata je procesija koja je pratila ovu sliku do sijenske katedrale. Kod scena Hristovih stradanja takođe postoji produbljivanje prostora, manieri greka pripada zlatna pozadina. Novi je i način slikanja arhitekture. Interesantne su scene koje se dešavaju u eterijerima. On to povezuje kao kutiju kojoj je odstranjena jedna strana. Ono što njegove figure odvaja od Đotovih je sa jedne strane vijugava linija, a to će kasnije i postati jedan od znakova internacionalne gotike, npr. papski dvor u Avinjonu, Burgundski dvor, dvor Karla IV.

SIMONE MARTINI Dučov učenik, radio je sa zetom Lipom Memeijem.

Blagovesti – zlatna pozadina, ovde se već vidi duh internacionalne gotike. Sama ikonografija nije nova ali je novi enterijer u koji se scena smešta. Okvir je veoma bitan, to je kombinacija između piktoralnog i skulpturalnog. Presto na kome je Bogorodica, tu je krčag ili vaza sa ljiljanima. A to je pak, realni element koji se u to vreme mogao naći u Sijeni.

Put na Golgotu – emotivna ustreptalost, ikonografski je to ovde izraženo gestovima. Iza njega je Marija Magdalena, koja je veoma naglašena. Vojnici su savremenici Martinija, to se može videti po odeđi.

Skidanje sa krsta – naglašeni gestovi i ženske figure.

Maesta – rađeno je za sijensku većnicu. Ona je pandan Dučovoj slici za oltar katedrale. Ovde je baldahin. Martini oslikava novi odnos. To nije idealan baldahin, već realni. Oni su se nosili na procesijama, sveti predmeti su natkriveni baldahinom. Bogorodica je pod baldahinom. Zlatna pozadina, organizovanje prostora, tron. Tendencija prikazivanja nebeske sfere sa elementima realnog. Ukida se granica između neba i zemlje. Konjanik – za sijensku gradsku kuću, iza njega su 2 utvrđenja, i vojni logor. Sve je to smešteno u pejzaž. Tu je i palisad, tj. zašiljeno kolje koje ima odbrambenu funkciju. Ovo je primer novih socijlnih grupa. Konjanik je Gvidoričo da Foljano, on je kondortjer tj. plaćeni vojnik. Za Sijenu oni su bili veoma važni. Bitan je izraz njegovog lica. On je u paradnom kostimu, takođe i konj.

- 17 -

Sv.Luj od Tuluze kruniše Roberta Anžujskog – stvara se ikonografija koja treba da obezbedi legitimitet vlasti. Novi poručioci; Rober se oslanja na svetitelja koji je iz njegove porodice. To je njegov brat koji se odrekao krune zarad njega. U ranijoj ikonografiji se prikazivalo kako Hristos kruniše vladara. Ljiljani su simbol francuske dinastičke kuće, oni su na plavoj pozadini, a na predeli9 su scene iz žitija Sv.Luja.

Ciklus Sv.Martina za crkvu u Asiziju - uvode se elementi viteškog kulta, pojam dvorjanina i elementi dvorskog kulta. Svirači su u stvari portreti svirača koji su boravili na onovremenom dvoru.

PJETRO I AMBROĐO LORENCETI

Ciklus slika za sijensku većnicu, 1337-39 godine radio je Ambrođo, a to je vizualizacija političkog manifersta. U glavnoj sali nalaze se predstave:  Alegorija dobre uprave – vuzuelna personifikacija koja oličava vrline. Tu su

mir, pravda, milosrđe. Spajanje političkih teritorija sa teološkim vrlinama. U to vreme je razvijena politička teorija, vreme preispitivanja tradicionalnog ustrojstva socijalnog društva. Utemeljeno je na znanjima sa univerziteta npr. u Bolonji, Padovi. Čitav spoj znanja inspirisan teološkim učenjima i antičkim znanjima.

Alegorija loše uprave – prikaz Đavola, personifikacije grehova. Tu je pravda svezana i bačena pod noge demona. Ove slike imaju moralizatorsku funkciju.

Efekat dobre uprave – sa elementima savremene arhitekture, gradske kuće su realne, sa jasnim tendencijama da se građevine predstave realno u prostoru.

Efekat loše uprave – scene nasilja, bolesti, pljačke.

Upotreba alegoriskog predstavljanja npr. kod Đota u kapeli Areni, predstave Justicije tj. pravde. Takve scene su u toj kapeli nalaze na bordurama. Radio je i zavist, milosrđe, nepravdu... Rađeno je kao u grizaju. Kod Đota je dat univerzalan program dekoracije francuskih katedrala još od 13 veka.

Sijenska katedrala rađena tamnijim i svetlijim kamenom, sa frontom koji je kao veliki relikvijar sa dekorativnim elementima, sa zabatima i pinaklom. Orvieto, fasada. Do kraja 14 veka nema direktnog prenošenja iz Francuske, to dolazi tek krajem 14 veka, posebno se ističe milanska katedrala. U Veneciji nisu u francuskom duhu Duždova palata koja je naslonjena na crkvu sv.Marka, to je tzv. Venecijanska cvetna gotika, i Ca' d 'Oro. Na kanalu Grande nastaje čitava serija građevina u vreme epidemije kuge.

Dvorovi u 14 veku imaju veoma značajnu ulogu.

Papska palata u Avinjonu – amijensko ropstvo, postojao je spor oko papa i francuskih vladara od 1309 do 1377/8 godine. Papa nije bio u Rimu već u Avinjonu. To je vreme kada dinastija Valoa vodi rat sa Englezima. Tada su i pape bili Francuzi, oni su oko sebe okupljali umetnike iz celog sveta. Tu je Petrarka boravio. Postavlja se pitanje da li je Martini lično oslikao čitavu Papsku palatu ili su to bili njegovi učenici. Od 14 veka kao posebna tema egzistira pejzaž. On ima veoma važnu ulogu u oslikavanju ne samo kao okvir u koji se smeštaju figure, već pejzaž reflektuje atmosferu npr. idealnih prizora, tj. pejzaža.

9 Доњи део крилног олтара.

- 18 -

Dvorska umetnost – jedan od važnih dvorova je i dvor francuskog monarha u Parizu. Tu su poznati i umetnici koji su formirali radionice u kojima se ukrašavaju knjige. Žan Pisel i Onore su dva slavna majstora.

Pisel: Uticaj italijanskog slikartva. Rukopis koji je rađen za aristokratsku porodicu Belvil. Iz tog belvijara – priča o Sv.Martinu, vidi se upliv italijanskog slikartva, npr. na konju, senčenje... Pozadina je tradicionalna, ona je formirana u 13 veku. Biling Biblija – radio je Pisel. Sa kraja 14 veka proizilazi iz tradicije koja je karakteristična za Žana, posmrtna procesija Jovana Burgundskog. Časlovac Žane le Bre iz 3 decenije 14 veka. mesecoslov, sa predstavama na marginama, predstave svetih sa floralnim elementima. Ti floralni elementi su realni.

PRAG

DVOR U PRAGU je suma učenosti teoloških znanja. To je dvor Karla IV, on je u nasledstvo dobio krunu Sv.rimskog carstva nemačkog naroda posle braka Pšemislavića i Luksemburga. 1348 godine u Pragu je osnovan univerzitet, zatim je osnovan univerzitet u Beču.

Katedrala Sv.Vita – Karlo je preneo francuske obrasce gotike poznog 13 i 14 veka. Pozvao je arhitektu Mateja iz Arasa i Peter Pavrela. Oni su izveli skulpturalnu dekoraciju. U oltaru su portreti, tu je i Karlo. Pored katedrale i univerziteta podignut je i Karlov most.

Karlštajn se nalazi se izvan Praga. To je Karlov dvor. Tamo je boravio u određenim periodima. U okviru tog zamka u jednoj kuli je serija kapela, od kojih je jedna veoma bitna. Ona predstavlja sumu njegove vladarske ideologije. Tu su razne relikvije (časnog krsta, skiptar, glob, mač). To je kapela Sv.Krsta. Tu su insignije Sv.Rimskog carstva. One su kasnije prešle u ruke Habzburške monarhije, danas su u Beču. Ova kapela predstavlja nebo na zemlji, naglašen je zlatan svod, tu su delići ogledala i stakla, a na zidovima su slike na panelima koje je radio Teodorih jedan od majstora internacionalne gotike. U tim ikonama nalaze se čestice moštiju svakog svetitelja koji je na njima predstavljen. Druga zona kapele je od poludragog kamena (Strašni sud, Nebeski Jerusalim je od poludragog kamena). Kruna Sv.Rimskog carstva koja je iz otonskog vremena. U ovom dvoru je i kapela Sv.Katarine sa sačuvanim freskama.

ENGLESKA I NEMAČKA GOTIKA

ENGLESKA 1250 – rani period 1250 - 1350 – dekorativni period 1350 - 1500 – perpendikularni period.

KENTERBERI – nalazi se blizu belih litica Dovera. Osnivač episkopije je Sv.Avgustin Kenterberijski, poslao ga je Grgur Veliki da pokrsti stanovništvo.

- 19 -

1174. izbija požar, tada na teritoriji Francuske nastaju prve gotičke građevine. Vilijam iz Sensa dolazi i daje osnovni plan kenterberijske crkve, međutim on pada sa skele i na njegovo mesto dolazi Vilijam Englez, koji menja koncept u gornjim zonama crkve. Ovo mesto je kultno mesto, tada se razvija kult Tomasa Beketa, lokalni svetitelj. Henri II se družio sa Tomasom, zatim su se posvađali. Tomas je postao episkop, ubijen je u crkvi, odsekli su mu glavu. Kralj se pokajao. Čitav plan Kenterbrija je prilagođen tako da u jednom prostoru iza glavnog hora (retrohor) budu mošti Tomasa Beketa. Ovde on ima kružni oblik. U Kenterberiju taj prostor se zove Korona. Taj prostor postoji u svim engleskim gotičkim crkvama. Uglavnom je posvećen Bogorodici (lady chapel) ili Sv.Trojstvu. Nekada je pologonalno završen. Razvijen kompleks oko katedrala koje se nalaze izvan gradskih centara u Engleskoj. U Francuskoj to nije slučaj, i oni su uvek u centru. U Engleskoj su te katedrale smeštene npr. kao Vels, Solzberi, na širim prostranstvima.

SALZBERI, naglašeni horizontalni elementi. Ova katedrala je iz 3-4 decenije 14 veka. Poseban naglasak stavlja se na kuli iznad ukrsnice. Postavlja se pitanje da li je ovakav izgled katedrale nastao pod uticajem cisteritske arhitekture ili pod uticajem propovedničkih redova. Klauster ima još jedno zdanje, a to je chapter house ili kapitularna dvorana. To je jedinstven prostor u sredini je stub od snopa koloneta odakle polaze rebra koja nose krovnu konstrukciju. Kapitularne dvorane služile su za mesto saborta crkvenih velikodostojanstvenika. One su oktogonalnog oblika. Iz Francuske je usvojen princip četvorodelnih svodova, princip trodelne podele zidova. Nema naglašavanja jednog otvora. Podela na zone. Upotreba raznobojnog mermera iz Purbeka. Ovde je taj mermer korišćen za kolonete.

VELS, ima specifičnu dekoraciju koja nije tipična ni za Francusku, ni za Englesku. Ima skulpturalnu dekoraciju po celoj zapadnoj fasadi. U nišama su figure. Tu su ciklusi, a i sam izbor figura oličava ideal onog vremena, ideju speculum mundi. Sholastička načela. Ovo je princip dekorisanja fasade u Anžuju u 12 veku. Ovde je kapitularna dvorana uz samu katedralu, retro hor je poligonalno završen. Svodovi pripadaju perpendikularnom stilu. Lukovi su isprepletani, i naglašena je podela na horizontalne zone.

VESTMINSTERSKA OPATIJA pripada dekorativnom stilu, obnovio ju je Henri III koji je bio savremenik Luja IX Svetog. Henri je preneo stil iz Francuske oko 1250 godine. Ova crkva je imala i raniju istoriju. Ona je krunidbena i grobna crkva engleskih monarha10. Ona se nalazi na ''ostrvu'' jer je Temza ranije imala drugačiji tok, a za to mesto se vezuje i čudesno pojavljivanje Sv.Petra. U retro horu je kapela Henrija VII sa početka 16 veka. Ova kapela ima lepezaste svodove. Srednji brod je dobio nove svodove koji su nastali u poslednjoj fazi engleske gotike. U kapitularnoj dvorani sačuvano je slikarstvo iz 13 veka. Pojava skulpture u enterijeru. U Remsu je npr. zapadni zid sa unutrašnje strane obrađen. U Vestminsterskoj opatiji u enterijeru imamo anđelčiće sa kadionicama, floralne elemente, ružice. Tron iz ovog vremena koji se nalazi u Vestminsterskoj opatiji. To je tron Edvarda Isposnika, on je pokrovitelj engleskog vladara i monarha. Vezuje se za lokalni kult. Na ovom tronu se krunišu engleski monarsi. Imao je Stone of Scone, danas taj kamen nije sastavni deo trona, vraćen je u Škotsku (u 13 veku desila se bitka između Engleza i Škota, i tada je taj kamen kao znak trijumfa ponet u Englesku. 1996 godine je odlučeno da se on vrati). Prostor je ispunjen nadgrobnim spomenicima. Ova

10 као и Ремс,Ст.Дени

- 20 -

opatija je oličenje države i monarhije, svi vladari su sahranjeni ovde. To je Panteon velikih umova Engleske. Ako se već ne nalaze njihovi grobovi ovde onda su tu memorijalne ploče. Pripremajući se za drugi Hristov dolazak ovi slavni ljudi će vaskrsnuti. Na prvobitnoj oltarskoj pregradi su slike npr. Petra sa ključem. Rađeno je u duhu zrele gotike.

U Vinčesteru se nalazio jedan od skriptorijuma, odatle potiče veliki broj rukopisa, iluminirane apokalipse.

Rukopis Istorija Engleza, radio je Metju Peris. On je bio prijatelj Henrija III, a i predstvaio se na rukopisu kako kleči pred Bogorodicom. Radio je u skriptorijumu u Sent Olbenu. Radio je i Hroniku Majora tj. Veliku Hroniku u kojoj se proslavlja Henri III.

U Francuskoj nastaje Arsenal Biblija u Akretonu u Sv.Zemlji za Luja IX Svetog. Tekst je na Francuskom. Prožimanje vizantijskih obrazaca sa francuskim elementima.

Psaltir Luja IX Svetog – scena Gostoljublja Avramovog. Pozadina je zlatna, sa savremenom gotičkom arhitekturom 13 veka.

Perpendikularna faza u Engleskoj gotici:

EXETER (karedrala u Ekseteru) – rebra se umnožavaju i prepliću, između rebara su manja rebra poprečno postavljena, ona se posebno ukražavaju.

ELY (Ili) – ima kulu iznad ukrsnice, zrakasto povezivani svod, 15 vek.

GLOČESTER – mreža rebara između osnovnih rebara, umeću se floralni elementi. Lepezasti tip svoda.

KING's COLLEGE katedrala.

Vinčester – perpendikularno postavljena rebra u odnosu na glavna rebra.

NEMAČKA u 13 veku

Pojednostavljena arhitektura, podređena funkcionalnim potrebama crkve.

Bamberg – dolazi do obnove crkve posle požara s početka 13 veka. Prihvata se prelomljeni luk, svod. Skulpturalna dekoracija iz 1225 – 1237 godine. Bogorodica kojoj se klanjaju svetitelji, usvojen princip gotike 13 veka, slično je u Remsu, prikazivanje ala antika. Fizionomije i draperije deluju kruto, arhaični stil sa puno elemenata narodne umetnosti, laičkog duha. Sažeta predstava Strašnog suda, izrazi lica. Stojeće figure Sinagoge, personifikacija sa povezom preko očiju, slepa za istinu. Kontrapost, draperija, grubost u obradi. Predstave Henrija II i Adama, sažimanje svete istorije sa profanom oličenje su recepcije antičke umetnosti.

Majnc – rana gotika, s kraja četvrte decenije 13 veka. Tu se vidi kako su prihvaćeni elementi opus francigerum. Elevacija bočnih brodova je izjednačena ili nešto niža od glavnog broda. U obzir su uzeti geografsko-klimatski uslovi. Zahtevi propovedničkih

- 21 -

redova. Težnja da svi prisutni mogu čuti propoved i da svi mogu videti slike. Strašni sud sa dubokom emotivnošću, karikaturne crte, sa portretskim crtama realnih ljudi.

Magdeburg – tradicija nemačkog graditeljstva.

Naumburg – oltarska pregrada.

Marburg – sistem kontrafora je iz 1235 godine. Nastaje kada je u Francuskoj već počela zrela gotika. Masivni graditeljski elementi, ritam ponavljanja. Vestverk je naglašen, a i špicevi, tj. pinakli koji ga krase.

Keln – karakteristični su prozračni otvoreni delovi pinakla. Sistem kontrafora i poprečnih lukova. Ovde su sprovedena načela zrele i zrakaste gotike. Sistem podela fasade na zone, sve ono što je tipično za gotiku u Francuskoj.

Strazbur – skulptoralna dekoracija predstavlja vrhunac ostvarenja u Nemačkoj. U nemačkom gotičkom enterijeru nastaje figuralna dekoracija. Ovde je stub Anđela. Ima dosta sličnosti sa skulpturom u Remsu, eklezija i sinagoga.

Nirnberg – iz druge polovine 14 veka. Ovo je parohijska crkva, odličan je primer dvorjanske crkve. Objedinjen prostor. I velike katedrale su zidane po tom principu npr. u Beču, katedrala Sv.Stefana, iz 14 veka, ili dvorske crkve.

Švebije Gvind – nastala u 14 veku. Ima apliciran sistem isprepletanih rebara.

Lepe Madone se u nemačkim zemljama odlikuju se oštrim crtama lica.

Braća iz Limburga su radili časlovac, luksuznu knjigu sa časovima, važna je zbog rasporeda molitvi, tj. kada se koja molitva čita u toku dana i godine. Služi za privatnu upotrebu. Poručio ju je Vojvoda od Berija. On je ogranak porodice Valoa, sa Burgundskog dvora. Kalendari su sa mesečnim radovima i sa prikazivanjem učenosti empirijskih znanja. Januar – donji deo slike predstavlja scenu onovremenog života, često to može biti život na dvoru, a u gornjem delu je segment nebeskog svoda sa sažvežđima koji se javljaju u horizontu tog doba godine. Ova predstava je dokument života onoga vremena, onovremenih ljudi, trpeze, a takođe i nosi element memento mori. Februar – gore je prikaz vodolije i ribe, naučni princip temi, i to je upravo novina jer sama tema nije nova. Dole je žanr scena života na selu. Jun – mesečni radovi, u pozadini je utvrđeni dvor. April – vidi se utvrđena palata Luvra u vreme Karla IV, iz sredine 14 veka. Avgust – povorka vitezova i dama sa žanr elementima. Vegetacija je realna, portret dvorske odeće. Za burgundski dvor radilo je više slavnih umetnika krajem 14 i početkom 15 veka, npr. Klaus Sluter veliki skulptor, ili Van Ajk.

Klaus Sluter

Dižon u Francuskoj – portal kartuzijanskog manastira, Sluter je radio u 9 deceniji 14 veka. U istoj ravni su figure iz svete i profane istorije. Ktitori su u istom rangu sa Bogorodicom, i svetiteljima. Klaus Sluter je pripadnik mekog stila kako to nazivaju pojedini autori. Draperije daju masivnost, realnost. Filip Ćelavi je ktitor.

- 22 -

Burgundski vojvoda Filip Smeli – nadgrobni spomenik je radio Sluter. U pogrebnim povorkama telo bi bilo nošeno u otvorenom kovčegu, odozgo bi se postavljala voštana figura, koja ima funkciju maske, pa se misli da je ova skulptura nastala kao kopija tih posmrtnih maski. Ono što je novo na ovom spomeniku je postament. Tu su figure u nišama, i to su narikače. Neki od njih, imaju onovremenu odeću, imaju takođe pokrivenu glavu ali stavom i draperijom izražen snažan emotivni naboj. Arhitektonski okviri su dati uz pomoć onovremene realne gotičke arhitekture.

Sluter je radio i Mojsijev kladenac, postolje za Raspetog Hrista, od čega je samo sačuvan torzo Hrista. Postament je sačuvan. Mojsije je rađen prema obrascu glumaca koji su radili religiozne predstave. Te predstave su se održavale u crkvama. Mojsije ovde ima rogove. Ideja o maksimalnom približavanju kroz ovozemaljska obličja, mistični realizam. Na drugim figurama proroka vide se anatomski detalji, pojedine figure imaju npr. naočare, a u to vreme došlo je i do razvoja optike.

Van Ajk

Radio je za Burgundski dvor ne samo kao slikar, već i kao diplomata. Kruna njegovog slikarskog opusa je Ganski Oltar za crkvu Sv.Bavona u Ganu, iz 1432 godine. Na oltaru je ispisana godina. To je poliptih koji kada je zatvoren daje predstavu Blagovesti. Ispod su ktitori. Mistični realizam, scena Blagovesti u enterijeru tadašnjeg građanskog doma. Elementi tog doma su realno preneti na ovu sliku. Ibrik, posuda, ljiljan, otvorena knjiga... Naglašava se nevinost Bogorodice predstavama proroka io sibila. Oltar se otvara za praznik svih svetih a to je 1. novembar. Vide se Adam i Eva, Kain i Avelj, proslavljanje mističnog jagnjeta u donjem registru. Tu su svi sveti, Sv.Ratnici, Sv.Episkopi, Sv.Vladari, Sv.Monasi... Svi su oni zajedno u carstvu nebeskom što je naglašeno tronom na kome je Hristos, koji ima tijaru na glavi. Prenose se elementi iz prirode. Interesantan je izbor scena jagnjeta, arhaična ikonografija. Arnolfini – imaju funkciju dokumenta. Van Ajk je obeležio da je bio prisutan prilikom sklapanja braka, to se vidi na ogledalu. Enterijer kuće je veran, kao i lica i materijalizacija krzna na omotaču. Vrline koje krase nevestu: pas-vernost, nar- plodnost, metlica-čistota, papuče-stupanje na sveto tlo. Margareta Van Ajk – Van Ajk je radio i portrete. Čovek sa crvenim turbanom – autoportret. Timoteus – to je nadimak jer se jedan od muzičara na dvoru Aleksandra Makedonskog zvao tako. Bogorodica kancelara Rolana – u pitanju je religiozna kompozicija, anđeo sa krunom. Lođa se otvara u pozadini, sa elementima grada iz 15 veka. Tu je scena vizije. Bogorodica je veoma realna. Time je stavljen naglasak na fizičko i realno prisustvo. Bogorodica Kanonika – vizija u holu jedne crkve, ona se javlja pred kanonikom Van der Palmom.

Rožer Van der Vajden

Skidanje sa krsta – realistično prikazivanje mrtvog tela. Slika koja treba da predstavi 7 svetih tajni – tri dela retabla su prikazana kao tri broda crkve. Sakrament pričešća, na glavnom oltaru je uzdizanje Hostije, anđeli lebde, nose natpis sa nazivom svete tajne.

- 23 -

Majstor iz Flemala – Kampen Oltar Merode – scena Blagovesti je prikazana u realnom enterijeru. Trodelni okvir sa scenama. Josifova radionica, u dubini je pogled na grad. Ugašena sveća, prisutnost Sv.Duha, otvorena knjiga, beli ubrus. Ktitori kleče pred Bogorodičinim vratima. Oni su kao svedoci blagovesti.

POZNOGOTIČKI RETABLI U formi su poliptiha.

Mihajlo i Georgije Erhart, poliptih sa kruništem, centralnim i bočnim panelima. U pinaklu tj. kruništu su figure. Sa dolaskom protestantizma ovi retabli su razbijani. Paher, retabl sa Krunisanjem Bogorodice, u kruništu je Raspeće. Kombinacija skulpture i slikarstva. Postoje različite škole i centri npr. Tirol u Austriji, Briž, Nirnberg u Nemačkoj. Saluco oltar nastao je u Nizozemskoj. Oltar Tilmana Rimenšnajdera – savremenik Direra, oltar Sv.Krvi, skulptura u drvetu. Panel se odvaja. U centralnom delu je tajna večera. Tilman je radio čitavu seriju elemenata koji su služili u crkvi. Tilman je dobio ponudu da uradi maedaljon, koji treba okačiti o svod katedrale, i koji je prozračan. Radi i u Fajt Štosu Raspeće, tu takođe tadi oltar Sv.Duha.

Vizantijski komonvelt

Bugarska između 13 i 15 veka

1185/6. godine pobunjenici protiv vizantijske vlasti dižu pobunu (Petar i Jasen dižu pobunu) i obnavljaju bugarsko carstvo. To je Drugo bugarsko carstvo, carstvo Asenovaca sa prestonicom u Trnovu. Trnovo je prestonica do kraja 14 veka. Jeftimije je začetnik trnovske škole, a jedan od nastavljača te tradicije je Konstantin Filozof. Asenovci žele da pomire potvrđivanje kontinuiteta sa prvim bugarskim carstvom, i da usvoje onovremene vizantijske obrasce. Kao prirodni rivali su se javili bugarski i srpski car. Uvođenje i dovođenje Turaka na Balkan. Prve plaćenike iz Turske su imali Bugari. Jantra je pritoka Dunava, tu se nalazi Trnovo, smešten je sa obe strane reke, na 2 brda, na Carevcu i Trapezici. Formiranje koncepta prestoničkog programa, 1230/31 godine. U vreme Ivana Asena II, Vladislavljevog tasta. Prestonica se osmišljava kao Translatio Jerusalimi. Mošti Sv.Jovana Rilskog su prenete u Trnovo, pitanje je u kojoj su se crkvi nalazile. Organizuje se prenošenje moštiju da bi se napravilo sakralno jezgro. Donose se mošti različitih svetitelja, npr. Sv.Petke Epivatske, njene mošti u 14 veku prenose Milica i Jefimija u Beograd. Pre Beograda odnešene su u Vidin. Mošti Sv.Save Srpskog nalazile su se u crkvi 40 mučenika, a pretpostavlja se da su mošti Sv.Petke bile u istoj crkvi. Posebno naglašavanje tradicije, inkorporiraju se spolije iz gradova I Bugarskog carstva, npr. kapiteli iz Preslava. Nema puno sačuvanih spomenika pošto su stradali u turskim osvajanjima.

U Trnovu je sačuvano zidno slikarstvo u crkvi 40 mučenika. Slikarstvo je iz 1230 godine. Na zapadnom zidu priprate je jedan od prvih menologa. Tu su Sv.Prokopije, Ilija; Blagovesti Joakimu i Ani i prorok Ilija i Gavran desili su se na istom mestu.

- 24 -

Drugi spomenik je crkva u Bojani, selo pored Sofije. Slikarstvo je iz 1259 godine. Dvoetažna građevina, posvećena je Sv.Nikoli i Sv.Pantelejmonu. Ktitor ove crkve je velikaš Kalojan i žena Desislava. Kalojan je bratanac cara Konstantina Asena. Prikazani su predstava Hrista na tronu, silazak u Ad, Arhanđel Gavrilo, Bogorodica i ktitori.

Pećinske crkve – nalaze se na Rusendskom lomu, postoji čitava lavra kod sela Ivanova. Nastale su u periodu pre osvajanja II bugarskog carstva. Za vreme Jovana Asena II kompleks tih pećina dolazi pod ktitorstvo cara i zabeleženo je da je on bio u kontaktu sa patrijarhom Joanikijem. 1218 godine Jovan Asen II postaje ktitor. U lavri Sv.Mihajla postoji zatrpana crkva gde je portret cara, a carevi iz 14 veka su priložnici ovih crkava.

U vreme Jovana Asena II u Trnovu nastaje crkva Sv.Petra i Pavla koju je sagradili Jovanova žena Ana-Marija da bi se u njoj smestile mošti Sv.Jovana Palivadskog. Na medaljonima na potrbušju lukova, porede se sa Mileševskim slikarstvom. Slikari su grčkog porekla. Antikizirajući stil. Mileševa je nastala pre nego sto je oslikana ova crkva.

U 14 veku Ivan Aleksandar vlada od 1331-71. godine. Tada nastaju neki od najznamenitijih spomenika. 1331 godine bila je bitka kod Velbužda. Pre 1330 nastalo (za vreme kralja Šišmana) nastaje slikarstvo u Donjoj Kamenici, crkvi koja je posvećena Bogorodici. Ktitor je bio despot Mihajlo. Crkva je danas u Srbiji. Tu su se sačuvali portreti ktitora koji prinose model crkve. Na zapadnom pročelju ima 2 kule.

Crkva Sv.Nikole kod Pirota – slikarstvo je iz 1331/2. godine, nastalo je za vreme Ivana Asena II. To je grobna, vlastelinska crkva. Tu su ostaci vlastelinske odeće, natpis govori o tome da je ta odeća poklonjena od samog vladara.

Sredina 14 veka – crkva Sv.Jovana Bogoslova u Zemenu, u Čermenu koji je utvrđeni grad blizu Trnova. U ovom periodu u Bačkovu nastaje u gornjoj priprati na severnom zidu portret Ivana Asena.

U crkvi Sv.Bogorodice u Ivanovu nastaje slikarstvo iz 1360 godine. Tu je i portret cara.

U drugoj polovini 14 veka dolazi do propasti II bugarskog carstva. 1382 godine pada Sofija. Slikarsvo u ovom periodu nastaje u kupoli crkve Sv.Đorđa u Sofiji, zatim u paraklisu preobraženja Hreljinog pirga u Rili.

Rukopisi – skriptorijum u Trnovu, serija rukopisa rađenih za Ivana Asena: Četvorojevanđelje Ivana Aleksandra, danas je u Londonu. Bio je kopija slavnih carigradskih rukopisa, npr. Paresinus Grekus-a. Tu je portret vladara. U predstavi Strašnog Suda je uključen i vladar. Tu je portret cara i Marka. Manasijeva hronika sa više portreta cara Tomićev psaltir

RUSIJA, GRUZIJA

- 25 -

RUSIJA

Posle obnove ruske države, posle pobede nad Mongolima uspostavlja se ruska država, a glavni centri su sada Pskov, Moskva i Novgorod. U Novgorodu se formira posebna škola vezana za slikarstvo, a na čelu je TEOFAN GRK (1378-1405/15).

Tefan Grk U crkvi Spasa, Preobraženja slika 1378 godine. Pored ovih radova u ovoj crkvi postoje i freske koje se njemu prepisuju u Galati, Halkedonu, Moskvi i Carigradu. U Moskvi u okviru Kremlja radi za Arhanđelski sabor, za Blagoveštenski sabor, radi sa starcem Prohorom i Rubljovim. Tu za Blagoveštenski dvor radi ikonostas. U hronikama on se pominje kao veoma brz majstor. Specifične su bele linije koje krase inkarnat i draperije. Crkve u Novgorodu u Crkvi Teodora Stratilata i crkvi Uspenja Bogorodice u Volatovu –smatra se da je on radio. Rođenje, starozavetna trojica, Simeon stolpnik, svetao kolorit. Za Teofana se vezuje kult oko ikone koju je on radio, a to je Bogorodica Donska, koja je bila čudotvorna ikona. 1380 godine u sukobu na reci Don između Mamaja i njegove zlatne horde i Rusa pojavila se Bogorodica. Ova ikona je verovatno bila namenjena privatnoj pobožnosti. Smatra se da je prvu Bogorodicu Donsku naslikao Teofan Grk. Ikona koja prikazuje bitku Novgorodaca i Suzdaljača – ova bitka se odigrala 1170 godine. Tu postoji priča o Bogorodici Oranti, i njenom pojavljivanju kada je ona spasila Novgorod. Tri registra, u drugom segmentu je prikazana strela koja pogađa ikonu, tada se dešava čudo, oblak se spušta na suparnički tabor i Novgorod pobeđuje. U donjoj zoni su lokalni svetitelji, Boris i Gleb.

RUBLjOV – osnivač je moskovske škole, radio je sa Teofanom, naslikao je ciklus fresaka u Sabornom hramu u Vladimiru oko 1408 godine. 1422 – 1427 godine radi crkvu Sv.Trojice u Sergejevskoj lavri. Tu je bio zamonašen. Neke ikone sa Blagoveštenskog sabora mu se pripisuju. Ikonostas u Zvenigorodu. Sv.Trojica – simetrija kompozicije.

GRUZIJA

U 4 veku su primili hrišćanstvo. Krajem 12 i početkom 13 veka na prestolu je carica Tamara. To je jedno od zlatnih epoha gruzijske vladavine. Slikarstvo iz 1208 godine u Varciju i Kinsvisiju. U pećinskim crkvama postoji portret carice Tamare. U 14 veku značajan je rad Manojla Evgenika koji je došao iz Carigrada u Gruziju, radio je u crkvi Salendžiha. Njegov rad se može porediti sa radom Teofana Grka. Postoji upotreba belih linija.

ITALIJA

Fridrih II Hohenštaufen negovao je visoku dvorsku kulturu. U njegovom okruženju su radili najbolji majstori. Napisao je traktat o lovu sa sokolovima. Kastel del Monte u Apuliji – projekcija idealnog grada koji po svojim oblicima predstavlja pozivanje na Ahensku dvorsku kapelu. Idealizacija nebeskog Jerusalima, on je Imago Hristi. U Južnoj Italiji rade Nikolo i Đovani Pizano. Fridrih II je podizao i obnavljao stare crkve i utvrđenja. U Kapui je podigao most sa antičkim skulpturama, a te skulpture su

nema postavljenih komentara
ovo je samo pregled
3 prikazano na 26 str.