Download Communication Psychology and more Essays (university) Psychology in PDF only on Docsity!
TR ƯỜNG ĐẠ I H ỌC s ư PH ẠM TH ÀNH PH Ố H ỒCHÍ MINH PGS.TS. Hu nh Vỳ ăn S ơn (Ch ủbiên) TS. Nguy ễn Th T ị ứ, TS. B ùi H ồng Quân TS. Nguy ễn Ho àng Kh ắc Hi ếu TÂM LÝ H ỌC GIAO TI ẾP NHÀ XU ẤT B ẢN Đ ẠI H ỌC S Ư PH ẠM TP H ỒCHÍ MINH
M ỤC L ỤC
Giáo trình TÂM LÝ H ỌC GIAO TI ẾP
PGS. TS Hu nh Vỳ ăn S ơn (Ch ủ biên), TS. Nguy ễn Th T ị ứ TS. Bùi H ồng Qu ân, TS. Nguy ễn Ho àng Kh ắc Hi ếu Ch ỉ đ ạo t ổ ch ức bi ên so ạn giáo trình: Hi ệu tr ưởng Tr ường Đ ại h ọc S ư phạ m TP H ồChí Minh Quy ết đ ịnh th ành l ập H ội đ ồng th ẩm đ ịnh giáo trình: S ố 2853/QĐ ĐHSP ngày 30 tháng 11 năm 2016 c ủa Hi ệu tr ưởng Tr ường Đ ại h ọc S ư ph ạm TP H ồChí Minh Quy ết đ ịnh ph ê duy ệt s ử d ụng giáo trình: S ố 2965/QĐ ĐHSP ngày 13 tháng 12 năm 2016 c ủa Hi ệu tr ưởng Tr ường Đ ại h ọc S ư ph ạm TP H ồChí Minh Mã s ố sách tiêu chu ẩn qu ốc t ếISBN: 9786049476518
L ỜI N ÓI Đ ẦU
Tâm lý h ọc kh ông ch ỉ là khoa h ọc hi ện t ượng tinh th ần trong đ ời s ố ng c ủa con ng ười trên bình di ện l ý thuy ết m à còn tr ở thành m ột hoa hoc mang t ính ứng d ụng cao. Vi ệc t ìm hi ểu tâm lý c ủa con ng ười, gi ải m ã nh ững h ành vi, thái đ ộ c ảm x úc đem đ ế n nh ững c ơ s ở h ết s ức quan tr ọng nh ầm gi úp cho s ự ươt ng t ác gi ữa ng ười v à ng ười di ễn ra m ột c ách hiệ u qu ả V ấn đ ề giao ti ếp l à m ột trong nh ững v ấn đ ề căn b ản trong đ ời s ống c ủa con ng ười. Không có giao ti ếp, con ng ười s ẽ không thể t ồn t ại. Kh ông có giao ti ếp, x ã h ội nh ư nh ững gì
thu ộc v ề văn minh và nh ững g ì thu ộc v ề văn minh c ủa con ng ười c ó th ể cũng không t ồn t ại. Gi ả đ ịnh kh ông có giao ti ếp l á thành s ự th ật n ếu con ng ười c òn t ồn t ại l à còn giao ti ếp. Tâm lý h ọc kh ông ch ỉ ch ạm đ ến nh ững v ấn đ ề chung trong đ ời s ống con ng ười m à r ất quan tâm đ ến nh ững bi ểu hi ện đ ờ i th ường c ủa cu ộc s ống, nh ững ho ạt độ ng cua con ng ười trong đó có v ấn đ ề giao ti ếp. V ới th ế m ạnh c ủa m ình. Tâm lý h ọc đ ời s ống t âm lý, nh ư m ột nhu c ầu v ăn hoá, m ột h ành vi giáo d ục n ào đó. Tâm lý h ọc giao ti ếp ra đ ời v à tr ở thành m ột khoa h ọc mang t ính ứng d ụng đ ặc bi ệt. Nh ững nguy ên t ắc hay ph ương ch âm s ống d ưới g óc nhìn giao ti ếp đ ược T âm lý h ọc giao ti ếp khai th ác m ột c ách tri ệt đ ể trên bình di ện T âm lý h ọc. Kh ông ch ỉ nhìn v ềhành vi và c ảm x úc c ủa con ng ười đ ể gi ả i mã, Tâm lý h ọc giao ti ếp c òn ti ếp c ận t ất c ả nh ững v ấn đ ềđã nêu d ưới b ản s ắc t âm lý. Nhìn giao ti ếp nh ư m ột ho ạt đ ộng c ó c ấu tr úc đ ặc bi ệt, “l ẩ y” nh ững cái l ỗi c ủa giao ti ếp tr ên bình di ện t ương t ác gi ữa ng ười v à ng ười d ể đ ư a ra nh ững nh ìn nhậ n r ất t âm lý và r ất nhân văn. Có th ể nh ận đ ịnh r ằng T âm lý h ọc giao ti ếp d ù là m ột chuy ên ngành không quá m ới nh ưng t ính lý thú và s ự h ấp d ẫn c ủa n ó thì đ ầy ắp. Nh ưng nguy ên t ắc giao ti ếp đ ược nâng lên theo th ời gian khi con ng ười c ũng d ần ph át tri ển v à xã h ội c ũng không ng ừng ti ến lên. Không ch dỉ ừng l ạ ởi vi ệc nghi ên c ứu c ác quy lu ật chung hay c ác v ấn đ ề giao tiế p tr ên bình di ện khái quát, Tâm lý h ọc giao ti ếp c òn xem ti ến tr ình giao ti ếp nh ư m ột chu ồi giao d ch t ị âm lý, nh ư m ột s ự ươt ng t ác đa văn hoá... Đó cũng là nh ững y êu c ầu r ộng m ở c ủa vi ệc nghi ên c ứu T âm lý h ọc giao ti ếp ngày hôm nay... Trong tình hình chung, m ột t ài li ệu chuy ên bi ệt v ề Tâm lý h ọc giao ti ếp mang t ính hệ th ống nh ưng c ụ th ể th ật s ự là m ộ t thách th ức. Tuy nhi ên, nhóm biên so ạn t ài li ệu đã rấ t n ồ ựl c đ ế chi ti ết h óa nh ững ki ến th ức c ơ b ản nh ất v ề Tâm lý họ c giao ti ếp tr ên bình di ện T âm lý họ c trong tài li ệu n ày. Hy v ọng s ẽ có th ể đáp ứng ph ần n ào nh ững mong m ỏi c ủa ng ười đ ọc. Ch ắc ch ắn nh ững thi ếu s ót trong tài li ệu l à không th ể tránh kh ỏi. Mong nh ận đ ượ c s ự thông cả m và s ựgóp ý chân tình. Ch ủbiên
CH ƯƠNG 1 NH ẬP M ÔN V Ề GIAO TI ẾP V À TÂM LÝ H ỌC GIAO TI ẾP
Có th ể nói giao ti ếp l à v ấn đ ề nghiên c ứu kh á c ơ b ản nh ưng c ũng khá ph ổ bi ến c ủa m ột s ố nhà nghiên c ứu T âm ỉý h ọc. Nh ững nghi ên c ứu v ề giao ti ếp đã hình thành t ừ r ất s ớm. Khi con ng ười b ắt đ ầu quan t âm đ ến v ấn đ ến tr ò chuy ện v à ho ạ t đ ộng giao ti ếp th ì cũng lúc ấy, nh ững tia s áng đ ầu ti ên nghiên c ứu v ề giao ti ếp b ắt đ ầu xu ất hi ện.
Quan đi ểm th ứ nh ất cho r ằng giao ti ếp c ó th ể là m ột d ạng ho ạt đ ộng ho ặc c ó thể là m ột ph ương th ức, đi ều ki ện c ủa ho ạt đ ộng. Đ ại di ện cho quan đi ểm theo xu h ướng này là A.A. Leonchiev. Quan đi ểm th ứ hai cho r ằng ho ạt đ ộng v à giao ti ếp l à nh ững ph ạ m trù tươ ng đ ối đ ộc l ập trong quá trình th ống nh ất c ủa đ ời s ống con ng ười. Ph ạm tr ù “ho ạt đ ộ ng” ph ản ánh m ối quan h ệ gi ữa ch ủ th ể kh ách th ể, ph ạm tr ù “giao ti ếp” ph ản ánh m ối quan h ệ ch ủ th ể ch ủth ể. [7] H ướng th ứ 2: Nghiên c ứu c ác d ạng giao ti ếp ngh ề nghi ệp trong đó giao ti ếp s ư phạ m là m ột lo ại giao ti ếp ngh ề nghi ệp đ ược nhi ều nh à tâm lý h ọc quan t âm nghiên c ứu. C ó thể k ể đ ến m ột v ài tác gi ả có nh ững nghi ên c ứu v ề giao ti ếp s ư ph ạm nh ư A. A. Leonchiev v ới “Giao ti ếp s ư ph ạm” (1979), A.v. Petropxki v ới “T âm lý h ọc l ứa tu ổi v à tâm lý h ọc s ư ph ạm”... v à m ột s ố tác gi ả khác t ập trung nghi ên c ứu v ề m ối quan h ệ gi ữa gi áo viên và h ọc sinh trong giao ti ếp tr ường h ọc. Ti ếp theo, c ó th ể đ ề c ập đ ến h ọc thuy ết v ề nhu c ầu c ủa A. Maslow đ ưa ra h ệ th ống năm b ậc v ề nhu c ầu c ủa con ng ười: nhu c ầu sinh l ý, nhu c ầ u an toàn, nhu c ầu x ã h ội, nhu c ầu cái tôi, nhu c ầu t ự th ể hi ện. Trong qu á trình giao ti ếp, c ần c ó kh ả năng nh ận di ện v à khơ i g ợ ời ng ười kh ác nh ững nhu c ầu v ì thông qua giao ti ếp c ác ch ủ th ể m ới c ó th ể đ ược th ỏa mãn và làm th ỏa m ãn nhu c ầu c ủa cá nhân. M ột trong nh ững nghi ên c ứu v ề giao ti ếp d ưới g óc đ ộ t ương t ác tâm lý là h ọc thuy ết phân tích giao ti ếp d ựa tr ên c ơ s ở: m ọi h ành vi c ủa con ng ười đ ều xu ất ph át t ừ m ột trong ba tr ạng th ái b ản ng ã là ph ụ m ẫu, th ành niên và tr ẻ con. Khi giao ti ếp v ới nhau, ng ười n ày đ ưa ra m ột t ác nhân t ừ m ột trong ba tr ạng th ái b ản ng ã thì ng ười kia c ũng đáp l ại m ột ph ản h ồi t ừ m ột trong ba tr ạng th ái b ản ng ã. Do đó, m ối quan h ệ giao tiêp gi ữa hai ng ười đ ược coi l à có hi ệu qu ả khi ng ười đ ưa ra t ác nhân nh ận l ại đ ược s ự ph ản h ồi nh ư mong mu ốn v à “đ ường đi” c ủa tác nhân và ph ản h ồi kh ông ch ồng ch éo lên nhau. Đó là c ơ s ở quan tr ọng đ ể xác l ập hi ệu qu ả c ủa giao ti ếp. H ọc thuy ết giao ti ếp li ên nhân cách cho r ằng giao ti ếp l à s ự trao đ ổi th ông tin v ề nh ững quan đi ếm, ý ki ến, c ảm x úc và ngay c ả nh ững “c ái tôi” c ủa ch ính b ản th ân. M ức độ hi ểu bi ết v ề bả n th ân, v ề ng ười kh ác trong giao ti ếp l à y ếu t ố quan tr ọng gi úp giao ti ế p thành công. Sự hi ểu bi ết ng ười kh ác và hiêu bi ết v ề chính b ản th ân c ủa ch ủ th ể giao ti ếp đ ược minh h ọ a b ằng b ốn khu v ực kh ác nhau trong quan h ệ gi ữa vi ệc t ự nh ận th ức v ề mình và nh ậ n th ức v ề ng ười khác. Kho ảng kh ông nh ận th ức v ề mình rõ ràng và nh ững kho ảng kh ông ng ười kh ác hi ểu v ề mình s ẽ ạt o ra hi ệu ứng t ương t ác tâm lý tích c ực trong giao ti ếp.
Thông qua trao đ ổi th ông tin v ới nhau c ác cá nhân trong giao ti ếp m ới c ó th ể hi ểu bi ết v ề b ản th ân mình và ng ười kh ác. Đi ều n ày đ ược x ây d ựng tr ên c ơ s ở lòng tin trong giao ti ếp gi ữa c ác ch ủ th ế. H ọc thuy ế t giao ti ếp do Jurgen Ruesch v à c ộng s ự phát tri ển nh ấn m ạnh r ằng khó khăn trong giao ti ếp t ập trung ở nhũng gì cá nhân suy nghĩ, không t ập trung ởnhũng gì cá nhân nói hay vi ết. C ông vi ệc c ủa giao ti ếp l à xóa đi kho ảng c ách trong suy nghĩ gi ữa ng ười n ày và ng ười khác trong vi ệc d ùng ngôn ng ữ. C ác y ếu t ố trong giao ti ếp nh ư hoàn c ả nh xã h ội, vai tr ò, v trị í, nh ững nguy ên t ắc v à lu ật l ệ, nh ững th ông đi ệp c ó t ầm quan tr ọng gi úp ch ủ th ể hi ếu đượ c tác đ ộng c ủa x ã h ội v à ý đ ị nh c ủa ng ười kh ác trong giao ti ếp. Đ ề c ập đ ến v ấn đ ề giao ti ếp trong qu ản l ý, trong nh ững c ông trình nghiên c ứu v ềgiao ti ếp n ổi b ật l ên có ba lo ại l ý thuy ết l à thuy ết X, thuy ết Y v à thuy ết z. Thuy ết X v à thuy ết Y do Douglas Mc Gregor đ ưa ra l à hai h ệ th ống gi ả thuy ết v ề b ản ch ất con ng ười. Theo Mc Gregor công tác qu ản l ý phả i b ắt đ ầu t ừ câu hỏ i l à các nhà qu ả n lý có th ể nhìn nh ận b ản th ân h ọ như th ế nào trong m ối li ên h ệ v ới ng ười kh ác. Do đó, cầ n nh ìn nh ận r õ b ản ch ất c ủa con ng ười trong giao ti ếp đ ể có cách qu ản l ý hi ệu qu ả. Thuy ết z do Sve Lung Stendt x ây d ựng ch ủ tr ương “t ự do hóa” trong vi ệc qu ản l ý con ng ười đ ể gi ảm m ức t ối thi ểu s ự ch ỉ huy nh ằm g ây tính tự l ập, t ự ch ủ c ủa ng ười d ưới quy ền, gi úp h ọ thi th ố sáng kiế n, s áng t ạo v à ch u trị ách nhi ệm. Quan đi ểm c ủa thuy ết n ày ch ủ y ếu d ựa tr ên ni ềm tin v à s ự tinh t ế trong quan h ệ giao ti ếp trong quá trình qu ản lý. H ọc thuy ết giao ti ếp x ã h ội b ắ t ngu ồn t ừ tâm lý ngôn ng ữ h ọc, x ã h ội h ọc v à tâm lý h ọc hi ện sinh, nh ấn m ạnh vai tr ò c ủa c ác năng l ực giao ti ếp, c ái tôi c ủa c á nhân trong m ối quan h ệ gi ữa x ã h ội v ới c á nhân trong quá trình xã h ội h óa qu á trình hình thành cá th ể ng ười v ới t ư cách là m ột c ơ c ấu sinh h ọc mang t ính ng ười th ích nghi v ới cu ộc s ống x ã h ội, qua đó, h ấp th ụ và phát tri ển nh ững n ăng l ực ng ười đặ c tr ưng tr ưởng th ành nh ư m ột nh ân cách xã h ội duy nh ất không l ặp l ạ i.[5] Bên c ạnh nh ững nghi ên c ứu v ề giao ti ếp th ì nh ững nghi ên c ứu v ề k ỹ năng giao ti ếp cũng đ ược quan t âm m ột c ách đ ặc bi ệt. Trong t âm lý h ọ c Liên Xô nhi ều nh à tâm lý h ọc cũng quan tâm nghiên c ứu k ỹ năng giao ti ếp trong c ác lĩnh v ực ngh ề nghi ệp. A.A. Leonchiev đã li ệt k ê các k ỹ năng giao ti ếp s ư ph ạm nh ư k ỹ năng đi ều khi ển hành vi b ản th ân, k ỹ năng quan sát, k ỹ năng nh ạy c ảm x ã h ội, bi ết ph án đoán nét m ặt ng ười kh ác, kỹ năng đ ọc, hi ểu, bi ết m ô hình hóa nhân cách h ọc sinh, k ỹ năng làm g ương cho h ọc sinh, k ỹ năng giao ti ếp ng ôn ng ữ, k ỹ năng ki ến t ạo s ự ti ếp x úc, k ỹ năng nh ận th ức.
Nhà tâm lý h ọc x ã h ội M ỹ T. Sibutanhi nghiên c ứu kh ái ni ệm li ên l ạc nh ư là ho ạt đ ộng đ ảm b ảo cho s ự giúp đ ỡ ẫl n nhau, ph ối h ợp h ành đ ộng v à thích ứng h ành vi c ủa c ác cá thể tham gia quá trình giao ti ếp. Ông cho r ằng “Li ên l ạc tr ước h ết l à ph ương ph áp ho ạt đ ộng làm gi ản đ ơn h óa s ự thích ứng h ành vi l ẫn nhau c ủa con ng ười. Nh ững c ử ch ỉ và âm đi ệu khác nhau tr ở thành liên l ạc, khi con ng ười s ử d ụng v ào các tình th ế tác đ ộng qua l ại”. Các nhà Tâm lý h ọc Li ên Xô cũng quan tâm nghiên c ứu v ấn đ ề giao ti ếp tr ên nhi ều khía c ạnh. M ột s ố quan đi ểm đ ược đi ểm qua d ưới đây: Đ ề c ập giao ti ếp ở góc đ ộ ti ếp c ận nh ậ n th ức, L.x. V ưgotxki cho r ằng giao ti ếp là quá trình chuy ển giao t ư duy và c ảm x úc. K.K. Platonôv cho r ằng: “Giao ti ếp l à nh ững m ối li ên hệ có ý th ức c ủa con ng ười trong c ộng đ ồng lo ài ng ười”. [2] [5] Xem xét giao ti ếp l à s ự th ể hi ện m ối quan h ệ gi ữa con ng ười v ới con ng ười hay gi ữa nhân cách này v ới nh ân cách khác trong m ối quan h ệ liên nhân cách, B.Ph. Lomov cho r ằng: “Giao ti ếp l à mố i quan h ệ tác đ ộng qua l ại gi ữa con ng ười v ới t ư cách ch ủ thể ”. [7] D ưới g óc đ ộ nhân cách, V.N. Miaxixev cho r ằng: “Giao ti ếp l à m ột qu á trình quan h ệtác đ ộng qua l ại l ần nhau gi ữa c ác nhân cách c ụ th ể”. Theo Ia.L. Kol ôminxki thì “giao ti ếp l à s ựtác đ ộng qua l ại c ó đ ối t ượng v à thông tin gi ữa con ng ười v ới con ng ười, trong đó nh ững quan h ệ nhân cách đ ược th ực hi ện, b ộc l ộvà hình thành”. [2] Ở góc đ ộ ti ếp c ận ch ức n ăng giao ti ếp, B. Par ưgin cho r ằng: “Giao ti ếp là quá trình quan h ệ tác đ ộng gi ữa c ác cá th ể, l à quá trình thông tin quan h ệ gi ữa con ng ười v ới con ng ười, là quá trình hi ểu bi ết l ẫn nhau, anh h ưởng l ẫn nhau v à trao đ ổi x úc c ảm l ẫn nhau”.[2] Ở góc đ ộ xem xét giao ti ếp l à m ột d ạng ho ạt đ ộ ng, đ ịnh ngh ĩa c ủa A.N. Lêônchiev đã ch ra: “Giao tiỉ ếp l à m ột h ệ th ống nh ững qu á trình có m ục đích và đ ộ ng c ơ trong ho ạt đ ộng t ập th ể, th ực hi ện c ác quan h ệ xà h ội v à nhân cách, các quan h ệ tâm lý và s ử d ụng nh ững ph ương ti ện đ ặc th ù, mà tr ước h ết l à ngôn ng ữ”. L.p. Bueva xem: “Giao ti ếp kh ông ch ỉ là m ột qu á trình tinh th ần m à on l à quá trình v ật ch ất, qu á trình xã h ội, trong đó di ễn ra s ự trao đ ổi h a ạt đ ộng, kinh nghi ệm, s ản ph ẩm c ủa ho ạt đ ộng”. [2] Ti ếp c ận ở khía c ạnh h ệ th ống, Georgen Thiner cho r ằng: “Giao ti ếp l à s ự truy ền đ ạt thông tin, qua đó các tr ạng th ái c ủa h ệ th ống ph át thông tin phát huy ảnh h ưởng t ới tr ạng thái c ủa h ệ nh ận thông tin”. David K. Berlo (1960) đ ịnh ngh ĩa: “Giao ti ếp c ủa con ng ười l à m ột qu á trình có ch ủ đ ịnh hay không có ch ủ đ ịnh, c ó ý th ức hay kh ông có ý th ức m à trong đó các c ảm x úc và t ư t ưởng đ ược di ễn đ ạt trong c ác thông đi ệp b ằng ng ôn ng ữ ho ặc phi ng ôn ng ữ. Giao ti ếp c ủa con
ng ười c: èn ra ở các m ức đ ộ: trong con ng ười, gi ữa con ng ười v ới con ng ười v à công c ộng. Giao ti ếp c ủa con ng ười l à m ột qu á trình năng đ ộng, b ất thu ận ngh ch, t ị ác đ ộng qua l ại và có tính ch ất ng ữ c ảnh”. Ở Vi ệt Nam, v ấn đ ề giao ti ếp m ới đ ược nghi ên c ứu t ừ nh ững năm 19701980 v à cũng có nh ững kh ái ni ệm v ề giao ti ếp đ ược x ác l ập. Đ ịnh ngh ĩa v ề giao ti ếp, Ph ạm Minh H ạc cho r ằng: “Giao ti ếp l à ho ạt đ ộng x ác l ập và v ận h ành các quan h ệ ng ười ng ười đ ể hi ện th ực h óa các quan h ệ xã h ội gi ữa ng ười ta v ới nhau”. Bác s ỹ Nguy ễn Kh ắc Vi ện cho r ằng: “Giao ti ếp l à s ự trao đ ổi gi ữa ng ười v à ng ười thông qua ngôn ng ữ nói, vi ết, c ử ch. Ngỉ ày nay t ừ này ng ụ s ự trao đ ổ ấi y th ông qua m ột b ộ gi ải mã, ng ười ph át tin mã hóa m ột s ố tín hi ệu, ng ười ti ếp nh ận gi ải m ã, m ột b ên truy ề n mộ t ý nghĩa nh ất đ ịnh để bên kia hi ểu đ ược”. Theo các tác gi ả Nguy ễn Th ạc, Ho àng Anh thì “Giao ti ếp l à hình th ức đ ặc bi ệt cho m ối quan h ệ gi ữa con ng ười v ới con ng ười m à qua đó n ảy sinh s ự ti ếp x úc tâm lý và đ ược bi ểu hi ện ở các quá trình thông tin, hi ểu bi ết, rung c ảm, ảnh h ưởng v à tác đ ộng qua l ại l ẫn nhau”. Tác gi ả Di ệp Quang Ban v à Đinh Tr ọng L ạc quan ni ệm “Giao ti ếp l à s ự ti ếp x úc v ới nhau gi ữa c á th ể này v ới c á th ể khác trong c ộng đ ồng x ã h ội”. Hai t ác gi ả m ở r ộng h ơn khái ni ệm giao ti ếp khi cho r ằng “Lo ài đ ộng v ật c ũng có th ể làm thành nh ững x ã h ội v ì chúng s ống có giao ti ếp v ới nhau nh ư xã h ội lo ài ong, xã h ội lo ài ki ến”. Tác gi ả Nguy ễn H ữu Ngh ĩa đ ưa ra kh ái ni ệm giao ti ếp l à m ối li ên hệ và quan h ệ gi ữa ng ười v à ng ười trong c ác nhóm và các t ập th ể xã h ội nh ờ đó con ng ười m ới c ó th ể th ực hi ện các ho ạt đ ộng c ủa m ình nh ằm c ải bi ến hi ện th ực kh ách quan xung quanh ho ặc ch ính b ản thân. Còn v ới t ác gi ả Nguy ễn Ng ọc B ích “Giao ti ếp l à s ự ti ếp x úc gi ữa hai hay nhi ều ng ười thông qua ph ương ti ện ng ôn ng ữ nh ằm trao đ ổ i thông tin, tình c ảm, hi ểu bi ết, t ác đ ộ ng qua l ại và đi ều ch nh l ỉ ẫn nhau”. Tác gi ả Tr ần Tr ọng Th ủy th ì quan ni ệm “Giao ti ếp c ủa con ng ười l à m ột qu á trình chủ đích hay không có ch ủ đích, có ý th ức hay kh ông có ý th ức m à trong đó các c ảm x úc và tư t ưởng đ ược di ễn đ ạ t trong các thông đi ệp b ằng ng ôn ng ữ ho ặc phi ng ôn ng ữ”. V ới t ác gi ả Tr ần Hi ệp “Giao ti ếp l à m ột trong nh ững d ạng th ức c ơ b ản c ủa ho ạt đ ộng c ủa con ng ười. N ó làm tăng c ường hay gi ảm b ớt kh ả năng thích ứng h ành vi l ẫn nhau trong quá trình tác đ ộng qua l ại”. [7]
c ảm, ti ến t ới vi ệc chia s ẻ, qua đó thông đi ệp đáp ứng đ ược xu ất hi ện. Giao ti ếp là quá trình nói, nghe và tr ả ờl i đ ể chúng ta có th ể hi ểu v à phả n ứng v ới nhau tr ải qua nhi ều m ức đ ộ , từ th ấp đ ến cao, t ừ s ự e dè b ề ngoài đ ến vi ệc b ộc l ộ nh ững t ình c ảm sâu kín bên trong. Do v ậy quan h ệ ngu ời ngu ời đu ợc x ác l ập, v ận h ành và th ể hi ện trong giao ti ếp, v ề ph ương di ện nh ận th ức, giao ti ếp l à m ột qu á trình mà con ng ười ý th ức đ ược m ục đích, n ội dung và nh ững ph ương ti ện c ần thi ết đ ể đ ạt k ế t qu ả khi ti ếp x úc v ới ng ười kh ác. T ừ c ơ s ởđó, giao ti ếp di ễn ra d ưới d ạng trao đ ổi th ông tin, t ư ưởt ng, t ình c ả m, th ế gi ới quan, nhu c ầu... c ủa các ch ủ th ể tham gia vào quá trình giao ti ếp. M ồi c á nhân t ựho àn thi ện m ình và hòa nh ập vào xã h ội trong qu á trình giao ti ếp. Giao ti ếp l à m ột bi ểu hi ện c ủa quan h ệ xã h ội, mang t ính xã h ội. C ác quan h ệ xã h ội đ ược th ực hi ện trong giao ti ếp gi ữa ng ười v ới ng ười, v ới n ội dung x ã h ội c ụ thể và th ực hi ện trong hoàn c ảnh x ã h ội nh ất đ ịnh. T ừ đó tính ch ất x ã h ội đ ược th ể hi ện qua vi ệc k ết n ối các thành viên trong xã h ội v ới nhau trong m ối quan h ệ giao ti ếp. Nh ư v ậy, giao ti ếp l à quá trình hình thành và phát tri ển s ự ti ếp x úc gi ữa ng ười v ới ng ười, đ ược ph át sinh t ừ nhu c ầu trong ho ạt đ ộng chung, bao g ồm s ự trao đ ồi th ông tin, xây d ựng chi ến l ược t ương t ác, th ống nh ất tri gi ác và tìm hi ếu ng ười kh ác nh ằm đ ạ t đ ược m ột m ục đích nào đó. Nói cách khác, giao ti ếp l à ho ạt đ ộng x ác l ập v à v ận h ành các m ối quan h ệ xã h ội gi ữa ng ười v à ng ười nh ằm th ỏa m ãn tì nh ững nhu c ầu nh ất đ ịnh v à nh ằm đ ạt đ ược m ục đích nào đó. 2.2. Ch ức n ăng c ủa giao ti ếp Nghiên c ứu v ề vai trò, ch ức n ăng c ủa giao ti ếp, A.N. Leonchiev đã đánh giá cao vai trò c ủa giao ti ếp trong qu á trình hình thành nhân cách tr ẻ. Ông cho r ằng ho ạt đ ộng c ủa tr ẻbao gi ờ cũng n ằm trong giao ti ếp. Giao ti ếp d ưới h ình th ức c ùng ho ạt đ ộng, ho ặc d ưới h ình th ức giao ti ếp ng ôn ng ữ hay th ậm ch í giao ti ếp trong ý nghĩ cũng đ ều l à đi ều ki ện t ất y ếu và chuyên bi ệt c ủa s ự phát tri ển con ng ười trong x ã h ộ i. Theo ông trong quá trình giao ti ếp, k ế ho ạch ho ạt đ ộng chung đ ược h ình thành và các y ếu t ổ ho ạt đ ộng chung gi ữa c ác thành viên đ ược phân b ố. Trong ho ạt đ ộng chung, s ự trao đ ổi th ông tin, s ự kích thích l ẫn nhau, s ự ki ểm tra và đi ều ch nh h ỉ ành đ ộng đ ược th ực hi ện. [5] Theo tiêu chí m ục ti êu, L.A. Karpenco cho r ằng giao ti ếp c ó tám [ ch ức năng: Ch ức n ăng ti ếp x úc m ục ti êu: Vi ệc ti ếp x úc nh ư là tr ạng th ái hu ân b ị chung đ ể ti ếp nh ận v à truy ền đ ạt th ông báo, c ủng c ố quan hệ ■ hình th ức đ ịnh h ướng l ẫn nhau th ường xuyên Ch ức n ăng thông tin m ục đích: trao đ ổi các thông báo
Ch ức n ăng kích thích m ục đích: kích thích tích c ực đ ố i tác giao ti ếp h ướng h ọ th ực hi ện h ành đ ộng nh ất đ ịnh Ch ức n ăng đ ịnh v ị m ục đích: đ ịnh h ướng v à th ống nh ất h ành đ ộ ng trong ho ạt đ ộng chung Ch ức n ăng hi ểu bi ết m ục đích: hi ểu bi ết n ội dung th ông báo và 1 bi ết l ần nhau gi ữa các ch ủ th ể giao ti ếp Ch ức n ăng t ạo đ ộng c ơ m ục đích: kh ơi d ậy ở đố i t ác nh ững tr ải nghi ệm t ình c ảm c ầ n thi ết, đ ồng th ời qua s ự giúp đ ỡ c ủa h ọ thay đ ổi tr ải nghi ệm, tr ạng th ái c ủa ch ính ch ủ th ểgiao ti ếp Ch ức n ăng hình thành các m ối quan h ệ m ục đích: nh ận th ức v à xác đ ịnh v ị trí b ản thân trong h ệ th ống vai, v th ị ế, quan h ệ Ch ức n ăng gây ảnh h ưởng m ục đích: thay đ ổi tr ạng th ái, hành vi, c ấu tr úc ý h ướng cá nhân c ủa đ ối tác. Theo nhà ngôn ng ữ h ọc c ấu tr úc Jacobson (1961), mô hình giao ti ếp theo c ấu trúc có 6 y ếu t ố : ng ười truy ền tin, ng ười nh ận tin, b ản th ông đi ệp, b ộ mă, s ự ti ếp x úc, b ối c ảnh giao ti ếp. T ừ đó, ông nêu lên 6 ch ức n ăng c ủa giao ti ếp: Ch ức n ăng nh ận th ức ( íuntion cognitive): truy ền đ ạt v à lĩnh h ội c ác s ự ki ện, kh ái ni ệm, giá trị Ch ức n ăng c ảm x úc (funtion émotive): t ạo ấn t ượng, c ảm x úc t ố t gi ữa c ác ch ủ th ểgiao ti ếp Ch ức n ăng duy trì s ự ti ếp x úc (function phatique): l ấp ch ỗ tr ống trong c ác cu ộc đ ối tho ại Ch ức n ăng m ơ m ộng (function phatique): s ử d ụng c ách nói mang ch ất th ơ, th ú v ...ị để t ạo ấn t ượng kh ó phai m ờ. Ch ức n ăng siêu ng ữ (function métalingguistique): ch ọn l ọc c ách nói di ền đ ạt nghĩa bóng Ch ức n ăng quy chi ếu (function r éférentielle): tìm hi ểu đ ặc đi ểm v ề s ức kh ỏe, t âm lý, vị th ế xã hộ i, ho àn c ảnh ri êng c ủa ng ười đ ối tho ại khi giao ti ếp đ ể ch ọn c ách tiế p c ận, l ời nói, cách t ạo kh ông khí phù h( thu ận l ợi cho vi ệc th ực hi ện m ục ti êu giao ti ếp. [5] Nhà Tâm lý h ọc X ô Vi ết B.Ph. L ômôv cho r ằng giao ti ếp c ó ch ức năng: Ch ức n ăng giao ti ếp th ông tin. Ch ức n ăng giao ti ếp đi ều ch nh. ỉ Ch ức n ăng giao ti ếp c ảm x úc.[11]
Hai tác gi ả Tr ần Tr ọng Thu , Nguy ỷ ễn Sinh Huy trong quy ển “Nh ập m ôn khoa h ọc giao ti ếp” cho r ằng giao ti ếp c ó các ch ức năng sau: T ổch ức ho ạt đ ộng ph ối h ợp cùng nhau L àm cho con ng ười nh ận th ức đ ược l ẫn nhau H ình thành và phát tri ển c ác m ối quan h ệliên nhân cách [17] V ới t ác gi ả Nguy ễn Quang u ẩn trong quy ến T âm lý h ọ c đ ại c ương ch ức n ăng giao ti ếp đ ược chia thành: Ch ức n ăng thông tin hai chi ều (ch ức n ăng nh ận th ức) Ch ức n ăng th ể hi ện v à đánh giá thái đ ộ xúc c ảm Ch ức n ăng liên k ết, ph ối h ợp ho ạt đ ộng Ch ức n ăng đồ ng nh ấ t ho á: t ạo ra s ự hi ểu bi ết l ẫn nhau, th ông c ảm, đồ ng c ảm chung gi ữa c á nhân v ới c á nhân, gi ữa c á nhân v ới nhóm, nhóm này và nhóm khác Ch ức n ăng giáo d ục Theo tác gi ả Tr ần Hi ệp, giao ti ếp bao g ồm ba c ấp ch ức n ăng c ơ b ản: Th ông tin liên l ạc Đi ều ch nh h ỉ ành vi K ích đ ộng li ên l ạc Ngoài ra, có th ể phân chia ch ức n ăng giao ti ếp thành: Ch ức n ăng t ổ ch ức ho ạt đ ộng chung Ch ức n ăng nh ận th ức gi ữa ngu ời v ới ng ười Ch ức n ăng hình thành và phát tri ển quan h ệliên nhân cách [6] Nhìn nh ận d ưới g óc đ ộ qu ản l ý thì cho r ằngT âm lý h ọc qu ản l ý giao ti ếp c ó các ch ức năng sau: Đ ịnh h ướng cho m ọi ho ạt đ ộng v à cho vi ệc thi ết l ập m ối quan h ệ Th ông tin, đánh giá l ẫn nhau v à n ối m ạch cho thi ết l ập quan h ệ quan hệ Đi ều khi ển, đi ều ch nh h ỉ ành vi, vi ệc thi ết l ập quan h ệ giao ti ếp. D ưới g óc đ ộ Tâm lý h ọc giao ti ếp, t ác gi ả Nguy ễn V ăn Đ ồng cho r ằng giao ti ếp có các ch ức năng: Th ỏa m ãn nhu c ầu c ủa con ng ười. Đây là ch ức n ăng quan tr ọng nh ất c ủa giao ti ếp Th ông tin Nh ận th ức v ề ựt nhi ên, xã h ội, v ề b ản th ân (t ự nh ận th ức) v à v ề ng ười khác (tri giác xã h ội) C ảm x úc, giúp con ng ười th ỏa m ãn nh ững nhu c ầu x úc c ảm, t ình c ảm
Đ ịnh h ướng, t ổ ch ức, ph ối h ợp ho ạt đ ộ ng và đi ều ch nh h ỉ ành vi c ủa b ản th ân và c ủa ng ười khác H ình thành và phát tri ển c ác quan h ệliên nhân cách [5] Trên c ơ s ở các quan đi ểm tr ên có th ể th ấy giao ti ếp c ó vai trò, ch ức n ăng c ụ th ể như sau:
- Ch ức n ăng thỏ a m ãn nhu c ầu c ủa con ng ười Đây là ch ức n ăng quan tr ọng nh ất c ủa giao ti ếp v à cũng là ch ức n ăng mà con ng ười s ử d ụng s ớm nh ất trong giao ti ếp. Giao ti ếp kh ông ch ỉ đáp ứng c ác nhu c ầu đ ơn gi ản c ủa con ng ười nh ư ăn, m ặc, ở, t ự v ệ,... m à còn c ả các nhu c ầu cao h ơn v ề nh ận th ức, t ình c ảm, truy ền đ ạt kinh nghi ệm... C ác nhu cầ u đó đ ược th ỏa m ãn tr ực ti ếp ho ặc gi án tiế p :n òng qua giao ti ếp. Do v ậy, giao ti ếp l à đi ều ki ện c ần thi ết đ ể con ng ười t ồn t ại v à phát tri ển.
- Ch ức n ăng thông tin hai chi ều gi ữa c ác ch ủ th ể tham gia giao ti ếp Đây là ch ức n ăng có vai trò quan tr ọng th ứ hai sau ch ức n ăng th ỏa m ãn nhu c ầ u c ủa giao ti ếp. Ch ức n ăng này bi ểu hi ện ở khía c ạnh truy ền th ông c ủa giao ti ếp, th ể hi ện qua hai m ặt truy ền tin v à nh ận tin. Qua giao ti ếp m à con ng ười trao đ ổi v ới nhau nh ững th ông tin nh ất đ ịnh, truy ền đ ạt ki ến th ức, kinh nghi ệm,... cho nhau. M ỗi c á nhân trong giao ti ếp v ừa l à ngu ồn phát v ừa l à ngu ồn thu thông tin.
- Ch ức n ăng to ch ức, đi ều khi ên, ph ổi h ọp h ành đ ộng c ủa m ộ t nhóm ng ười trong m ột ho ạt đ ộng cùng nhau Đây là ch ức n ăng d ựa tr ên c ơ s ở xã h ội. Trong m ột nh óm, m ột t ổ ch ức c ó nhi ều cá nhân, nhi ều b ộ ph ận, n ên đ ể có th ể t ổ ch ức ho ạt đ ộng t: éu qu ả, ph ối h ợp nh p nh ị àng thì các cá nhân ph ải c ó s ự ti ếp x úc v ới ch ủ đ ề trao đ ối, b àn b ạc, ph ân công nhi ệm v ụ cũng nh ư phổ bi ến ti ến tr ình, cách th ức th ực hi ện th ì m ới c ó th ể ạt o s ự th ống nh ất, hi ệu qu ả trong công vi ệc chung. Nh ờ ch ức n ăng này, con ng ười c ó th ể ph ối h ợp c ùng nhau đ ể gi ải quy ết m ộ t nhi ệm v ụ nh ất đ ịnh, đ ạt t ới m ục ti êu đ ề ra trong quá trình giao ti ếp.
- Ch ức n ăng đi ều khi ển, đi ều ch nh h ỉ ành vi Ch ức n ăng này th ể hi ện ở s ự tác độ ng, ảnh h ưởng l ẫn nhau trong giao ti ếp. Đây là m ột ch ức n ăng quan tr ọng v ì trong quá trình giao ti ếp c ác cá có th ể tác đ ộng, g ây ảnh h ưởng l ẫn nhau. Qua đó, m ỗi c á nhân có đi ều ch nh h ỉ ành vi c ủa m ình cũng nh ư đi ều khi ển h ành vi c ủa ng ười kh ác trong giao ti ếp. Trong giao ti ếp, c á nhân có th ể tác độ ng đ ến đ ộng c ơ, m ục đích, quá trình ra quy ết đ ịnh v à hành đ ộng c ủa ng ười khác.
- Ch ức n ăng xúc c ảm
Ti ếng n ói và ch ữ vi ết trong giao ti ếp ng ôn ng ữ th ể hi ện c ả ý và nghĩa khi giao ti ếp, t ạo ra hi ệu ứ ng t ổng h ợp. Giao ti ếp phi ng ôn ngữ Là hình th ức giao ti ếp kh ông l ời khi s ử d ụng c ác c ử ch ,ỉ đi ệ u b ộ và nh ững y ếu t ốphi ngôn ng ữ khác. Giao ti ếp phi ng ôn ng ữ th ực hi ện nh ững h ành đ ộng, c ử ch ỉ đi ệu b ộ, nh ững y ếu t ố thu ộc v ề s ắc th ái, hành vi nh ững ph ương ti ện kh ác đòi h ỏi ng ười giao ti ếp ph ải hi ểu v ề nhau m ột c ách t ương đ ối. Căn c ứ vào kho ảng c ách giao ti ếp Giao ti ếp tr ực ti ếp Là hình th ức giao ti ếp m ặt đ ối m ặt khi c ác ch ủ th ể tr ực ti ếp ph át và nh ận t ín hi ệu c ủa nhau. Giao ti ếp gi án ti ếp Giao ti ếp gi án ti ếp l à hình th ức giao ti ếp qua th ư t ừ, ph ương ti ện k ỹ H iái ho ặc nh ững y ếu t ố đ ặc bi ệt khác. Cãn c ứ vào quy cách giao ti ếp Giao ti ếp ch ính th ức Giao ti ếp ch ính th ức l à hình th ức giao ti ếp di ễn ra theo quy đ ịnh, pe ch ức tr ách. Các chủ th ể trong giao ti ếp ph ải tu ân th ủ nh ững y êu c ầu quy đ ịnh nh ất đ ịnh. Giao ti ếp kh ông chính th ức Giao ti ếp kh ông chính th ức l à hình th ức giao ti ếp kh ông b ị ràng buộ c b ởi c ác nghi th ức mà d ựa v ào tính t ự nguy ện, t ự giác, ph ụ thu ộc v ào nhu c ầu, h ứng th ú, cả m x úc c ủ a các chủ th ế. 2.4 C ấu tr úc c ủa h ành vi giao ti ếp Có th ể nói ở m ột g óc đ ộ nh ất đ ị nh thì giao ti ếp l à m ột h ành vi truy ền th ông. L ẽ đ ương nhiên, d ưới g óc đ ộ Tâm lý h ọc th ì hành vi truy ền th ông này là truy ền th ông mang tính ch ất tâm lý. Có th ể nhìn nh ận v ề hành vi giao ti ếp nh ư m ột qu á trình truy ền th ông phong phú và ph ức t ạp. D ưới đây là m ột s ố mô hình truy ền th ông c ơ b ản m à thông qua đó có th ể nhìn v ề c ấu trúc c ủa h ành vi giao ti ếp: S ơ đ ồ 2: Mô hình truy ền th ông đ ơn gi ản Có th ể nói đây là mô hình truy ền th ông đ ơn gi ản nh ất, nh ưng c ũng b ộc l ộ đ ược m ột cách khá đ ầy đ ủ c ấu tr úc c ủa h ành vi giao ti ếp. Th ông tin giao ti ếp đ ược truy ền đi mang tính ch ất đa d ạng đ ược chuy ển t ải th ông qua nh ững k ênh khác nhau và hi ệu qu ả giao ti ếp, đ ược
xác l ập d ựa tr ên m ối quan h ệ ươt ng t ác tâm lý. Có th ể nh ận th ấy c ấu tr úc hành vi giao ti ếp này b ộc l ộ nh ững ưu nh ược đi ểm sau: Giao ti ếp tr ực ti ếp n ên truy ền th ông tin chính xác, ít nhi ễu H ành vi giao ti ếp ch ủ đ ộng c ó th ể ấl y ngay đ ược ph ản h ồi H ành vi giao ti ếp c ó th ể đ ược ki ểm so át d ẫu l à t ương đ ối. Ngoài ra, có th ể đ ề c ập th êm đ ến m ô hình hành vi giao ti ếp m ột chi ều ho ặc mô hình hành vi giao ti ếp đ ược m ã hoá và gi ải m ã mang tính ch ất đa c ấp... Nh ững mô hình này hay nh ững c ấu tr úc hành vi này t ồn t ại kh á đa d ạng v à phong phú trong doanh nghi ệp. Tuy nhiên, chính nh ững m ô hình này cũng th ể hi ện kh á nhi ều ưu đi ểm c ũng nh ư nh ững h ạn ch ế c ủa nó khi xét trên bình di ện truy ền thông. Mô hình truy ền th ông m ột chi ều G ần gi ống m ô hình đ ơn gi ản nh ưng kh ông có ph ản h ồi C ó th ể cùng lúc truy ền tin cho r ất nhi ều ng ười Hay g ặp trong ho ạt đ ộng tuy ên truy ền tr ên ph ương ti ện truy ền th ông đ ại chúng (đài, báo) ho ặc b áo cáo/ thuy ết tr ình m ột chi ều. Hình 1: Mô hình truy ền th ông m ột chi ều Mô hình truy ền th ông mã hoá và gi ải m ã đa c ấp Đây là mô hình truy ền th ông ph ức t ạp, th ường l à doanh nghi ệp, c á c ơ quan, t ố ch ức nào đó có nhu c ầu g ửi th ông tin cho đ ối t ượng c ủa mình. Nh ờm ă hóa thành thông đi ệp m à n ội dung truy ền th ông có th ể làm tăng s ức thuy ết ph ục, ho ặc s úc tích h ơn. Tuy nhi ên do đã mã hóa nên quá trình gi ải m ã có th ể sai l ệch v ới ý t ưởng ban đ ầu. Nh ìn chung, mô hình này khá ph ức t ạp n ên s ự đi ều khi ển v à ki ểm soát thông tin cũng nh ư nh ững m ối quan h ệ c ắt l à điề u r ất quan tr ọng v à tr ở thành yêu c ầu c ơ b ản.
3. Đ ối t ượng v à nhi ệm v ụ nghiên c ứu c ủa T ám lý h ọc giao ti ếp 3.1 Đ ối t ượng nghi ên c ứu Đ ối t ượng nghi ên c ứu c ủa T âm lý h ọc giao ti ếp l à b ản ch ất, c ấu tr úc c ơ ch ế và nh ững quy lu ật c ủa giao ti ếp. Ngoài ra, các nguyên t ắc giao ti ếp, phong c ách giao ti ếp, k ỹ năng giao ti ếp, c ác m ối quan h ệ giao d ch trong giao tiị ếp d ưới g óc đ ộ tâm lý h ọc c ũng nh ư m ối quan h ệ gi ữa giao ti ếp và ho ạt đ ộng c ũng là đ ối t ượng c ủa T âm lý họ c giao ti ếp. 3.2 Nhi ệm v ụ nghiên c ứu
giao ti ếp ph ải đ ược th ực hi ên m ột c ách nghiêm túc, đ ẩm b ảo v ừa t ính đ ến th ực t ế v ừa chú ý tính d ự ki ến, d ự phòng. Đi ều n ày làm cho Tâm lý h ọc giao ti ếo mang t ính th ực ti ễn v à ứng d ụng cao, h ướng đ ến vi ệc c ải thi ện th ực t ế trong cu ộc s ống d ựa tr ên ho ạt đ ộng giao ti ếp c ủa cá nhân cũng nh ư các quan h ệ ươt ng t ác gi ữa con ng ười v à con ng ười trong giao ti ếp. 4.2. Ph ương ph áp nghiên c ứu T ăm lý h ọc giao ti ếp 4.2.1. Ph ương pháp quan sát Khái ni ệm Quan sát là hình th ức tri gi ác ch ủ đ ịnh b ằng c ách s ử d ụng c ác giác quan đ ể thu th ập thông tin v ề đ ối t ượng, v ấn đ ề nghiên c ứu nh ằm th ực hi ện c ác m ục đích đã đ ặt ra ph ục v ụcho công tác nghiên c ứu. Trong nghi ên c ứu v ề giao ti ếp, quan s át hành vi giao ti ếp l à m ột y êu c ầu r ấ thú v .ị Hình th ức Quan sát có ba hình th ức sau: quan s át tr ực ti ếp, quan s át gián ti ếp v à t ựquan sát. Quan s át tr ực ti ếp l à quá trình tri giác m ột c ách tr ực ti ếp đ ối t ượng kh ông s ử d ụng ph ương ti ện tr ợgiúp. Quan s át gián ti ếp l à quá trình tri giác có s ử d ụng c ác công c ụ ph ương ti ện nh ư: máy ghi âm, camera... T ựquan s át là quá trình nghi ệm th ể ấl y ch ính các hi ện t ượng qua tr ình tâm lý c ủa mình làm đ ối t ượng tri giác. Yêu c ầu Đ ể đ ảm b ảo vi ệc quan s át có hi ệu qu ả nhà nghiên c ứu c ần ph ải th ực hi ện c ác yêu cầ u sau: Ng ười quan s át ph ải x ác đ ịnh đ ược m ục ti êu, k ế ho ạch v à cácl th ức ti ế n hành. Ph ải đ ả m b ảo đ ược t ính h ệ th ống, t ính liên t ục c ủa quan sát. Trong quá trình nghiên c ứu m ột hi ện t ượng t âm lý nào đó chúng ta ph ả i k ế h ợp nhi ều gi ác quan đ ể tri giác đ ối t ượ ng và đ ảm b ảo đ ược t ính liên t ục v ề m ặt th ời gian. Ph ải n ắm đ ược c ác v ấn đ ề tr ước khi ti ến h ành quan sát. M ột trong c ác yêu c ầu khi ti ến hành quan sát là, ng ười nghi ên c ứu ph ải hi ểu bi ế và n ắm ch ắc v ấn đ ề c ần quan s át, có như v ậy m ới gi úp họ ch ủ đ ộng trong qu á trình nghiên c ứu. C ần ph ải chu ẩn b chu ị đáo các ph ương ti ện tr ước khi quan s át nh ư: b út, gi ấy, camera, máy ghi âm... t ừ đó có th ể ghi nhậ n đ ượ c đ ầy đ ủ k ết qu ảquan sát. Ư u v à nh ược đi ểm Ư u đi ểm
- Đây là ph ương ph áp d ễ ti ến h ành, và có th ể quan sát đ ược nhi ều ng ười trong m ột lúc. Thông tin quan sát đ ược r ất phong ph ú v ề đ ối t ượng (c ả thông tin ngôn ng ữvà thông tin phi ngôn ng ữ).
- Chi phí ti ến h ành đ ỡ ốt n k ém so v ới c ác ph ương ph áp nghiên c ứu khác Nh ược đi ểm
- Ng ười quan s át đóng vai trò th ụ đ ộ ng, không ch ủ đ ộng g ây ra các hi ện t ượng nghiên c ứu.
- K ết qu ả thu đ ược mang t ính ch ất ch ủ quan vì th ế h ạn ch ế tính khách quan c ủa k ết qu ả nghiên c ứu. Đi ểm đ ặc tr ưng c ủa vi ệc quan s át trong nghiên c ứu T âm lý h ọc giao ti ếp là: Quan s át c ử ch , hỉ ành vi và thái đ ộ c ủa c ác cá nhân trong nh ững t ình hu ống giao ti ếp khác nhau và m ối quan h ệkhác nhau. Quan s át quá trình giao ti ếp, c ác di ễn ti ến t âm lý thông qua các hành đ ộng v à thái độ Quan s át nh ững bi ểu hi ện t âm lý khi ti ếp c ận đ ố i t ượng giao ti ếp, th ực hi ện quan h ệ giao ti ếp, gi ải quy ết m âu thu ẫn xung đ ột. Ph ương ph áp quan sát ph ải đ ược k ết h ợp ch ặt ch ẽ v ới ph ương ph áp đ ối tho ại, trò chuy ện,... 4.2.2. Đi ều tra b ằng b ảng h ỏi (Ankét) Đi ều tra l à ph ương ph áp d ễ áp d ụng, trong th ời gian ng ắn m à có th ể thu đ ược nhi ều thông tin r ất phong ph ú v ề đ ối t ượng nghi ên c ứu. Ng ười ta c ó th ể s ử dụ ng đi ều tra đ ểthu ý ki ến c ủa nghi ệm th ể nh ằm m ục đích nghiên c ứu th ái đ ộ, nh ận th ức, t ình c ảm... c ủa h ọ đ ối v ới v ấn đ ề nào đó nh ư v ới m ột d ạng khu ôn m ặt, m ột ki ểu l ời n ói, m ột c ách th ức m ở đ ầu câu chuy ện... Khái ni ệm Ankét là ph ương ph áp s ử d ụng b ảng h ỏi đ ược thi ết k ế s ẵn t ừ tr ước, nh ằm thu th ập ý ki ến ch ủ quan c ủa m ột s ố đông nghi ệm th ể v ề m ột v ấn đ ề ho ặc hi ện t ượng nghi ên c ứu nào đó. B ằng c ách yêu c ầu nghi ệm th ể l ựa ch ọn ph ương án tr ả l ời ph ù h ợp nh ấ t v ới quan đi ểm c ủa m ình (đ ối v ới c âu h ỏi k ín) ho ặc đ ưa ra ý ki ến ch ủ quan (đ ối v ới c âu h ỏi m ở) cho c ác v ấn đ ề đ ặt ra, ph ục v ụ cho m ục đích nghiên c ứu. Phân lo ại Có th ể phân ra làm hai lo ại: đi ều tra tr ực ti ếp v à đi ều tra gi án ti ếp. Đi ều tra tr ực ti ếp l à nhà nghiên c ứu tr ực ti ếp thi ết k ế b ảng h ỏi, tr ực ti ếp đi đi ều tra và thu h ồi k ết qu ả nghiên c ứu c ũng nh ư x ử lý các kế t qu ả nghiên c ứu.
